# عبل (ع-ب-ل) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D9%84
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D8%A8%D9%84

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ع - ب - ل
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D9%84/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب العين واللاّم والباء معهما
ع ل ب، ع ب ل، ل ع ب، ب ع ل،ب ل ع مستعملات
علب:
عَلِبَ النّباتُ يَعْلَبُ عَلَباً فهو عَلِبٌ. وهو الجاسي. واللحم يَعْلَبُ ويستَعْلَبُ إذا لم يكن رخصاً.
واسْتَعْلَبْتُ البقل، أي: وجدْتُه عَلِباً.
والعلبة الشيخ الكبير المهزول. والعُلْبُ: الضبُّّ الضّخْمُ المُسِنُّ.
والعِلْباءُ: عَصَبُ العُنُق، وهما عِلباوان، وهُنَّ عَلاَبيُّ.
ورمْح مُعَلَّبٌ، أي: مجلُوزٌ بعَصَبِ العِلْباء. والعُلْبَةُ من خشب كالقَدَح يُحْلَبُ فيها.
ويقال: عَلَّبْتُ السّيفَ بالعَلابيّ تَعْليباً، وهو سيف مُعَلَّبٌ ومَعْلوبٌ . قال:
وسيفُ الحارثِ المعْلوبُ أَرْدَى		حُصَيْناً في الجبابرةِ الرَّدِينـا
وبعير أَعْلَبُ، وقد عَلِبَ عَلَباً، وهو داء يأخذ في جانِبَيْ عنقه تُرِمُ منه الرَّقَبَةُ وتنحني، تقول: قد حزّ عِلباوَيْه، وعِلْبابَيْهِ وبالوا أجود.
والعِلابُ سمة في طول العُنُق، ربّما كان شبراً، ورُبّما كان أقصر.
وعَلَبْتُ الشيءَ أَعْلُبُهُ عَلْباً وعُلُوباً إذا أثّرت فيه. قال ابن الرَّقاع:
يتبعْنَ نـاجـية كـأنّ بِـدَفِّـهـا		من غَرْضِ نِسْعتها عُلُوبَ مواسم
عبل:
العَبْلُ: الضَّخم، عَبُلَ يَعْبُلُ عَبالةً. قال:
خبطناهـم بـكـلّ أزجّ لام		كمرضاخ النّوى عَبْلٍ وقاحِ
وحَبْلٌ أَعْبَلُ، وصخرة عَبْلاء، أي: بيضاء. وقد عَبِلَ عَبَلاً فهو أعبل. قال أبو كبير الهذليّ:
أخرجت منها سلقة مهزولة		عجفاء يَبْرُقُ نابُها كالأَعْبَلِ
أي: كحجرٍ أبيضَ صلب من حجارة المرو. والعَبَلُ: ثمر الأرطى، الواحدة بالهاء.
لعب:
لَعِبَ يَلْعَبُ لَعِباً ولَعْباً، فهو لاعبٌ لُعَبَةٌ، ومنه التَّلعُّب. ورجل تِلِعّابة - مشددة العين - أي: ذو تلعُّبٍ. ورجل لُعَبَة، أي: كثير اللَّعِبِ، ولُعْبَة، أي: يُلْعَبُ به كلُعْبَة الشّطْرَنْجِ ونحوها. قال الرّاجز:
العَبْ بها أو اعْطِني ألعب بها
إنك لا تُحْسِنُ تَلعاباً بها
والمَلْعَبُ حيث يُلْعَبُ. والمِلْعَبَةُ: ثوبٌ لا كُمَّ له، يلعب فيها الصّبيّ.
واللّعّاب من يكونُ حرفتُه اللَّعِب.. ولُعابُ الصّبيّ: ما سال من فيه، لَعَبَ يَلْعَبُ لَعْباً، ولعابُ الشّمس: السّراب. قال:
في صحن يهماء يهتَفُّ السّهامُ بها		في قَرْقَرٍ بلُعاب الشّمسِ مَضْروجِ
قال شجاع: المضروج من نعت القَرْقَر، يقول: هذا القرقر قد اكتسَى السّراب، وأعانه ذائب من شُعاع الشّمس، فقوّى السّراب. ولعاب الشّمس أيضاً: شعاعُها. قال:
حتى إذا ذاب لعابُ الشّمسِ
واعترف الرّاعي ليومٍ نجسِ
ومُلاعِبُ ظِلِّهِ: طائر بالبادية. ومُلاعِبا ظِلّيهِما، والثلاثة: ملاعباتُ ظِلالِهِنَّ. وتقول رأيت ثلاثة مُلاعِباتِ أظلالٍ لَهُنَّ، ولا تَقُلْ أظلالَهنّ، لأنّه يصيرُ معْرِفَةً.
قال شجاع: مُلاعِبُ ظلِّهِ عندنا: الخطّاف.
بعل:
البَعْلُ: الزّوجُ. يقال: بَعَلَ يَبْعَلُ بَعْلاً وبُعَولة فهو بَعْل مستبعل، وامرأة مستبعل، إذا كانت تحظَى عند زوجها، والرّجل يتعرّس لامرأته يطلب الحُظْوَة عندها. والمرأة تتبعّل لزوجها إذا كانت مطيعةً له.
والبَعْلُ: أرضٌ مرتفعة لا يُصيبُها مطر إلاّ مرّةً في السّنة. قال سلامة بن جندل:
إذا ما عَلَوْنا ظهرَ بَعْلٍ عَريضَةٍ		تَخالُ علينا قَيْضَ بَيْضٍ مُفلَّقِ.
ويقال: البَعْلُ من الأرضِ التي لا يَبْلُغُها الماءُ إنْ سيق إليها لارتفاعها.
ورجل بَعِلٌ، وقد بَعِل يَبْعَلُ بَعَلاً إذا كان يصير عند الحرب كالمبهوت من الفرق والدّهش. قال أعشى هَمْدان:
فجاهَدَ في فُرسانِهِ ورجالِهِ		وناهَضَ لم يَبْعَلْ ولم يتهيّب
وامرأة بَعْلَةٌ: لا تُحسنُ لبسَ الثّياب.
والبَعْلُ من النَّخل: ما شرب بعروقه من غير سقي سماء ولا غيرها. قال عبد الله بن رَواحة:
هنالك لا أبالي سقيَ نَخْل		ولا بَعْلٍ وإنْ عَظُمَ الإِتاءُ
الإِتاء: الثّمرة. والبَعْلُ: الذّكر من النّخل، والنّاس يسمّونه: الفّحْل. قال النّابغة:
من الواردات الماء بالقاعِ تستقي		بأذنابِها قبلَ استقاءِ الحنـاجِـر
أراد بأذنابها: العروق.
والبَعْلُ: صَنَمٌ كان لقومِ إلياس. قال الله عزّ وجلّ: أتدعون بَعْلاً.
والتّباعُلُ والمُباعَلَةُ والبِعالُ: مُلاعَبة الرّجلِ أهلَه، تقول: باعَلَها مُباعَلة، وفي الحديث: أيّام شرب وبعالٍ.
بلع:
بَلِعَ الماءَ يَبْلَعُ بَلْعاً، أي شرب. وابتلعَ الطّعامَ، أي: لم يَمضغْهُ. والبُلَعَةُ من قامة البكرة سَمُّها وثَقْبُها، ويُجمعُ على بُلَع.
والبالوعةُ والبَلُّوعةُ: بئر يُضَيَّقُ رأسُها لماءِ المطر. والمَبلع: موضعُ الابتلاع من الحَلْق. قال:
تأمّلوا خَيْشومَه والمَبْلَعا
والبُلَعَةُ والزُّرَدَةُ: الإنسان الأكول. ورجل متبلّع إذا كان أكولاً.
وسَعْدُ بَلْعٌ: نجم يجعلونه معرفة.
ورجلٌ بَلْعٌ، أي: كأنّه يبتلِعُ الكلامَ. قال رؤبة:
بَلْعٌ إذا استَنْطَقْتَني صَموتُ

##### Türkçe

باب **العين** ve **اللاّم** ve **الباء** onlarla birlikte
**ع ل ب**، **ع ب ل**، **ل ع ب**، **ب ع ل**،**ب ل ع** kullanımdadırlar

**علب**:
**عَلِبَ** bitki **يَعْلَبُ** **عَلَباً**; o hâlde o **عَلِبٌ**’dir. Ve o, sert olandır. Ve et **يَعْلَبُ** ve **يستَعْلَبُ**, eğer ucuz olmazsa.
Ve **اسْتَعْلَبْتُ** yeşilliği; yani: onu **عَلِباً** buldum.
Ve **العلبة**: zayıflamış büyük yaşlı (ihtiyar)dır. Ve **العُلْبُ**: iri, yaşlı keler (ضبّ)dir.
Ve **العِلْباءُ**: boynun siniridir; ve onlar iki **عِلباوان**’dır; ve onlar **عَلاَبيُّ**’dir.
Ve **رمْح مُعَلَّبٌ**: yani: **العِلْباء** siniriyle bağlanmış. Ve **العُلْبَةُ**: kadeh gibi ağaçtandır; içinde sağılır.
Ve denir: **عَلَّبْتُ** kılıcı **بالعَلابيّ** **تَعْليباً**; ve o, **سيف مُعَلَّبٌ** ve **مَعْلوبٌ**’dur. Dedi ki:
وسيفُ الحارثِ المعْلوبُ أَرْدَى		حُصَيْناً في الجبابرةِ الرَّدِينـا
Ve **بعير أَعْلَبُ**; ve gerçekten **عَلِبَ عَلَباً**; ve o, boynunun iki yanında tutan bir hastalıktır; ondan boyun şişer ve eğilir; dersin ki: onun **عِلباوَيْه**’ini ve **عِلْبابَيْهِ**’ini kesti; ve **بالوا** daha iyidir.
Ve **العِلابُ** boynun uzunluğu boyunca bir damgadır; bazen bir karış olur, bazen daha kısa olur.
Ve **عَلَبْتُ** şeyi, onu **أَعْلُبُهُ** **عَلْباً** ve **عُلُوباً**, eğer onda iz bıraktıysam. İbn er-Riqâ‘ dedi:
يتبعْنَ نـاجـية كـأنّ بِـدَفِّـهـا		من غَرْضِ نِسْعتها عُلُوبَ مواسم

**عبل**:
**العَبْلُ**: iri olan; **عَبُلَ** **يَعْبُلُ** **عَبالةً**. Dedi ki:
خبطناهـم بـكـلّ أزجّ لام		كمرضاخ النّوى عَبْلٍ وقاحِ
Ve **حَبْلٌ أَعْبَلُ**, ve **صخرة عَبْلاء**; yani: beyaz. Ve gerçekten **عَبِلَ** **عَبَلاً**; o hâlde o **أعبل**’dir. Ebû Kebîr el-Hüzelî dedi ki:
أخرجت منها سلقة مهزولة		عجفاء يَبْرُقُ نابُها كالأَعْبَلِ
Yani: merv taşlarından beyaz, sert bir taş gibi. Ve **العَبَلُ**: **الأرطى**’nın meyvesidir; tekili **الهاء** iledir.

**لعب**:
**لَعِبَ** **يَلْعَبُ** **لَعِباً** ve **لَعْباً**; o hâlde o **لاعبٌ** **لُعَبَةٌ**’dir; ve ondan **التَّلعُّب**. Ve bir adam **تِلِعّابة** - **العين** şeddeli - yani: **تلعُّب** sahibi. Ve bir adam **لُعَبَة**; yani: çok oyun oynayan. Ve **لُعْبَة**; yani: satranç oyuncağı ve benzeri gibi onunla oynanır. Râciz dedi ki:
العَبْ بها أو اعْطِني ألعب بها
إنك لا تُحْسِنُ تَلعاباً بها
Ve **المَلْعَبُ**: oynanan yer. Ve **المِلْعَبَةُ**: kolu olmayan bir elbisedir; çocuk onun içinde oynar.
Ve **اللّعّاب**: mesleği oyun olan kimsedir. Ve **لُعابُ الصّبيّ**: ağzından akan şeydir; **لَعَبَ** **يَلْعَبُ** **لَعْباً**. Ve **لعابُ الشّمس**: seraptır. Dedi ki:
في صحن يهماء يهتَفُّ السّهامُ بها		في قَرْقَرٍ بلُعاب الشّمسِ مَضْروجِ
Şücâ‘ dedi: **المضروج** **القَرْقَر**’ın sıfatındandır; der ki: bu **القرقر** serapla örtünmüştür; ve güneş ışınından eriyen (bir şey) ona yardım etmiş, böylece serabı kuvvetlendirmiştir. Ve **لعاب الشّمس** ayrıca: onun ışınıdır. Dedi ki:
حتى إذا ذاب لعابُ الشّمسِ
واعترف الرّاعي ليومٍ نجسِ
Ve **مُلاعِبُ ظِلِّهِ**: çölde bir kuştur. Ve ikisinin gölgelerinin iki **مُلاعِبا**’sı; ve üçü: onların gölgelerinin **ملاعباتُ**’ıdır. Ve dersin: onların gölgelerinin üç **مُلاعِباتِ أظلالٍ**’ını gördüm; ve **أظلالَهنّ** deme; çünkü o zaman marife olur.
Şücâ‘ dedi: bizde **مُلاعِبُ ظلِّهِ**: **الخطّاف**’tır.

**بعل**:
**البَعْلُ**: koca. Denir: **بَعَلَ** **يَبْعَلُ** **بَعْلاً** ve **بُعَولة**; o hâlde o, **بَعْل** **مستبعل**’dir; ve **امرأة مستبعل**: eğer kocası yanında itibar görüyorsa. Ve erkek, karısı için evlenir; onun yanında itibar istemektedir. Ve kadın, kocasına **تتبعّل** eder; eğer ona itaatkâr ise.
Ve **البَعْلُ**: yılda ancak bir kere yağmur isabet eden yüksek bir arazidir. Selâme b. Cendel dedi ki:
إذا ما عَلَوْنا ظهرَ بَعْلٍ عَريضَةٍ		تَخالُ علينا قَيْضَ بَيْضٍ مُفلَّقِ.
Ve denir: **البَعْلُ**, yüksekliğinden dolayı su ona sevk edilse bile suyun ulaşmadığı arazidendir.
Ve bir adam **بَعِلٌ**; ve gerçekten **بَعِل** **يَبْعَلُ** **بَعَلاً**: eğer savaşta korku ve şaşkınlıktan sersemlemiş gibi olursa. A‘şâ Hemdân dedi ki:
فجاهَدَ في فُرسانِهِ ورجالِهِ		وناهَضَ لم يَبْعَلْ ولم يتهيّب
Ve bir kadın **بَعْلَةٌ**: elbise giymeyi iyi becermez.
Ve hurmadan **البَعْلُ**: gökten sulama ve başkası olmaksızın kökleriyle içen (sulanan)dır. Abdullah b. Revâha dedi ki:
هنالك لا أبالي سقيَ نَخْل		ولا بَعْلٍ وإنْ عَظُمَ الإِتاءُ
**الإِتاء**: meyvedir. Ve **البَعْلُ**: hurmanın erkeğidir; insanlar ona **الفّحْل** derler. Nâbiga dedi ki:
من الواردات الماء بالقاعِ تستقي		بأذنابِها قبلَ استقاءِ الحنـاجِـر
**بأذنابها** ile kastetti: kökler.
Ve **البَعْلُ**: İlyâs kavminin bir putudur. Allah عزّ وجلّ dedi: **أتدعون بَعْلاً**.
Ve **التّباعُلُ** ve **المُباعَلَةُ** ve **البِعالُ**: erkeğin ailesiyle oynaşmasıdır; dersin: onunla **باعَلَها مُباعَلة**. Ve hadiste: içme ve **بعالٍ** günleri.

**بلع**:
**بَلِعَ** suyu **يَبْلَعُ** **بَلْعاً**; yani içti. Ve **ابتلعَ** yemeği; yani: onu çiğnemedi. Ve **البُلَعَةُ**: makaranın boyundan onun deliği ve yarığıdır; **بُلَع** üzere cem‘ edilir.
Ve **البالوعةُ** ve **البَلُّوعةُ**: yağmur suyu için ağzı daraltılan kuyudur. Ve **المَبلع**: boğazdan yutmanın yeridir. Dedi ki:
تأمّلوا خَيْشومَه والمَبْلَعا
Ve **البُلَعَةُ** ve **الزُّرَدَةُ**: çok yiyen insandır. Ve bir adam **متبلّع**: eğer çok yiyen ise.
Ve **سَعْدُ بَلْعٌ**: onu marife yaptıkları bir yıldızdır.
Ve bir adam **بَلْعٌ**: yani sanki sözü yutuyor. Ru’be dedi ki:
بَلْعٌ إذا استَنْطَقْتَني صَموتُ

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D9%84/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

رجلٌ عَبْلُ الذراعين، أي ضخمهما. وفرسٌ عَبْلُ الشَوى، أي غليظ القوائم. وقد عَبُلَ بالضم عَبالَةً. وامرأةٌ عَبْلَةٌ: تامّة الخلقِ، والجمع عَبْلاتٌ وعِبالٌ. وعَبَلْتُ الحبل عَبْلاً: فَتَلته. والعَبَلُ بالتحريك: الهَدَبُ، وهو كل ورقٍ مفتولٍ، مثل ورق الأَرْطَى والأثْل والطَرْفاء ونحو ذلك. قال ابن السكيت: يقال أَعْبَلَ الأرطى، إذا غلُظ هَدَبُهُ في القَيظ واحمرّ، وصلح أن يُدْبَغَ به. قال ذو الرمّة:
إذا ذابَتِ الشمسُ اتَّقَى صَقَراتِها		بأفنانِ مربوعِ الصَريمةِ مُعْبِلِ
وعَبَلْتُ الشجرة أعْبِلُها عَبْلاً، إذا حَتَّتَ ورقَها. الأصمعي: أعْبَلَتِ الشجرةُ: سقطَ ورقها. والأعْبَلُ: حجارةٌ بيضٌ. وصَخرةٌ عَبْلاء أي بيضاء، والجمع عِبالٌ. والمِعْبَلَةُ: نَصْلٌ عريضٌ طويلٌ. قال الكسائي: عَبَلْتُ السهمَ: جعلت فيه مِعْبَلَةً. والعَبالُ مُخَفَّفٌ: الوردُ الجَبَليُّ. ويقال ألقى عليه عَبالَّتَهُ، أي ثِقْله.

##### Türkçe

Bir adam, **عَبْلُ الذراعين**; yani ikisini de iri (kalın) olan. Ve bir at, **عَبْلُ الشَوى**; yani bacakları kalın olan. Ve **عَبُلَ** (ضم ile) **عَبالَةً** (oldu). Ve bir kadın **عَبْلَةٌ**: yaratılışı tam olan; çoğulu **عَبْلاتٌ** ve **عِبالٌ**dur. Ve **عَبَلْتُ الحبل عَبْلاً**: onu büktüm (bükerek sardım). Ve **العَبَلُ** (harekeli): **الهَدَبُ**dur; o da bükülmüş her yapraktır; **ورق الأَرْطَى** ve **الأثْل** ve **الطَرْفاء** yaprağı ve bunun benzeri gibi. İbnü’s-Sikkît dedi: **أَعْبَلَ الأرطى** denir; onun **هَدَبُهُ** (saçağı) yaz sıcağında kalınlaştığı ve kızardığı ve onunla tabaklanmaya elverişli olduğu zaman. Zü’r-Rumme dedi:
Güneş eridiği zaman, onun yakıcı sıcaklıklarından sakınır;
**مُعْبِلِ** olan, **الصَريمةِ**si dört aylık olanın dallarıyla.

Ve **عَبَلْتُ الشجرة أعْبِلُها عَبْلاً**: yaprağını döktürdüğüm zaman. el-Asma‘î: **أعْبَلَتِ الشجرةُ**: yaprağı düştü. Ve **الأعْبَلُ**: beyaz taşlardır. Ve **صَخرةٌ عَبْلاء** yani beyaz; çoğulu **عِبالٌ**dur. Ve **المِعْبَلَةُ**: geniş, uzun bir temrendir. el-Kisâî dedi: **عَبَلْتُ السهمَ**: onda **مِعْبَلَةً** yaptım. Ve **العَبالُ** (muhaffef): dağ gülüdür. Ve “Ona **عَبالَّتَهُ**nu attı” denir; yani onun ağırlığını.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D9%84/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب العين واللام مع الباء
علب ، عبل ، لعب ، بلع ، بعل : مستعملات .
علب : في الحديث : ( لقد فَتَحَ الفُتوحَ قوم ما كانت حِلْية سيوفهم الذهب والفضَّة ، إنما حِلْيتها العَلاَبي والآنُك ) . العلابي جمع العِلْباء ، وهو العَصَب ، وبه سمي الرجل عِلباء . وكانت العرب تشدّ بالعِلباء الرَطْبِ أجفان السيوف فتجِفّ عليها ، وتشُدّ الرماح إذا تصدَّعت بها . ومنه قول الشاعر :
ندعّسها بالسَمْهريّ المعلَّب
وقال القتيبي : بلغني أن العلابيّ : الرَصَاص ، ولست منه على يقين .
قلت : ما علمت أحداً قاله ، وليس بصحيح .
وقال شمر : قال المؤرّج : العِلاَب سمة في العِلباء . قال : والعَلْب تأثير كأثر العِلاب .
وقال شمر : أقرأني ابن الأعرابي لطُفَيل الغنويّ :
نهُوض بأشناق الديات وحَمْلِها
وثِقْل الذي يَجْنِي بمنكبه لَعْب
قال ابن الأعرابي : لَعْب أراد به : عَلْب وهو الأثر .
وقال أبو نصر : يقول : الأمر الذي يجني عليه وهو بمنكبه خفيف .
وفي حديث ابن عُمَر أنه رأى رجلاً بأنْفه أثرَ السجود فقال : لا تَعْلُب صورتك ، يقول : لا تؤثر فيها أثراً بشدّة انتحائك على أنفك في السجود . والعُلُوب : الآثار واحدها عَلْب يقال ذلك في أثر المِيسم وغيره . وقال ابن الرقاع يصف الركاب :
يتبعْن ناجية كأن بدَفّها
من غَرْض نسْعَتِها علوبَ مواسم
وأخبرني المنذريّ عن ثعلب عن ابن الأعرابي يقال : لحم عَلِب وعَلْب وهو الصُلْب . قال : والعِلْب من الناس : الذي لا يُطمع فيما عنده من كلمة ولا غيرها ، قال : والعِلْب من الأرض الغليظ الذي لو مطر دهْراً لم يُنبت خضراء . وكل موضع صُلْب خَشِن من الأرض فهو عِلْب .
أبو عبيد عن أبي عبيدة قال : المعلوب : الطريق الذي يُعْلَب بجنبيه . ومثله الملحوب . والمعلوب : سيف كان للحارث بن ظالم . ويقال : إنه سمَّاه معلوباً لآثار كانت في مَتْنه : ويقال : سُمِّي معلوباً لأنه كان انحنى من كثرة ما ضَرَب به وفيه يقول :
أنا أبو ليلى وسيفي المعلوب
وقال ابن الأعرابي : العُلَب : جمع عُلْبة وهي الجَنبة والدَسْماء والسمراء . قال : والعِلْبة والجمع عِلَب أُبْنة غليظة من الشجر تتخذ منه المِقطرة . وقال الشاعر :
في رجله عِلبة خشناء من قَرْظ
قد تيَّمته فبالُ المرء متبول
وقال أبو زيد : العُلُوب : منابت السِدر ، الواحد عِلْب . قلت : والعُلْبة : جِلدة تؤخذ من جلد جَنْب البعير إذا سُلخ وهو فَطِير فتسوَّى مستديرة ثم تملأ رملاً سهلاً ، ثم بضمّ أطرافها وتُخلّ بخِلال ويوكَى عليها مقبوضة بحبل وتترك حتى تجِفّ وتيبَس ، ثم يُقطع رأسها وقد قامت قائمة لجفافها تُشبه قَصْعة مدوَّرة كأنها نُحِتت نَحْتاً أو خُرِطت خَرْطاً . ويعلّقها الراعي والراكب فيحلُب فيها ويشرب بها . وتجمع عُلَباً وعِلاباً . وللبدويّ فيها رِفق خفَّنها وأنها لا تنكسر إذا حرّكها البعير أو طاحت إلى الأرض . والعِلاب أيضاً : سِمَة في طول عنق البعير . وقال الليث : عَلِب النبت يَعلَب عَلَباً فهو علِب إذا جَسَأ . وعَلِب اللحم واستعلب إذا غلظ ولم يكن هَشّاً . واستعلبت الماشيةُ البقل ، إذا ذَوَى فأجمَتْه واستغلظته . والعِلْب : الوعِل الضخم المُسِنّ . والعِلْب : عَصَب العنق الغليظ خاصة . وهما عِلْباءان وعلباوان . ورُمْح مُعَلَّب إذا جُلز ولُوي بعَصَب العلب . وعلِب البعير عَلَباً فهو علِب وهو داء يأخذه في ناحيتَيْ عُنُقه فترِم رقبتُه . وقال شمر : يقال هؤلاء عُلبوبة القوم أي خيارهم .
قلت كقولهم : هؤلاء عَصَب القوم أي خيارهم . ورجل عِلْب : جافٍ غليظ .
عبل : في حديث ابن عُمَر أنه قال لرجل : ( إذا أتيتَ مِنًى فانتهيت إلى موضع كذا وكذا فإن هناك سَرْحة لم تُعْبَل ولم تُجْرد ولم تُسْرَف ، سُرّ تحتها سبعون نبيّاً فانزِل
تحتها ) . قال أبو عبيد : قوله : لم تُعبل ، يقول : لم يسقط ورقها ؛ يقال : عَبَلْت الشجرة عَبْلاً إذا حَتَتَّ عنها ورقها . وأعْبل الشجَرُ إذا طلع ورقه . قال : وقال أبو عبيدة : العَبَل : كلّ ورق مفتول كورق الأَثْل والأرْطَى والطَرْفاء . قال : وقال أبو عمرو : العَبَل : مِثل الورق وليس بورق . ثعلب عن سَلَمة عن الفرّاء قال : أعبل الشجر إذا رَمَى بورقه . قال : والسَرْو والنخل لا يُعبِلان وكل شجر ثبت ورقهُ شتاء وصيفاً فهو لا يُعْبل . قلت : وقد ذكر أبو عبيد عن أبي عمرو في ( المصنَّف ) نحواً من قول الفرّاء في أعبلت الشجرةُ إذا سقط ورقُها ، ثم رَوَى عن اليزيديّ القول الأول : أعبلت الشجرة إذا طلع ورقها . وقال الليث مثله . قلت أنا : وسمعت غير واحد من العرب يقول : غَضًى مُعْبِل وأرطًى معبل إذا طلع عَبَلُه . وهذا هو الصحيح ومنه قول ذي الرمَّة :
إذا ذابت الشمس اتقى صَقَراتها
بأفنان مربوع الصَرِيمةَ مُعْبِل
وإنما يتَّقي الوحشيّ حَرّ الشمس بأفنان الأرطاة التي طلع ورقها ، وذلك حين يَكنِس في حمراء القيظ . وإنما يسقط ورقها إذا برد الزمان ولا يَكْنس الوحشيّ حينئذٍ ولا يتّقي حَرَّ الشمس . ثعلب عن ابن الأعرابي : العَبْل : الغليظ والضخم ، وأصله في الذراعين . وجارية عَبْلة ، والجمع عَبْلات لأنها نعت . ويقال : عَبَلتْه إذا رددته .
وأنشد :
ها إن رَميي عنهم لمعبولْ
فلا صريخ اليوم إلاّ المصقول
كان يرمي عدوّه فلا يغني الرمي شيئاً ، فقاتل بالسيف وقال هذا الرجز . والمعبول : المردود . وقال النَضْر : أعبلت الأرطاةُ إذا نبت ورقها : وأعبلَتْ إذا سقط ورقها ، فهي مُعْبل . قلت : جعل ابن شميل أعبلت الشجرة من الأضداد ، ولو لم يحفظه عن العرب ما قاله لأنه ثقة مأمون . أبو عبيد عن الأصمعي : الأعبل والعبلاء : حجارة بيض . وقال الليث : صخرة عبلاء : بيضاء .
وأنشد في صفة ناب الذئب :
يَبْرُق نابُه كالأعبل
أي كحجر أبيض من حجارة المَرْو . ويقال : رجل عَبْل وجارية عَبْلة إذا كانا ضخمين . وقد عَبُل الغلام عَبَالة . وقال أبو عمرو : العبلاء : مَعْدِن الصُفْر في بلاد قَيْس وقال أبو عُبَيْد عن الأحمر : ألقى عليه عَبَالَّته أي ثِقْله . ويقال للرجل إذا مات : قد عَبَلته عَبُول ، مثل شَعَبته شَعُوب . وأصل العَبْل القطع المستأصِل ، وأنشد :
. . عابِلتي عَبول
والمِعْبَلة : النَصْل العريض وجمعها معابل . وقال عنترة :
وفي البَجْلي مِعْبلة وقيع
وقال الأصمعيّ : من النصال المِعْبلة ، وهو أن يعرّض النصل ويطوّل . أبو العباس عن ابن الأعرابي : غلام عابل : سمين .
وجمعه عُبُل . وامرأة عَبُول : ثَكُول وجمعها عُبُل . ابن شميل عن أبي خَيْرة قال : العبلاء الطَرِيدة في سواء الأرض حجارتها بيض كأنها حجارة القَدَّاح . وربما قدحوا ببعضها ، وليس بالمَرْو ، وكأنها البَلُّور . وقال ابن شُمَيل : الأعبل : حجر أخشن غليظ يكون أحمر ويكون أبيض ويكون أسود كل يكون ، جبل غليظ في السماء .
لعب : الليث : لعِب يلعَب لُعْباً ولَعِباً . ورجل تِلِعَّابة إذا كان يتلعّب . ورجل لُعبَة : كَثير اللعب . قال : واللُعْبة جَزْم : الذي يُلعِب به ، كالشِطْرَنجة ونحوها . وقال الفرّاء : لعِبت لَعْبة واحدة . ورجل حسن اللِعْبة بالكسر . واللُعْبة : ما يُلْعَب به . الحرّانيّ عن ابن السكيت : تقول : لمن اللُعْبة ؟ فتضمّ أولها لأنها اسم . وتقول : الشطرنج لُعْبة ، والنَرْد لُعْبة . وكل ملعوب به فهو لُعْبة . وتقول : اقعد حتى أفرغ من هذه اللُعْبة ، وهو حسن اللِعْبة ؛ كما يقول : حسن الجِلسة ، وقد لعِبت لَعْبة واحدة . ثعلب عن ابن الأعرابي : لَعَب الرجل يَلْعَب إذا سال لُعَابه . وقال الليث : لُعَاب الشمس : السَرَاب ، وأنشد :
في قَرْقَر بلعاب الشمس مضروج
قلت لُعَاب الشمس : هو الذي يقال له : مُخَاط الشيطان . وهو السَهَام بفتح السين ، ويقال له : رِيق الشمس ، وهو شِبْه الخيط تراه في الهواء إذا اشتدّ الحرّ ورَكَد الهواءُ . ومن قال : إن لعاب الشمس السراب فقد أبطل ، إنما السراب يُرَى كأنه ماء جارٍ نصفَ النهار . وإنما يعرف هذه الأشياء مَن لزِم الصحاري والفلوات وسار في الهواجر فيها . وقال الليث : مُلاَعب ظلِّه : طائر يكون بالبادية . والإثنان ملاعبا ظلّهما ، والثلاثة ملاعبات أظلالهن . وتقول : رأيت ملاعبات أظلالٍ لهُنّ ، ولا تقل : أظلالهن ؛ لأنه يصير معرفة . وكان عامر بن مالك أبو براء يقال له : مُلاَعِب الأسنَّة ، سمّي بذلك يوم السُوبان . ولُعَاب الحَيَّة : سمّها . واللُّعَاب : فرس من خيل العرب به معروف . ومَلاَعِب الصبيان والجواري في الدار من ديارات العرب : حيث يلعبون ، الواحد مَلْعَب . واللعاب : الرجل الذي يكون له اللعب حِرْفة . ولُعَاب النحل : ما تعسِّله . وقال أبو سعيد : استلعبت النخلةُ إذا أطلعت طَلْعاً وفيها بقيَّة من حَمْلها الأول . وقال الطرماح يصف نخلة :
ألحقتْ ما استلعبتْ بالذي
قد أنى إذ حان وقت الصرام
لَعُوب : اسم امرأة سميت لعوب لكثرة لعبها . ويجوز أن تسمّى لعوب لأنه يلعب بها . واللعباء : سَبَخة معروفة بناحية البحرين بحذاء القَطِيف وسِيف البحر .
بلع : أبو عبيد عن الكسائيّ : بَلِعت الطعام أبلَعه بَلْعاً وسَرِطته سَرْطاً إذا ابتلعته . وقال الليث : يقال : بَلِع الماء بلعاً إذا شرِبه . قال : وابتلاع الطعام : ألاّ يَمْضُغه . قال : والبُلَع الواحدة بُلْعة ، وهي من قامة البَكْرَة : سَمّها وثَقْبها . قال : والبالوعة والبَلَّوعة لغتان بئر تُحفر ويضيّق
رأسها ، يجري فيها ماء المطر . قال : و ( بالوعة ) لغة أهل البصرة . والمَبْلَع : موضع الابتلاع من الحَلْق . أبو عبيد عن أبي زيد : يقال للإنسان أوَّلَ ما يظهر فيه الشيب : قد بلَّع فيه الشيب تبليعاً . وسَعْد بُلَع : نجمان معترضان خفيّان ما بينهما قريب ، يقال : إنه سمّي بُلَع ؛ لأنه كأنه لقرب صاحبه منه يكاد يَبْلَعه ، يعني الكوكب الذي معه . وبَلْعاء بن قيس : رجل من كبراء العرب . ورجل بُلَع ومِبْلع وَبُلَعة إذا كان كثير الأكل . وقال ابن الأعرابي : البوْلع : الكثير الأكل .
بعل : وقال الله جلّ وعزّ : ( وَهَاذَا بَعْلِى شَيْخًا ) ( هُود : 72 ) قال الزجّاج : نصب ( شيخاً ) على الحال . قال : والحال ههنا نَصْبها من غامض النحو . وذلك إذا قلت : هذا زيد قائماً فإن كنت تقصد أن تخبر من لم يعرف زيداً أنه زيد لم يجز أن تقول : هذا زيد قائماً لأنه يكون زيداً ما دام قائماً ، فإذا زال عن القيام فليس بزيد . وإنما تقول للذي يعرف زيداً : هذا زيد قائماً ، فتُعمِل في الحال التنبيه ، المعنى انتبِه لزيد في حال قيامه ، أو أشير لك إلى زيد في حال قيامه ، لأن ( هذا ) إشارة إلى من حضر ، فالنصب الوجه كما ذكرنا . ومن قرأ : ( هذا بعلي شيخ ) ففيه وجوه . أحدها التكرير ، كأنك قلت : هذا بعلي ، هذا شيخ . ويجوز أن تجعل ( شيخ ) مبنِيّاً عن ( هذا ) . ويجوز أن تجعل ( بعلي ) و ( شيخ ) جميعاً خبرين عن ( هذا ) فترفعهما جميعاً ب ( هذا ) ؛ كما تقول : هذا حلو حامض . وقوله عزَّ وجلَّ : ( أَلاَ تَتَّقُونَ أَتَدْعُونَ بَعْلاً وَتَذَرُونَ أَحْسَنَ ) ( الصَّافات : 125 ) قيل : إن بعلاً كان صَنَماً من ذهب يعبدونه . وقيل : أتدعون بعلاً أي ربّاً ، يقال : أنا بَعْل هذا الشيء أي ربّه ومالكه ، كأنه قال : أتدعون ربّاً سوى الله . وذكر عن ابن عبّاس أن ضالَّة أُنشِدت ، فجاء صاحبها ، فقال : أنا بعلها يريد أنا ربّها ، فقال ابن عباس : هو من قول الله جلّ وعزّ : ( أَلاَ تَتَّقُونَ ) ( الصَّافات : 125 ) أي ربّاً . وروي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال في صَدَقة النخل : ( ما سُقِي منه بَعْلاً ففيه العُشر ) . قلت : هذا ذكره أبو عبيد في كتاب ( غريب الحديث ) وسمعته في كتاب ( الأموال ) : ( ما شرب منه بَعْلاً ففيه العُشر ) وهذا لفظ الحديث ، والأول كتبه أبو عبيد : على المعنى . وقال أبو عبيد : قال الأصمعيّ : البَعْل : ما شرب بعروقه من الأرض من غير سَقي من سماء ولا غيره . وأنشد لعبد الله بن رَوَاحة :
هنالك لا أبالي نخل سَقْي
ولا بَعْل وإن عَظُم الإناءُ
قال أبو عبيد : وقال الكسائيّ في البعْل : هو العِذْي ، وهو ما سقته السماء . وقال ذلك أبو عبيدة . قلت : وقد ذكر القتيبيّ هذا في الحروف التي ذكر أنه أصلح الغلط الذي وقع فيها . وألفيته يتعجّب من قول الأصمعيّ : البَعْل : ما شرب بعروقه من الأرض من غير سقْي من السماء ولا غيرها ، وقال : ليت شعري أينما يكون هذا النخل الذي لا يُسقى من سماء
ولا غيرها ، وتوهَّم أنه يُصلح غَلطاً ، فجاء بأطمّ غلط . وجهل ما قاله الأصمعيّ ، وحمله جهله به على التخبّط فيما لا يعرفه ، فرأيت أن أذكر أصناف النخيل لتقف عليها ، فيصحَّ لك ما حكاه أبو عبيد عن الأصمعيّ . فمن النخيل السَقِيّ . ويقال : المَسْقَوِيّ . وهو الذي يُسقَى بماء الأنهار والعيون الجارية . ومن السقِيّ ما يُسقَى نَضْحاً بالدلاء والنواعير وما أشبهها .
فهذا صنف . ومنها العِذْي . وهو ما نبت منها في الأرض السهلة ، فإذا مُطِرت نشِفت السهولةُ ماءَ المطر ، فعاشت عروقُها بالثرى الباطن تحت الأرض ، ويجيء تمرها قَعقاعاً ؛ لأنه لا يكون ريَّان كالسَّقِيّ . ويسمَّى التمر إذا جاء كذلك قَسْباً وسُحّاً . والضرب الثالث من النخيل : ما نبت ودِيُّه في أرض يقرب ماؤها الذي خلقه الله تحت الأرض في رَقَّات الأرض ذات النَزّ ، فرسخت عروقُها في ذلك الماء الذي تحت الأرض واستغنَتْ عن سَقْي السماء وعن إجراء ماء الأنهار إليها أو سَقْيها نَضْحاً بالدلاء .
وهذا الضرب هو البَعْل الذي فسّره الأصمعيّ . وتَمْر هذا الضرب من التُمْران لا يكون ريّان ولا سُحّاً ولكن يكون بينهما وهكذا فسّر الشافعيّ ح البَعْل في باب القَسْم ، فيما أخبرني عبد الملك عن الربيع عن الشافعي فقال : البَعْل : ما رَسَخ عروقه في الماء فاستغنَى عن أن يُسقى . قلت : وقد رأيت بناحية البيضاء من بلاد جزيمةِ عبد القيس نخلاً كثيراً عروقها راسخة في الماء وهي مستغنية عن السَقْي وعن ماء السماء تسمَّى بَعْلاً . وروي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه ذكر أيام التشريق فقال : ( إنها أيام أكل وشُرْب وبِعَال ) . قال أبو عبيد : البِعَال : النكاح وملاعبة الرجل أهله . يقال للمرأة : هي تباعِل زوجها بِعَالاً ومباعلة إذا فعلت ذلك معه . وقال الحطيئة :
وكم من حَصَان ذات بَعْل تركتَها
إذا الليل أدجى لم تجد من تُبَاعِلُهْ
أراد : أنك قتلْتَ زوجها أو أسرته . ويقال للرجل : هو بعل المرأة . ويقال للمرأة : هي بَعْله وبعلته . ويجمع البعل بُعولة ، قال الله جلّ وعزّ : ( وَبُعُولَتُهُنَّ أَحَقُّ بِرَدِّهِنَّ ) ( البَقَرَة : 228 ) . وقال الليث في تفسير البعل من النخل ما هو أطمّ من الغلط الذي ذكرناه عن القتيبيّ . زعم أن البعل : الذكر من النخل ، والناس يسمّونه الفحل . قلت : وهذا غلط فاحش . وكأنه اعتبر هذا التفسير من لفظ البعل الذي معناه الزوج .
قلت : وبعل النخيل : إناثها التي تُلَقَّح فتحمِل . وأما الفُحال فإن ثمره ينتفض ، وإنما يلقَّح بطَلْعه طَلعُ الإناث إذا انشق . وقال الليث أيضاً : البَعْل : الزوج . يقال : بَعَل يَبْعَل بُعولة فهو باعل أي مستعلج قلت : وهذا من أغاليط الليث أيضاً . وإنما سمّي زوج المرأة بعلاً لأنه سيّدها ومالكها ، وليس من باب الاستعلاج في شيء . وروى سَلَمة عن الفرّاء وأبو عبيد عن الأصمعيّ : بعل الرجل يَبْعَل بَعلاً كقولك : دَهِش وخَرِق وعَقِر . وقال ابن الأعرابي : البعل : الضَجَر والتبرُّم بالشيء .
وأنشد :
بعِلت ابن غَزْوان بَعِلت بصاحب
به قبلك الإخوانُ لم تك تَبْعل
قال : والبَعْل : الصَنَم . والبعل : اسم ملِك . والبعل : الزوج ، وقد بَعَل يَبْعل بعلاً إذا صار بعلاً لها .
وقال ابن دريد : أصبح فلان بَعلاً على أهله أي ثِقلاً عليهم . وقال ابن الأعرابي : البَعَل : حسن العشرة من الزوجين . والبِعال : حديث العروسين . والبِعال : الجمال . وأنشد :
يا ربُّ بعل ساء ما كان بعل
وامرأة حسنة التبعل إذا كانت مطاوِعة لزوجها محِبَّة له . واستبعل النخلُ إذا صار بَعلاً راسخ العروق في الماء مستغنياً عن السقْي وعن إجراء الماء في نهر أو عاثور إليه .

##### Türkçe

باب **العين** ve **اللام** ile **الباء**

**علب** ، **عبل** ، **لعب** ، **بلع** ، **بعل** : kullanımdadırlar.

**علب** : hadiste: (Gerçekten fetihleri fetheden bir kavim fethetti; kılıçlarının süsü altın ve gümüş değildi; ancak onun süsü **العَلاَبي** ve **الآنُك** idi). **العلابي** , **العِلْباء**’ın çoğuludur; o da sinirdir; bununla adama **عِلباء** adı verildi. Araplar kılıçların kın ağızlarını yaş **العِلباء** ile bağlarlardı da onun üzerinde kururdu; onunla mızrakları da, onunla yarıldığında, bağlarlardı. Ondandır şairin sözü:
ندعّسها بالسَمْهريّ المعلَّب

Kuteybî dedi: Bana ulaştı ki **العلابيّ**: kurşundur; fakat ben bundan emin değilim.

Dedim: Bunu söyleyen birini bilmedim; doğru da değildir.

Şemmer dedi: Müerric dedi: **العِلاَب** , **العِلباء**’da bir damgadır. Dedi: **العَلْب** de **العِلاب**’ın izi gibi bir etkidir.

Şemmer dedi: İbnü’l-A‘râbî bana Tufeyl el-Ganevî’nin şu beytini okuttu:
نهُوض بأشناق الديات وحَمْلِها
وثِقْل الذي يَجْنِي بمنكبه لَعْب

İbnü’l-A‘râbî dedi: **لَعْب** ile kastetti: **عَلْب**; o da izdir.

Ebû Nasr dedi: Diyor ki: Üzerine suç kazandığı şey, omzunda iken hafiftir.

İbn Ömer hadîsinde: Bir adamı burnunda secde iziyle gördü de dedi: Yüzünü **تَعْلُب** etme; yani secdede burnuna şiddetle dayanman sebebiyle onda bir iz bırakma. **العُلُوب**: izlerdir; tekili **عَلْب**’dır; bu, dağlama demiri izi ve başkası hakkında söylenir. İbnü’r-Rikâ‘ binekleri vasfederken dedi:
يتبعْن ناجية كأن بدَفّها
من غَرْض نسْعَتِها علوبَ مواسم

Münzirî bana Sa‘leb’den, o da İbnü’l-A‘râbî’den haber verdi: Denir: **لحم عَلِب** ve **عَلْب**; o, sert olandır. Dedi: İnsanlardan **العِلْب**: yanında olana ne bir sözle ne de başkasıyla göz dikilmeyen kimsedir. Dedi: Yerden **العِلْب**: kalın olan yerdir; eğer bir devir yağmur yağsa yeşillik bitirmez. Yerden her sert, kaba yer **عِلْب**’dır.

Ebû Ubeyd, Ebû Ubeyde’den: Dedi: **المعلوب**: iki yanıyla **يُعْلَب** edilen yoldur. Benzeri **الملحوب**’dur. **المعلوب**: Hâris b. Zâlim’in bir kılıcı idi. Denir: Onu, sırtında bulunan izler sebebiyle **معلوباً** diye adlandırdı. Ve denir: Çokça onunla vurduğu için eğildiğinden **معلوباً** diye adlandırıldı; onun hakkında şöyle der:
أنا أبو ليلى وسيفي المعلوب

İbnü’l-A‘râbî dedi: **العُلَب** , **عُلْبة**’nin çoğuludur; o da yan parça, yağlı ve esmer olandır. Dedi: **العِلْبة** ve çoğulu **عِلَب**: ağaçtan kalın bir urdur; ondan **المِقطرة** yapılır. Şair dedi:
في رجله عِلبة خشناء من قَرْظ
قد تيَّمته فبالُ المرء متبول

Ebû Zeyd dedi: **العُلُوب**: sidr’in bitiş yerleridir; tekili **عِلْب**’dır. Dedim: **العُلْبة**: deve yan derisinden, deve yüzülürken henüz taze iken alınan bir deridir; sonra yuvarlaklaştırılarak düzeltilir, sonra yumuşak kumla doldurulur; sonra kenarları birleştirilip tahta çivilerle delinir ve bir iple sıkıca bağlanarak ağzı dikilir; kuruyup sertleşinceye kadar bırakılır; sonra başı kesilir; kurumasıyla dimdik durmuştur; oyulmuş yahut tornalanmış gibi yuvarlak bir çanağı andırır. Çoban ve binekli onu asar; onda sağar ve onunla içer. **عُلَباً** ve **عِلاباً** diye çoğul yapılır. Bedevî için onda bir kolaylık vardır: hafifliği ve devenin onu hareket ettirmesi yahut yere düşmesi halinde kırılmamasıdır. **العِلاب** ayrıca: devenin boynunun uzunluğu boyunca bir damgadır. Leys dedi: **عَلِب** bitki, **يَعلَب** **عَلَباً**; o halde o, **علِب**’dir; sertleştiğinde. Et **عَلِب** oldu ve **استعلب** oldu: kalınlaştığında ve gevşek olmadığında. Davarlar otu **استعلبت**: solduğunda onu beğenmeyip kalınlaşmış bulduklarında. **العِلْب**: yaşlı, iri dağ keçisidir. **العِلْب**: özellikle boynun kalın siniridir. İkisi **عِلْباءان** ve **علباوان**’dır. **رُمْح مُعَلَّب**: **العلب** siniriyle sarılıp büküldüğünde. Deve **علِب** oldu **عَلَباً**; o halde o, **علِب**’dir: boynunun iki yanında ona gelen bir hastalıktır; boynu şişer. Şemmer dedi: Denir: Bunlar kavmin **عُلبوبة**’sidir; yani seçkinleridir.

Dedim: “Bunlar kavmin **عَصَب**’ıdır” sözleri gibi; yani seçkinleridir. Ve **رجل عِلْب**: kaba, kalın olandır.

**عبل** : İbn Ömer hadîsinde: Bir adama dedi ki: (Eğer Minâ’ya gelir de şu şu yere varırsan, orada bir **سَرْحة** vardır; **لم تُعْبَل** edilmemiş, **لم تُجْرد** edilmemiş, **لم تُسْرَف** edilmemiştir; onun altında yetmiş peygamber gizlenmiştir; onun altına in). Ebû Ubeyd dedi: Onun sözü: **لم تُعبل**; yani yaprakları düşmemiştir; denir: **عَبَلْت** ağacı **عَبْلاً**: ondan yapraklarını kazıyıp düşürdüğünde. Ağaç **أعْبل** oldu: yaprağı çıktığında. Dedi: Ebû Ubeyde dedi: **العَبَل**: **الأَثْل** ve **الأرْطَى** ve **الطَرْفاء** yaprağı gibi bükümlü her yapraktır. Dedi: Ebû Amr dedi: **العَبَل**: yaprak gibidir, fakat yaprak değildir. Sa‘leb, Seleme’den, o da Ferrâ’dan: Ağaç **أعبل** olur: yaprağını attığında. Dedi: **السَرْو** ve hurma **لا يُعبِلان**; kış ve yaz yaprağı sabit kalan her ağaç **لا يُعْبل** olur. Dedim: Ebû Ubeyd, ( **المصنَّف** )’te Ebû Amr’dan, Ferrâ’nın “Ağaç **أعبلت** oldu: yaprağı düştüğünde” sözüne benzerini zikretti; sonra Yezîdî’den ilk sözü rivayet etti: Ağaç **أعبلت** oldu: yaprağı çıktığında. Leys de onun benzerini söyledi. Dedim ben: Araplardan birden fazlasını işittim, derler: **غَضًى مُعْبِل** ve **أرطًى معبل**: **عَبَلُه** çıktığında. Bu doğrudur; ve ondandır Zü’r-Rumme’nin sözü:
إذا ذابت الشمس اتقى صَقَراتها
بأفنان مربوع الصَرِيمةَ مُعْبِل

Vahşî, güneşin sıcağından, yaprağı çıkmış **الأرطاة**’nin dallarıyla korunur; bu, kızgın yaz sıcağında inine girdiği zamandır. Yaprağı ancak zaman soğuduğunda düşer; vahşî o vakit inine girmez ve güneşin sıcağından korunmaz. Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **العَبْل**: kalın ve iridir; aslı kollardadır. **جارية عَبْلة**; çoğulu **عَبْلات**’tır; çünkü o bir sıfattır. Ve denir: **عَبَلتْه**: onu geri çevirdiğinde.

Ve okudu:
ها إن رَميي عنهم لمعبولْ
فلا صريخ اليوم إلاّ المصقول

Düşmanına atardı; atış bir şeye yaramazdı; kılıçla çarpıştı ve bu recezi söyledi. **المعبول**: geri çevrilmiş olandır. Nadr dedi: **أعبلت** **الأرطاة**: yaprağı bittiğinde; ve **أعبلَتْ**: yaprağı düştüğünde; o halde o **مُعْبل**’dir. Dedim: İbn Şümeyl, “Ağaç **أعبلت** oldu”yu zıt anlamlılardan kıldı; eğer onu Araplardan ezberlememiş olsaydı söylemezdi; çünkü o güvenilir, emindir. Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: **الأعبل** ve **العبلاء**: beyaz taşlardır. Leys dedi: **صخرة عبلاء**: beyazdır.

Kurdun dişini vasfederken okudu:
يَبْرُق نابُه كالأعبل

Yani: **المَرْو** taşlarından beyaz bir taş gibi. Denir: **رجل عَبْل** ve **جارية عَبْلة**: iri olduklarında. Delikanlı **عَبُل** oldu **عَبَالة**. Ebû Amr dedi: **العبلاء**: Kays diyarında bakır madenidir. Ebû Ubeyd, Ahmer’den: Üzerine **عَبَالَّته**’ni attı; yani ağırlığını. Denir, adam öldüğünde: Onu **عَبَلته عَبُول**; “Onu **شَعَبته شَعُوب**” gibi. **العَبْل**’ün aslı: kökünden kesip koparmadır. Ve okudu:
. . عابِلتي عَبول

**المِعْبَلة**: geniş ağızlı temrendir; çoğulu **معابل**’dir. Antere dedi:
وفي البَجْلي مِعْبلة وقيع

Asma‘î dedi: Temrenlerden **المِعْبلة**: temreni enlemesine genişletip uzatmaktır. Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: **غلام عابل**: semizdir.

Çoğulu **عُبُل**’dür. **امرأة عَبُول**: evlâd acısıyla yanan; çoğulu **عُبُل**’dür. İbn Şümeyl, Ebû Hayra’dan: **العبلاء**: düz arazide bir kovalamacadır; taşları beyazdır; sanki **القَدَّاح** taşları gibidir. Bazen onların bir kısmıyla ateş çıkarırlar; **المَرْو** değildir; sanki billurdur. İbn Şümeyl dedi: **الأعبل**: daha kaba, kalın bir taştır; kırmızı olur, beyaz olur, siyah olur; her ne olursa; gökte iri bir dağdır.

**لعب** : Leys: **لعِب** , **يلعَب** **لُعْباً** ve **لَعِباً**. **رجل تِلِعَّابة**: oynayıp duran kimse olduğunda. **رجل لُعبَة**: çok oynayan. Dedi: **اللُعْبة** (cezm ile): kendisiyle oynanan şeydir; satranç ve benzeri gibi. Ferrâ dedi: Bir tek **لَعْبة** oynadım. **رجل حسن اللِعْبة** (kesre ile). **اللُعْبة**: kendisiyle oynanan şeydir. Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten: Dersin: **لمن اللُعْبة؟**; başını damme yaparsın; çünkü o bir isimdir. Ve dersin: Satranç **لُعْبة**’dir; tavla **لُعْبة**’dir. Kendisiyle oynanan her şey **لُعْبة**’dir. Ve dersin: Şu **اللُعْبة**’den boşalıncaya kadar otur; o **حسن اللِعْبة**’dir; “**حسن الجِلسة**” dediği gibi. Ve bir tek **لَعْبة** oynadım. Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Adam **لَعَب** eder, **يَلْعَب** eder: salyası aktığında. Leys dedi: **لُعَاب الشمس**: seraptır; ve okudu:
في قَرْقَر بلعاب الشمس مضروج

Dedim: **لُعَاب الشمس**: “**مُخَاط الشيطان**” denilen şeydir. O, **السَهَام**’dır ( **السين**’in fethiyle); ona **رِيق الشمس** da denir; şiddetli sıcak olduğunda ve hava durgunlaştığında havada gördüğün iplik benzeri şeydir. “Güneşin salyası seraptır” diyen, boşa çıkarmıştır; serap ancak öğle vaktinde, akan su gibi görülür. Bu şeyleri ancak çöllere ve ıssız düzlüklerine yapışıp kalan ve onlarda öğle sıcağında yürüyen kimse bilir. Leys dedi: **مُلاَعب ظلِّه**: çölde bulunan bir kuştur. İkisi: **ملاعبا ظلّهما**; üçü: **ملاعبات أظلالهن**. Ve dersin: Onların **ملاعبات أظلالٍ**’ını gördüm; **أظلالهن** deme; çünkü marife olur. Âmir b. Mâlik Ebû Berâ’a’ya **مُلاَعِب الأسنَّة** denirdi; **السُوبان** günü bununla adlandırıldı. **لُعَاب الحَيَّة**: onun zehridir. **اللُّعَاب**: Arap atlarından, onunla bilinen bir attır. Arap diyarlarından bir diyarda evdeki çocukların ve cariyelerin **مَلاَعِب**’i: oynadıkları yerdir; tekili **مَلْعَب**’dır. **اللعاب**: oyunu meslek edinmiş adamdır. **لُعَاب النحل**: onun bal yaptığı şeydir. Ebû Saîd dedi: Hurma ağacı **استلعبت** oldu: bir salkım çıkardığında ve onda ilk yükünden bir kalıntı bulunduğunda. Turmâh bir hurma ağacını vasfederken dedi:
ألحقتْ ما استلعبتْ بالذي
قد أنى إذ حان وقت الصرام

**لَعُوب**: çok oynaması sebebiyle **لعوب** diye adlandırılmış bir kadının adıdır. Ve onunla oynandığı için **لعوب** diye adlandırılması caizdir. **اللعباء**: Bahreyn tarafında, **القَطِيف** hizasında ve deniz kıyısında bilinen bir tuzla bataklıktır.

**بلع** : Ebû Ubeyd, Kisâî’den: **بَلِعت** yemeği, **أبلَعه** **بَلْعاً**; ve onu **سَرِطته سَرْطاً**: onu yuttuğumda. Leys dedi: Denir: Su **بَلِع** oldu **بلعاً**: onu içtiğinde. Dedi: Yemeği yutmak: onu çiğnememektir. Dedi: **البُلَع**; bir tanesi **بُلْعة**’dır; o, makaranın boyundan: onun deliği ve oyuğudur. Dedi: **البالوعة** ve **البَلَّوعة** iki lehçedir: başı daraltılarak kazılan bir kuyudur; yağmur suyu ona akar. Dedi: **بالوعة** Basralıların lehçesidir. **المَبْلَع**: boğazda yutma yeridir. Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: Denir: İnsanda ak saç ilk göründüğünde: onda ak saç **بلَّع** etti **تبليعاً**. **سَعْد بُلَع**: araları yakın, gizli iki karşılıklı yıldızdır; denir ki ona **بُلَع** adı verildi; çünkü sanki yanındakine yakınlığından onu neredeyse **يَبْلَعه**; yani yanındaki yıldızı. **بَلْعاء بن قيس**: Arap büyüklerinden bir adamdır. **رجل بُلَع** ve **مِبْلع** ve **بُلَعة**: çok yiyen olduğunda. İbnü’l-A‘râbî dedi: **البوْلع**: çok yiyendir.

**بعل** : Yüce ve aziz Allah dedi: ( **وَهَاذَا بَعْلِى شَيْخًا** ) (Hûd: 72). Zeccâc dedi: **شيخاً**’ı hâl olarak nasb etti. Dedi: Hâlin burada nasbı, nahvin gizli yerlerindendir. Bu, “Bu Zeyd’dir, ayakta” dediğinde böyledir: Eğer Zeyd’i tanımayan birine onun Zeyd olduğunu haber vermeyi kastediyorsan “Bu Zeyd’dir, ayakta” demen caiz olmaz; çünkü o, ayakta olduğu müddetçe Zeyd olur; ayakta olmaktan çıkınca Zeyd olmaz. Ancak Zeyd’i tanıyan kimseye “Bu Zeyd’dir, ayakta” dersin; hâlde “tenbih”i amel ettirirsin; mânâ: Zeyd’e ayakta oluş hâlinde dikkat et; yahut sana Zeyd’i ayakta oluş hâlinde işaret ediyorum; çünkü **هذا** hazır olana işarettir; nasb, dediğimiz gibi veçhtir. “( **هذا بعلي شيخ** )” diye okuyan kimseye gelince, onda vecihler vardır: Birincisi tekrar; sanki “Bu benim kocamdır; bu bir ihtiyardır” demiş gibisin. Ve **شيخ**’i **هذا**’dan bedel kılman caizdir. Ve **بعلي** ile **شيخ**’i birlikte **هذا**’nın iki haberi kılman caizdir; ikisini de **هذا** ile merfû kılarsın; “Bu tatlı ekşidir” dediğin gibi. Yüce Allah’ın sözü: ( **أَلاَ تَتَّقُونَ أَتَدْعُونَ بَعْلاً وَتَذَرُونَ أَحْسَنَ** ) (Sâffât: 125). Denildi: **بعلاً** altından bir put idi; ona taparlardı. Ve denildi: “**بعلاً**’a mı dua ediyorsunuz” yani bir rabbe; denir: “Ben bu şeyin **بَعْل**’iyim” yani onun rabbi ve sahibiyim; sanki “Allah’tan başka bir rabbe mi dua ediyorsunuz” dedi. İbn Abbâs’tan zikredildi: Bir kayıp mal ilan edildi; sahibi geldi; dedi: “Ben onun **بعل**’iyim”; yani ben onun rabbiyim. İbn Abbâs dedi: Bu, yüce ve aziz Allah’ın sözü olan ( **أَلاَ تَتَّقُونَ** ) (Sâffât: 125) yani “bir rabbe” sözündendir. Peygamber’den (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) rivayet edildi: Hurma sadakasında dedi ki: (Ondan **بَعْلاً** sulanan şeyde onda onda bir vardır). Dedim: Bunu Ebû Ubeyd ( **غريب الحديث** ) kitabında zikretti; ve onu ( **الأموال** ) kitabında işittim: (Ondan **بَعْلاً** içen şeyde onda onda bir vardır). Bu, hadisin lafzıdır; birincisini Ebû Ubeyd mânâ üzere yazdı. Ebû Ubeyd dedi: Asma‘î dedi: **البَعْل**: gökten yahut başkasından sulama olmaksızın, yerden kökleriyle içtiği şeydir. Abdullah b. Revâha’ya ait olarak okudu:
هنالك لا أبالي نخل سَقْي
ولا بَعْل وإن عَظُم الإناءُ

Ebû Ubeyd dedi: Kisâî **البعْل** hakkında dedi ki: O, **العِذْي**’dir; o da göğün suladığı şeydir. Bunu Ebû Ubeyde de söyledi. Dedim: Kuteybî bunu, onda meydana gelen yanlışı düzelttiğini söylediği harfler içinde zikretti; ve onu Asma‘î’nin “**البَعْل**: gökten yahut başkasından sulama olmaksızın yerden kökleriyle içtiği şeydir” sözüne şaşırır buldum; dedi: “Keşke bilsem, gökten de başkasından da sulanmayan bu hurma nerede olur?”; bir yanlışı düzelttiğini sandı da daha büyük bir yanlışla geldi. Asma‘î’nin dediğini bilmedi; onu bilmeyişi, bilmediği şeyde bocalamasına taşıdı; ben de hurma çeşitlerini zikretmeyi uygun gördüm ki onlara vâkıf olasın; böylece Ebû Ubeyd’in Asma‘î’den naklettiği sana doğru gelsin. Hurmalardan **السَقِيّ** olan vardır; **المَسْقَوِيّ** de denir; o, nehirlerin ve akan pınarların suyuyla sulanandır. **السقِيّ**’den, kovalarla ve dolaplarla ve benzerleriyle **نَضْحاً** sulanan da vardır.

Bu bir sınıftır. Onlardan **العِذْي** de vardır; o, düz toprakta bitenidir; yağmur yağdığında düz yer yağmur suyunu emer; kökleri yerin altındaki iç toprağa tutunarak yaşar; hurması **قَعقاعاً** gelir; çünkü **السَّقِيّ** gibi suya kanmış olmaz. Hurma böyle geldiğinde ona **قَسْباً** ve **سُحّاً** denir. Hurmanın üçüncü türü: fidanı, Allah’ın yerin altında yarattığı suyu yakın olan bir yerde, sızıntılı toprak tabakalarında bitendir; kökleri yer altındaki o suya yerleşir; göğün sulamasından ve nehir suyunun ona akıtılmasından yahut kovalarla **نَضْحاً** sulanmasından müstağni olur.

Bu tür, Asma‘î’nin tefsir ettiği **البَعْل**’dır. Bu türün hurması, iki hurma türünden, ne suya kanmış olur ne de **سُحّاً**; ikisinin arasında olur. Şâfiî de, bana Abdülmelik’in Rebî‘den, onun da Şâfiî’den haber verdiğine göre, **البَعْل**’ı “kökleri suya yerleşip sulanmaya muhtaç olmayan” diye tefsir etti. Dedim: Abdülkays’ın Cezîme diyarından Beyzâ tarafında, kökleri suya yerleşmiş, sulamadan ve gök suyundan müstağni çok hurma gördüm; **بَعْلاً** diye adlandırılır. Peygamber’den (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) rivayet edildi: Teşrîk günlerini zikretti de dedi: (Onlar yeme, içme ve **بِعَال** günleridir). Ebû Ubeyd dedi: **البِعَال**: nikâh ve erkeğin ehliyle oynaşmasıdır. Kadına denir: Kocasıyla bunu yaptığında onu **تباعِل** eder **بِعَالاً** ve **مباعلة**. Hutay’e dedi:
وكم من حَصَان ذات بَعْل تركتَها
إذا الليل أدجى لم تجد من تُبَاعِلُهْ

Kastetti: Sen onun kocasını öldürdün yahut esir ettin. Erkeğe denir: O, kadının **بعل**’idir. Kadına denir: O, onun **بَعْله**’dir ve **بعلته**’dir. **البعل**’in çoğulu **بُعولة**’dur. Yüce ve aziz Allah dedi: ( **وَبُعُولَتُهُنَّ أَحَقُّ بِرَدِّهِنَّ** ) (Bakara: 228). Leys, Kuteybî’den naklettiğimiz yanlıştan daha büyük bir yanlışla hurmadaki **البعل**’ı tefsir etti: **البعل**’in hurmanın erkeği olduğunu iddia etti; insanlar ona **الفحل** derler. Dedim: Bu, çirkin bir yanlıştır; sanki bunu, “koca” mânasındaki **البعل** lafzından kıyasladı.

Dedim: Hurmanın **بعل**’i: aşılanıp yük taşıyan dişileridir. **الفُحال**’a gelince, onun meyvesi dökülür; ancak dişilerin **طَلع**’ı yarıldığında, onun **طَلع**’ıyla dişilerin **طَلع**’ı aşılanır. Leys ayrıca dedi: **البَعْل**: kocadır; denir: **بَعَل** , **يَبْعَل** **بُعولة**; o halde o **باعل**’dir; yani kızışmış. Dedim: Bu da Leys’in yanlışlarındandır. Kadının kocası **بعلاً** diye adlandırıldı; çünkü o onun efendisi ve sahibidir; kızışma babından hiçbir şey değildir. Seleme, Ferrâ’dan; ve Ebû Ubeyd, Asma‘î’den rivayet etti: Adam **بعل** eder, **يَبْعَل** **بَعلاً**; “**دَهِش** ve **خَرِق** ve **عَقِر**” dediğin gibi. İbnü’l-A‘râbî dedi: **البعل**: bir şeyden bıkma ve usanmadır.

Ve okudu:
بعِلت ابن غَزْوان بَعِلت بصاحب
به قبلك الإخوانُ لم تك تَبْعل

Dedi: **البَعْل**: puttur. **البعل**: bir kralın adıdır. **البعل**: kocadır; ve **بَعَل** eder, **يَبْعل** **بعلاً**: ona koca olduğunda.

İbn Düreyd dedi: Falan, ehli üzerine **بَعلاً** olarak sabahladı; yani onlara ağırlık olarak. İbnü’l-A‘râbî dedi: **البَعَل**: iki eş arasında iyi geçimdir. **البِعال**: iki yeni evlinin konuşmasıdır. **البِعال**: güzelliktir. Ve okudu:
يا ربُّ بعل ساء ما كان بعل

**امرأة حسنة التبعل**: kocasına itaatkâr, onu seven olduğunda. Hurma **استبعل** oldu: kökleri suya yerleşmiş, sulamadan ve ona bir nehir yahut **عاثور** içinde su akıtılmasından müstağni bir **بَعْل** olduğunda.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D9%84/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب العين والباء وما يثلثهما)
(عبث) العين والباء والثاء أصلٌ صحيح واحد، يدلُّ على الخَلط يقال: عَبَثَ الأَقِط، وأنا أعبِثُه عَبْثاً، وهو عبيث، وهو يُخلَط ويجفَّف في الشَّمس. والعَبِيث: كلُّ خِلْط. ويقال: في هذا الوادي عَبِيثةٌ، أي خِلْطٌ من حَيَّيْن.
ومما قيسَ على هذا: العَبَثُ، هو الفعل لا يُفَعل على استواء وخُلوصِ صواب. تقول: عَبِثَ يعبَث عَبَثاً، وهو عابثٌ بما لا يَعْنيه وليس من بالِهِ([1]) ، وفي القرآن: ﴿أفَحَسِبْتُمْ أَنَّمَا خَلَقْناكُمْ عَبَثاً﴾  [المؤمنون 115]، أي لَعِبا. والقياس في *ذلك كله واحد.
(عبج) العين والباء والجيم ليس عند الخليل [فيه] شيء. وقد قيل العَبَجَة: الأحمق.
(عبد) العين والباء والدال أصلانِ صحيحان، كأنَّهما متضادَّان، و[الأول] من ذينك([2]) الأصلينِ يدلُّ على لِين وذُلّ، والآخر على شِدّة وغِلَظ.
فالأوّل العَبد، وهو المملوك، والجماعةُ العبيدُ، وثلاثةُ أعبدٍ وهم العِبادُ. قال الخليل: إلاّ أنّ العامة اجتمعوا على تفرقةِ ما بين عباد الله والعبيدِ المملوكين. يقال هذا عبدٌ بيِّن العُبُودَة. ولم نسمَعْهم يشتقُّون منه فعلاً، ولو اشتق لقيل عَبُد، أي صار عبداً وأقرَّ بالعُبُودة، ولكنّه أُمِيت الفعلُ فلم يُستعمل. قال: وأمّا عَبَدَ يُعبُد عِبادةً فلا يقال إلاّ لمن يُعبُد اللهَ تعالى. يقال منه عَبَد يعبُد عبادة، وتعبَّد يتعبّد تعبّداً. فالمتعبِّد: المتفرِّد بالعبادة. واستعبدتُ فلاناً: اتخذتُه عبداً. وأمّا عَبْد في معنى خَدَم مولاه([3]) فلا يقال عبَدَه، ولا يقال يعبُد مَولاه. وتعبَّدَ فلانٌ فلاناً، إذا صيَّره كالعبد له وإن كان حُرَّاً. قال:
تَعبَّدَني نَِمْرُ بنُ سعدٍ وقد أُرى *** ونَِمْر بنُ سعدٍ لي مطيع ومُهْطعُ([4])
ويقال: أعْبَدَ فلانٌ فلاناً، أي جعله عبداً. ويقال للمشركين: عَبَدة الطّاغوتِ والأوثان، وللمسلمين: عُبّادٌ يعبدون الله تعالى. وذكر بعضُهم: عابد وعَبَد، كخادم وخَدَم. وتأنيثُ العَبْد عَبْدَةٌ، كما يقال مملوك ومملوكة. قال الخليل: والعِبِدَّاء([5]) : جماعة العَبِيد الذين وُلِدُوا في العُبودة.
ومن الباب البعير المعبَّد، أي المهنُوء([6]) بالقَطِران. وهذا أيضاً يدلُّ على ما قلناه لأنّ ذلك يُذِلُّه ويَخفِض منه. قال طرفة:
إلى أن تحامَتْنِي العشيرةُ كلُّها  *** وأُفرِدْتُ إفرادَ البَعير المعبَّدِ([7])
والمعبّد: الذلول، يوصَف به البعير أيضاً.
ومن الباب: الطريق المُعَبَّد، وهو المسلوك المذلَّل.
والأصل الآخَر العَبَدة، وهي القُوّة والصَّلابة؛ يقال هذا ثوبٌ له عَبَدة، إذا كان صَفيقاً قويَّاً([8]) . ومنهُ علقمة بن عَبَدَة، بفتح الباء.
ومن هذا القياس العَبَد، مثل الأنَف والحميّة. يقال: هو يَعْبَدُ لهذا الأمر. وفسِّر قوله تعالى: ﴿قُلْ إِنْ كَانَ لِلرَّحمنِ وَلدٌ فَأنَا أوَّلُ العابِدِينَ﴾ [الزخرف81]، أي أوَّلُ مَن غَضِبَ عَنْ هذا وأنِف من قولِه. وذُكر عن عليٍّ عليه السلامُ أنّه قال: "عَبِدتُ فصَمَتُّ"، أي أنِفْتُ فسكَتّ. وقال:
ويَعْبَدُ الجاهلُ الجافي بحقِّهم  *** بعد القضاء عليه حين لا عَبَدُ([9])
وقال آخر([10]) :
* وأعبَدُ أن تُهجَى كليبٌ بدارِمِ([11]) *
أي آنف من ذلك وأغضبُ منه:
(عبر) العين والباء والراء أصلٌ صحيح واحدٌ يدلُّ على النفوذ والمضيِّ في الشيء. يقال: عَبَرت النّهرَ عُبُوراً. وعَِبْر النهر: شَطُّه([12]) . ويقال: ناقةٌ عُبْرُ أسفارٍ: لا يزال يُسافَرُ عليها. قال الطّرِمّاح:
وقد تبطَّنْتُ بِهِلْوَاعةٍ  *** عُبْرِ أسفارٍ كَتُوم البُغَامْ([13])
والمَعْبَر: شطّ نهرٍ هُيئ للعُبور. والمِعْبَر: سفينة يُعبَر عليها النّهر. ورجل عابرُ سبيلٍ، أي مارّ. قال الله تعالى:﴿وَلاَ جُنُباً إلاَّ عَابِرِي سَبِيلٍ﴾  [النساء 43]، ومن الباب العَبْرَة، قال الخليل: عَبْرَة السدَّمع: جَرْيُه. قال: والدَّمع أيضاً نفسُه عَبْرة. قال امرؤ القيس:
وإنّ شِفائي عَبْرَةٌ إن سَفَحتُها  *** فهَلْ عند رسْمٍ دارسٍ من مُعَوَّلِ([14])
وهذا من القياس؛ لأنّ الدّمع يعبُرُ، أي ينفُذ ويَجري. والذي قاله الخليل صحيحٌ يدلُّ على صِحّة القياس الذي ذكرناه.
وقولهم: عَبِرَ فلانٌ يَعْبَرُ عَبَراً من الحزن، وهو عَبْرَانُ، والمرأةُ عَبْرى وعَبِرَةٌ، فهذا لا يكون إِلاَّ وثَمَّ بكاء. ويقَال: استَعْبَرَ، إذا جَرَتْ عَبْرَته. ويقال من هذا: امرأةٌ عابر، أي بها العَبَر. وقال:
يقولُ لي الجَرْمِيُّ هل أنت مُرْدِفِي  *** وكيف رِدَافُ الفَلِّ أمُّك عابِرُ([15])
فهذا الأصل الذي ذكرناه. ثم يقال *لضرب من السدر عُبْرِيٌّ، وإنما يكون كذلك إذا نَبَتَ على شُطوط الأنهار. والشّطُّ يُعْبَرُ ويعبر إليه. قال العجّاج:
* لاثٍ بها الأَشاءُ والعُبْرِيُّ([16]) *
الأَشاء: الفَسِيل([17]) ، الواحدة أَشَاءة([18]) وقد ذكرناه. ويقال إنّ العُبْريَّ لا يكون إلاّ طويلاً، وما كان أصغَرَ منه فهو الضَّالُ. قال ذو الرُّمّة:
قَطعْتُ إذا تجوّفت العواطِي  *** ضَرُوبَ السِّدْرِ عَبْرِيّاً وضَالا([19])
ويقال: بل الضّالُ ما كان في البَرّ.
ومن الباب: عَبَرَ الرُّؤْيا يعبرها عَبْرَاً وعِبارة، ويُعبِّرُها تعبيراً، إذا فسَّرَها. ووجه القياس في هذا عُبُور النَّهْر؛ لأنه يصير من عَِبْر إلى عَِبْر. كذلك مفسِّر الرُّؤيا يأخُذُ بها من وجهٍ إلى وجهٍ، كأن([20]) يُسأل عن الماء، فيقول: حياة. ألا تراه قد عَبَر في هذا([21]) من شيءٍ إلى شيء.
ومما حُمِل على هذه: العِبارة، قال الخليل: تقول: عَبَّرت عن فلانٍ تعبيراً، إذا عَيَّ بحُجّته فتكلَّمت بها عنه. وهذا قياسُ ما ذكرناه؛ لأنَّه لم يقدِر على النُّفوذ في كلامه فنفَذَ الآخَر بها عنه.
فأمّا الاعتبار والعِبْرة فعندنا مقيسانِ من عَبْريِ النَّهر؛ لأنّ كلَّ واحدٍ منهما عِبرٌ مساوٍ لصاحبه([22]) فذاك عِبرٌ لهذا، وهذا عِبرٌ لذاك. فإذا قلت اعتبرت الشَّيء، فكأنك نظرتَ إلى الشَّيء فجعلتَ ما يَعْنِيك عِبراً لذاك: فتساويا عندك. هذا عندنا اشتقاقُ الاعتبار. قال الله تعالى: ﴿فَاعْتَبِرُوا يَا أُولِي الأَبْصَارِ﴾  [الحشر 2]، كأنَّه قال: انظروا إلى مَنْ فعل ما فَعل فعُوقِب بما عوقب به، فتجنَّبوا مثلَ صنيعهم لئلاَّ ينزل بكم مثلُ ما نَزَل بأولئك. ومن الدَّليل على صِحَّة هذا القياس الذي ذكرناه، قولُ الخليل: عَبَّرت الدَّنانيرَ تعبيراً، إذا وزَنْتَها ديناراً [ديناراً]. قال: والعِبرة: الاعتبارُ بما مضى.
ومما شذَّ عن الأصل: المُعْبَر من الجِمال: الكثير الوَبر. والمُعْبَر من الغِلمان: الذي لم يُخْتَن. وما أدرِي ما وجهُ القياس في هذا. وقال في المُعْبَر الذي لم يُختَن بشرُ بن [أبي] خازم:
* وارمُ العَفْل مُعْبَرُ([23]) *
ومن هذا الشّاذّ: العبير، قال قوم: هو الزَّعفران. وقال قوم: هي أخلاط طِيب. وقال الأعشَى:
وتَبرُد بَردَ رِداء العَرُوسِ *** بالصيفى رَقْرقتَ فيه العبيرا([24])
(عبس) العين والباء والسين أصلٌ صحيح يدلُّ على تكرُّه في شيء. وأصله العَبَس. ما يَبِس على هُلْب الذَّنَب من بَعْرٍ وغيره، وهو من الإبل كالوَذَحِ من الشَّاء. قال أبو النَّجم:
كأنَّ في أذنابهنَّ الشُّوَّلِ  *** مِن عَبَس الصَّيف قرونَ الأُيَّلِ([25])
وفي الحديث: أنّه مرّ بإبلٍ قد عَبَست في أبوالها. وقال جرير يذكر راعية:
تَرَى العَبَسَ الحَوْليَّ جَوْناً بكُوعِها  *** لها مَسَكاً من غير عاجٍ ولا ذَبْلِ([26])
ثم اشتُقَّ من هذا: اليوم العَبُوس، وهو الشديد الكَرِيه. واشتقّ منه عَبَسَ الرجل يَعْبِس عُبوساً، وهو عابس الوجه: غضبان. وعبّاسٌ، إذا كَثر ذلك منه.
(عبط) العين والباء والطاء أصلٌ صحيح يدلُّ على شِدّةٍ تُصيبُ من غير استحقاق. وهذه عبارةٌ ذكرها الخليل، وهي صحيحةٌ منقاسة. فالعَبْط: أن تُعبَط النّاقةُ صحيحةً من غير داءٍ ولا كَسْر. قالوا: والعَبِيط: الطرِيُّ من كلِّ شيء. وهذا الذي ذكروهُ في الطريِّ توسُّعٌ منهم، وإنّما الأصل ما ذكِر. يقال من الأوّل: عُبِطت النّاقةُ واعتُبِطت اعتباطاً، إذا نُحِرت سمينةً فَتِيّةً من غير داء. قالوا: والرّجُل يَعبِط بنفسه في الحرب عَبْطاً، إذا ألقاها فيها غير مُكْرَه. والرّجلُ يَعبِط الأرضَ عَبْطاً، إذا حفر فيها موضعاً لم يُحفَر قبلَ ذلك. قال مَرَّار:
ظَلَّ في أعلى يَفاعٍ جاذِلاً  *** يَعبِط الأرضَ اعتباطَ المحتَفِرْ([27])
ويقال: مات فلانٌ عَبْطةً، أي شاباً سليماً. واعتبطَه الموت. قال أميَّة:
مَن لم يَمتْ عَبْطةً يمُتْ هَرَماً  *** للموت كأسٌ فالمرءُ ذائقها([28])
ومن ذلك الدّم العَبِيط: الطرِيّ. قال الخليل - وهي العبارة التي قدَّمْنا ذكرها-: يقال عَبَطته الدَّواهي، إذا نالته من غير *استحقاقٍ لذلك. قال حُمَيد([29]) :
بمنْزلٍ عَفٍّ ولم يُخالِطِ  *** مدنَّساتِ الرِّيَب العَوابِط
والعَبِيطة: الشّاة أو النّاقة المعتَبَطة. قال الشّاعر:
ولـه لا يَنِي عَبائِطُ من كُو  *** مٍ إذا كان من رِقاقٍ وبُزْل
الرِّقاق: الصِّغار من الإبل.
(عبق) العين والباء والقاف أصل صحيح واحد، وهو لزوم الشيء للشيء. من ذلك عَبِق الطيب به، إذا لَصِق ولازَمَ. قال:
عَبِقَ العنبرُ والمِسْكُ بها  *** فهي صفراءُ كعُرجون العُمُرْ([30])
وقال طرفة:
ثم راحُوا عَبِقَ المسكُ بهم  *** يَلْحَفُون الأَرضَ هُدَّابَ الأُزُرْ([31])
ومن هذا الباب قولهم: ما بقي لهم عَبَقَة، أي [ما] بقيت لهم بقيّةٌ من المال. والمعنى في ذلك البقيَّة من السَّمْن تبقى في النِّحْي قد عَبِقَت به. ويقولون: إنّ العَبَاقِية: شجرٌ لـه شَوك. وهذا إنْ حُمِل على القياس صَحَّ؛ لأنَّه يَعْلَق بالشَّيء ويُعْلَق به. ويُنشَد:
غَداةَ شُواحِطٍ فنجَوْتَ شَدَّاً *** وَثوبُكَ في عَباقيةٍ هَرِيدُ([32])
ويقال: العَبَاقِيَةُ: بقية الطِّيب([33]) والدَّيْن، وقد ذكرنا وجه قياسه. ومن الباب العَبَاقية من الرِّجال. قال الخليل: العباقِيَة: الداهي المنكَر، على وزن عَلاَنِيَة. وإنّما سمِّي بذلك لأنّه تعلَّق كلَّ شيء. وقال:
أُتِيحَ لها عَباقِيَةٌ سَرَنْدَى  *** جرِيُّ الصَّدرِ منبسطُ اليَمينِ([34])
وقال الأصمعيُّ: شانَه شيناً عَبَاقِيةً، أي شيناً شديداً، والأجود أن يقال شيناً لازماً لا يُفارِق. قال الكسائيّ: ويقال إنّ العبَاقية جُرح يُصيب الرَّجُل في حُرِّ وجهه. وهذا صحيح؛ لأنَّه شينٌ باقٍ يلازم.
(عبك) العين والباء والكاف أُصَيلٌ صحيح يدلُّ على ما يدلُّ عليه الذي قبله، وليس ببعيدٍ أن يكون من باب الإبدال. قال الخليل: ما ذقت عَبَكة ولا لَبَكةً. وقال ابن الأعرابيّ: يقال: ما أغنيتَ عنِّي عبكةً ولا لَبَكة أي شيئاً. وأصلُه قولهم الذي يَبقَى في النِّحْي من السَّمْن: عَبَكة. وقد يقال ذلك للطِّينة من الوحل.
والصحيح في هذا الباب هذا، وقد ذُكِرت فيه كلماتٌ عن أعرابٍ مجهولين لا أصل لها فلذلك تركناها.
(عبل) العين والباء واللام أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على ضِخَم وامتداد وشِدّة. من ذلك العَبْلُ من الأجسام، وهو الضَّخم. تقول: عَبُل يَعْبُل عَبالة. قال:
خبطناهمْ بكلِّ أرَحَّ لأمٍ *** كمِرْضاحِ النَّوى عَبْلٍ وَقاحِ([35])
الأرَحّ: الحافر الواسع.
ومن الباب الأَعْبَل، وهو الحجر الصُّلب ذُو البياض. ويقال جبلٌ أعبلُ وصخرةٌ عَبْلاء. وقال أبو كبيرٍ الهذليّ يصف نابَ الذِّئبة:
أخرجتُ منها سِلْقةً مهزولةً  *** عجفاءَ يبرق نابُها كالأعبَلِ([36])
ومنه قولهم: هو عَبْلُ الذِّراعين، أي غليظُهما مدِيدُهما. ومنه: ألقى عليه عَبالَّته([37]) ، أي ثِقْله. ومحتمل أن يكون العَبَل، وهو ثمر الأرْطى، من هذا، ولعل فيه امتداداً وطُولا.
(عبم) العين والباء والميم كلمة تدلُّ على غِلَظٍ وجفاء. من ذلك العَبَامُ، وهو الرَّجُل الغليظ الخِلْقة في حُمْق. تقول: عَبْمَ يَعْبُمُ عَبامة. قال:
فأنكرتُ إنكارَ الكريم ولم أكن  *** كَفَدْمٍ عَبَامٍ سِيلَ شيئاً فجمجما
ويقال: إنّ العَبَام الماء الكثير، فإن كان صحيحاً فهو قريبٌ، وإلاَّ فهو من الإبدال.
(عبن) العين والباء والنون صحيحٌ، فيه كلمةٌ واحدة. يقولون: إنّ العَبَنَّ: الجملُ الضَّخم الجسيم. ويقال العَبَنّ ويقال العَبَنَّى، والأنثى عَبَنّاة. وكلُّ ذلك واحد. وربَّما وصَفوا به الرّجل. وقال حُميدٌ في صفة بعير:
أمينٌ عَبَنُّ الخَلْقِ مختلِف الشِّبَا *** يقول المُمارِي طال ما كان مُقْرَما([38])
(عبأ) العين والباء والهمزة والحرف المعتل غير المهموز أصل واحد، يدلُّ على اجتماعٍ في ثِقَل. من ذلك العِبْءُ، وهو كلُّ حِمْل، من غُرْم أو حَمالة، والجمع الأعباء. قال:
وحمل العِبءِ عن أعناق قومي  *** وفعلي في الخطوب بما عناني
ومن الباب: ما عبأْت به شيئاً، إذا لم تبالِهِ، كأنّك لم تجِدْ له ثِقْلاً. ومن الباب: عبأت الطِّيب([39]) *وفَرَّقوا بين ذلك وبين الجيش، فقالوا: عَبَّيْت الكتِيبةَ أُعبِّيها تعبيَةً، إذا هيّأتَها. وقد قالوا: عَبأت الجيش أيضاً، ذكرها ابنُ الأعرابي. وقال في عَبَأت الطِّيب:
كأنَّ بصدرِه وبمَنْكِبيه  *** عبيراً باتَ تَعبؤه عروسُ([40])
والعَباءة: ضَربٌ من الأكسِية. وقياسُه صحيح؛ لأنّه يشتمل على لابسه ويجمعُه. والله أعلم بالصواب.
--------------ـــــ
([1]) في الأصل: "من ناله"، صوابه في اللسان (عبث). وفي اللسان (بول): "وقولهم ليس هذا من بالي، أي مما أباليه".
([2]) في الأصل: "ذلك".
([3]) عبارة اللسان: "وأما عبد خدم مولاه فلا يقال عبده".
([4]) البيت في اللسان وأساس البلاغة (عبد، هطع).
([5]) يقال بالمد، وبالقصر.
([6]) في الأصل، "أي المهناء". والمهنوء: المطلي.
([7]) البيت من معلقته المشهورة.
([8]) في الأصل: "ضعيفاً قوياً"، وهو من مستطرف التحريف.
([9]) في الأصل: "ونعبد الجاهل".
([10]) هو الفرزدق، كما في إصلاح المنطق 58-59، وليس في ديوانه، وفيه بيتان يشبهان أن يكونا هذا البيت ففي ص 800:
أظنت كلاب اللؤم أن لست شاتماً  *** قبائل إلا ابني دخان بدارم
وفي ص 816:
أظنت كلاب اللؤم أن لست خابطا  *** قبائل غير ابني دخان بدارم
([11]) في إصلاح المنطق: "أن أهجو كليباً". وصدره:
* أولئك أحلاسي فجئني بمثلهم *
قال ابن السكيت: "ويروى: فجؤني. "ويروى: تميماً بدارم".
([12]) في الأصل: "شطره"، تحريف.
([13]) ديوان الطرماح 103 واللسان (هلع).
([14]) البيت من معلقته المشهورة.
([15]) البيت للحارث بن وعلة الجرمي. اللسان (عبر). وفي خزانة الأدب (1: 199) أنه لأبيه وعلة بن عبد الله الجرمي. فيقال إن الجرمي لحق رجلاً من بني نهد يقال له سليط بن قتب فقال له وعلة: أردفني خلفك، فإني أتخوف القتل. فأبى أن يردفه فطرحه عن قربوسه وركب عليها ونجا. فرواية البيت الصحيحة على هذا القول: "وقد قلت للنهدي". وذكر في اللسان أن النهدي هو الذي سأل الحارث أن يردفه خلفه لينجو فأبى. فرواية البيت: "يقول لي النهدي". وقد اتفقت الروايتان على أن "النهدي" قد قتل. أما رواية ابن فارس هنا فغريبة لا سند لها من القصص. وانظر الاشتقاق 291.
([16]) رواية الديوان 67 واللسان (لثي، عبر): "لاث به". وقبله:
في أيكه فلا هو الضحى  *** ولا يلوح نبته الشتى
([17]) في الأصل: "الفيل".
([18]) الذي بعد هذه الكلمة في الأصل هو: "ويقال إن العبري ذكرناه لا يكون إلا طويلاً وأصغر منه فهو الضال ما كان". وقد أصلحت اختلال الكلمات بما ترى.
([19]) ديوان ذي الرمة 440، واللسان (عبر، عمر).
([20]) في الأصل: "كأنه".
([21]) في الأصل: "من هذا".
([22]) في الأصل: "صاحب".
([23]) سبق الاستشهاد بهذا الجزء في (عفل). والبيت بتمامه كما في اللسان (عبر، عفل):
جزيز القفا شبعان يربض حجرة  *** حديث الخصاء ورام العفل معبر
([24]) ديوان الأعشى 69 واللسان (عبر، رقق). وقد سبق في (رق).
([25]) سبق الكلام على تخريج البيتين في (أول).
([26]) ديوان جرير 463 واللسان (عبس، مسك، ذبل). وسيأتي في (مسك).
([27]) روايته تطابق رواية اللسان (عبط). وفي المفضليات (1: 82، 84) بيتان هما برقم: 15، 35:
ثم إن ينزع إلى أقصاهما  *** يخبط الأرض اختباط المحتفر
و:   ظل في أعلى يفاع جاذلاً  *** يقسم الأمر كقسم المؤتمر
([28]) ديوان أمية 42 واللسان (عبط) برواية: "والمرء ذائقها".
([29]) هو حميد الأرقط، كما في اللسان (عبط).
([30]) البيت للمرار بن منقذ في المفضليات (1: 90). وهو بدون نسبة في اللسان (عبق).
([31]) ديوان طرفة 68 واللسان (عبق، لحف).
([32]) لساعدة بن العجلان الهذلي، في اللسان (عبق، هرد) وديوان الهذليين (3: 109).
([33]) في الأصل: "الغضب".
([34]) أنشده في اللسان (عبق) برواية: "أطف لها عباقية".
([35]) أنشده في اللسان (رضح) شاهداً على أن اسم الحجر الذي يرضح به النوى "مرضاح"، وأن الخاء المعجمة لغة ضعيفة.
([36]) في ديوان الهذليين (2: 97) : "كالمعول". السكري: "كأن نابها طرف معول".
([37]) العبالة بتشديد اللام. وتخفيفها لغة عن اللحياني.
([38]) البيت من زوائد ديوان حميد بن ثور، أنشده في اللسان (عبن). وانظر ديوانه 32 طبع دار الكتب المصرية.
([39]) بعد هذا في الأصل: "كأن بصدره"، وهو تكرار لما سيأتي بعد كلمة "الطيب" التالية.
([40]) البيت لأبي زبيد الطائي في اللسان (عبأ)، يصف فيه أسداً. وفيه: "كأن بنحره"، و"بات يعبؤه" ثم قال: "ويروى: بات يخبؤه". والعروس يقال للمرأة والرجل.

ـ

##### Türkçe

(عayn ile **الباء** ve ikisini üçleyen şeyler bâbı)
(**عبث**) **العين** ve **الباء** ve **الثاء** tek bir sahih asıldır; karıştırmaya delâlet eder. Denir ki: **عَبَثَ الأَقِط**; ben onu **أعبِثُه** **عَبْثاً** (karıştırırım); o **عبيث**tir; güneşte karıştırılır ve kurutulur. Ve **العَبِيث**: her karışım. Ve denir ki: “Bu vadide **عَبِيثةٌ** vardır”, yani iki kabileden bir karışım.
Ve bundan kıyas olunan şeylerdendir: **العَبَثُ**; o, fiildir; düzgünlük ve doğruya hâlislik üzere yapılmayan (yapılan) fiildir. Dersin: **عَبِثَ** **يعبَث** **عَبَثاً**; o, kendisini ilgilendirmeyen ve aklında olmayan şeyle **عابثٌ**tir([1]). Kur’ân’da: ﴿أفَحَسِبْتُمْ أَنَّمَا خَلَقْناكُمْ عَبَثاً﴾  [المؤمنون 115], yani oyun olarak. Ve bunun hepsinde kıyas birdir.
(**عبج**) **العين** ve **الباء** ve **الجيم** hakkında Halîl’in yanında bir şey yoktur. Ve denilmiştir: **العَبَجَة**: ahmak.
(**عبد**) **العين** ve **الباء** ve **الدال** iki sahih asıldır; sanki ikisi birbirine zıttır; ve o iki asıldan([2]) [birincisi] yumuşaklık ve zillete delâlet eder, diğeri şiddet ve kabalığa.
Birincisi **العَبد**dir; o, köledir; cemaat **العبيد**dir; üç **أعبدٍ** (vardır) ve onlar **العِبادُ**dır. Halîl dedi: Ancak avam, Allah’ın kulları ile mülk edinilmiş köleler arasını ayırma üzerinde birleştiler. Denir: Bu, **العُبُودَة**si apaçık bir **عبدٌ**dür. Ondan fiil türettiklerini işitmedik; eğer türetilseydi **عَبُد** denirdi, yani köle oldu ve **العُبُودة**yi ikrar etti; fakat fiil öldürülmüş, kullanılmamıştır. Dedi: **عَبَدَ** **يعبُد** **عِبادةً** ise ancak Allah Teâlâ’ya ibadet eden için söylenir. Ondan denir: **عَبَد** **يعبُد** **عبادة**; ve **تعبَّد** **يتعبّد** **تعبّداً**. O hâlde **المتعبِّد**: ibadette tek başına kalan. Ve **استعبدتُ** falanı: onu köle edindim. Ama **عَبْد** “efendisine hizmet etti”([3]) mânasında olunca **عبَدَه** denmez; “efendisine **يعبُد**” denmez. Ve falan, falanı **تعبَّدَ** etti: onu, hür olsa bile, kendisine köle gibi kıldı. Dedi:
تَعبَّدَني نَِمْرُ بنُ سعدٍ وقد أُرى *** ونَِمْر بنُ سعدٍ لي مطيع ومُهْطعُ([4])
Ve denir: falan, falanı **أعْبَدَ** etti; yani onu köle yaptı. Ve müşriklere: **عَبَدة الطّاغوتِ والأوثان** denir; Müslümanlara: Allah Teâlâ’ya ibadet eden **عُبّادٌ**. Bazıları zikretti: **عابد** ve **عَبَد**; **خادم** ve **خَدَم** gibi. **العَبْد**in müennesi **عَبْدَةٌ**dur; **مملوك** ve **مملوكة** denildiği gibi. Halîl dedi: ve **العِبِدَّاء**([5]) : **العُبودة** içinde doğmuş **العَبِيد** topluluğu.
Bâbdandır: **البعير المعبَّد**; yani **المهنُوء**([6]) (katranla sıvanmış). Bu da söylediğimize delâlet eder; çünkü bu onu zelil eder ve ondan (dereceyi) düşürür. Tarafa dedi:
إلى أن تحامَتْنِي العشيرةُ كلُّها  *** وأُفرِدْتُ إفرادَ البَعير المعبَّدِ([7])
Ve **المعبّد**: uysal; deve de bununla vasfedilir.
Ve bâbdandır: **الطريق المُعَبَّد**; o, yürünmüş, düzleştirilmiş yoldur.
Diğer asıl: **العَبَدة**; o, kuvvet ve katılıktır; denir: “Bu elbisenin **عَبَدة**si vardır”, eğer kalın, güçlü ise([8]). Ondandır: **علقمة بن عَبَدَة**; **الباء**nın fethiyle.
Ve bu kıyastandır: **العَبَد**; **الأنَف** ve **الحميّة** gibi. Denir: “Bu iş için **يَعْبَدُ**.” Ve Allah Teâlâ’nın sözü tefsir edildi: ﴿قُلْ إِنْ كَانَ لِلرَّحمنِ وَلدٌ فَأنَا أوَّلُ العابِدِينَ﴾ [الزخرف81], yani buna ilk öfkelenen ve bu sözden ilk burun kıvıran. Ali’den, عليه السلام, zikredildi ki dedi: “**عَبِدتُ** فصَمَتُّ”, yani burun kıvırdım da sustum. Ve dedi:
ويَعْبَدُ الجاهلُ الجافي بحقِّهم  *** بعد القضاء عليه حين لا عَبَدُ([9])
Ve bir başkası([10]) dedi:
* وأعبَدُ أن تُهجَى كليبٌ بدارِمِ([11]) *
yani bundan burun kıvırırım ve buna öfkelenirim:
(**عبر**) **العين** ve **الباء** ve **الراء** tek bir sahih asıldır; bir şeyde nüfuz etmeye ve geçip gitmeye delâlet eder. Denir: **عَبَرت النّهرَ** **عُبُوراً**. Ve **عَِبْر النهر**: onun kıyısıdır([12]). Ve denir: **ناقةٌ عُبْرُ أسفارٍ**: üzerinde sürekli yolculuk yapılan (deve). **الطّرِمّاح** dedi:
وقد تبطَّنْتُ بِهِلْوَاعةٍ  *** عُبْرِ أسفارٍ كَتُوم البُغَامْ([13])
Ve **المَعْبَر**: geçiş için hazırlanmış nehir kıyısı. Ve **المِعْبَر**: üzerinde nehir geçilen gemi. Ve **رجل عابرُ سبيلٍ**: yani geçen. Allah Teâlâ dedi:﴿وَلاَ جُنُباً إلاَّ عَابِرِي سَبِيلٍ﴾  [النساء 43]. Ve bâbdandır **العَبْرَة**. Halîl dedi: **عَبْرَة السدَّمع**: onun akmasıdır. Dedi: ve gözyaşının kendisi de **عَبْرة**dir. **امرؤ القيس** dedi:
وإنّ شِفائي عَبْرَةٌ إن سَفَحتُها  *** فهَلْ عند رسْمٍ دارسٍ من مُعَوَّلِ([14])
Bu kıyastandır; çünkü gözyaşı **يعبُرُ**, yani nüfuz eder ve akar. Halîl’in söylediği sahihtir; zikrettiğimiz kıyasın sıhhatine delâlet eder.
Ve onların sözü: “Falan **عَبِرَ** **يَعْبَرُ** **عَبَراً** (hüzünden)”; o **عَبْرَانُ**dur; kadın **عَبْرى** ve **عَبِرَةٌ**dir; bu ancak orada ağlama varken olur. Ve denir: **استَعْبَرَ**, eğer **عَبْرَته** aktıysa. Ve bundan denir: **امرأةٌ عابر**; yani onda **العَبَر** vardır. Ve dedi:
يقولُ لي الجَرْمِيُّ هل أنت مُرْدِفِي  *** وكيف رِدَافُ الفَلِّ أمُّك عابِرُ([15])
İşte zikrettiğimiz asıl budur. Sonra *sidrden bir türe **عُبْرِيٌّ** denir; bu ancak nehir kıyılarında biterse böyle olur. Ve kıyı geçilir ve ona geçilir. **العجّاج** dedi:
* لاثٍ بها الأَشاءُ والعُبْرِيُّ([16]) *
**الأَشاء**: **الفَسِيل**([17]); tekili **أَشَاءة**([18]); onu zikrettik. Ve denir ki: **العُبْريَّ** ancak uzun olur; ondan daha küçük olan ise **الضَّالُ**dur. **ذو الرُّمّة** dedi:
قَطعْتُ إذا تجوّفت العواطِي  *** ضَرُوبَ السِّدْرِ عَبْرِيّاً وضَالا([19])
Ve denir: bilakis **الضّالُ**, karada olan şeydir.
Ve bâbdandır: **عَبَرَ الرُّؤْيا**; onu **عَبْرَاً** ve **عِبارة** olarak **يعبرها**; ve onu **تعبيراً** olarak **يُعبِّرُها**, eğer onu tefsir ettiyse. Bunun kıyastaki yönü nehrin geçilmesidir; çünkü **عَِبْر**den **عَِبْر**e geçer. Aynı şekilde rüya müfessiri onu bir yüzden bir yüze alır; sanki([20]) sudan sorulur da “hayat” der. Görmez misin, bunda([21]) bir şeyden bir şeye **عَبَر** etmiştir.
Buna yüklenenlerdendir: **العِبارة**. Halîl dedi: “Falan adına **عَبَّرت** **تعبيراً**”, eğer o delilinde acze düştüyse de sen onun yerine onunla konuştunsa. Bu, zikrettiğimizin kıyasıdır; çünkü o, sözünde nüfuz etmeye güç yetiremedi; başkası onun adına onunla nüfuz etti.
Ama **الاعتبار** ve **العِبْرة** bize göre nehrin **عَبْري**sinden kıyas olunmuştur; çünkü ikisinden her biri, sahibine([22]) denk bir **عِبر**dir: şu, bunun **عِبر**idir; bu da şunun **عِبر**idir. “Şeyi **اعتبرت**” dediğinde, sanki şeye baktın da seni ilgilendiren şeyi ona **عِبر** kıldın: böylece senin yanında eşit oldular. Bizce **الاعتبار**ın اشتقاقı budur. Allah Teâlâ dedi: ﴿فَاعْتَبِرُوا يَا أُولِي الأَبْصَارِ﴾  [الحشر 2]; sanki dedi ki: “Şunu yapan kimseye bakın da, uğradığı ceza ile cezalandırıldı; onların yaptığının benzerinden sakının ki, onlara inen şeyin benzeri size inmesin.” Zikrettiğimiz bu kıyasın sıhhatine delilden: Halîl’in sözü: “**عَبَّرت الدَّنانيرَ** **تعبيراً**”, eğer onları dinar dinar tarttıysan. Dedi: ve **العِبرة**: geçmişle **الاعتبار**dır.
Asıldan şâz olanlardandır: develerden **المُعْبَر**: çok kıllı olan. Ve oğlanlardan **المُعْبَر**: sünnet edilmemiş olan. Bunun kıyastaki yönünün ne olduğunu bilmiyorum. Sünnet edilmemiş **المُعْبَر** hakkında **بشرُ بن [أبي] خازم** dedi:
* وارمُ العَفْل مُعْبَرُ([23]) *
Bu şâzdandır: **العبير**. Bir kavim dedi: o, **الزَّعفران**dır. Bir kavim dedi: o, güzel koku karışımlarıdır. **الأعشَى** dedi:
وتَبرُد بَردَ رِداء العَرُوسِ *** بالصيفى رَقْرقتَ فيه العبيرا([24])
(**عبس**) **العين** ve **الباء** ve **السين** sahih bir asıldır; bir şeyde tiksinmeye delâlet eder. Aslı **العَبَس**tir: kuyruk kılları üzerinde kuruyan deve pisliği ve benzeridir; develerde, koyundaki **الوَذَحِ** gibidir. **أبو النَّجم** dedi:
كأنَّ في أذنابهنَّ الشُّوَّلِ  *** مِن عَبَس الصَّيف قرونَ الأُيَّلِ([25])
Hadiste: onun, idrarlarında **عَبَست** etmiş develere uğradığı (rivayet edilmiştir). Ve **جرير** bir çoban kadını anarak dedi:
تَرَى العَبَسَ الحَوْليَّ جَوْناً بكُوعِها  *** لها مَسَكاً من غير عاجٍ ولا ذَبْلِ([26])
Sonra bundan türetildi: **اليوم العَبُوس**; o, şiddetli, çirkin (gün)dür. Ve ondan türetildi: adam **عَبَسَ** **يَعْبِس** **عُبوساً**; o, yüzü asık **عابس**tir: öfkeli. Ve **عبّاسٌ**: eğer bu ondan çok olursa.
(**عبط**) **العين** ve **الباء** ve **الطاء** sahih bir asıldır; hak etme olmaksızın isabet eden bir şiddete delâlet eder. Bu, Halîl’in zikrettiği bir ibaredir; o, sahih ve kıyaslıdır. O hâlde **العَبْط**: devenin, hastalık ve kırık olmaksızın sağlıklı iken **تُعبَط** edilmesidir. Dediler: ve **العَبِيط**: her şeyden taze olan. Onların tazede zikrettikleri bu, onlardan bir genişletmedir; asıl ancak zikredilendir. Birinciden denir: deve **عُبِطت** ve **اعتُبِطت** **اعتباطاً**, eğer hastalık olmaksızın semiz, gençken boğazlandıysa. Dediler: adam, savaşta canını **يَعبِط** **عَبْطاً**, eğer onu zorlanmaksızın oraya attıysa. Ve adam, yeri **يَعبِط** **عَبْطاً**, eğer orada daha önce kazılmamış bir yeri kazdıysa. **مَرَّار** dedi:
ظَلَّ في أعلى يَفاعٍ جاذِلاً  *** يَعبِط الأرضَ اعتباطَ المحتَفِرْ([27])
Ve denir: falan **عَبْطةً** öldü; yani genç, sağlam (iken). Ve ölüm onu **اعتبطَه** etti. **أميَّة** dedi:
مَن لم يَمتْ عَبْطةً يمُتْ هَرَماً  *** للموت كأسٌ فالمرءُ ذائقها([28])
Ve bundandır: **الدّم العَبِيط**: taze (kan). Halîl dedi –önceden zikrini sunduğumuz ibare odur–: “Felâketler onu **عَبَطته**”, eğer ona, bunun için hak ediş olmaksızın isabet ettiyse. **حُمَيد**([29]) dedi:
بمنْزلٍ عَفٍّ ولم يُخالِطِ  *** مدنَّساتِ الرِّيَب العَوابِط
Ve **العَبِيطة**: **المعتَبَطة** koyun veya deve. Şair dedi:
ولـه لا يَنِي عَبائِطُ من كُو  *** مٍ إذا كان من رِقاقٍ وبُزْل
**الرِّقاق**: develerden küçüklerdir.
(**عبق**) **العين** ve **الباء** ve **القاف** tek bir sahih asıldır; o, bir şeyin bir şeye yapışıp kalmasıdır. Ondandır: **عَبِق الطيب به**, eğer yapıştı ve yapışık kaldıysa. Dedi:
عَبِقَ العنبرُ والمِسْكُ بها  *** فهي صفراءُ كعُرجون العُمُرْ([30])
Ve **طرفة** dedi:
ثم راحُوا عَبِقَ المسكُ بهم  *** يَلْحَفُون الأَرضَ هُدَّابَ الأُزُرْ([31])
Ve bu bâbdandır onların sözü: “Onlara **عَبَقَة** kalmadı”, yani onlara maldan bir artık kalmadı. Bunun mânası: yağdan kalan artık; tulumda kalır, ona yapışmış (**عَبِقَت**) olur. Ve derler: **العَبَاقِية**: dikenli bir ağaçtır. Bu, kıyasa hamledilirse sahih olur; çünkü şeye takılır ve ona takılır. Ve şu okunur:
غَداةَ شُواحِطٍ فنجَوْتَ شَدَّاً *** وَثوبُكَ في عَباقيةٍ هَرِيدُ([32])
Ve denir: **العَبَاقِيَةُ**: güzel kokunun([33]) ve borcun artığı; kıyasının yönünü zikrettik. Ve bâbdandır: erkeklerden **العَبَاقية**. Halîl dedi: **العباقِيَة**: dehşetli, münker (işler yapan) kurnaz; **عَلاَنِيَة** vezninde. Ancak ona bu ad verildi; çünkü her şeye tutunmuştur. Ve dedi:
أُتِيحَ لها عَباقِيَةٌ سَرَنْدَى  *** جرِيُّ الصَّدرِ منبسطُ اليَمينِ([34])
Ve **الأصمعيُّ** dedi: “Onu, **عَبَاقِيةً** bir ayıpla ayıpladı”, yani şiddetli bir ayıpla; daha iyi olan, “ayrılmayan, ayrılmaktan geri durmayan bir ayıp” denmesidir. **الكسائيّ** dedi: ve denir ki **العبَاقية**, adamın yüzünün sıcağında isabet eden bir yaradır. Bu sahihtir; çünkü o, kalıcı, yapışık kalan bir ayıptır.
(**عبك**) **العين** ve **الباء** ve **الكاف** sahih bir asılcık olup bir öncekinin delâlet ettiğine delâlet eder; ve uzak değildir ki ibdâl bâbından olsun. Halîl dedi: “Ne **عَبَكة** tattım ne **لَبَكةً**.” Ve **ابن الأعرابيّ** dedi: denir: “Bana ne **عبكةً** ne **لَبَكة** fayda verdin”, yani hiçbir şey. Aslı, tulumda yağdan kalan şeye onların sözü: **عَبَكة**. Ve bu, çamurdan bir balçık parçası için de söylenebilir.
Bu bâbda sahih olan budur; onda, aslı olmayan, meçhul bedevîlerden kelimeler zikredilmiştir; bu yüzden onları terk ettik.
(**عبل**) **العين** ve **الباء** ve **اللام** sahih bir asıldır; irilik, uzama ve şiddete delâlet eder. Ondandır: cisimlerden **العَبْلُ**; o, iri olandır. Dersin: **عَبُل** **يَعْبُل** **عَبالة**. Dedi:
خبطناهمْ بكلِّ أرَحَّ لأمٍ *** كمِرْضاحِ النَّوى عَبْلٍ وَقاحِ([35])
**الأرَحّ**: geniş toynaklı.
Ve bâbdandır: **الأَعْبَل**; o, beyazlığı olan sert taştır. Ve denir: **جبلٌ أعبلُ** ve **صخرةٌ عَبْلاء**. **أبو كبيرٍ الهذليّ** dişi kurdun dişini vasfederek dedi:
أخرجتُ منها سِلْقةً مهزولةً  *** عجفاءَ يبرق نابُها كالأعبَلِ([36])
Ve ondandır onların sözü: “O, **عَبْلُ الذِّراعين**dir”, yani ikisi kalın, ikisi uzun. Ve ondandır: “Üzerine **عَبالَّته**([37]) attı”, yani ağırlığını. Muhtemeldir ki **العَبَل** (ki o, **الأرْطى**nın meyvesidir) de bundandır; belki onda uzama ve uzunluk vardır.
(**عبم**) **العين** ve **الباء** ve **الميم** kabalığa ve katılığa delâlet eden bir kelimedir. Ondandır: **العَبَامُ**; o, ahmaklık içinde yaratılışı kaba adamdır. Dersin: **عَبْمَ** **يَعْبُمُ** **عَبامة**. Dedi:
فأنكرتُ إنكارَ الكريم ولم أكن  *** كَفَدْمٍ عَبَامٍ سِيلَ شيئاً فجمجما
Ve denir: **العَبَام** çok sudur; eğer sahihse yakındır; değilse ibdâldendir.
(**عبن**) **العين** ve **الباء** ve **النون** sahihtir; onda tek bir kelime vardır. Derler: **العَبَنَّ**: iri, cüsseli devedir. Ve **العَبَنّ** denir ve **العَبَنَّى** denir; dişisi **عَبَنّاة**. Bunların hepsi birdir. Bazen bununla adamı da vasfederler. Ve **حُميدٌ** bir devenin vasfında dedi:
أمينٌ عَبَنُّ الخَلْقِ مختلِف الشِّبَا *** يقول المُمارِي طال ما كان مُقْرَما([38])
(**عبأ**) **العين** ve **الباء** ve **الهمزة** ve hemzeli olmayan illetli harf tek bir asıldır; ağırlık içinde toplanmaya delâlet eder. Ondandır: **العِبْءُ**; o, borç veya kefalet türünden her yüktür; cem‘i **الأعباء**. Dedi:
وحمل العِبءِ عن أعناق قومي  *** وفعلي في الخطوب بما عناني
Ve bâbdandır: “Onu bir şeyle **عبأْت** etmedim”, eğer onu umursamadıysan; sanki ona bir ağırlık bulmamışsın gibi. Ve bâbdandır: **عبأت الطِّيب**([39]); *ve onunla orduyu ayırdılar; dediler: **عَبَّيْت الكتِيبةَ** **أُعبِّيها** **تعبيَةً**, eğer onu hazırladıysan. Ve “**عَبأت الجيش**” de demişlerdir; onu **ابنُ الأعرابي** zikretti. Ve **عَبَأت الطِّيب** hakkında dedi:
كأنَّ بصدرِه وبمَنْكِبيه  *** عبيراً باتَ تَعبؤه عروسُ([40])
Ve **العَباءة**: örtülerden bir türdür. Kıyası sahihtir; çünkü giyenini kuşatır ve onu toplar. Ve Allah en doğrusunu bilendir.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D9%84/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ع ب ل
فيه عبالة وفرس عبل الشّوى‏.‏
قال‏:‏ خبطناهم بكلّ أرح نهد كمرضاخ النوى عبل وقاح

##### Türkçe

ع ب ل
İçinde: **عبالة** ve **فرس عبل الشّوى**.
Dedi: Onları her bir **أرح** **نهد** ile, çekirdekleri ezici gibi, **عبل**; **وقاح**.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D9%84/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

العَبْلُ: الضَّخْم من كل شيء. وفي صفة سعد بن معاذ: كان عَبْلاً من الرِّجال أَي ضَخْماً، والأُنثى عَبْلة، وجمعها عِبالٌ. وقد عَبُلَ، بالضم، عَبالةً، فهو أَعْبَلُ: غَلُظ وابْيَضَّ، وأَصله في الذراعين، وجارية عَبْلة، والجمع عَبْلاتٌ لأَنها نَعْتٌ. ورَجُل عَبْلُ الذِّراعين أَي ضَخْمُهما. وفَرَسٌ عَبْلُ الشَّوَى أَي غليظ القوائم. وامرأَة عَبْلة أَي تامَّة الخَلْق، والجمع عَبْلاتٌ وعِبالٌ مثل ضَخْماتٍ وضِخام. الأَصمعي: الأَعْبَل والعَبْلاء حجارة بِيضٌ؛ وأَنشد في صفة ناب الذئب: يَبْرُق نابُه كالأَعْبَل
أَي كحَجر أَبيض من حجارة المَرْو؛ قال ابن بري: قال الجوهري الأَعبَل حجارة بِيضٌ، وصوابه الأَعبل حَجر أَبيض لأَن أَفْعَل من صفة الواحد المذَكَّر؛ قال أَبو كبير:
لَوْنُ السَّحابِ بها كلَوْن الأَعبَل
قال: ويجوز أَن يريد بالأَعبَل الجنس كما قال:
والضَّرْبُ في أَقْبالِ مَلْمُومةٍ،
كأَنَّما لأْمَتُها الأَعْبَل
وأَقبال: جمع قَبَلٍ لما قابَلك من جَبَل ونحوه، وجمع الأَعْبَل أَعْبِلةٌ على غير الواحد. وفي الحديث: أَن المسلمين وَجَدوا أَعْبِلةً في الخَنْدَق. والعَبْلاء: الطَّريدة في سَواء الأَرض حِجارتها بِيضٌ كأَنها حجارة القدَّاح، وربما قدَحوا ببعضها وليس بالمَرْوِ كأَنها البِلَّوْر. والأَعْبَلُ: حَجرٌ أَخشن غليظ يكون أَحمر، ويكون أَبيض، ويكون أَسود، كلٌّ يكون جَبلٌ غليظ
(* قوله «جبل غليظ» هكذا في الأصل والتهذيب والتكملة،
وعبارة القاموس: والاعبل الجبل الأبيض الحجارة أو حجر اخش غليظ يكون أحمر وأبيض وأسود) في السماء. وجبَلٌ أَعْبَل، وصخرة عَبْلاء: بيضاء صُلْبة، وقيل: العَبْلاء الصخرة من غير أَن تُخَصّ بصفة، فأَما ثعلب فقال: لا يكون الأَعْبَل والعَبْلاء إِلاّ أَبيَضين؛ وقول أَبي كبير الهُذَلي: صَدْيانَ أُجْري الطِّرْفَ في مَلمومةٍ،
لَوْنُ السَّحابِ بها كَلوْن الأَعْبَل
عَنى بالأَعْبل المكان ذا الحجارة البيض.
والعَبَنْبَل: الضَّخْم الشديد، مشتقٌّ من ذلك؛ قالت امرأَة: كُنْتُ أُحِبُّ ناشِئاً عَبَنْبَلا،
يَهْوَى النِّساءَ ويُحِبُّ الغَزَلا
وغُلامٌ عابِلٌ: سَمين، وجمعه عُبَّل. وامرأَة عَبُول: ثَكُولٌ، وجمعها عُبُل.
والعَبَل، بالتحريك: الهَدَبُ وهو كل ورق مفتول غير مُنْبَسط كوَرق الأَرْطى والأَثْل والطَّرْفاء وأَشباه ذلك؛ ومنه قول الراجز: أَوْدَى بلَيْلى كُلُّ نَيَّافٍ شَوِل،
صاحبِ عَلْقى ومُضاضٍ وعَبَل
وقيل: هو ثمر الأَرْطى، وقيل: هو هَدَبه إِذا غَلُظ في القَيْظ واحْمَرَّ وصَلَحَ أَن يُدْبغ به؛ قال ابن السكيت: أَعْبَلَ الأَرْطى إِذا غَلُظ هَدَبُه في القيظ، وقيل: العَبَل الوَرق الدقيق، وقيل: العَبَل مثل الوَرَق وليس بوَرق، والعَبَل: الوَرق الساقط والطالعُ، ضِدٌّ، وقد أَعْبَل فيهما. قال الأَزهري: سمعت غير واحد من العرب يقول غَضاً مُعْبِلٌ وأَرْطى مُعْبِلٌ إِذا طَلَع ورَقُه، قال: وهذا هو الصحيح؛ ومنه قول ذي الرمة: إِذا ذابَتِ الشَّمْس اتَّقى صقَراتِها
بأَفنانِ مَرْبوعِ الصَّرِيمة مُعْبِل
وإِنما يَتَّقي الوَحْشيُّ حَرَّ الشمس فأَفنان الأَرطاة التي طَلَع وَرقُها، وذلك حين يَكْنِس في حَمْراء القَيْظ، وإِنما يسقُط ورقها إِذا بَرَد الزمانُ ولا يَكْنِس الوحشُ حينئذ ولا يتَّقي حرَّ الشمس؛ وقال النضر: أَعبَلَت الأَرْطاةُ إِذا نبَت ورَقُها، وأَعبلت إِذا سقط ورقُها، فهي مُعْبِلٌ. قال الأَزهري: جعَل ابنُ شُميل أَعْبَلَت الشجرة من الأَضداد، ولو لم يحفظه عن العرب ما قاله لأَنه ثقة مأْمون. وحكى ابن سيده عن أَبي حنيفة: أَعْبَل الشجرُ إِذا خرج ثمره، قال: وقال لم أَجد ذلك معروفاً. وقال الأَزهري: عَبَلَ الشجرُ إِذا طَلَع ورَقُه. وعَبل الشجرَ يَعْبِله عَبْلاً: حَتَّ عنه ورقَه. وأَلقى عليه عَبالَّته، بالتشديد، أَي ثِقْله، والتخفيف فيها لغة؛ عن اللحياني. وفي الحديث: أَن ابن عمر، رضي الله عنه، قال لرجل: إِذا أَتيت مِنىً فانتهيت إِلى موضع كذا وكذا فإِنَّ هناك سَرْحةً لم تُعْبَل ولم تُجْرَد ولم تُسْرَف سُرَّ تحتها سبعون نبيًّا فانزِلْ تحتها؛ قال أَبو عبيد: لم تُعْبَل لم يَسْقُط ورقُها؛ والسَّرْو والنَّخْل لا يُعْبَلان، وكل شجر نبت ورقه شتاء وصيفاً فهو لا يُعْبَل؛ وقوله لم تُجْرَد أَي لم يأْكلها الجراد. والمِعْبَلة: نَصْلٌ طويل عريض، والجمع مَعابل؛ وقال عنترة:
وفي البَجْلِيّ مِعْبَلةٌ وَقِيعُ
وقال الأَصمعي: من النِّصال المِعْبَلة وهو أَن يُعَرَّض النَّصْل ويُطَوَّل؛ وقال أَبو حنيفة: هي حديدة مُصَفَّحة لا عَيَر لها. وعَبَلَ السَّهْمَ: جعل فيه مِعْبَلةً؛ ومنه حديث عليّ، رضوان الله عليه: تَكَنَّفَتْكم غَوائلُه وأَقْصَدَتْكم مَعابِلُه. وفي حديث عاصم بن ثابت: تَزِلُّ عن صَفْحَتَي المَعابِل.
والعَبُولُ: المَنِيَّة. وعَبَلَتْه عَبول: كقولهم غالَتْه غُولٌ؛ قال المَرَّار الفَقْعسِيُّ:
وإِنَّ المالَ مُقْتَسَمٌ، وإِنِّي
ببَعْضِ الأَرْضِ عابِلَتي عَبُول
ويقال للرجل إِذا مات: عَبَلَتْه عَبُول، مثل اشْتَعَبَتْه شَعُوب؛ قال الأَزهري: وأَصل العَبْل القطعُ المستأْصِل؛ وأَنشد: عابلتي عَبُول. وما عَبَلَكَ أَي ما شَغَلَك وحَبَسَك.
والعَبالُ: الجَبَليُّ من الوَرْدِ وهو يَغْلُظ ويَعْظُم حتى تُقْطَع منه العِصيُّ؛ حكاه أَبو حنيفة، قال: ويزعمون أَن عصا موسى، عليه السلام، كانت منه.
وبَنو عَبِيل: قبيلةٌ قد انقرضوا. وعَبْلةُ: اسم، وقال الجوهري: اسم جارية. والعَبَلاتُ، بالتحريك: بطن من بني أُمية الصُّغْرى من قريش نَسِبوا إِلى أُمهم عَبْلة، إِحدى نساء بني تميم، حرَّكوا ثانيه
(* قوله «حركوا
ثانيه إلخ» لا يخفى ان عبلة الوصف يجمع على عبلات بتسكين الثاني كما تقدم فلما نقل من الوصفية الى الاسمية وجب في جمعه اتباع عينه لغائه لقوله في الخلاصة: والساكن العين الثلاثي اسماً إلخ وبهذا النقل اشبه حارثاً) على من قال في التسمية حارث؛ قال سيبويه: النَّسَب إِليه عَبْليٌّ، بالسكون، على ما يجب في الجمع الذي له واحد من لفظه؛ قال الجوهري: تردُّه إِلى الواحد لأَن أُمَّهم اسمها عَبْلة. وفي حديث الحديبية: وجاء عامر برَجُلٍ من العَبَلات. أَبو عمرو: العَبْلاء مَعْدِن الصُّفر في بلاد قيس. والعَبْلاء: موضع. وعَوْبَل: اسم. ويقال: عَبَلْتُه إِذا رَدَدْته؛ وأَنشد:ها إِنَّ رَمْيِ عَنْهُمُ لمَعْبُول،
فلا صَرِيخَ اليومَ إِلاَّ المَصْقول
كان يَرْمي عَدُوَّه فلا يُغْني الرَّمْيُ شيئاً فقاتل بالسيف وقال هذا الرجز، والمَعْبول: المردود.

##### Türkçe

**العَبْلُ**: Her şeyden iri olan. Sa‘d b. Mu‘âz’ın vasfında: erkeklerden yani iri olmak üzere **عَبْلاً** idi; dişisi **عَبْلة**’dir, onun çoğulu **عِبالٌ**’dır. Ve (fiil olarak) **عَبُلَ** (ötre ile) **عَبالةً** (oldu); o hâlde o **أَعْبَلُ**’dur: kalınlaştı ve beyazladı; aslı kollardadır. Ve **جارية عَبْلة** (iri) bir câriye; çoğulu, o bir sıfat olduğu için, **عَبْلاتٌ**’tır. Ve **رَجُل عَبْلُ الذِّراعين**: yani ikisi (kolu) iri. Ve **فَرَسٌ عَبْلُ الشَّوَى**: yani bacakları kalın. Ve **امرأَة عَبْلة**: yani yaratılışı tam; çoğulu **عَبْلاتٌ** ve **عِبالٌ**’dır; **ضَخْماتٍ** ve **ضِخام** gibi.

el-Asma‘î: **الأَعْبَل** ve **العَبْلاء** beyaz taşlardır; ve kurt dişinin vasfında inşâd etti:
يَبْرُق نابُه كالأَعْبَل
yani merv taşlarından beyaz bir taş gibi; İbn Berrî dedi: el-Cevherî **الأَعبَل** (için) “beyaz taşlar” dedi; doğrusu **الأَعبل** “beyaz bir taş”tır; çünkü **أَفْعَل** tek müzekkerin sıfatındandır; Ebû Kebîr dedi:
لَوْنُ السَّحابِ بها كلَوْن الأَعبَل
Dedi: **الأَعبَل** ile cinsi kastetmesi de câizdir; nitekim dedi:
والضَّرْبُ في أَقْبالِ مَلْمُومةٍ،
كأَنَّما لأْمَتُها الأَعْبَل
Ve **أَقبال**: **قَبَلٍ**’in çoğuludur; dağ ve benzeri şeylerden sana karşı gelen (kısım) için. Ve **الأَعْبَل**’in çoğulu, tekil üzerine olmayan şekilde, **أَعْبِلةٌ**’dir. Hadiste: Müslümanların hendekte **أَعْبِلةً** buldukları (vardır). Ve **العَبْلاء**: düz arazide, taşları beyaz olan av (hayvanı); sanki **القدَّاح** taşlarıdır; bazen onların bir kısmıyla kıvılcım çıkarırlar; merv değildir; sanki billûrdur.

Ve **الأَعْبَلُ**: daha pürüzlü, kalın bir taş; kırmızı olur, beyaz olur, siyah olur; her biri, gökte kalın bir dağ olur.
(* «جبل غليظ» sözü: asılda, et-Tehzîb’de ve et-Tekmile’de böyledir; el-Kâmûs’un ibaresi: “**الاعبل** taşları beyaz olan beyaz dağ; yahut kırmızı, beyaz ve siyah olan pürüzlü kalın taş”tır.)
Ve **جَبَلٌ أَعْبَل**; ve **صخرة عَبْلاء**: beyaz, sert; ve denildi ki: **العَبْلاء** bir sıfatla tahsis edilmeksizin kayadır. Ama Sa‘leb dedi: **الأَعْبَل** ve **العَبْلاء** ancak beyaz olurlar. Ebû Kebîr el-Hüzelî’nin sözü:
صَدْيانَ أُجْري الطِّرْفَ في مَلمومةٍ،
لَوْنُ السَّحابِ بها كَلوْن الأَعْبَل
**الأَعْبل** ile beyaz taşları olan yeri kastetti.

Ve **العَبَنْبَل**: çok iri, şiddetli; bundan türetilmiştir; bir kadın dedi:
كُنْتُ أُحِبُّ ناشِئاً عَبَنْبَلا،
يَهْوَى النِّساءَ ويُحِبُّ الغَزَلا
Ve **غُلامٌ عابِلٌ**: semiz; çoğulu **عُبَّل**’dir. Ve **امرأَة عَبُول**: evlâdını yitirmiş; çoğulu **عُبُل**’dür.

Ve **العَبَل** (harekeli): **الهَدَبُ**’dur; o, yayılmamış, bükülmüş her yapraktır; **الأَرْطى**’nın, **الأَثْل**’in, **الطَّرْفاء**’nın yaprağı ve bunun benzerleri gibi. Ondan, recezin sözü:
أَوْدَى بلَيْلى كُلُّ نَيَّافٍ شَوِل،
صاحبِ عَلْقى ومُضاضٍ وعَبَل
Ve denildi ki: o, **الأَرْطى**’nın meyvesidir; ve denildi ki: o, yaz sıcağında kalınlaştığı, kızardığı ve onunla tabaklama yapılmaya elverişli olduğu zaman onun **هَدَبُ**’udur. İbn es-Sikkît dedi: **أَعْبَلَ الأَرْطى**: yaz sıcağında onun **هَدَبُ**’u kalınlaştığı zaman. Ve denildi ki: **العَبَل** ince yapraktır. Ve denildi ki: **العَبَل** yaprak gibidir, fakat yaprak değildir. Ve **العَبَل**: düşen yaprak ve çıkan (yaprak); zıttır; ve ikisinde de **أَعْبَل** etti. el-Ezherî dedi: Araplardan birden fazlasını “**غَضاً مُعْبِلٌ**” ve “**أَرْطى مُعْبِلٌ**” derken işittim; yaprağı çıktığı zaman. Dedi: doğru olan budur. Ondan, Zü’r-Rumme’nin sözü:
إِذا ذابَتِ الشَّمْس اتَّقى صقَراتِها
بأَفنانِ مَرْبوعِ الصَّرِيمة مُعْبِل
Yabanî hayvan ancak güneşin sıcağından sakınır; öyleyse (buradaki) **الأَرطاة**’nın yaprağı çıkmış dallarıdır; bu, yaz sıcağının kızıllığında (hayvanın) yuvasına çekildiği zamandır. Yaprağı ancak zaman soğuduğu zaman dökülür; yabanî hayvan o vakit yuvasına çekilmez ve güneşin sıcağından sakınmaz. en-Nadr dedi: **أَعبَلَت الأَرْطاةُ**: yaprağı bittiği zaman; ve **أَعبلت**: yaprağı düştüğü zaman; o hâlde o **مُعْبِلٌ**’dir. el-Ezherî dedi: İbn Şümeyl **أَعْبَلَت الشجرة**’yi zıt anlamlılardan kıldı; eğer onu Araplardan rivayetle muhafaza etmemiş olsaydı söylemezdi; çünkü o güvenilir, emindir. İbn Sîde, Ebû Hanîfe’den nakletti: **أَعْبَل الشجرُ**: meyvesi çıktığı zaman. Dedi: ve dedi ki, bunu bilinen bulmadım. el-Ezherî dedi: **عَبَلَ الشجرُ**: yaprağı çıktığı zaman. Ve **عَبل الشجرَ يَعْبِله عَبْلاً**: ondan yaprağını silkip attı. Ve onun üzerine **عَبالَّته**’ni (şeddeli) attı: yani ağırlığını; onda hafifletme de bir lehçedir; el-Lihyânî’den. Hadiste: İbn Ömer’in, Allah ondan razı olsun, bir adama dediği (vardır): “Minâ’ya geldiğin zaman, falan falan yere vardığında, orada bir **سَرْحةً** vardır; **لم تُعْبَل** ve **لم تُجْرَد** ve **لم تُسْرَف**; onun altında yetmiş peygamber gizlenmiştir; onun altına in.” Ebû Ubeyd dedi: **لم تُعْبَل**: yaprağı düşmedi demektir. Ve **السَّرْو** ile **النَّخْل** **يُعْبَلان** olmaz; kışın ve yazın yaprağı biten her ağaç **لا يُعْبَل**’dir. Ve onun sözü **لم تُجْرَد**: yani çekirge onu yemedi. Ve **المِعْبَلة**: uzun, geniş bir uçtur; çoğulu **مَعابل**’dir. Antara dedi:
وفي البَجْلِيّ مِعْبَلةٌ وَقِيعُ
el-Asma‘î dedi: uçlardan **المِعْبَلة** olan, ucun genişletilip uzatılmasıdır. Ebû Hanîfe dedi: o, üzerinde oyuk (kanal) bulunmayan, yassılaştırılmış bir demirdir. Ve **عَبَلَ السَّهْمَ**: onda bir **مِعْبَلةً** yaptı. Ondan, Ali’nin hadisi, Allah’ın rızası onun üzerine olsun: “Sizi onun felâketleri kuşattı ve sizi onun **مَعابِلُه**’i hedef aldı.” Ve Âsım b. Sâbit’in hadisinde: “**صَفْحَتَي المَعابِل**’den kayar.”

Ve **العَبُولُ**: ölüm. Ve **عَبَلَتْه عَبول**: “**غالَتْه غُولٌ**” demeleri gibi. el-Merrâr el-Fa‘kasî dedi:
وإِنَّ المالَ مُقْتَسَمٌ، وإِنِّي
ببَعْضِ الأَرْضِ عابِلَتي عَبُول
Ve bir adam öldüğü zaman ona denilir: **عَبَلَتْه عَبُول**; **اشْتَعَبَتْه شَعُوب** gibi. el-Ezherî dedi: **العَبْل**’ün aslı, kökünden kesip koparmadır. Ve inşâd etti: **عابلتي عَبُول**. Ve **ما عَبَلَكَ**: yani seni ne meşgul etti ve hapsetti?

Ve **العَبالُ**: **الوَرْد**’ün dağlık olanıdır; kalınlaşır ve büyür; ondan değnekler kesilinceye kadar; Ebû Hanîfe bunu nakletti; dedi: ve Musa’nın, عليه السلام, asasının ondan olduğunu iddia ederler.

Ve **بَنو عَبِيل**: yok olup gitmiş bir kabiledir. Ve **عَبْلةُ**: bir isimdir; el-Cevherî dedi: bir câriyenin ismidir. Ve **العَبَلاتُ** (harekeli): Kureyş’ten Benî Ümeyye es-Suğrâ’dan bir batındır; anneleri **عَبْلة**’ye nisbet edildiler; o, Benî Temîm kadınlarından biridir; ikinci harfini harekelediler
(* «حركوا ثانيه إلخ» sözü: gizli değildir ki **عبلة** sıfatı, daha önce geçtiği üzere, ikinciyi sükûnla **عبلات** üzerine cem‘ olunur; sıfatlılıktan isimliliğe nakledilince, onun cem‘inde, lugatının aynına tâbi olmak vacip oldu; el-Hulâsa’daki sözü gereğince: “üçlü, ayn’ı sâkin olan isim …”; ve bu nakil ile Hâris’e daha çok benzer oldu.)
“Hâris” diye adlandırmada söyleyen kimseye göre. Sîbeveyh dedi: ona nisbet **عَبْليٌّ**’dir; sükûn ile; lafzından bir tekili olan cem‘de gerekli olan üzere. el-Cevherî dedi: onu tekile döndürürsün; çünkü annelerinin adı **عَبْلة**’dir. Hudeybiye hadîsinde: Âmir’in **العَبَلات**’tan bir adamla geldiği (vardır). Ebû Amr: **العَبْلاء** Kays diyarında sarı bakır madeni (dir).

Ve **العَبْلاء**: bir yerdir. Ve **عَوْبَل**: bir isimdir. Ve denilir: **عَبَلْتُه**: onu geri çevirdiğim zaman. Ve inşâd etti:
ها إِنَّ رَمْيِ عَنْهُمُ لمَعْبُول،
فلا صَرِيخَ اليومَ إِلاَّ المَصْقول
Düşmanına atıyordu; atış bir şeye yaramayınca kılıçla savaştı ve bu recezi söyledi. Ve **المَعْبول**: geri çevrilmiş (olan)dır.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D9%84/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ع ب ل * رجل * عَبْلُ * الذراعين أي ضخمهما وفرس عَبْلُ الشوى أي غليظ القوائم وقد * عَبُلَ * من باب ظرف وامرأة * عَبْلَةٌ * أي تامة الخلق والجمع * عَبْلاتٌ * و * عِبَالٌ * مثل ضخمات وضخام و * عَبَل * الشجرة حت ورقها وبابه ضرب وفي الحديث ﴿في شجرة سر تحتها سبعون نبيا فهي لا تسرف ولا تعبل ولا تجرد﴾ أي لا تقع فيها سرقة ولا يسقط ورقها ولا يأكلها الجراد

##### Türkçe

* ع ب ل * erkek: **عَبْلُ** kolların; yani ikisinin de iri olması. Ve at: **عَبْلُ الشوى**; yani bacakları kalın. Ve (o) **عَبُلَ** (fiili) **ظرف** babındandır. Ve kadın: **عَبْلَةٌ**; yani yaratılışı tam. Çoğulu: **عَبْلاتٌ** ve **عِبَالٌ**; **ضخمات** ve **ضخام** gibi. Ve **عَبَل** ağacı: yaprağını döktü; babı **ضرب**’dır. Ve hadiste: ﴿في شجرة سر تحتها سبعون نبيا فهي لا تسرف ولا تعبل ولا تجرد﴾ yani onda hırsızlık vuku bulmaz, yaprağı düşmez ve onu çekirge yemez.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D9%84/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

العبل: الضخم من كل شيء، ومنه الحديث في صفة سعد بن معاذ: كان عبلا من الرجال، ورجل عبل الذراعين: أي ضخمهما، وفرس عبل الشوى: أي غليظ القوائم، قال امرؤ القيس:

  سليم الشظى عبل الشوى شنج النساله حجبات مشرفات على الفال وهي بهاء، ج عبال، كجبال، وضخام، وجمع عبلة عبلات، لأنه نعت. وقد عبل، ككرم، عبالة، وكذا عبل، مثل نصر: أي ضخم، فهو أعبل، وعبل، كفرح، عبلا، فهو عبل، ككتف، وأعبل: أي غلظ وابيض، وأصله في الذراعين. والعبلاء: الصخرة من غير أن تخص بصفة، أو البيضاء منها، كما في الصحاح، وكذا قيده ثعلب، زاد غيره: الصلبة، وجمعها عبال، كبطحاء وبطاح. والعبنبل، كسمندل: الضخم، الشديد، العظيم، عن أبي عمرو، وأنشد:
  سميت عودي الخيطف الهمرجلا
  الهوزب الدلهاثة العبنبلا وقالت امرأة:
  كنت أحب ناشئا عبنبلا
  يهوى النساء ويحب الغزلا والعبل، محركة، الهدب، وهو كل ورق مفتول، وفي العباب: منفتل،غير منبسط، كورق الطرفاء والأرطى،والأثل، ونحو ذلك، كما في الصحاح، ومنه قول الراجز:
  أودى بليلى كل نياف شول
  صاحب علقى ومصاص وعبل وقيل: هو ثمر الأرطى، وقيل: هدبه إذا غلظ في القيظ، واحمر، وصلح أن يدبغ به، أو هو الورق الدقيق، أو مثل الورق وليس بورق، أو هو الساقط منه، أي من الورق، وأيضا: الطالع منه، فهو ضد، وقد أعبل الشجر فيهما، أي في الساقط والطالع، قال الأزهري: سمعت غير واحد من العرب، يقول: غضى معبل، وأرطى معبل، إذا طلع ورقه قال: وهذا هو الصحيح، ومنه قول ذي الرمة:
  إذا ذابت الشمس اتقى صقراتها                      بأفنان مربوع الصريمة معبل وإنما يتقي الوحشي حر الشمس بأفنان الأرطاة التي طلع ورقها، وذلك حين يكنس في حمراء القيظ، وإنما يسقط ورقها إذا برد الزمان، ولا يكنس الوحش حينئذ، ولا يتقي حر الشمس. وقال النضر: أعبلت الأرطاة إذا نبت ورقها، وأعبلت إذا سقط ورقها، فهي معبل. قال الأزهري: جعل ابن شميل أعبلت الشجرة من الأضداد، ولو لم يحفظه من العرب ما قاله، لأنه ثقة مأمون، وحكى ابن سيده عن أبي حنيفة: أعبل الشجر، إذا خرج ثمره، قال: وقال: لم أجد ذلك معروفا، وفي الصحاح، قال الأصمعي: أعبلت الشجرة: سقط ورقها، ومنه الحديث: أن عمر رضي الله عنه قال لرجل: إذا أتيت منى، فانتهيت إلى موضع كذا وكذا، فإن هناك سرحة لم تعبل، ولم تجرد، ولم تسرف، سر تحتها سبعون نبيا، فانزل تحتها، قال أبو عبيد: أي لم يسقط ورقها، ولم يأكلها الجراد ولا السرفة، قال: والسرو والنخل لا يعبلان، وكل شجر نبت ورقه صيفا وشتاء فهو لا يعبل، ورواه الحربي: لم تعبل، بكسر الباء، أي لم يسقط ورقها. وعبل الشجرة، يعبلها، عبلا: حت ورقها عنها، ومنه الحديث المذكور: لم تعبل، أي لم يحت ورقها، وهكذا هو مضبوط في الصحاح. وعبل السهم، يعبله، عبلا: جعل فيه معبلة، نقله الجوهري، عن الكسائي، وهو كمكنسة، أي نصلا عريضا طويلا، وقال الأصمعي: من النصال المعبلة، وهو أن يعرض النصل ويطول، وقال أبو حنيفة: هي حديدة مصفحة، لا عير لها، قال عنترة:

  وفي البجلي معبلة وقيع والجمع المعابل، ومنه حديث علي، رضي الله تعالى عن: تكنفتكم غوائله، وأقصدتكم معابله، وأنشد الجوهري لعاصم بن ثابت الأنصاري:
  والقوس فيها وتر عنابل
  تزل عن صفحته المعابل وعبل الشيء، يعبله، عبلا: رده، عن ابن الأعرابي، وأنشد:
  ها إن رميي عنهم لمعبول
  فلا صريخ اليوم إلا المصقول كان يرمي عدوه فلا يغني الرمي شيئا، فقاتل بالسيف، والمعبول: المردود. وعبله: حبسه، يقال: ما عبلك، أي ما شغلك وحبسك. وعبله، عبلا: قطعه قطعا مستأصلا، نقله الأزهري. وعبل به: ذهب به، نقله الصاغاني. وألقى عليه عبالته، مشددة اللام، وعليه اقتصر الجوهري، وتخفف، حكاه اللحياني لغة: أي ثقله. وقال ابن الكلبي: ذو العابل بن رحيب بن ينحض بن تزايد بن العبل ابن عمرو بن مالك بن زيد بن رعين الرعيني: قيل، من الأقيال، من ولده حميد بن هشام بن حميد بن خليفة بن زرعة بن مرة أبو خليفة، مصري، شهد أخوه نمران وجده زرعة فتح مصر، عن ليث وابن لهيعة، وعمر طويلا. قال: وبنو عبيل بن عوص بن إرم ابن سام بن نوح عليه السلام، كأمير: قبيلة من العرب العاربة، قد انقرضوا، وهو أخو عاد بن عوص، والذي في الروض للسهيلي: عبيل بن مهلائيل بن عوص بن عملاق بن لاوذ ابن إرم. وفي بعض هذه الأسماء اختلاف، قال: وبنو عبيل هم الذين سكنوا الجحفة، فأجحفت بهم السيول، فسميت الجحفة. وعبول، كصبور: المنية، ويقال: عبلته عبول، أي اشتعبته شعوب، يقال ذلك للرجل إذا مات، وكذلك قولهم: غالته غول، قال الأزهري: وأصل العبل القطع المستأصل، وأنشد للمرار:
  وإن المال مقتـسـم وإنـي                      ببعض الأرض عابلتي عبول والعبال، كسحاب: الورد الجبلي، كما في الصحاح، وهو عن أبي حنيفة، قال: وأخبرني أعرابي أن منه الأبيض، ومنه الأحمر، ومنه الأصفر، وله شوك قصار حجن، وورده طيب الريح، قال: وهو ينبت غياضا، ويغلظ حتى تقتط، أي تقطع منه العصي الغلاظ الجياد، قال: قيل: ومنه كان عصا موسى عليه السلام، هكذا في النسخ، والصواب، ومنه كانت، قال شيخنا: وبه جزم كثير من أهل التفسير، وقيل: بل كانت من آس الجنة، وقيل: من العناب، وقيل: من العوسج، وقيل غير ذلك. وعوبل، كجوهر: اسم. والعبلاء: ثلاثة مواضع، وفي العباب: موضع، ومثله في اللسان، وقال أبو عمرو: العبلاء معدن الصفر ببلاد قيس. والأعبل: الجبل الأبيض الحجارة، ومنه قول أبي كبير الهذلي:
  صديان أجري الطرف في ملمومة                      لون السحاب بها كلون الأعـبـل

  أو حجر أخشن غليظ، يكون أحمر، ويكون أبيض، ويكون أسود، وبه فسر قول أبي كبير أيضا، ووقع في الصحاح: الأعبل: حجارة بيض، قال ابن بري: وصوابه: الأعبل حجر أبيض، لأن أفعل من صفة الواحد المذكر. وعبلة بن أنمار بن مبشر، بالضم، في عميرة بن أسد بن نزار، وعميرة جد أبيه، ومنهم طريف بن أبان ابن سلمة بن جارية بن فهم بن بكر بن عبلة، له وفادة، وله أقارب. وعبلة، بالفتح: اسم جارية، كما في الصحاح، وقوله: من قريش خطأ، والصواب أنها من تميم، قال الدارقطني: هي عبلة بنت عبيد بن جادل بن قيس بن حنظلة بن مالك بن زيد مناة بن تميم، وقال غيره: هي عبلة بنت نافذ بن قيس بن حنظلة، وهي أم قبيلة من قريش، يقال لهم: العبلات، محركة، قال أبو الفرج الأصبهاني: كانت عبلة عند رجل، فبعثها بأنحاء سمن تبيعها بسوق عكاظ، فباعت وشربت بالثمن خمرا، ورهنت ابن أخيه، وهربت، فطلقها، فتزوجها عبد شمس بن عبد مناف، فولدت له أمية الأصغر، وعبد أمية ونوفلا، وهم العبلات، والنسبة إليهم عبلي، بالفتح، على ما يجب في الجمع الذي له واحد من لفظه، قاله سيبويه، وفي الصحاح: ترده إلى الواحد، لأن أمهم اسمها عبلة. وبالتحريك عن ابن ماكولا الأمير، والحافظ عبد الغني بن سعيد، وهو خطأ، كذا حققه البلبيسي في الأنساب، ومنهم أبو عدي العبلي، روى عن كعب ابن مالك غير الصحابي شعرا. وعبلة إلبيرة: ع بالمغرب، وهو فحص بين نظري غرناطة والمرية، كما في العباب. والعبيلة: الغليظة، الضخمة من النساء، عن ابن عباد. وعبيلة بن قسميل، له ذكر، ذكره ابن الكلبي في كتاب الأنساب. والعنبل، والعنبلة، بضمهما: البظر، كما في الصحاح. والعنابل كعلابط: الغليظ، وأنشد الجوهري لعاصم بن ثابت الأنصاري:
  والقوس فيها وتر عنابل والعنبلي، بالضم وتشديد الياء: الزنجي، لغلظه، عن ابن دريد، وسيأتي له في ع ن ب ل. والمعابل: ع، نقله الصاغاني. والمعبل كمحدث: من معه معابل من السهام، عن ابن عباد. ومما يستدرك عليه. العبلاء: الطريدة في سواء الأرض، حجارتها بيض، كأنها حجارة القداح، وربما قدحوا ببعضها، وليس بالمرو كأنها البلور. والأعبلة: جمع الأعبل، على غير الواحد، ومنه الحديث: إن المسلمين وجدوا أعبلة في الخندق. وأكمة عبلاء: بيضاء. وامرأة عبلة: تامة الخلق، وعبلة: اسم امرأة، ومنه قول عنترة:
  يا دار عبلة بالجواء تكـلـمـي                      وعمي صباحا دار عبلة واسلمي

  وعبلت الحبل، عبلا: فتلته، نقله الجوهري. وغلام عابل: سمين، والجمع عبل. وامرأة عبول، والجمع عبل. وعبل الشجر، إذا طلع ورقه، عن الأزهري. والعبل بن عمرو بن مالك بن زيد بن رعين، بالتحريك: قبيلة، وهو جد ذي العابل المذكور، منهم: عبد الله ابن عمرو العبلي، روى عنه إسحاق، وحجاج بن عبد الله بن حمز الرعيني العبلي، أمير زويلة، عن بكير بن الأشج، وعنه ابن وهب. والمعبل، بالكسر: ما يعبل به الشجر، أي يقطع. وبنو العبالي، بالضم: بطن من العلويين، باليمن، جدهم إسماعيل بن عبد الله بن محمد القاسم الرسي الحسني، منهم السيد عز الدين بن علي العبالي، من المبرزين، وابن أخيه السيد إبراهيم بن أحمد بن علي العبالي، له حاشية على المغني لابن هشام، توفي سنة 1017. وعبلين، بكسرتين مع تشديد اللام، قرية من أعمال صفد.

##### Türkçe

**العبل**: her şeyden iri olan; ve ondan, سعد بن معاذ’ın vasfı hakkında hadiste: “erkeklerden **عبلا** idi” (vardı); ve “iki kolu **عبل** olan adam”: yani ikisini iri (olan); ve “**عبل الشوى** at”: yani bacakları kalın; امرؤ القيس dedi:

  “Kırık-parçası sağlam, **عبل الشوى**; mızraklarının ucu sert;
  **حجبات** (olan) yüksekler, **الفال** üzerine gözetleyiciler; ve o bir güzelliktir.”

çoğulu **عبال**’dır, **جبال** gibi; ve **ضخام**; ve **عبلة**’nin cem‘i **عبلات**’tır; çünkü o bir sıfattır. Ve **عبل** oldu, **كرم** gibi, **عبالة** (oldu); ve yine **عبل** oldu, **نصر** misali: yani iri oldu; o hâlde o **أعبل**’dir. Ve **عبل** oldu, **فرح** gibi, **عبلا** (oldu); o hâlde o **عبل**’dir, **كتف** gibi. Ve **أعبل**: yani kalınlaştı ve beyazladı; aslı iki koldadır. Ve **العبلاء**: bir sıfatla tahsis edilmeksizin kaya; yahut ondan beyaz olan, **الصحاح**’ta olduğu gibi; ve ثعلب da onu böyle kayıtladı; başkası artırdı: sert olan; cem‘i **عبال**’dır, **بطحاء** ve **بطاح** gibi. Ve **العبنبل**, **سمندل** gibi: iri, şiddetli, büyük; Ebû Amr’dan. Ve şu beyti okudu:
  “Adlandırdım değneğimi: **الخيطف** (olan) **الهمرجلا**;
  **الهوزب**’i, **الدلهاثة**’yi, **العبنبلا**.”

Ve bir kadın dedi:
  “Severdim bir delikanlıyı, **عبنبلا**;
  kadınlara heves eder ve eğirmeyi sever.”

Ve **العبل**, harekeli: püskül; o, bükülmüş her yapraktır. Ve **العباب**’da: bükülmüş, yayılmamış; **الطرفاء** ve **الأرطى** ve **الأثل** yaprağı gibi ve bunun benzeri; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Ve ondan, recez söyleyenin sözü:
  “Leylâ’yı helâk etti her uzun boyunlu deve;
  **علقى** sahibi, ve **مصاص** ve **عبل**.”

Ve denildi: o, **الأرطى**’nın meyvesidir. Ve denildi: yaz sıcağında kalınlaşınca, kızarınca ve onunla tabaklanmaya elverişli olunca onun püskülüdür; yahut o ince yapraktır; yahut yaprak gibidir ama yaprak değildir; yahut ondan düşen şeydir, yani yapraktan; ayrıca: ondan çıkan (filizlenen) şeydir; böylece o zıddır. Ve ağaç **أعبل** oldu, ikisinde de; yani düşende ve çıkanda. Ezherî dedi: Araplardan birden fazlasını işittim, derlerdi: “**غضى** **معبل**”, ve “**أرطى** **معبل**”, yaprağı çıktığı zaman. Dedi: ve bu, doğru olan budur. Ve ondan, ذي الرمة’nin sözü:
  “Güneş eriyince, yakıcı sıcaklarından korunur
  **الصريمة**’nin dört yıllık dallarıyla, **معبل**.”

Yabanî, güneşin sıcağından, yaprağı çıkmış **الأرطاة**’nin dallarıyla korunur; bu, yaz sıcağının kızıllığında, süpürürken (iken) olur. Yaprağı ancak zaman soğuyunca dökülür; yaban o vakit süpürmez; ne de güneşin sıcağından korunur. Ve Nadr dedi: **الأرطاة** **أعبلت** oldu, yaprağı bittiği zaman; ve **أعبلت** oldu, yaprağı düştüğü zaman; o hâlde o **معبل**’dir. Ezherî dedi: İbn Şümeyl, “ağaç **أعبلت** oldu”yu zıtlar (cümlesin)den kıldı; Araplardan onu ezberlemiş olmasaydı bunu söylemezdi; çünkü o güvenilir, emindir. İbn Sîde, Ebû Hanîfe’den nakletti: ağaç **أعبل** oldu, meyvesi çıktığı zaman. Dedi: ve dedi: bunu bilinen bulmadım. Ve **الصحاح**’ta: Asma‘î dedi: ağaç **أعبلت** oldu: yaprağı düştü. Ve ondan hadis: Ömer, Allah ondan razı olsun, bir adama dedi: “Minâ’ya geldiğinde, falan falan yere vardığında, orada bir **سرحة** vardır; **تعبل** olmadı, ve **تجرد** olmadı, ve **تسرف** olmadı; onun altında yetmiş peygamber yürüdü; onun altına in.” Ebû Ubeyd dedi: yani yaprağı düşmedi; ve çekirge de onu yemedi, ne de **السرفة**. Dedi: ve **السرو** ve hurma **يعبلان** olmaz; yazın ve kışın yaprağı biten her ağaç, o **يعبل** olmaz. Harbî onu şöyle rivayet etti: **تعبل** olmadı, **الباء**’nın kesresiyle; yani yaprağı düşmedi. Ve ağacı **عبل** etti, onu **يعبلها**, **عبلا**: yaprağı ondan döktü; ondan, zikredilen hadis: **تعبل** olmadı, yani yaprağı dökülmedi. Ve işte bu, **الصحاح**’ta ضبط edilmiş olanıdır.

Ve oku **عبل** etti, onu **يعبله**, **عبلا**: onda **معبلة** yaptı; Cevherî onu, Kisâî’den nakletti; ve o, **مكنسة** gibidir; yani geniş uzun bir temren. Asma‘î dedi: **النصال المعبلة**’dendir; o, temrenin genişlemesi ve uzamasıdır. Ebû Hanîfe dedi: o, kaplamalı bir demirdir; onun **عير**’i yoktur. عنترة dedi:

  “Ve **البجلي**’de **معبلة** ve **وقيع** vardır.”

çoğulu **المعابل**’dir. Ve ondan, Ali’nin hadisi, Allah Teâlâ ondan razı olsun: “Sizi onun belâları kuşattı; ve sizi onun **معابله**’i hedefe oturttu.” Ve Cevherî, Âsım b. Sâbit el-Ensârî için şu beyti okudu:
  “Ve yayda **عنابل** bir kiriş vardır;
  **المعابل** onun yüzünden kayar.”

Ve şeyi **عبل** etti, onu **يعبله**, **عبلا**: onu geri çevirdi; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve şu beyti okudu:
  “İşte, onlara atışım **لمعبول**’dür;
  bugün feryat eden yoktur, ancak parlatılmış (kılıç).”

Düşmanına atardı; atış bir şeye yaramazdı; böylece kılıçla çarpıştı. Ve **المعبول**: geri çevrilmiş olandır. Ve onu **عبله** etti: onu hapsetti; denir: “Seni **عبلك** eden nedir?” yani seni meşgul eden ve alıkoyan nedir. Ve onu **عبله**, **عبلا**: kökünden kesercesine parça parça kesti; Ezherî nakletti. Ve onunla **عبل** etti: onunla gitti; Sâgânî nakletti. Ve onun üzerine **عبالته**’sini attı; **اللام**’ı şeddeli; Cevherî bununla yetindi; ve hafifletilir; Lihyânî bunu bir lehçe olarak aktardı: yani onun ağırlığı.

İbnü’l-Kelbî dedi: **ذو العابل** b. **رحيب** b. **ينحض** b. **تزايد** b. **العبل** b. **عمرو** b. **مالك** b. **زيد** b. **رعين** er-Ruaynî: denildi ki, **الأقيال**’dendir. Onun soyundan: **حميد** b. **هشام** b. **حميد** b. **خليفة** b. **زرعة** b. **مرة** Ebû Halîfe; Mısırlı; kardeşi **نمران** ve dedesi **زرعة** Mısır’ın fethine şahit oldu; Leys’ten ve İbn Lehîa’dan (rivayet etti); ve uzun yaşadı. Dedi: ve **بنو عبيل** b. **عوص** b. **إرم** b. **سام** b. Nûh, عليه السلام, **أمير** gibi: Arap-ı âribe’den bir kabile; yok olup gitmişlerdir; ve o, **عاد** b. **عوص**’un kardeşidir. Süheylî’nin **الروض**’unda olan: **عبيل** b. **مهلائيل** b. **عوص** b. **عملاق** b. **لاوذ** b. **إرم**. Bu isimlerin bazısında ihtilaf vardır. Dedi: ve **بنو عبيل**, **الجحفة**’de oturanlardır; seller onları **أجحفت** etti; böylece ona **الجحفة** adı verildi.

Ve **عبول**, **صبور** gibi: ölüm. Ve denilir: “Onu **عبلته** **عبول** (yaptı)”: yani onu **شعوب**’un **اشتعبته** ettiği gibi (parçaladı); bu, adam öldüğü zaman söylenir. Ve bunun gibi onların sözü: “Onu **غول** **غالته** etti.” Ezherî dedi: **العبل**’in aslı, kökünden kesip koparmadır. Ve Merrâr için şu beyti okudu:
  “Ve mal bölüştürülmüştür; ve ben
  yerin bir kısmında, benim **عابلتي**’m **عبول** (dur).”

Ve **العبال**, **سحاب** gibi: dağ gülü; **الصحاح**’ta olduğu gibi; ve o, Ebû Hanîfe’dendir. Dedi: ve bir bedevî bana haber verdi ki, ondan beyaz olan vardır, ondan kırmızı olan vardır, ondan sarı olan vardır; ve onun kısa, kancalı dikenleri vardır; ve onun gülü hoş kokuludur. Dedi: ve o, koruluklar halinde biter; ve kalınlaşır, ta ki **تقتط** edilesin; yani ondan iyi kalın değnekler kesilsin. Dedi: denildi ki: ve ondan, Mûsâ’nın asası, عليه السلام, idi. Nüshalarda böyle (geçer); doğrusu: “ondan idi” değil, “ondan idi (dişi)” yani “ondan idi (asa)”. Şeyhimiz dedi: ve bununla tefsir ehlinin çoğu kesin hüküm verdi. Ve denildi: bilakis o, cennet **آس**’ındandı. Ve denildi: **العناب**’dandı. Ve denildi: **العوسج**’dandı. Ve denildi: başka (şey)den.

Ve **عوبل**, **جوهر** gibi: bir isim. Ve **العبلاء**: üç yer (adıdır). Ve **العباب**’da: bir yer; ve onun benzeri **اللسان**’dadır. Ebû Amr dedi: **العبلاء**, Kays diyarında bakır madeni (dir). Ve **الأعبل**: taşları beyaz olan dağ; ondan, Ebû Kebîr el-Hüzelî’nin sözü:
  “Susuz, bakışı bir yığılmaya sürerim;
  orada bulutun rengi, **الأعبل**’in rengi gibidir.”

Veya kaba, kalın, daha pürüzlü bir taş; kırmızı olur, beyaz olur, siyah olur; bununla Ebû Kebîr’in sözü de tefsir edilmiştir. **الصحاح**’ta: **الأعبل**: beyaz taşlar, diye geçmiştir. İbn Berrî dedi ki: Doğrusu: **الأعبل** beyaz bir taştır; çünkü **أفعل** tekil müzekker sıfatındandır.

Ve **عبلة بن أنمار بن مبشر**; (başındaki harf) ötre ile; **عميرة بن أسد بن نزار** içinde; **عميرة** onun babasının dedesidir. Onlardan: **طريف بن أبان ابن سلمة بن جارية بن فهم بن بكر بن عبلة**; onun bir elçiliği vardır ve onun akrabaları vardır.

Ve **عبلة**; (başındaki harf) fetha ile: bir cariyenin adıdır; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Ve onun “Kureyş’ten” sözü hatadır; doğrusu onun Temîm’den olduğudur. Dârakutnî dedi ki: O, **عبلة بنت عبيد بن جادل بن قيس بن حنظلة بن مالك بن زيد مناة بن تميم**’dir. Başkası dedi ki: O, **عبلة بنت نافذ بن قيس بن حنظلة**’dir. Ve o, Kureyş’ten bir kabilenin anasıdır; onlara **العبلات** denir; harekeli. Ebû’l-Ferec el-İsfahânî dedi ki: **عبلة** bir adamın yanında idi; onu Ukâz pazarında satması için içyağı tulumlarıyla gönderdi; o da sattı ve bedeliyle şarap içti, onun yeğenini rehin bıraktı ve kaçtı; bunun üzerine onu boşadı; sonra **عبد شمس بن عبد مناف** onunla evlendi; ona **أمية الأصغر**’ı, **عبد أمية**’yi ve **نوفلا**’yı doğurdu; bunlar **العبلات**’tır. Nisbet onlara: **عبلي**; (başındaki harf) fetha ile; lafzından bir tekili olan cem‘de gerektiği üzere; bunu Sîbeveyh söylemiştir. **الصحاح**’ta: Onu tekile döndürürsün; çünkü annelerinin adı **عبلة**’dir.

Ve (başındaki harf) hareke ile; İbn Mâkûlâ el-Emîr’den ve hâfız Abdülganî b. Saîd’den; bu hatadır; bunu Ensâb’da Belbîsî böyle tahkik etmiştir. Onlardan: **أبو عدي العبلي**; sahâbî olmayan **كعب ابن مالك**’ten şiir rivayet etti.

Ve **عبلة إلبيرة**: Mağrib’de bir yer; **العباب**’da olduğu gibi; Granada ile Meriyye’nin görüş alanı arasında bir düzlük.

Ve **العبيلة**: kadınlardan kalın, iri olan; İbn Abbâd’dan.

Ve **عبيلة بن قسميل**; onun bir zikri vardır; onu İbnü’l-Kelbî **كتاب الأنساب**’da zikretti.

Ve **العنبل** ve **العنبلة**; ikisinin de (başındaki harfi) ötre ile: klitoris; **الصحاح**’ta olduğu gibi.

Ve **العنابل**; **علابط** gibi: kalın. Cevherî, Âsım b. Sâbit el-Ensârî için şu beyti okudu:
  وفي القوس فيها وتر عنابل

Ve **العنبلي**; (başındaki harf) ötre ile ve **الياء** şeddeli: zenci; kalınlığından dolayı; İbn Düreyd’den. Onun için **ع ن ب ل**’de gelecektir.

Ve **المعابل**: bir yer; Sâgânî nakletti.

Ve **المعبل**; **محدث** vezninde: yanında oklardan **معابل** bulunan kimse; İbn Abbâd’dan.

Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **العبلاء**: düz arazinin ortasında av; taşları beyazdır; sanki ok kamışlarının taşları gibidir; bazen onların bir kısmıyla ateş yakarlar; fakat mermer değildir; sanki billûr gibidir.

Ve **الأعبلة**: **الأعبل**’in cem‘idir; tekile göre olmayan bir cem‘ üzere. Ondan hadis: “Müslümanlar hendekte **أعبلة** buldular.”

Ve **أكمة عبلاء**: beyaz.

Ve **امرأة عبلة**: yaratılışı tam olan. Ve **عبلة**: bir kadının adıdır. Ondan Antara’nın sözü:
  يا دار عبلة بالجواء تكـلـمـي                      وعمي صباحا دار عبلة واسلمي

Ve **عبلت الحبل**; **عبلا**: onu büktüm; Cevherî nakletti.

Ve **غلام عابل**: semiz; cem‘i **عبل**.

Ve **امرأة عبول**; cem‘i **عبل**.

Ve **عبل الشجر**: yaprağı çıktığı zaman; Ezherî’den.

Ve **العبل بن عمرو بن مالك بن زيد بن رعين**; (başındaki harf) hareke ile: bir kabile; o, zikredilen **ذي العابل**’in dedesidir. Onlardan: **عبد الله ابن عمرو العبلي**; ondan İshâk rivayet etti. Ve **حجاج بن عبد الله بن حمز الرعيني العبلي**; Züveyle emîri; Bekîr b. el-Eşecc’den; ondan da İbn Vehb.

Ve **المعبل**; kesre ile: ağaçla **يعبل** olunan şey; yani kesilir.

Ve **بنو العبالي**; (başındaki harf) ötre ile: Yemen’de Alevîlerden bir kol; dedeleri **إسماعيل بن عبد الله بن محمد القاسم الرسي الحسني**’dir. Onlardan: seçkinlerden **السيد عز الدين بن علي العبالي**; ve onun yeğeni **السيد إبراهيم بن أحمد بن علي العبالي**; onun, İbn Hişâm’ın **المغني**’si üzerine bir hâşiyesi vardır; 1017 yılında vefat etti.

Ve **عبلين**; iki kesre ile ve **اللام** şeddeli: Safed amellerinden bir köy.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D9%84/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

عَبُلَ
1 عَبُلَ ذ , [aor. عَبُلَ ,] (S, O, Msb, K,) inf. n. عَبَالَةٌ, (S, O, Msb,) He, or it, was, or became, large, big, bulky, or thick; (S, O, Msb, K;) as also عَبَلَ, aor. عَبُلَ , (K,) inf. n. عُبُولٌ; (TK;) and عَبِلَ, aor. عَبَلَ , (K,) inf. n. عَبَلٌ. (TA.) -A2- عَبَلَهُ, (Az, O, * K,) [aor., app., عَبِلَ , as in other senses of the trans. verb,] inf. n. عَبْلٌ, (Az, TA,) He cut it, or cut it off, (Az, O, * K,) so as to extirpate it: this is the primary signification [of the trans. verb]. (Az, TA.) ↓ عَبَلَتْهُ عَبُولُ, (O, K, [but in the copies of the K erroneously written عَبُولٌ,]) said of a man when he has died, (O,) means, (K,) or is like, (O,) شَعَبَتْهُ شَعُوبُ [Death separated him from his companions; or, accord. to the primary signification of the verb, death cut him off, or extirpated him]; (O;) or اِشْتَعَبَتْهُ شَعُوبٌ. (K. [But correctly as in the O.]) ― -b2- عَبَلَ الشَّجَرَةَ, aor. عَبِلَ , (S, O, K,) inf. n. عَبْلٌ, (S, O,) He removed the leaves from the tree; (S, O, K;) as also ↓ عَبَّلَهَا. (CK: but not in my MS. copy of the K, nor in the TA.) ― -b3- And عَبَلَهُ, (IAar, O, K,) aor. and inf. n. as above, (TA,) He repelled it; (IAar, O, K;) namely, a thing. (K.) [See also the pass. part. n., below.] ― -b4- And He, or it, hindered, prevented, impeded, or withheld, him; (O, K, TA;) and diverted him by occupying him otherwise. (TA.) One says, مَا عَبَلَكَ i. e. What diverted thee by occupying thee otherwise? and hindered thee, &c.? (TA.) ― -b5- And عَبَلْتُ الحَبْلَ, inf. n. عَبْلٌ, I twisted the rope. (S, O.) -A3- عَبَلْتُ السَّهْمَ, (Ks, S, O, K,) aor. عَبِلَ , (Ks, O, TA,) inf. n. عَبْلٌ, (TA,) I put, or made, to the arrow a مِعْبَلَة. (Ks, S, O, K.) ― -b2- And عَبَلْتُهُ I shot him, or shot at him, with a مِعْبَلَة. (O.) -A4- عَبَلَ بِهِ He went away with, or took away, him, or it. (O, K.) -A5- عبل الشَّجَرُ [app. عَبَلَ, but perhaps a mistranscription for أَعْبَلَ, q. v.,] The trees put forth their leaves: on the authority of Az. (TA.)

2 عَبَّلَ see the preceding paragraph.

اعبل
4 اعبل ذ He, or it, was, or became, thick and white: (K:) originally used in relation to the fore arms. (TA.) -A2- اعبل الشَّجَرُ The trees put forth their [leaves termed] عَبَل: and the trees dropped their leaves: thus having two contr. significations: (O, K: *) or اعبل الأَرْطَى the [trees called] ارطى became in the state in which their هَدَب [or عَبَل (q. v.)] were thick, in the hot season, and red, and fit to be used for tanning therewith: and, accord. to As, اعبلت الشَّجَرَةُ signifies the tree dropped its leaves: (S:) accord. to En-Nadr, اعبلت الأَرْطَاةُ signifies the ارطاة put forth its leaves: and also, dropped its leaves: (Az, TA:) and ISd mentions, on the authority of AHn, اعبل الشَّجَرُ as meaning the trees put forth their fruit; but he says, “ I have not found this to be known. ” (TA.) [See also 1, last sentence.]

عَبْلٌ
عَبْلٌ ذ Large, big, bulky, or thick; (S, O, Msb, K;) as also ↓ عَبِلٌ: (K:) fem. of the former with ة: and pl. [masc.] عِبَالٌ, (S, O, K, TA,) like ضِخَامٌ [pl. of the syn. ضَخْمٌ]: and the pl. of عَبْلَةٌ is عَبْلَاتٌ, (S, O, TA,) [with the ب quiescent,] because it is an epithet. (TA.) It is applied in this sense to anything. (K.) Thus, in a trad., it is applied to a man. (TA.) And one says رَجُلٌ عَبْلُ الذِّرَاعَيْنِ A man large, &c., in the fore arms. (S, O, Msb. *) And فَرَسٌ عَبْلٌ الشَّوَى A horse thick in the legs. (S, O.) And اِمْرَأَةٌ عَبْلَةٌ A woman complete, or perfect, in make or formation. (S, O, Msb.) And ↓ اِمْرَأَةٌ عَبِيلَةٌ A large, big, bulky, (Ibn-'Abbلd, O,) or thick, woman. (Ibn-'Abbلd, O, K. *) And ↓ عَابِلٌ applied to a boy, or young man, signifies Fat: and [so] ↓ عَبُولٌ applied to a woman: pl. of both عُبُلٌ. (TA.)

عَبَلٌ
عَبَلٌ ذ i. q. هَدَبٌ i. e. (S, O) Any leaves that are [as though they were] twisted, (S, O, K,) not expanded, (K,) [generally meaning slender sprigs, like strings, garnished with minute, amplexicaul, appressed, acute leaves, overlying one another like the scales of a fish,] such as those of the طَرْفَآء (S, O, K) and of the أَرْطَى and of the أَثْل and the like of these: (S, O:) and, (K,) as some say, (TA,) the fruit of the ارطى: (K, TA:) and, (K,) as some say, (TA,) the هَدَب thereof, when they have become thick, (K, TA,) in the hot season, and red, (TA,) and fit to be used for tanning therewith: or slender leaves: (K, TA:) or the like of leaves, but not [what are commonly called] leaves: (TA:) or such as are falling thereof; (K, TA;) i. e., of leaves: (TA:) and [in the CK “ or ”] such as are coming forth (K, TA) thereof: (TA:) thus having two contr. significations. (K, TA.)

عَبِلٌ
عَبِلٌ ذ : see عَبْلٌ, first sentence.

عَبَالٌ
عَبَالٌ ذ The mountain-rose (وَرْد جَبَلِىّ [one of the appellations now applied to the eglantine, or sweet brier, more commonly called the نِسْرِين]): (S, Msb, K:) AHn says, and Arab of the desert informed me that the عَبَال is the rose of the mountain (وَرْدُ الجَبَلِ), of which is the white, and the red, and the yellow; (O, TA;) having a goodly hip (دَلِيك [thus correctly written in the O, but afterwards altered to دِلِّيك,]) in size and redness like the full-grown, unripe date, which, when it becomes ripe, is sweet, and delicious, like the fresh ripe date, and is sent from one to another as a present: (O:) [n. un. with ة:] the عَبَالَة, he says, has short, curved thorns, its rose is sweet-scented, and it grows so as to compose thickets, (O, TA,) and is depastured, (O,) and it becomes thick, (K,) and staves (O, K) thick and good, (O,) or thick and strong, (TA,) are cut from it: (O, K, TA:) the staff of Moses is said to have been from it: (K, TA:) or, as AHn says, the people assert that the staff of Moses was an عَبَالَة. (O.)

عَبُولٌ
عَبُولٌ ذ : see عَبْلٌ, last sentence. -A2- عَبُولُ [said in the K to be like صَبُور, but it is imperfectly decl., as a fem. proper name,] Death; or the decree of death; syn. المَنِيَّةُ. (K.) See 1, third sentence: and see also عَابِلٌ.

عَبَالَة
عَبَالَة ذ : see عَبَالَّتَهُ.

اِمْرَأَةٌ عَبِيلَةٌ
اِمْرَأَةٌ عَبِيلَةٌ ذ : see عَبْلٌ.

أَلْقَى عَلَيْهِ عَبَالَّتَهُ
أَلْقَى عَلَيْهِ عَبَالَّتَهُ ذ , with teshdeed to the ل, (S, O, K,) [of a rare form, like حَمَارَّةٌ, q. v.,] and ↓ عَبَالَتَهُ, without teshdeed, (Lh, K,) He threw upon him his weight. (S, O, K.)

عَابِلٌ
عَابِلٌ ذ : see عَبْلٌ, last sentence. -A2- ↓ عَابِلَتِى عَبُولُ is a saying of the Arabs like their saying شَاجِنَتِى شَجُونُ [i. e., app., meaning My separater from my companions is death, or shall be death alone]. (L in art. شجن: see شَجُونُ.)

عَبَنْبَلٌ
عَبَنْبَلٌ ذ Great, (AA, O, K, TA,) big, or bulky, (TA,) and strong. (K, TA.)

أَعْبَلُ
أَعْبَلُ ذ A mountain of which the stones are white: (K:) or rough, rugged, or thick, stone, which may be red, and may be white, and may be black, (ISh, O, K, *) and may be a rugged, high mountain: (ISh, O:) expl. in the S as meaning white stones; but correctly, as IB says, white stone: and أَعْبِلَةٌ is an irreg. pl. thereof. (TA.) ― -b2- And [the fem.] عَبْلَآءُ signifies A rock: (K, TA: [in the CK, أَو should be inserted after الصَّخْرَةُ:]) or a white rock: (Th, S, K, TA:) or a white, hard rock: (TA:) pl. عِبَالٌ, like بِطَاحٌ pl. of بَطْحَآءُ. (S, TA.) And A white [hill, or eminence such as is termed] أَكَمَة. (TA.) And A narrow strip (طَرِيدَةٌ) in the midst of a land, the stones of which are white, resembling the stones from which fire is struck, and sometimes people do strike fire with some of them: they are not what are called مَرْو; [but] resembling بِلَّوْر [i. e. crystal]. (TA.)

مِعْبَلٌ
مِعْبَلٌ ذ An implement with which trees are cut [down]. (TA.)

مِعْبَلَةٌ
مِعْبَلَةٌ ذ A broad and long arrow-head: (As, S, O, K:) or an iron [arrow-head] made broad, and having no عَيْر [or central ridge]: (AHn, TA:) pl. مَعَابِلُ. (O, K.) [See also سِرْوَةٌ. ― -b2- Also An arrow having a broad head. (Freytag, from the Deewلn of the Hudhalees.)]

مُعَبِّلٌ
مُعَبِّلٌ ذ One having with him مَعَابِل [pl. of مِعْبَلَة] of arrows. (Ibn-'Abbلd, O, K.)

مَعْبُولٌ
مَعْبُولٌ ذ [pass. part. n. of عَبَلَهُ; as such, Cut, &c.: ― -b2- and] Repelled: thus in the following verse, cited by IAar:
هَا اـِنَّ رَمْيِى عَنْهُمُ لَمَعْبُولْ
فَلَا صَرِيخَ الْيَوْمَ اـِلَّا الْمَصْقُولْ
[Now verily my shooting in defence of them is repelled; so there is no aider to-day but the polished sword]: the speaker was shooting at his enemy, and the shooting availed not at all; so he fought with the sword. (O.)

##### Türkçe

عَبُلَ
1 **عَبُلَ** **ذ** , [muzâri‘ **عَبُلَ** ,] (S, O, Msb, K,) mastar ismi **عَبَالَةٌ**, (S, O, Msb,) O, yahut o, büyük, iri, hacimli yahut kalın oldu; (S, O, Msb, K;) bunun gibi **عَبَلَ**, muzâri‘i **عَبُلَ** , (K,) mastar ismi **عُبُولٌ**; (TK;) ve **عَبِلَ**, muzâri‘i **عَبَلَ** , (K,) mastar ismi **عَبَلٌ**. (TA.) -A2- **عَبَلَهُ**, (Az, O, * K,) [muzâri‘i, görünüşe göre, **عَبِلَ** , geçişli fiilin diğer mânalarında olduğu gibi,] mastar ismi **عَبْلٌ**, (Az, TA,) Onu kesti, yahut onu koparıp kesti, (Az, O, * K,) onu kökünden söküp yok edecek şekilde: bu, [geçişli fiilin] aslî anlamıdır. (Az, TA.) ↓ **عَبَلَتْهُ عَبُولُ**, (O, K, [fakat K nüshalarında yanlışlıkla **عَبُولٌ** yazılmıştır,]) bir adam hakkında, öldüğü zaman, (O,) şu demektir, (K,) yahut şuna benzer, (O,) **شَعَبَتْهُ شَعُوبُ** [Ölüm onu arkadaşlarından ayırdı; yahut fiilin aslî anlamına göre, ölüm onu kesti, yahut kökünden söküp yok etti]; (O;) yahut **اِشْتَعَبَتْهُ شَعُوبٌ**. (K. [Fakat doğru olan O’daki gibidir.]) ― -b2- **عَبَلَ الشَّجَرَةَ**, muzâri‘i **عَبِلَ** , (S, O, K,) mastar ismi **عَبْلٌ**, (S, O,) Ağacın yapraklarını giderdi; (S, O, K;) bunun gibi ↓ **عَبَّلَهَا**. (CK: fakat K’nın bende bulunan yazma nüshasında da TA’da da yoktur.) ― -b3- Ve **عَبَلَهُ**, (IAar, O, K,) muzâri‘i ve mastarı yukarıdaki gibi, (TA,) Onu geri püskürttü; (IAar, O, K;) yani bir şeyi. (K.) [Aşağıda, edilgen ism-i mef‘ûle de bak.] ― -b4- Ve O, yahut o, onu engelledi, men etti, güçleştirdi, yahut alıkoydu; (O, K, TA;) ve onu başka bir şeyle meşgul ederek ondan çevirdi. (TA.) Şöyle denir: **مَا عَبَلَكَ** yani: Seni başka bir şeyle meşgul ederek senden çeviren nedir? ve seni engelleyen, vb., nedir? (TA.) ― -b5- Ve **عَبَلْتُ الحَبْلَ**, mastar ismi **عَبْلٌ**, İpi büktüm. (S, O.) -A3- **عَبَلْتُ السَّهْمَ**, (Ks, S, O, K,) muzâri‘i **عَبِلَ** , (Ks, O, TA,) mastar ismi **عَبْلٌ**, (TA,) Oka bir **مِعْبَلَة** koydum, yahut yaptım. (Ks, S, O, K.) ― -b2- Ve **عَبَلْتُهُ** Onu bir **مِعْبَلَة** ile vurdum, yahut ona bir **مِعْبَلَة** ile attım. (O.) -A4- **عَبَلَ بِهِ** Onunla, yahut onu, alıp gitti; yahut onu alıp götürdü. (O, K.) -A5- **عبل الشَّجَرُ** [görünüşe göre **عَبَلَ**, fakat belki de **أَعْبَلَ** için bir yanlış yazımdır, bkz.,] Ağaçlar yapraklarını çıkardı: Az’ın rivayetine göre. (TA.)

2 **عَبَّلَ** önceki paragrafı gör.

اعبل
4 **اعبل** **ذ** O, yahut o, kalın ve beyaz oldu: (K:) aslında ön kollar hakkında kullanılırdı. (TA.) -A2- **اعبل الشَّجَرُ** Ağaçlar **عَبَل** denilen [yapraklarını] çıkardı: ve ağaçlar yapraklarını döktü: böylece iki zıt anlama sahip oldu: (O, K: *) yahut **اعبل الأَرْطَى** **ارطى** denilen [ağaçlar], sıcak mevsimde, onların **هَدَب**’leri [yahut **عَبَل**’leri (bkz.)] kalın, ve kırmızı, ve onunla tabaklamada kullanılmaya elverişli olduğu hâle geldi: ve As’a göre, **اعبلت الشَّجَرَةُ** ağacın yapraklarını döktü demektir: (S:) En-Nadr’a göre, **اعبلت الأَرْطَاةُ** **ارطاة**’nin yapraklarını çıkarması demektir: ve ayrıca, yapraklarını dökmesi: (Az, TA:) ve ISd, AHn’den naklen, **اعبل الشَّجَرُ**’ü ağaçların meyvelerini çıkarması anlamında zikreder; fakat o, “Bunun bilinir olduğunu bulmadım” der. (TA.) [Ayrıca 1, son cümleye de bak.]

**عَبْلٌ**
**عَبْلٌ** **ذ** Büyük, iri, hacimli, yahut kalın; (S, O, Msb, K;) bunun gibi ↓ **عَبِلٌ**: (K:) birincisinin müennesi ة iledir: ve [müzekker] çoğulu **عِبَالٌ**, (S, O, K, TA,) **ضِخَامٌ** gibi [eş anlamlı **ضَخْمٌ**’ün çoğulu]: ve **عَبْلَةٌ**’nin çoğulu **عَبْلَاتٌ**’tır, (S, O, TA,) [**ب** sâkin olarak,] çünkü o bir sıfattır. (TA.) Bu anlamda her şeye uygulanır. (K.) Böylece, bir rivayette, bir adama uygulanmıştır. (TA.) Ve şöyle denir: **رَجُلٌ عَبْلُ الذِّرَاعَيْنِ** Ön kollarda büyük, vb., bir adam. (S, O, Msb. *) Ve **فَرَسٌ عَبْلٌ الشَّوَى** Bacaklarda kalın bir at. (S, O.) Ve **اِمْرَأَةٌ عَبْلَةٌ** Yaratılışta yahut yapıda tamam, yahut mükemmel, bir kadın. (S, O, Msb.) Ve ↓ **اِمْرَأَةٌ عَبِيلَةٌ** Büyük, iri, hacimli, (Ibn-'Abbلd, O,) yahut kalın, bir kadın. (Ibn-'Abbلd, O, K. *) Ve ↓ **عَابِلٌ** bir oğlana yahut delikanlıya uygulandığında, Şişman demektir: ve [aynı şekilde] ↓ **عَبُولٌ** bir kadına uygulandığında: ikisinin de çoğulu **عُبُلٌ**. (TA.)

**عَبَلٌ**
**عَبَلٌ** **ذ** **هَدَبٌ** ile aynı mânadadır; yani (S, O) [sanki] bükülmüş olan, (S, O, K,) açılmamış, (K,) yapraklardan her biri, [genellikle, balık pulu gibi birbirinin üstüne binen, küçük, gövdeyi kavrayan, yapışık, sivri yaprakçıklarla süslü, ip gibi ince sürgünler anlamında,] **طَرْفَآء**’nın (S, O, K) ve **أَرْطَى**’nın ve **أَثْل**’in ve bunların benzerlerinin yaprakları gibi: (S, O:) ve, (K,) bazılarına göre, (TA,) **ارطى**’nın meyvesi: (K, TA:) ve, (K,) bazılarına göre, (TA,) sıcak mevsimde kalınlaştıkları zaman, (K, TA,) ve kırmızı, (TA,) ve onunla tabaklamada kullanılmaya elverişli olan, onun **هَدَب**’i: yahut ince yapraklar: (K, TA:) yahut yaprak benzeri, fakat [yaygın olarak] yaprak denilen şey olmayan: (TA:) yahut ondan dökülen olanlar; (K, TA;) yani yapraklardan: (TA:) ve [CK’de “yahut” vardır] ondan çıkan olanlar (K, TA): (TA:) böylece iki zıt anlama sahip oldu. (K, TA.)

**عَبِلٌ**
**عَبِلٌ** **ذ** : **عَبْلٌ**’e bak, ilk cümle.

**عَبَالٌ**
**عَبَالٌ** **ذ** Dağ gülü (**وَرْد جَبَلِىّ** [şimdi eglantine yahut sweet brier’a verilen adlardan biri; daha yaygın adı **نِسْرِين**]): (S, Msb, K:) AHn der ki, ve çöl Araplarından biri bana haber verdi ki **عَبَال**, dağın gülüdür (**وَرْدُ الجَبَلِ**); ondan beyazı, kırmızısı ve sarısı olur; (O, TA;) büyüklükte ve kızıllıkta olgunlaşmış, ham hurma gibi iyi bir kuşburnusu (**دَلِيك** [O’da doğru olarak böyle yazılmıştır, fakat sonra **دِلِّيك**’e çevrilmiştir,]) vardır; olgunlaştığında tatlı ve lezzetli olur, taze olgun hurma gibi, ve hediye olarak birinden diğerine gönderilir: (O:) [tekili ة iledir:] **عَبَالَة**’nin, der ki, kısa, eğri dikenleri vardır; gülü güzel kokuludur; çalılık oluşturacak şekilde biter, (O, TA,) ve otlatılır, (O,) ve kalınlaşır, (K,) ve ondan kalın ve iyi, (O,) yahut kalın ve sağlam, (TA,) değnekler (O, K) kesilir: (O, K, TA:) Musa’nın asâsının ondan olduğu söylenir: (K, TA:) yahut, AHn’nin dediğine göre, insanlar Musa’nın asâsının bir **عَبَالَة** olduğunu iddia ederler. (O.)

**عَبُولٌ**
**عَبُولٌ** **ذ** : **عَبْلٌ**’e bak, son cümle. -A2- **عَبُولُ** [K’da **صَبُور** gibi olduğu söylenmiştir; fakat müennes özel ad olarak gayr-i munsarıftır,] Ölüm; yahut ölüm hükmü; eş anlamlısı **المَنِيَّةُ**. (K.) 1, üçüncü cümleye bak: ayrıca **عَابِلٌ**’e de bak.

**عَبَالَة**
**عَبَالَة** **ذ** : **عَبَالَّتَهُ**’ye bak.

**اِمْرَأَةٌ عَبِيلَةٌ**
**اِمْرَأَةٌ عَبِيلَةٌ** **ذ** : **عَبْلٌ**’e bak.

**أَلْقَى عَلَيْهِ عَبَالَّتَهُ**
**أَلْقَى عَلَيْهِ عَبَالَّتَهُ** **ذ** , **ل** üzerine teşdîd ile, (S, O, K,) [nadir bir vezindendir; **حَمَارَّةٌ** gibi, bkz.,] ve ↓ **عَبَالَتَهُ**, teşdîdsiz, (Lh, K,) Onun üzerine ağırlığını attı. (S, O, K.)

**عَابِلٌ**
**عَابِلٌ** **ذ** : **عَبْلٌ**’e bak, son cümle. -A2- ↓ **عَابِلَتِى عَبُولُ** Arapların, **شَاجِنَتِى شَجُونُ** sözleri gibi bir sözüdür [yani, görünüşe göre, “Beni arkadaşlarımdan ayıran ölüm(dür), yahut yalnız ölüm olacaktır” anlamında]. (L, **شجن** maddesinde: **شَجُونُ**’e bak.)

**عَبَنْبَلٌ**
**عَبَنْبَلٌ** **ذ** Büyük, (AA, O, K, TA,) iri yahut hacimli, (TA,) ve güçlü. (K, TA.)

**أَعْبَلُ**
**أَعْبَلُ** **ذ** Taşları beyaz olan bir dağ: (K:) yahut kırmızı da olabilen, beyaz da olabilen, siyah da olabilen, (ISh, O, K, *) kaba, engebeli, yahut kalın, taş; ve engebeli, yüksek bir dağ da olabilir: (ISh, O:) S’de beyaz taşlar anlamında açıklanmıştır; fakat doğru olan, IB’nin dediği gibi, beyaz taştır: ve bunun düzensiz çoğulu **أَعْبِلَةٌ**’dir. (TA.) ― -b2- Ve [müennesi] **عَبْلَآءُ** Kaya demektir: (K, TA: [CK’de **الصَّخْرَةُ**’den sonra **أَو** konulmalıdır:]) yahut beyaz kaya: (Th, S, K, TA:) yahut beyaz, sert kaya: (TA:) çoğulu **عِبَالٌ**, **بِطَاحٌ** gibi, **بَطْحَآءُ**’nın çoğulu. (S, TA.) Ve beyaz bir **أَكَمَة** [denilen tepe/çıkıntı]. (TA.) Ve taşları beyaz olan bir arazinin ortasında dar bir şerit (**طَرِيدَةٌ**); taşları, kendilerinden ateş çıkarılan taşlara benzer; bazen insanlar onların bazısıyla ateş de çıkarırlar: bunlar **مَرْو** denilen şey değildir; [fakat] **بِلَّوْر**’a [yani kristale] benzer. (TA.)

**مِعْبَلٌ**
**مِعْبَلٌ** **ذ** Ağaçların [kesilip] düşürüldüğü bir âlet. (TA.)

**مِعْبَلَةٌ**
**مِعْبَلَةٌ** **ذ** Geniş ve uzun bir ok ucu: (As, S, O, K:) yahut geniş yapılmış ve **عَيْر**’i [yahut orta sırtı] olmayan demir [ok ucu]: (AHn, TA:) çoğulu **مَعَابِلُ**. (O, K.) [Ayrıca **سِرْوَةٌ**’ye de bak. ― -b2- Ayrıca geniş uçlu bir oka da denir. (Freytag, Hudhelîlerin Dîvânı’ndan.)]

**مُعَبِّلٌ**
**مُعَبِّلٌ** **ذ** Yanında okların **مَعَابِل**’i [**مِعْبَلَة**’nin çoğulu] bulunan kimse. (Ibn-'Abbلd, O, K.)

**مَعْبُولٌ**
**مَعْبُولٌ** **ذ** [**عَبَلَهُ**’nun edilgen ism-i mef‘ûlü; buna göre, Kesilmiş, vb.: ― -b2- ve] Geri püskürtülmüş: IAar’ın naklettiği şu beyitte böyledir:
هَا اـِنَّ رَمْيِى عَنْهُمُ لَمَعْبُولْ
فَلَا صَرِيخَ الْيَوْمَ اـِلَّا الْمَصْقُولْ
[İmdi gerçekten, onları savunmak için atışım elbette geri püskürtülmüştür; öyleyse bugün cilalı kılıçtan başka yardım eden yoktur]: söyleyen, düşmanına ok atıyordu ve atış hiç fayda vermedi; bunun üzerine kılıçla çarpıştı. (O.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D9%84/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

عَبَلَ
عَبَلَ I ( n. ac. عَبْل 1 ),
a.  Stripped off the leaves of ( free ).

b.  Repelled; impeded, withheld.

c.  [ Bi ], Carried off.

عَبِلَ
عَبِلَ A ( n. ac. عَبَل 4 ) عَبُلَ U ( n. ac. عَبَاْلَة 22t )
a.  Was big, thick, bulky.

عَبَّلَ
عَبَّلَ II ,
a.  see I (a) .

أَعْبَلَ
أَعْبَلَ IV ,
a.  Became big, thick.

b.  Became white.

عَبْل
عَبْل 1 , ( pl. عِبَاْل 23 ),
a.  Big, thick, stout, bulky.

عَبْلَة
عَبْلَة 1t ,
a.  Abla,  A proper name ( fem. ).

b.  fem. of عَبْل 1 .

عَبَل
عَبَل 4 , ( pl. أَعْبَاْل 38 ),
a.  Falling leaf; opening leaf.

عَبِل
عَبِل 5 ,
a.  see 1 .

أَعْبَلُ
أَعْبَلُ 14 ,
a.  White rock or mountain.

b.  Granite.

مِعْبَلَة
مِعْبَلَة 20t , ( pl. مَعَاْبِلُ 44 ),
a.  Broad-headed arrow.

عَاْبِل
عَاْبِل 21 ,
a.  see 26 (a) .

عَبَاْل
عَبَاْل 22 ,
a.  Mountain-rose.

عَبُوْل
عَبُوْل 26 ,
a.  Stout, fat.

b.  Death.

##### Türkçe

**عَبَلَ**
**عَبَلَ** I ( mastar: **عَبْل** 1 ),
a. (serbest olanın) yapraklarını soydu/çıkardı.

b. Defetti; engelledi, alıkoydu.

c. [ Bi ], alıp götürdü.

**عَبِلَ**
**عَبِلَ** A ( mastar: **عَبَل** 4 ) **عَبُلَ** U ( mastar: **عَبَاْلَة** 22t )
a. Büyük, kalın, iri cüsseli oldu.

**عَبَّلَ**
**عَبَّلَ** II ,
a. I (a)’ya bak.

**أَعْبَلَ**
**أَعْبَلَ** IV ,
a. Büyük, kalın oldu.

b. Beyaz oldu.

**عَبْل**
**عَبْل** 1 , ( çoğulu: **عِبَاْل** 23 ),
a. Büyük, kalın, tıknaz, iri cüsseli.

**عَبْلَة**
**عَبْلَة** 1t ,
a. **عَبْلَة**, özel ad (dişil).

b. **عَبْل** 1’in dişili.

**عَبَل**
**عَبَل** 4 , ( çoğulu: **أَعْبَاْل** 38 ),
a. Düşen yaprak; açılan yaprak.

**عَبِل**
**عَبِل** 5 ,
a. 1’e bak.

**أَعْبَلُ**
**أَعْبَلُ** 14 ,
a. Beyaz kaya veya dağ.

b. Granit.

**مِعْبَلَة**
**مِعْبَلَة** 20t , ( çoğulu: **مَعَاْبِلُ** 44 ),
a. Geniş başlı ok.

**عَاْبِل**
**عَاْبِل** 21 ,
a. 26 (a)’ya bak.

**عَبَاْل**
**عَبَاْل** 22 ,
a. Dağ gülü.

**عَبُوْل**
**عَبُوْل** 26 ,
a. Tıknaz, şişman.

b. Ölüm.
