# عبل — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D9%84/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D8%A8%D9%84/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [عبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D9%84.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: عبل

العَبْلُ: الضَّخْم من كل شيء. وفي صفة سعد بن معاذ: كان عَبْلاً من الرِّجال أَي ضَخْماً، والأُنثى عَبْلة، وجمعها عِبالٌ. وقد عَبُلَ، بالضم، عَبالةً، فهو أَعْبَلُ: غَلُظ وابْيَضَّ، وأَصله في الذراعين، وجارية عَبْلة، والجمع عَبْلاتٌ لأَنها نَعْتٌ. ورَجُل عَبْلُ الذِّراعين أَي ضَخْمُهما. وفَرَسٌ عَبْلُ الشَّوَى أَي غليظ القوائم. وامرأَة عَبْلة أَي تامَّة الخَلْق، والجمع عَبْلاتٌ وعِبالٌ مثل ضَخْماتٍ وضِخام. الأَصمعي: الأَعْبَل والعَبْلاء حجارة بِيضٌ؛ وأَنشد في صفة ناب الذئب: يَبْرُق نابُه كالأَعْبَل
أَي كحَجر أَبيض من حجارة المَرْو؛ قال ابن بري: قال الجوهري الأَعبَل حجارة بِيضٌ، وصوابه الأَعبل حَجر أَبيض لأَن أَفْعَل من صفة الواحد المذَكَّر؛ قال أَبو كبير:
لَوْنُ السَّحابِ بها كلَوْن الأَعبَل
قال: ويجوز أَن يريد بالأَعبَل الجنس كما قال:
والضَّرْبُ في أَقْبالِ مَلْمُومةٍ،
كأَنَّما لأْمَتُها الأَعْبَل
وأَقبال: جمع قَبَلٍ لما قابَلك من جَبَل ونحوه، وجمع الأَعْبَل أَعْبِلةٌ على غير الواحد. وفي الحديث: أَن المسلمين وَجَدوا أَعْبِلةً في الخَنْدَق. والعَبْلاء: الطَّريدة في سَواء الأَرض حِجارتها بِيضٌ كأَنها حجارة القدَّاح، وربما قدَحوا ببعضها وليس بالمَرْوِ كأَنها البِلَّوْر. والأَعْبَلُ: حَجرٌ أَخشن غليظ يكون أَحمر، ويكون أَبيض، ويكون أَسود، كلٌّ يكون جَبلٌ غليظ
(* قوله «جبل غليظ» هكذا في الأصل والتهذيب والتكملة،
وعبارة القاموس: والاعبل الجبل الأبيض الحجارة أو حجر اخش غليظ يكون أحمر وأبيض وأسود) في السماء. وجبَلٌ أَعْبَل، وصخرة عَبْلاء: بيضاء صُلْبة، وقيل: العَبْلاء الصخرة من غير أَن تُخَصّ بصفة، فأَما ثعلب فقال: لا يكون الأَعْبَل والعَبْلاء إِلاّ أَبيَضين؛ وقول أَبي كبير الهُذَلي: صَدْيانَ أُجْري الطِّرْفَ في مَلمومةٍ،
لَوْنُ السَّحابِ بها كَلوْن الأَعْبَل
عَنى بالأَعْبل المكان ذا الحجارة البيض.
والعَبَنْبَل: الضَّخْم الشديد، مشتقٌّ من ذلك؛ قالت امرأَة: كُنْتُ أُحِبُّ ناشِئاً عَبَنْبَلا،
يَهْوَى النِّساءَ ويُحِبُّ الغَزَلا
وغُلامٌ عابِلٌ: سَمين، وجمعه عُبَّل. وامرأَة عَبُول: ثَكُولٌ، وجمعها عُبُل.
والعَبَل، بالتحريك: الهَدَبُ وهو كل ورق مفتول غير مُنْبَسط كوَرق الأَرْطى والأَثْل والطَّرْفاء وأَشباه ذلك؛ ومنه قول الراجز: أَوْدَى بلَيْلى كُلُّ نَيَّافٍ شَوِل،
صاحبِ عَلْقى ومُضاضٍ وعَبَل
وقيل: هو ثمر الأَرْطى، وقيل: هو هَدَبه إِذا غَلُظ في القَيْظ واحْمَرَّ وصَلَحَ أَن يُدْبغ به؛ قال ابن السكيت: أَعْبَلَ الأَرْطى إِذا غَلُظ هَدَبُه في القيظ، وقيل: العَبَل الوَرق الدقيق، وقيل: العَبَل مثل الوَرَق وليس بوَرق، والعَبَل: الوَرق الساقط والطالعُ، ضِدٌّ، وقد أَعْبَل فيهما. قال الأَزهري: سمعت غير واحد من العرب يقول غَضاً مُعْبِلٌ وأَرْطى مُعْبِلٌ إِذا طَلَع ورَقُه، قال: وهذا هو الصحيح؛ ومنه قول ذي الرمة: إِذا ذابَتِ الشَّمْس اتَّقى صقَراتِها
بأَفنانِ مَرْبوعِ الصَّرِيمة مُعْبِل
وإِنما يَتَّقي الوَحْشيُّ حَرَّ الشمس فأَفنان الأَرطاة التي طَلَع وَرقُها، وذلك حين يَكْنِس في حَمْراء القَيْظ، وإِنما يسقُط ورقها إِذا بَرَد الزمانُ ولا يَكْنِس الوحشُ حينئذ ولا يتَّقي حرَّ الشمس؛ وقال النضر: أَعبَلَت الأَرْطاةُ إِذا نبَت ورَقُها، وأَعبلت إِذا سقط ورقُها، فهي مُعْبِلٌ. قال الأَزهري: جعَل ابنُ شُميل أَعْبَلَت الشجرة من الأَضداد، ولو لم يحفظه عن العرب ما قاله لأَنه ثقة مأْمون. وحكى ابن سيده عن أَبي حنيفة: أَعْبَل الشجرُ إِذا خرج ثمره، قال: وقال لم أَجد ذلك معروفاً. وقال الأَزهري: عَبَلَ الشجرُ إِذا طَلَع ورَقُه. وعَبل الشجرَ يَعْبِله عَبْلاً: حَتَّ عنه ورقَه. وأَلقى عليه عَبالَّته، بالتشديد، أَي ثِقْله، والتخفيف فيها لغة؛ عن اللحياني. وفي الحديث: أَن ابن عمر، رضي الله عنه، قال لرجل: إِذا أَتيت مِنىً فانتهيت إِلى موضع كذا وكذا فإِنَّ هناك سَرْحةً لم تُعْبَل ولم تُجْرَد ولم تُسْرَف سُرَّ تحتها سبعون نبيًّا فانزِلْ تحتها؛ قال أَبو عبيد: لم تُعْبَل لم يَسْقُط ورقُها؛ والسَّرْو والنَّخْل لا يُعْبَلان، وكل شجر نبت ورقه شتاء وصيفاً فهو لا يُعْبَل؛ وقوله لم تُجْرَد أَي لم يأْكلها الجراد. والمِعْبَلة: نَصْلٌ طويل عريض، والجمع مَعابل؛ وقال عنترة:
وفي البَجْلِيّ مِعْبَلةٌ وَقِيعُ
وقال الأَصمعي: من النِّصال المِعْبَلة وهو أَن يُعَرَّض النَّصْل ويُطَوَّل؛ وقال أَبو حنيفة: هي حديدة مُصَفَّحة لا عَيَر لها. وعَبَلَ السَّهْمَ: جعل فيه مِعْبَلةً؛ ومنه حديث عليّ، رضوان الله عليه: تَكَنَّفَتْكم غَوائلُه وأَقْصَدَتْكم مَعابِلُه. وفي حديث عاصم بن ثابت: تَزِلُّ عن صَفْحَتَي المَعابِل.
والعَبُولُ: المَنِيَّة. وعَبَلَتْه عَبول: كقولهم غالَتْه غُولٌ؛ قال المَرَّار الفَقْعسِيُّ:
وإِنَّ المالَ مُقْتَسَمٌ، وإِنِّي
ببَعْضِ الأَرْضِ عابِلَتي عَبُول
ويقال للرجل إِذا مات: عَبَلَتْه عَبُول، مثل اشْتَعَبَتْه شَعُوب؛ قال الأَزهري: وأَصل العَبْل القطعُ المستأْصِل؛ وأَنشد: عابلتي عَبُول. وما عَبَلَكَ أَي ما شَغَلَك وحَبَسَك.
والعَبالُ: الجَبَليُّ من الوَرْدِ وهو يَغْلُظ ويَعْظُم حتى تُقْطَع منه العِصيُّ؛ حكاه أَبو حنيفة، قال: ويزعمون أَن عصا موسى، عليه السلام، كانت منه.
وبَنو عَبِيل: قبيلةٌ قد انقرضوا. وعَبْلةُ: اسم، وقال الجوهري: اسم جارية. والعَبَلاتُ، بالتحريك: بطن من بني أُمية الصُّغْرى من قريش نَسِبوا إِلى أُمهم عَبْلة، إِحدى نساء بني تميم، حرَّكوا ثانيه
(* قوله «حركوا
ثانيه إلخ» لا يخفى ان عبلة الوصف يجمع على عبلات بتسكين الثاني كما تقدم فلما نقل من الوصفية الى الاسمية وجب في جمعه اتباع عينه لغائه لقوله في الخلاصة: والساكن العين الثلاثي اسماً إلخ وبهذا النقل اشبه حارثاً) على من قال في التسمية حارث؛ قال سيبويه: النَّسَب إِليه عَبْليٌّ، بالسكون، على ما يجب في الجمع الذي له واحد من لفظه؛ قال الجوهري: تردُّه إِلى الواحد لأَن أُمَّهم اسمها عَبْلة. وفي حديث الحديبية: وجاء عامر برَجُلٍ من العَبَلات. أَبو عمرو: العَبْلاء مَعْدِن الصُّفر في بلاد قيس. والعَبْلاء: موضع. وعَوْبَل: اسم. ويقال: عَبَلْتُه إِذا رَدَدْته؛ وأَنشد:ها إِنَّ رَمْيِ عَنْهُمُ لمَعْبُول،
فلا صَرِيخَ اليومَ إِلاَّ المَصْقول
كان يَرْمي عَدُوَّه فلا يُغْني الرَّمْيُ شيئاً فقاتل بالسيف وقال هذا الرجز، والمَعْبول: المردود.

### Türkçe

**العَبْلُ**: Her şeyden iri olan. Sa‘d b. Mu‘âz’ın vasfında: erkeklerden yani iri olmak üzere **عَبْلاً** idi; dişisi **عَبْلة**’dir, onun çoğulu **عِبالٌ**’dır. Ve (fiil olarak) **عَبُلَ** (ötre ile) **عَبالةً** (oldu); o hâlde o **أَعْبَلُ**’dur: kalınlaştı ve beyazladı; aslı kollardadır. Ve **جارية عَبْلة** (iri) bir câriye; çoğulu, o bir sıfat olduğu için, **عَبْلاتٌ**’tır. Ve **رَجُل عَبْلُ الذِّراعين**: yani ikisi (kolu) iri. Ve **فَرَسٌ عَبْلُ الشَّوَى**: yani bacakları kalın. Ve **امرأَة عَبْلة**: yani yaratılışı tam; çoğulu **عَبْلاتٌ** ve **عِبالٌ**’dır; **ضَخْماتٍ** ve **ضِخام** gibi.

el-Asma‘î: **الأَعْبَل** ve **العَبْلاء** beyaz taşlardır; ve kurt dişinin vasfında inşâd etti:
يَبْرُق نابُه كالأَعْبَل
yani merv taşlarından beyaz bir taş gibi; İbn Berrî dedi: el-Cevherî **الأَعبَل** (için) “beyaz taşlar” dedi; doğrusu **الأَعبل** “beyaz bir taş”tır; çünkü **أَفْعَل** tek müzekkerin sıfatındandır; Ebû Kebîr dedi:
لَوْنُ السَّحابِ بها كلَوْن الأَعبَل
Dedi: **الأَعبَل** ile cinsi kastetmesi de câizdir; nitekim dedi:
والضَّرْبُ في أَقْبالِ مَلْمُومةٍ،
كأَنَّما لأْمَتُها الأَعْبَل
Ve **أَقبال**: **قَبَلٍ**’in çoğuludur; dağ ve benzeri şeylerden sana karşı gelen (kısım) için. Ve **الأَعْبَل**’in çoğulu, tekil üzerine olmayan şekilde, **أَعْبِلةٌ**’dir. Hadiste: Müslümanların hendekte **أَعْبِلةً** buldukları (vardır). Ve **العَبْلاء**: düz arazide, taşları beyaz olan av (hayvanı); sanki **القدَّاح** taşlarıdır; bazen onların bir kısmıyla kıvılcım çıkarırlar; merv değildir; sanki billûrdur.

Ve **الأَعْبَلُ**: daha pürüzlü, kalın bir taş; kırmızı olur, beyaz olur, siyah olur; her biri, gökte kalın bir dağ olur.
(* «جبل غليظ» sözü: asılda, et-Tehzîb’de ve et-Tekmile’de böyledir; el-Kâmûs’un ibaresi: “**الاعبل** taşları beyaz olan beyaz dağ; yahut kırmızı, beyaz ve siyah olan pürüzlü kalın taş”tır.)
Ve **جَبَلٌ أَعْبَل**; ve **صخرة عَبْلاء**: beyaz, sert; ve denildi ki: **العَبْلاء** bir sıfatla tahsis edilmeksizin kayadır. Ama Sa‘leb dedi: **الأَعْبَل** ve **العَبْلاء** ancak beyaz olurlar. Ebû Kebîr el-Hüzelî’nin sözü:
صَدْيانَ أُجْري الطِّرْفَ في مَلمومةٍ،
لَوْنُ السَّحابِ بها كَلوْن الأَعْبَل
**الأَعْبل** ile beyaz taşları olan yeri kastetti.

Ve **العَبَنْبَل**: çok iri, şiddetli; bundan türetilmiştir; bir kadın dedi:
كُنْتُ أُحِبُّ ناشِئاً عَبَنْبَلا،
يَهْوَى النِّساءَ ويُحِبُّ الغَزَلا
Ve **غُلامٌ عابِلٌ**: semiz; çoğulu **عُبَّل**’dir. Ve **امرأَة عَبُول**: evlâdını yitirmiş; çoğulu **عُبُل**’dür.

Ve **العَبَل** (harekeli): **الهَدَبُ**’dur; o, yayılmamış, bükülmüş her yapraktır; **الأَرْطى**’nın, **الأَثْل**’in, **الطَّرْفاء**’nın yaprağı ve bunun benzerleri gibi. Ondan, recezin sözü:
أَوْدَى بلَيْلى كُلُّ نَيَّافٍ شَوِل،
صاحبِ عَلْقى ومُضاضٍ وعَبَل
Ve denildi ki: o, **الأَرْطى**’nın meyvesidir; ve denildi ki: o, yaz sıcağında kalınlaştığı, kızardığı ve onunla tabaklama yapılmaya elverişli olduğu zaman onun **هَدَبُ**’udur. İbn es-Sikkît dedi: **أَعْبَلَ الأَرْطى**: yaz sıcağında onun **هَدَبُ**’u kalınlaştığı zaman. Ve denildi ki: **العَبَل** ince yapraktır. Ve denildi ki: **العَبَل** yaprak gibidir, fakat yaprak değildir. Ve **العَبَل**: düşen yaprak ve çıkan (yaprak); zıttır; ve ikisinde de **أَعْبَل** etti. el-Ezherî dedi: Araplardan birden fazlasını “**غَضاً مُعْبِلٌ**” ve “**أَرْطى مُعْبِلٌ**” derken işittim; yaprağı çıktığı zaman. Dedi: doğru olan budur. Ondan, Zü’r-Rumme’nin sözü:
إِذا ذابَتِ الشَّمْس اتَّقى صقَراتِها
بأَفنانِ مَرْبوعِ الصَّرِيمة مُعْبِل
Yabanî hayvan ancak güneşin sıcağından sakınır; öyleyse (buradaki) **الأَرطاة**’nın yaprağı çıkmış dallarıdır; bu, yaz sıcağının kızıllığında (hayvanın) yuvasına çekildiği zamandır. Yaprağı ancak zaman soğuduğu zaman dökülür; yabanî hayvan o vakit yuvasına çekilmez ve güneşin sıcağından sakınmaz. en-Nadr dedi: **أَعبَلَت الأَرْطاةُ**: yaprağı bittiği zaman; ve **أَعبلت**: yaprağı düştüğü zaman; o hâlde o **مُعْبِلٌ**’dir. el-Ezherî dedi: İbn Şümeyl **أَعْبَلَت الشجرة**’yi zıt anlamlılardan kıldı; eğer onu Araplardan rivayetle muhafaza etmemiş olsaydı söylemezdi; çünkü o güvenilir, emindir. İbn Sîde, Ebû Hanîfe’den nakletti: **أَعْبَل الشجرُ**: meyvesi çıktığı zaman. Dedi: ve dedi ki, bunu bilinen bulmadım. el-Ezherî dedi: **عَبَلَ الشجرُ**: yaprağı çıktığı zaman. Ve **عَبل الشجرَ يَعْبِله عَبْلاً**: ondan yaprağını silkip attı. Ve onun üzerine **عَبالَّته**’ni (şeddeli) attı: yani ağırlığını; onda hafifletme de bir lehçedir; el-Lihyânî’den. Hadiste: İbn Ömer’in, Allah ondan razı olsun, bir adama dediği (vardır): “Minâ’ya geldiğin zaman, falan falan yere vardığında, orada bir **سَرْحةً** vardır; **لم تُعْبَل** ve **لم تُجْرَد** ve **لم تُسْرَف**; onun altında yetmiş peygamber gizlenmiştir; onun altına in.” Ebû Ubeyd dedi: **لم تُعْبَل**: yaprağı düşmedi demektir. Ve **السَّرْو** ile **النَّخْل** **يُعْبَلان** olmaz; kışın ve yazın yaprağı biten her ağaç **لا يُعْبَل**’dir. Ve onun sözü **لم تُجْرَد**: yani çekirge onu yemedi. Ve **المِعْبَلة**: uzun, geniş bir uçtur; çoğulu **مَعابل**’dir. Antara dedi:
وفي البَجْلِيّ مِعْبَلةٌ وَقِيعُ
el-Asma‘î dedi: uçlardan **المِعْبَلة** olan, ucun genişletilip uzatılmasıdır. Ebû Hanîfe dedi: o, üzerinde oyuk (kanal) bulunmayan, yassılaştırılmış bir demirdir. Ve **عَبَلَ السَّهْمَ**: onda bir **مِعْبَلةً** yaptı. Ondan, Ali’nin hadisi, Allah’ın rızası onun üzerine olsun: “Sizi onun felâketleri kuşattı ve sizi onun **مَعابِلُه**’i hedef aldı.” Ve Âsım b. Sâbit’in hadisinde: “**صَفْحَتَي المَعابِل**’den kayar.”

Ve **العَبُولُ**: ölüm. Ve **عَبَلَتْه عَبول**: “**غالَتْه غُولٌ**” demeleri gibi. el-Merrâr el-Fa‘kasî dedi:
وإِنَّ المالَ مُقْتَسَمٌ، وإِنِّي
ببَعْضِ الأَرْضِ عابِلَتي عَبُول
Ve bir adam öldüğü zaman ona denilir: **عَبَلَتْه عَبُول**; **اشْتَعَبَتْه شَعُوب** gibi. el-Ezherî dedi: **العَبْل**’ün aslı, kökünden kesip koparmadır. Ve inşâd etti: **عابلتي عَبُول**. Ve **ما عَبَلَكَ**: yani seni ne meşgul etti ve hapsetti?

Ve **العَبالُ**: **الوَرْد**’ün dağlık olanıdır; kalınlaşır ve büyür; ondan değnekler kesilinceye kadar; Ebû Hanîfe bunu nakletti; dedi: ve Musa’nın, عليه السلام, asasının ondan olduğunu iddia ederler.

Ve **بَنو عَبِيل**: yok olup gitmiş bir kabiledir. Ve **عَبْلةُ**: bir isimdir; el-Cevherî dedi: bir câriyenin ismidir. Ve **العَبَلاتُ** (harekeli): Kureyş’ten Benî Ümeyye es-Suğrâ’dan bir batındır; anneleri **عَبْلة**’ye nisbet edildiler; o, Benî Temîm kadınlarından biridir; ikinci harfini harekelediler
(* «حركوا ثانيه إلخ» sözü: gizli değildir ki **عبلة** sıfatı, daha önce geçtiği üzere, ikinciyi sükûnla **عبلات** üzerine cem‘ olunur; sıfatlılıktan isimliliğe nakledilince, onun cem‘inde, lugatının aynına tâbi olmak vacip oldu; el-Hulâsa’daki sözü gereğince: “üçlü, ayn’ı sâkin olan isim …”; ve bu nakil ile Hâris’e daha çok benzer oldu.)
“Hâris” diye adlandırmada söyleyen kimseye göre. Sîbeveyh dedi: ona nisbet **عَبْليٌّ**’dir; sükûn ile; lafzından bir tekili olan cem‘de gerekli olan üzere. el-Cevherî dedi: onu tekile döndürürsün; çünkü annelerinin adı **عَبْلة**’dir. Hudeybiye hadîsinde: Âmir’in **العَبَلات**’tan bir adamla geldiği (vardır). Ebû Amr: **العَبْلاء** Kays diyarında sarı bakır madeni (dir).

Ve **العَبْلاء**: bir yerdir. Ve **عَوْبَل**: bir isimdir. Ve denilir: **عَبَلْتُه**: onu geri çevirdiğim zaman. Ve inşâd etti:
ها إِنَّ رَمْيِ عَنْهُمُ لمَعْبُول،
فلا صَرِيخَ اليومَ إِلاَّ المَصْقول
Düşmanına atıyordu; atış bir şeye yaramayınca kılıçla savaştı ve bu recezi söyledi. Ve **المَعْبول**: geri çevrilmiş (olan)dır.
