# عب (ع-ب) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D8%A8

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ع - ب
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 3 sözlük

## Sözlükler (3)

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب العين والباء
عب ، بع
عب : جاء في الخبر : ( مُصُّوا الماءَ مَصًّا ولا تعُبُّوه عَبًّا ) . والعبُّ : أن يشرب الماء ولا يتنفّس . وقيل : ( الكُباد من العبّ ) ، وهو وجع الكبد .
وروى أبو العباس عن عمرو عن أبيه أنه قال : العبُّ أن يشرب الماء دغرقة بلا غَنْث . والدغرقة : أن يصبَّ الماءَ مرةً واحدة . والغَنْث : أن يقطّع الجَرْع .
وقال الشافعيّ : الحَمَام من الطَّير : ما عبّ وهدَر . وذلك أنّ الحمام يعُبُّ الماء عبًّا ولا يشرب كما يشرب سائر الطير نقراً .
أبو عبيدة : فرسٌ يعبوب : جوادٌ بعيد القَدْر في الجري . قال : وقال المنتجع : هو الطويل . وقال ابن الأعرابيّ : اليعبوب : كلُّ جدول ماءٍ سريع الجري ، وبه شبّه الفرس اليعبوب .
وأخبرني المنذريّ عن ثعلب عنه أنه قال : العُنْبَب : كثرة الماء . وأنشد :
فصبّحتْ والشَّمس لم تَقضَّبِ
عينا بغضيانَ ثجوجَ العُنْبَبِ
قلت : عُنبَب فُنْعَل من العبّ ، والنون ليست بأصلية ، وهي كنون عُنْصَل وجندب .
عمرو عن أبيه : العَبعَبة : الصُّوفة الحمراء .
وقال ابن الأعرابي : العَبعَب : كساءٌ مخطَّط . وأنشد :
تخلُّجَ المجنونِ جَرَّ العَبعَبا
وقال أبو عمرو فيما روى أبو عبيد عنه : العَبْعَب الشابّ التَّامْ وروى عمرو عن أبيه : العَبعَب : نَعْمة الشّباب .
وأخبرني الإيادي عن شِمر أنه قال : العَبعَب والعَبعاب : الطويل من الرجال .
وقال الليث : العَبعَب من الأكسية : الناعم الرقيق .
قلت : ورأيت في البادية ضرباً من الثُّمام يُلْثِي صمغاً حلواً يُؤخَذ من قضبانه ويؤكل ، يقال له لَثَى الثُّمام ، فإن أتى عليه الزمانُ تناثرَ في أصول الثُّمام ، فيؤخذ بترابه ويجعل في ثوب ويصبُّ عليه الماء ويُشْخَل به أي يصفّى ثم يُغلَى بالنار حتى يخثُر ثم يؤكل . وما سال منه فهو العبيبة . وقد تعبَّبتُها أي شربتها .
ويقال : هو يتعبّب النبيذ ، أي يتجرَّعه .
وروى محمد بن حبيب عن ابن الأعرابي أنه قال : العُبَب : عنب الثعلب . قال : وشجرُهُ يقال له الراء ، ممدود . وقال ابن حبيب : هو العُبَب ، ومن قال عِنَب الثعلب فقد أخطأ .
وروى أبو عبيد عن الأصمعي أنه قال : الفَنا مقصور : عنب الثعلب . فقال عنبٌ ولم يقلْ عُبَب .
وقد وجدتُ بيتاً لأبي وجزة السعديّ يدلُّ على قول ابن الأعرابيّ ، وهو قوله :
إذا تربَّعتِ ما بينَ الشُّريف إلى
أرض الفَلاَح أولاتِ السَّرح والعُبَبِ
وفي حديث النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( إنّ الله عزّ وجلّ وضَعَ عنكم عُبِّيَّة الجاهلية وتعظُّمَها بآبائها ) . أبو عبيد : العُبِّيَّة والمِبِّيّة : الكِبْر .
قلت : ولا أدري أهو فعليّة من العَبّ ، أم هو من العَبْوِ وهو الضوء .
أبو عبيد : العُباب : معظَم السيل وارتفاعه وكثرته .
عمرو عن أبيه : عبعَبَ ، إذا انهزم . قال : وعُبَّ الشيء ، إذا شُرِب . وعَبَّ ، إذا حسُن وجهُه بعد تغيُّر .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : عُبْ عُب ، إذا أمرتَه أن يستتر .
وفي ( نوادر الأعراب ) : رجلٌ عَبعابٌ قبقاب ، إذا كان واسعَ الحلق والجوف جليلَ الكلام .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ قال : العُبُب : المياه المتدفّقة .
بع : عمرو عن أبيه : بعّ الماءَ بعًّا ، إذا صبّه . قال : ويقال أتيتُه في عَبعَب شبابه وعِهِبَّى شبابه . قال والبَعبَع : صبُّ الماء المُدارَكُ .
قلت : لأنه أراد حكاية صوته إذا خرج من الإناء ونحو ذلك .
قال الليث : وقال أبو زيد : البعابعة : الصعاليك الذين لا مالَ لهم ولا ضَيعة .
قال : والبُعّة من أولاد الإبل : الذي يُولد بينَ الرُّبع والهُبَع . وقال الفراء مثله .
وقال الليث : بعّ السحابُ يُبعّ بعًّا وبعَاعاً ، إذا لجّ بمطره .
وقال أبو عبيد : ألقى عليه بَعاعَه ، أي ثِقْله . وأخرجت الأرض بَعاعُها ، إذا أنبَتت أنواعَ العُشْب أيامَ الربيع . وألقت السحابةُ بَعاعَها ، أي ماءها وثقل مطرها . وقال امرؤ القيس :
وألقى بصَحراء الغَبيطِ بَعاعَه
نزولَ اليماني ذي العِياب المحمَّلِ
شمر عن أبي عمرو : العُباب : كثرة الماء .
وقال ابن الأعرابي : العُباب : المطر الكثير وقال المَرّار :
عوامد للحمى متصيّفات
إذا أمسى لصيفته عُباب
وقال رؤبة :
كأنّ في الأقتاد ساجاً عوهقا
في الماء يفرُقنَ العُبابَ الغلفقَا
الغَلْفَق جعله نعتاً للماء الكثير . ويقال للعِرمِضِ فوق الماء غلفق .

##### Türkçe

باب **العين** و**الباء**
**عب** ، **بع**
**عب** : haberde geldi: ( “Suyu emerek eminiz, emişle; onu **عبّ** ile içmeyiniz.” ). Ve **العبّ**: suyu içip nefes almamaktır. Ve denildi ki: (“**الكُباد** **العبّ**dendir”), o da karaciğer ağrısıdır.
Ebû’l-‘Abbâs, ‘Amr’dan, o da babasından rivayet etti: o dedi ki: **العبّ** suyu **دغرقة** olarak, **غَنْث** olmaksızın içmektir. Ve **الدغرقة**: suyu bir defada dökmektir. Ve **الغَنْث**: yudumu parça parça etmektir.
Şâfiî dedi ki: kuşlardan **الحَمَام**: **عبّ** edip **هدَر** eden şeydir. Bu, güvercinin suyu **عبّ** ile içmesi ve diğer kuşların gagalayıp içtiği gibi içmemesindendir.
Ebû ‘Ubeyde: **فرسٌ يعبوب**: koşuda kadrı uzak (çok ileri) olan, süratli attır. Dedi ki: ve el-Munteci‘ dedi: o uzundur. Ve İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **اليعبوب**: hızlı akışlı her su arkıdır; bununla **اليعبوب** at benzetilmiştir.
Münzirî bana Sa‘leb’den, ondan haber verdi: o dedi ki: **العُنْبَب**: suyun çokluğudur. Ve şu beyti okudu:
فصبّحتْ والشَّمس لم تَقضَّبِ
عينا بغضيانَ ثجوجَ العُنْبَبِ
Dedim ki: **عُنبَب** **فُنْعَل** veznindedir, **العبّ**dendir; **النون** aslî değildir; **عُنْصَل**’ın **النون**’u ve **جندب**’in **النون**’u gibidir.
‘Amr, babasından: **العَبعَبة**: kırmızı yün parçasıdır.
İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **العَبعَب**: çizgili bir örtüdür. Ve şu beyti okudu:
تخلُّجَ المجنونِ جَرَّ العَبعَبا
Ebû ‘Amr, Ebû ‘Ubeyd’in ondan rivayet ettiğine göre dedi ki: **العَبْعَب**: olgun (tam) gençtir. Ve ‘Amr babasından rivayet etti: **العَبعَب**: gençliğin nimeti (tazeliği)dir.
İyâdî bana Şimer’den haber verdi: o dedi ki: **العَبعَب** ve **العَبعاب**: erkeklerden uzun olandır.
Leys dedi ki: örtülerden **العَبعَب**: yumuşak ince olandır.
Dedim ki: ve çölde, dallarından alınıp yenilen tatlı bir zamk salgılayan bir çeşit **الثُّمام** gördüm; ona **لَثَى الثُّمام** denir. Zaman onun üzerinden geçerse **الثُّمام**ın diplerinde dağılır; onun toprağıyla alınır, bir beze konur, üzerine su dökülür ve onunla **يُشْخَل** edilir, yani süzülür; sonra ateşle kaynatılır, koyulaşıncaya kadar; sonra yenir. Ondan akan şey ise **العبيبة**dir. Ve ben onu **تعبَّبتُها** ettim, yani onu içtim.
Ve denilir: o **يتعبّب النبيذ** eder; yani onu yudum yudum içer.
Muhammed b. Habîb, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti: o dedi ki: **العُبَب**: tilki üzümüdür. Dedi ki: onun ağacına **الراء** denir; medlidir (uzatmalıdır). Ve İbn Habîb dedi ki: o **العُبَب**dir; kim **عِنَب الثعلب** derse hata etmiştir.
Ebû ‘Ubeyd, Asma‘î’den rivayet etti: o dedi ki: **الفَنا** (maksûr): tilki üzümüdür. Böylece **عنب** dedi, **عُبَب** demedi.
Ebû Vecze es-Sa‘dî’nin, İbnü’l-A‘râbî’nin sözünü gösteren bir beytini buldum; o da onun şu sözüdür:
إذا تربَّعتِ ما بينَ الشُّريف إلى
أرض الفَلاَح أولاتِ السَّرح والعُبَبِ
Peygamberin (sallallahu aleyhi ve sellem) hadisinde: o dedi ki: (“Şüphesiz Allah azze ve celle sizden cahiliyenin **عُبِّيَّة**sini ve babalarıyla böbürlenmesini kaldırdı.”). Ebû ‘Ubeyd: **العُبِّيَّة** ve **المِبِّيّة**: kibirdir.
Dedim ki: bilmiyorum; o, **العَبّ**den bir **فعليّة** midir, yoksa **العَبْو**dan mıdır; o da ışıktır.
Ebû ‘Ubeyd: **العُباب**: selin çoğu, yükselmesi ve çokluğudur.
‘Amr, babasından: **عبعَبَ**: yenildiği zaman (bozguna uğradığı zaman). Dedi ki: ve **عُبَّ** şey, içildiği zaman. Ve **عَبَّ**: değişmeden sonra yüzü güzelleştiği zaman.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **عُبْ عُب**: onu örtünmeye emrettiğin zaman.
(**نوادر الأعراب**)da: **رجلٌ عَبعابٌ قبقاب**: boğazı ve içi geniş, sözü büyük (çok) olduğu zaman.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den dedi ki: **العُبُب**: coşup akan sulardır.
**بع** : ‘Amr, babasından: **بعّ الماءَ بعًّا**: onu döktüğü zaman. Dedi ki: ve denilir: onun yanına gençliğinin **عَبعَب**ında ve gençliğinin **عِهِبَّى**sında geldim. Dedi ki: ve **البَعبَع**: ardı ardına dökülen sudur.
Dedim ki: çünkü o, kaptan ve benzerinden çıktığı zaman sesinin hikâyesini (taklidini) istemiştir.
Leys dedi ki: ve Ebû Zeyd dedi ki: **البعابعة**: malı ve mülkü olmayan serserilerdir.
Dedi ki: ve develerin yavrularından **البُعّة**: **الرُّبع** ile **الهُبَع** arasında doğan şeydir. Ferrâ da bunun benzerini söyledi.
Leys dedi ki: **بعّ السحابُ يُبعّ بعًّا وبعَاعاً**: yağmurunda ısrar edip şiddetlendiği zaman.
Ebû ‘Ubeyd dedi ki: onun üzerine **بَعاعَه**ını attı; yani ağırlığını. Ve yer **بَعاعُها**yı çıkardı: bahar günlerinde ot çeşitlerini bitirdiği zaman. Ve bulut **بَعاعَها**yı attı: yani suyunu ve yağmurunun ağırlığını. İmru’ul-Kays dedi ki:
وألقى بصَحراء الغَبيطِ بَعاعَه
نزولَ اليماني ذي العِياب المحمَّلِ
Şimer, Ebû ‘Amr’dan: **العُباب**: suyun çokluğudur.
İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **العُباب**: çok yağmurdur. Ve el-Merrâr dedi ki:
عوامد للحمى متصيّفات
إذا أمسى لصيفته عُباب
Ve Ru’be dedi ki:
كأنّ في الأقتاد ساجاً عوهقا
في الماء يفرُقنَ العُبابَ الغلفقَا
**الغَلْفَق** onu çok suya sıfat yaptı. Ve suyun üstündeki **العِرمِض**e **غلفق** denilir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب العين وما بعدها في المضاعف والمطابق والأصم)
(عن) العين والنون أصلان، أحدهما يدلُّ على ظهورِ الشيء وإعراضه، والآخر يدلُّ على الحَبْس.
 فالأوّل قول العرب: عَنَّ لنا كذا يَعِنّ عُنُونا، إذا ظهر أمامك. قال:
فَعَنَّ لنا سِربٌ كأنّ نعاجَه*** عذارى دَُوَارٍ في مُلاءٍ مُذَيَّلِ([1])
 قال ابن الأعرابيّ: العَنان: ما عَنَّ لك من شيء. قال الخليل: عَنان السَّماء: ما عَنَّ لك منها إذا نظرتَ إليها. فأمّا قولُ الشمّاخ:
طوى ظِمْأها في بَيضة القيظ بعدما *** جرت في عَنانِ الشِّعريَينِ الأماعزُ([2])
فرواه قوم كذا بالفتح: "عَنان"، ورواه أبو عمرو: "في عِنان الشِّعر بَين"، يريد أوّل بارحِ الشّعريَين.
قال أبو عبيدة: وفي المثل: "معترضٌ لعَنَن لم يَعْنِه([3]) ".
وقال الخليل: العَنُون من الدَّوابّ وغيرِها: المتقدّم في السَّيْر. قال:
كأنَّ الرّحْلَ شُدَّ به خَنوفٌ  *** من الجَوْنات هاديةٌ عَنونُ([4])

قال الفرّاء: العِنان: المُعَانّة، وهي المعارَضة والمعانَدة. وأنشد:
ستَعلم إنْ دارت رحى الحربِ بيننا  *** عِنانَ الشِّمالِ من يكونَنَّ أضْرعا
قال ابنُ الأعرابيّ: شارك فلانٌ فلاناً شِركةَ عِنان، وهو أن يَعِنَّ لبعضِ ما في يده فيشاركه فيه، أي يعرِض. وأنشد:
مابدَلٌ من أُمِّ عثمانَ سَلْفَعٌ  *** من السُّود ورهاءُ العِنان عَرُوبُ([5])
قال: عَروب، أي فاسدة. من قولهم عَرِبَتْ معدته، أي فسدت. قال أبو عبيدة: المِعَنُّ من الخيل: الذي لا يرى شيئاً إلاَّ عارَضَه. قال: والمِعنُّ: الخطيب الذي يشتدُّ نظرُه ويبتلُّ ريقه ويبعُد صوتُه ولا يُعْييه فنٌّ من الكلام. قال:
* مِعَنٌّ بخطبَته مِجْهرُ([6]) *
ومن الباب: عُنوان الكتاب؛ لأنه أبرز ما فيه وأظهَرُه. يقال عَنَنْت الكتابَ أعُنُّه عَنّاً، وعَنْوَنْتُه، وعنَّنته أعنِّنُه تعنينا. وإذا أَمرت قلتَ عَنِّنْه.
قال ابن السِّكِّيت: يقال لقيته عينَ عُنَّةٍ([7]) ، أي فجأة، كأنّه عرَضَ لي من غير طَلَب. قال طُفيل:
* إذا انصرفت من عُنَّةٍ بعد عُنَّةٍ([8]) *
 ويقال إنّ الجبلَ الذاهبَ في السّماء يقال [له] عان، وجمعها عَوَانّ.
 وأمّا الأصل الآخر، وهو الحبس، فالعُنَّة، وهي الحظيرة، والجمع عُنَن. قال أبو زياد: العُنَّة: بناء تبْنيه من حجارة، والجمع عُنَن. قال الأعشى:
ترى اللّحمَ من ذابِلٍ قد ذوَى  *** ورَطْبٍ يُرفَّع فوقَ العُنَنْ([9])
يقال: عَنَّنْت البعير: حبسته في العُنَّة. وربَّما استثقلوا اجتماعَ النُّونات فقلبوا الآخرة ياء، كما يقولون:
* تَقضِّيَ البازِي إذا البازِي كَسَرْ([10]) *
فيقولون عَنَّيْت. قال:
قطعتَ الدّهرَ كالسَّدِم المُعَنَّى  *** تُهدِّر في دِمشقَ ولا تَريمُ([11])
يراد به المعنّن. قال بعضهم: الفحل ليس بالرِّضا عندهم يعرّض على ثَِيلهِ عود، فإذا تَنوّخَ النّاقةَ ليطرُقها منعه العُود. وذلك العُود النِّجَاف. فإذا أرادوا ذلك نحَّوه وجاؤوا بفحلٍ أكرمَ منه فأضربوه إيّاها، فسمَّوا الأوّلَ المُعَنَّى. وأنشد:
* تَعَنّيتُ للموتِ الذي هو نازِل *
 يريد: حبست نفسي عن الشّهوات كما صُنِعَ بالمعَنّى*. وفي المثل: "هو كالمُهَدِّر في العُنَّة([12]) ". قال: والرواية المشهورة: تَعَنَّنتُ، وهو من العِنِّين الذي لا يأتي النِّساء .
 ومن الباب: عِنَانُ الفَرَس، لأنّه يَحتبِس، وجمْعه أعِنَّة وعُنُنٌ. الكسائيّ: أعْنَنْتُ الفَرسَ: جعلتُ له عِناناً. وعنَّنْتُه: حبسته بعِنانه. فأمّا المرأة المعنَّنَة فذلك على طريقة التشبيه، وإنما هي اللطيفة البطن، المهفهفة، التي جُدِلت جَدل العِنان. وأنشد: وفي الحيّ بيضاتُ دارّية  *** دَهَاس معنَّنَة المرتدَى([13])
قال أبو حاتم: عِنان المتن حَبْلاه([14]) . وهذا أيضاً على طريقة التشبيه. قال رؤبة:
* إلى عِنانَيْ ضامرٍ لطيفِ([15]) *
 والأصل في العِنان ما ذكرناه في الحبْس.
وللعرب في العِنان أمثال، يقولون: "ذلّ لي عنانُه"، إذا انقاد. و"هو شديد العِنان"، إذا كان لا ينقاد. و"أَرْخِ من عِنانه" أي رفِّهْ عنه. و"ملأتُ عِنان الفرس"، أي بلغت مجهودَه في الحُضْر. قال:
حرف بعيد من الحادي إذا ملأت *** شمسُ النهارِ عِنان الأبرَق الصَّخبِ([16])
يريد إذا بلغت الشَّمسُ مجهود الجندب، وهو الأبرق. ويقولون: "هما يجريانِ في عِنانٍ واحد" إذا كانا مستويين في عملٍ أو فضْل. و"جرى فلانٌ عِناناً أو عنانين"، أي شوطاً أو شَوطين. قال الطِّرِمّاح:
سيعلمُ كلهم أنّي مُسِنٌّ  *** إذا رفعوا عناناً عن عِنانِ([17])
قال ابن السِّكّيت: "فلان طَرِبُ العِنان" يراد به الخفّة والرّشاقة. و "فلانٌ طويل العِنان"، أي لا يُذَاد([18]) عما يريد، لشرفه أو لماله. قال الحطيئة:
* مجدٌ تليدٌ وعِنانٌ طويل([19]) *
 وقال بعضهم: ثنيت على الفرس عِنانَه، أي ألجمته. واثْنِ على فرسك عِنانَه، أي ألجِمْه. قال ابنُ مقبل:
وحاوَطَنِي حتَّى ثنيتُ عِنانَه  *** على مُدبِرِ العِلْباء ريَّانَ كاهِلُهْ([20])
وأمَّا قولُ الشّاعر:
ستعلم إن دارت رحَى الحرب بيننا  *** عِنانَ الشِّمال من يكونَنَّ أَضْرَعا
فإنَّ أبا عبيدة قال: أراد بقوله: عِنان الشِّمال، يعني السَّير الذي يعلَّق به في شِمال الشَّاة، ولقَّبه به. وقال غيره: الدّابّة لا تُعطف إلاَّ من شِمالها. فالمعنى: إنْ دارت مدارَها على جهتها. وقال بعضهم: عِنان الشمال أمر مشؤوم كما يقال لها:
* زجَرْتُ لها طَير الشِّمال([21]) *
ويقولون لمن أنجَحَ في حاجته: جاء ثانياً عِنَانَه.
(عب) العين والباء أصل صحيح واحد يدلُّ على كثرة ومعظمٍ في ماءٍ وغيره. من ذلك العَبُّ، وهو شُرب الماء من غير مصّ. يقال عَبَّ في الإناء يَعُبُّ عَبّاً، إذا شرب شُرباً عنيفاً. وفي الحديث: "اشربوا الماء مصّاً ولا تَعُبُّوه عَبّاً؛ فإنّ الكُبادَ من العَبِّ". قال:
* إذا يعُبُّ في الطَّوِيِّ هَرهَرا([22]) *
ويقال عَبَّ الغَرْب يَعُبّ عَبّاً، إذا صوَّتَ عند غَرف الماء. والعُباب في السَّير: السُّرعة([23]) . قال الفرّاء: العُباب: معظَم السَّيل. ومن الباب اليَعبوبُ: الفرس الجواد الكثير الجري، وقيل: الطَّويل، وقيل: هو البعيد القَدْر في الجري، وأنشد:
 بأجشِّ الصَّوتِ يعبوبٍ إذا  *** طُرِقَ الحيُّ من الغَزو صَهَلْ
واليعبوب: النّهر الكثير الماء الشّديد الجِرية. قال:
تخطُو على بَرديَّتينِ غذاهما  *** غَدِقٌ بساحة حائرٍ يعبوبِ([24])
ويقولون: إنّ العَبْعَب من الرِّجال: الذي يُعَبْعِب في كلامه ويتكلَّم في حَلْقه. ويقال ثوبٌ عَبْعَبٌ وعَبعاب، أي واسِعٌ. قال: والعبعاب من الرِّجال: الطويل. والعَبعَب: كساء من أكسية الصوف ناعم دقيق. وأنشد:
ولُبْسِكِ العَبعبَ بعد العبعبِ ***
بُدِّلتِ بعد العُرْيِ والتّذعلُبِ
مطارفَ الخَزّ فجرِّي واسحبي([25])
ومما شذّ عن هذا الباب العُبَب([26]) : شجرة تشبه الحَرمل إلاّ أنّها أطوَلُ في السَّماء، تخرج خيطاناً، ولها سِنَفَة مثل سِنَفَة الحرمل، وورقها كثيف. قال ابنُ مَيّادة:
كأنَّ بَرديَّةً جاشت بها خُلُجٌ  *** خُضْرُ الشَّرائع في حافاتها العُبَبُ
ومما يقارب الباب الأوَّلَ ولا يبعد عن قياسه، ما حكاه الخليل أن العبعب: نَعْمة الشَّباب. والعَبعَب من الشُّبان: التامّ.
(عت) * العين والتاء أصلان: أحدهما صحيح يدلُّ على مراجعةِ كلامٍ وخصام، والآخر شيءٌ قد قيل من صفات الشُّبّان، ولعلّهُ أن يكون صحيحاً.
فالأوّل ما حكاه الخليل عتّ يعُتّ عتَّاً، وذلك إذا ردَّدَ القولَ مرَّة بعد مرة. وعَتَتُّ على فلانٍ قولَه، إذا ردّدتَ عليه القولَ مرَّةً بعد مرَّة. ومنه التَّعتُّت في الكلام، يقال تَعَتَّتَ يتعتَّت تعتُّتاً، إذا لم يستمرّ فيه. وأنشد:
خليليَّ عُتَّا لي سُهَيْلة فانظرا  *** أجازعةٌ بعدي كما أنا جازعُ
يقول: رادَّاها الكلامَ. يقال منه عاتَتّه أُعاتُّه معاتّةً. قال أبو عبيد: مازِلت أُعاتُّ فلاناً وأُصاتُّه، عِتَاتاً وصِتاتاً، وهما الخصومة. وأصل الصَّت الصّدْم.
وأمَّا الأصل الذي لَعلّه أن يكون صحيحاً فيقولون: إن العُتْعُت: الشَّابّ.
قال:
لما رأته مُودَناً عِظْيرّا  *** قالت أريد العُتعت الذِّفِرَّا([27])
الذّفِرّ: الطّويل. المُودَن والعِظْيَرّ: القصير. ويقولون: إنّ العُتعُت: الجدي.
(عث) العين والثاء أصلان صحيحان: أحدهما يدلُّ على دويْبَّة معروفة، ثم يشبَّه بها غيرها، والآخر يدلُّ على نَعمةٍ في شيء.
 فأمَّا النَّعمة فقال الخليل: العَثعَث: الكثيب السَّهل. قال:
كأنَّه بالبحر من دون هَجَرْ  *** بالعَثْعَث الأقصى مع الصُّبْح بَقَرْ
 قال بعضهم: العَثْعَث من العَدَاب([28]) واللَّبَب، وهما مُسترَقّ الرَّمل([29]) ومكتنَزُه. والعَثْعَث من مكارم النَّبات([30]) . قال:
كأنّها بيضةٌ غَرّاء خُطّ لها في *** عَثْعَث يُنبِت الحَوْذان والعَذَما([31])
ومن الباب أو قريبٍ منه، تسميتُهم الغِناء عِثَاثاً، وذلك لحُسْنه ودَماثة اللفظ به([32]) . قال كثيِّر:
هَتُوفاً إذا ذاقها النّازعونَ  *** سمعتَ لها بعد حَبْضٍ عثاثا([33])
وعَثْعَثُ الوَرِك: ما لان منه. قال ذو الرُّمَّة:
تريكَ وذا غدائرَ وارداتٍ  *** يُصبْن عَثاعِث الحَجَبات سُودِ([34])
والأصل الآخر العُثَّة، وهي السُّوسة التي تلحس الصُّوف. يقال عَثَّتِ الصُّوفَ وهي تَعُثُّه، إذا أكلَتْه. وتقول العرب:
* عثَيثة تقرُمُ جِلداً أملسا([35]) *
يضرب مثلاً للضَّعيف يَجهَد أن يؤثِّر في الشّيء فلا يقدِر عليه.
ومما شُبِّه بذلك قولُ أبي زيدٍ: إنَّ العُثّة من النِّساء الخاملة([36]) ، ضاويّةً كانت أو غير ضاويّة، وجمعها عثائث. وقال غيره: هي العجوز. وأنشد:
فلا تحسبَنِّي مثلَ مَن هو قاعدٌ  *** على عُثَّةٍ أو واثقٌ بكسادِ
ومما يُحمَل على هذا قولُهم: فلان عُثُّ مالٍ، أي إزاؤُه، أي كأنَّه يلزمه كما تلزم العُثَّة الصُّوف. ومنه عَثْعَث بالمكان: أقام به. وعثعثت إلى فلانٍ، أي ركنتُ إليه.
(عج) العين والجيم أصلٌ واحد صحيح يدلُّ على ارتفاعٍ في شيء، من صوتٍ أو غبارٍ وما أشبه ذلك. من ذلك العجُّ: رفْع الصَّوت. يقال: عجّ القومُ يَعِجُّون عَجّاً وعجيجاً وعجُّوا بالدُّعاء، إذا رفعوا أصواتَهم. وفي الحديث: "أفضل الحجّ العَجّ والثَّجّ"، فالعجّ ما ذكرنا. والثَّجُّ. صبُّ الدّم. قال وَرَقة:
وُلوجاً في الذي كَرِهت مَعدٌّ  *** ولو عَجَّت بمكَّتها عجيجا([37])
أراد: دخولاً في الدِّين. وعجيج الماء: صوته؛ ومنه النهر العَجَّاج. ويقال عَجَّ البعير في هديره يَعَِجّ عجيجاً. قال:
* أنعَتُ قَرماً بالهَدير عاجِجَا *
فإن كرّرَ هديره قيل عَجْعج. ويقولون عَجَّت القَوس، إذا صوّتت. قال:
تَعُجُّ بالكفِّ إذا الرّامي اعتزم  *** ترنُّمَ الشّارف في أُخرَى النعَمْ
قال أبو زيد: عَجَّت الرِّيح وأعَجَّت، إذا اشتدت وساقَت التُّراب. ويوم مِعَجٌّ أي ذو عَجَاج. والعَجاج: الغبار تَثُور به الرِّيحُ، الواحدة عَجَاجة. ويقال عجَّجت الرِّيح تعجيجاً. وعَجَّجْتُ البيتَ دخاناً حتَّى تَعَجَّج.
ومن الباب: فرس عجعاج، أي عَدَّاء. قال: وإنَّما سمِّي بذلك لأنه يثير العَجَاج. وأنشد:
وكأنَّه والرِّيح تضرب بُرْدَه  *** في القوم فوق مخيَّسٍ عجعاجِ
 والعَجَاجة: الكثيرة([38]) من الغَنم والإبل.
ومما يجري مَجرى المثلِ والتَّشبيه: فلانٌ يلفّ عجاجَتَه([39]) على فلان، إذا أغار عليه* وكأنَّ ذلك من عجاجة الحرب وغيرها. قال الشَّنفَرى:
وإني لأهوى أنْ أَلُفّ عَجاجتي *** على ذِي كِساءٍ من سَلامانَ أو بُرْدِ([40])
وحكى اللِّحياني: رجل عَجعاجٌ، أي صَيَّاح. وقد مرّ قياسُ الباب مستقيماً. فأمّا قولهم: إنّ العجعجة أن تجعل الياء المشدّدة جيماً، وإنشادُهم:
* يا ربِّ إِنْ كنتَ قبِلتَ حِجَّتِجْ *
فهذا مما [لا] وجْهَ للشُّغل به، ومما لا يدرى ما هو.
(عد) العين والدال أصلٌ صحيح واحد لا يخلو من العَدّ الذي هو الإحصاء. ومن الإعداد الذي هو تهيئة الشَّيء. وإلى هذين المعنيين ترجع فروعُ الباب كلها. فالعَدُّ: إحصاء الشيء. تقول: عددت الشيءَ أعُدُّه عَدّاً فأنا عادٌّ، والشيء معدود. والعَديد: الكثرة. وفلانٌ في عِداد الصَّالحين، أي يُعَدُّ معهم. والعَدَد: مقدار ما يُعَدُّ، ويقال: ما أكثَرَ عديدَ بني فلان وعَدَدهم. وإنّهم ليتعادُّون ويتعدَّدُون على عشرة آلاف، أي يزيدون عليها. ومن الوجه الآخر العُدَّة. ما أُعِدَّ لأمرٍ يحدث. يقال أعددت الشيء أعِدُّه إعداداً. واستعددت للشيء وتعدَّدت له.
قال الأصمعيّ: وفي الأمثال:
* كلُّ امرئٍ يَعْدُو بما استعدَّا([41]) *
ومن الباب العِدَّة من العَدّ. ومن الباب: العِدّ: مجتَمع الماء، وجمعه أعداد. وإنما قلنا إنَّه من الباب لأنَّ الماء الذي لا ينقطع كأنَّه الشيء الذي أُعِدَّ دائماً. قال:
وقد أجَزْتُ على عَنْس مذكَّرة  *** ديمومةً ما بها عِدٌّ ولا ثَمَدُ([42])
قال أبو عُبيدة: العِدَّ: القديمة من الرَّكايا الغزيرة، ولذلك يقال: حَسَبٌ عِدٌّ أي قديم، والجمع أعداد. قال: وقد يجعلون كلَّ رَكيّةٍ عِدّاً. ويقولون: ماءٌ عِدٌّ، يجعلونه صِفَةً، وذلك إذا كان من ماءِ الرَّكايا. قال:
لو كنتَ ماءً عِدّاً جَمَمْتُ إذا  *** ما أوْرَدَ القوم لم يكُنْ وَشَلاَ([43])
قال أبو حاتم: العِدُّ: ماءُ الأرض، كما أنَّ الكَرَع ماءُ السَّماء. قال ذو الرّمّة:
بها العِينُ والآرامُ لا عِدَّ عندها *** ولا كَرَعٌ، إلاَّ المغاراتُ والرَّبْلُ([44])
فأمّا العِدَاد فاهتياج وجَع اللّديغ. واشتقاقه وقياسه صحيح؛ لأنَّ ذلك لوقتٍ بعينه، فكأنّ ذلك الوقتَ يُعَدُّ عَدَّاً. قال الخليل: العِداد اهتياج وجَع اللّديغ، وذلك أنْ رُبَّ حيَّةٍ إذا بَلَّ سليمُها عادت. ولو قيل عادَّته، كان صواباً، وذلك إذا تمّت لـه سنةٌ مذْ يومَ لُدِغ اهتاج به الألم. وهو مُعادٌّ، وكأنَّ اشتقاقَه من الحساب من قِبَل عدَد الشَّهور والأيام، يعني أنّ الوجع كان يعدّ ما يمضي من السنة، فإذا تمّت عاوَدَ الملدوغ. قال الشّيباني: عِدَاد الملدوغ: أن يجد الوجَعَ ساعةً بعد ساعة. قال ابن السِّكيت: عِدَاد السَّليم: أن يُعَدَّ لـه سبعةُ أيام، فإِذا مضت رجَوْا له البُرْء وإذا لم تمضِ سبعة، فهو في عداد. قال ابن الأعرابي: العِداد يوم العطاء وكذلك كلُّ شيءٍ كان في السّنة وقتاً مؤقتاً. ومنه قوله عليه السلام:"ما زالت أُكْلةُ خَيبرَ تعادُّني فهذا أوَانَ قطعَتْ أبهَري"، أي تأتيني كلَّ سنةٍ لوقت. قال:
أصبح باقي الوصلِ من سُعادا  *** عَلاقةً وسَقَماً عِدادا
ومن الباب العِدَّانُ: الزمان، وسمِّي عِدّاناً لأنَّ كلَّ زمانٍ فهو محدود معدود. وقال الفرزدق:
بكيتَ امرأً فَظَّاً غليظاً ملعَّنا  *** ككِسرى على عِدَّانه أو كقيصرَا([45])
قال الخليل: يقال: كانَ ذلك في عِدَّان شبابه وعِدّان مُلْكه، هو أكثره وأفضله وأوّله. قال:
* والملك مخْبوٌّ على عِدّانه *
المعنى أنّ ذلك كان مهيّأ لـه مُعَدّاً. هذا قول الخليل. وذكر عن الشيباني أن العِداد أن يجتمع القومُ فيُخرجَ كلُّ واحدٍ منهم نفقةً. فأمّا عِداد القوس فناسٌ([46]) يقولون إنّه صوتُها، هكذا يقولون مطلقاً. وأصحُّ [من] ذلك ما قاله ابن الأعرابيّ، أنّ عداد القوس أن تنبِض بها ساعةً بعد ساعة. وهذا أقْيَس. قال الهذليُّ([47]) في عِدادها:
وصفراءَ* من نبعٍ كأنَّ عِدادَها  *** مُزَعْزِعةٌ تُلقِي الثِّيابَ حُطومُ
فأمّا قول كُثَيِّر:
فدَع عنك سُعْدى إنّما تُسْعِفُ النَّوى *** عِدَادَ الثُّرَيَّا مرَّةً ثم تأفُِلُ([48])
فقال ابنُ السّكّيت: يقال: لقيتُ [فلاناً] عِداد الثُّرَيَّا القمر، أي مرّةً في الشّهر. وزعموا أنّ القمر ينزل بالثُّرَيَّا مرّةً في الشّهر.
وأمّا مَعدٌّ فقد ذكره ناسٌ في هذا الباب، كأنّهم يجعلون الميم زائدة، ويزنونه بِمَفْعَل، وليس هذا عندنا كذا، لأنَّ القياس لا يوجبه، وهو عندنا فَعَلٌّ من الميم والعين والدال، وقد ذكرناه في موضعه من كتاب الميم.
(عر) العين والراء أصول صحيحة أربعة.
فالأول يدلُّ على لَطْخِ شيءٍ بغير طيّب، وما أشبه ذلك، والثاني يدلُّ على صوت، والثالث يدلُّ على سموٍّ وارتفاع، والرابع يدلُّ على معالجةِ شيء. وذلك بشرط أنّا لا نعدُّ النّباتَ ولا الأماكن فيما ينقاس من كلام العرب.
فالأوّل العَرُّ والعُرّ. قال الخليل: هما لغتان، يقال الجَرَب. وكذلك العُرَّة. وإنما سُمِّيَ بذلك لأنّه كأنَّه لطْخٌ بالجسَد. ويقال العُرَّة القَذَر بعينه. وفي الحديث: "لعن الله بائع العُرّة ومشتريها".
قال ابنُ الأعرابيّ: العَرُّ الجَرَب. والعُرّ: تسلّخ جلد البعير. وإنما يُكوَى من العَرّ لا من العُرّ. قال محمد بن حبيب: جمل أعَرُّ، أي أجرب. وناقة عَرّاء. قال النَّضر: جَمَلٌ عارٌّ وناقة عارّة، ولا يقال مَعرور في الجَرب، لأن المعرورة([49]) التي يُصيبها عَيْنٌ في لبنها وطَرْقها. وفي مثلٍ: "نَحِّ الجَرباء عن العارَّة". قال: والجرباء: التي عَمَّها الجربُ، والعارّة: التي قد بدأ فيها ذلك، فكأنّ رجلاً أراد أن يبعُد بإبله الجرباء([50]) عن العارّة، فقال صاحبُه مبكّتاً له بذلك، أي لِمَ يُنَحِّيها وكلُّها أجرب. ويقال: ناقةٌ معرورة قد مَسَّتْ ضرعَها نجاسةٌ فيفسُد لبنُها([51]) . ورجلٌ عارورة، أي قاذورة، قال أبو ذؤيب:
* فكلاًّ أراه قد أصابَ عُرورُها([52]) *
قال الأصمعيّ: العَرُّ: القَرْح، مثل القُوَباء يخرج في أعناق الإبل، وأكثرُ ما يُصيب الفُِصلان:
قال أبو زيد: يقال: أعَرَّ فلانٌ، إذا أصاب إبلَه العُرّ.
قال الخليل: العُرَّة: القَذَر، يقال هو عُرّة من العُرَر، أي مَن دنا منه لَطَّخه بشرّ. قال: وقد يُستعمَل العُرَّة في الذي للطَّير أيضاً. قال الطِّرِمّاح:
في شَنَاظِي أُقَن بينَها *** عُرَّةُ الطَّير كصَومِ النَّعامْ([53])

الشَّناظِي: أطراف الجبل، الواحد شُنْظُوَة. ولم تُسمَع إلا في هذا البيت.
ويقال: استعرَّهم الشّرُّ، إذا فشا فيهم. ويقال عَرّهُ بشرّ يُعرُّه عَرَّا، إذا رماه به. قال الخليل: المَعَرَّة: ما يصيب الإنسانَ من إثم. قال الله سبحانه:﴿فَتُصِيبَكُمْ مِنْهُمْ مَعَرَّةٌ بِغَيْرِ عِلْمٍ﴾ [الفتح 25].
ولعل من هذا الباب ما رواه أبو عبيدٍ: رجلٌ فيه عَرَارةٌ، أي سُوء خُلُق.
فأمّا المعْتَرُّ الذي هو الفقير والذي يَعْتَرُّكَ ويتعرَّض لك، فعندنا أنّه من هذا، كأنَّه إنسان يُلاَزُّ ويلازم. والعَرَارة التي ذكرها أبو عبيدٍ من سوء الخُلُق، ففيه لغةٌ أخرى، قال الشيبانيّ: العُرْعُر: سوء الخُلُق. قال مالك الدُّبيريّ([54]) :
وركبَتْ صَوْمَها وعُرْعُرَها  *** فلم أُصْلِحْ لها ولم أَكَِدِ([55])
يقول: لم أُصْلِح لهم ما صَنَعُوا([56]) . والصَّوم: القذر. يريد ارتكبَتْ سوءَ أفعالها ومذمومَ خُلُقها.
 ومن الباب المِعْرَار، من النَّخْل([57]) . قال أبو حاتم: المعرار: المِحْشاف. ويقال: بل المِعْرَار التي يُصِيبُها [مثل العَرّ، وهو([58]) ] الجرب.
--------------ــــ
([1]) لامرئ القيس في معلقته. ودوار: صنم، يقال بضم الدال وفتحها مع شدها وتخفيفها.
([2]) في الأصل: "في بيضة القيض" تحريف، صوابه في اللسان (بيض). وفي الديوان 44: "في بيضة الصيف".
([3]) في اللسان (عنن 163): "مُعْرِض".
([4]) البيت للنابغة في اللسان (عنن 176 خذف 408). والخذوف: الأنان تخذف من سرعتها الحصى، أي ترميه. وفي الأصل: "خذروف" تحريف. ويروى أيضاً: "خنوف".
([5]) وكذا ورد إنشاده في اللسان (عنن 164) وذكر بعده قوله: "معنى قوله ورهاء العنان أنها تعتن في كل كلام وتعترض". وأنشده في (عرب 81): "فما خلف من أم عمران".
([6]) الشعر لطحلاء يمدح معاوية بالجهارة، كما في البيان والتبيين (1: 127) بتحقيقنا. وصدر البيت: * ركوب المنابر وثابـها *
([7]) كذا ورد ضبطه في الأصل والمجمل.
([8]) كذا ضبط في الأصل، وهو ما يقتضيه الاستشهاد. وقد أنشده صاحب اللسان في (عنن) شاهداً لقوله: "والعنة، بالفتح: العطفة". وعجز البيت كما في اللسان وديوان طفيل 10: * وجرس على آثارها كالملوب *
([9]) ديوان الأعشى 19 واللسان (عنن 166).
([10]) العجاج في ديوانه 17 واللسان (قضض).
([11]) للوليد بن عقبة، كما في اللسان (سدم، عنا). وهو من أبيات يحض فيها معاوية على قتال علي، رواها صاحب اللسان في (حلم 36-37).
([12]) قال في اللسان (عنن 116): "يضرب مثلاً لمن يتهدد ولا ينفذ".
([13]) في الأصل: "دهالس"، تحريف. والدهاس: كل لين جداً من الرمال شبههن بالكثيب اللين.
([14]) في الأصل: "جلاه"، صوابه في المجمل واللسان.
([15]) ديوان رؤبة 102 واللسان (عنن 165) .
([16]) أنشده في اللسان (عنن) .
([17]) ديوان الطرماح 175 واللسان (عنن) وفي شرح الديوان:" المعنى سيعلم الشعراء أني قارح".
([18]) في الأصل: "لا يراد".
([19]) صدره في ديوانه 84: * بلغه صالح سعي الفتى *
([20]) البيت في اللسان (عنن).
([21]) لأبي ذؤيب الهذلي في ديوانه 70 واللسان (شمل). والبيت بتمامه:
زجرت لها طير الشمال فإن تكن  *** هواك الذي تهوى يصبك اجتنابها
([22]) في اللسان (هرر) والمخصص: (17: 26):
سلم ترى الدالي منه أزورا  *** إذا يعب في السري هرهرا
([23]) هذه الكلمة لم ترد في المتداولة، ولم تذكر في المجمل.
([24]) البيت لقيس بن الخطيم في ديوانه 6. وروي عجزه في اللسان (2: 63) محرفاً، وقد سبق في (2: 123) .
([25]) الرجز في اللسان (عبب).
([26]) لم ترد الكلمة في اللسان. وفي القاموس أنه "الردن"، وهو أصل الكم.
([27]) الرجز في اللسان (عتت).
([28]) العداب، بالدال المهملة: المستدق من الرمل. وفي الأصل: "العذاب" تحريف.
([29]) يقال مسترق ومستدق أيضاً بالدال. وهو ما رق ودق، وفي اللسان (دقق): "ومستدق كل شيء ما دق منه واسترق". وفي (رقق): "ومسترق الشيء: ما رق منه".
([30]) أي من المواضع التي يجود فيها النبات، جمع مكرمة، بفتح الميم والراء.
([31]) البيت للقطامي في ديوانه 69 واللسان (عثث، عذم).
([32]) يقال منه عاثَّ يعاثّ معاثّة وعثاثاً.
([33]) البيت في المجمل واللسان (عثث).
([34]) ديوان ذي الرمة 151 والمجمل (عث). وبعده في الديوان:
مقلد حرة أدماء ترمي  *** بحدتها بقاترة صيود
([35])من أقدم من ضرب هذا المثل، الأحنف بن قيس، حين عابه حارثة بن بدر الغدافي، عند زياد، اللسان (عثث) والميداني (2: 424).
([36]) الخاملة، بالخاء المعجمة، وفي اللسان: "المحقورة الخاملة" وفي الأصل: "الحاملة".
([37])  البيت من أبيات له في سيرة ابن هشام 121 جوتنجن. وفيها "قريش" بدل "معد". وقبله:
فيا ليتي إذا ما كان ذاكم  *** شهدت وكنت أكثرهم ولوجا
([38]) وكذا في المجمل، وفي اللسان: "الكثير".
([39]) في الأصل: "بجناحيه"، صوابه في المجمل واللسان: وفي المجمل أيضاً: "على بني فلان، إذا أغار عليهم". وفي اللسان: "على بني فلان، أي يغير عليهم".
([40]) البيت مع قرين له في الأغاني (21: 88). وقد أنشده في المجمل واللسان (عجج). انظر نوادر أبي زيد 164، وشرح شواهد الشافية للبغدادي 143 ومجالس ثعلب 143.
([41]) ورد المثل منثوراً في الميداني (2: 95).
([42]) في الأصل: "عيس"، تحريف. وأنشد في اللسان للراعي:
في كل غبراء مخشي متالفها  *** ديمومة ما بها عد ولا ثمد
([43]) البيت للأعشى في ديوانه 157. وروايته فيه: "إذا ما أورد القوم لم تكن". وقد أشار في الشرح إلى ما يطابق رواية ابن فارس.
([44]) ديوان ذي الرمة 458. وأولـه فيه: "سوى العين". وفي الأصل: "لا عند عندها ولا الكرع المغارات والرمل"، وتصحيحه من الديوان. وفي شرح الديوان: "المغارات: مكانس الوحش. والربل: النبات الكثير".
([45]) البيت مما لم يرو في ديوان الفرزدق. وهو من أبيات له يهجو بها مسكيناً الدارمي، وكان مسكين قد رثى زياداً ابن أبيه. انظر اللسان (عدد) والأغاني (18: 68) ومعجم البلدان(رسم ميسان)والخزانة (1: 468).
([46]) في الأصل: "قياس". وصوبته من مألوف عباراته.
([47]) هو ساعدة بن جؤية الهذلي، من قصيدة في ديوانه 227.
([48]) سبق البيت بدون نسبة في (أفل) برواية: "قران الثريا". وأنشده في اللسان (عدد).
([49]) لم تذكر هذه الكلمة في اللسان، وذكرت في القاموس (عرر) مفسرة بقوله "التي أصابتها عين في لبنها" والطرق المذكورة في تفسير ابن فارس، هو ضراب الفحل.
([50]) وهذا شاهد آخر لوصف الجمع بفعلاء المفرد. انظر ما أسلفت من التحقيق في مجلة الثقافة 2151 والمقتطف نوفمبر سنة 1944 والمقاييس (حر).
([51]) هذا التفسير لم يرد في المجمل ولا في سائر المعاجم المتداولة.
([52])  كلمة " أراه" ساقطة من الأصل. وصدر البيت في ديوانه 154:
* خليلي الذي دلى لغي خليلتي *
          وعجزه في اللسان:
* جهارا فكل قد أصاب عرورها *
          وضبطت " عرورها" بالنصب، صوابه الرفع، فالقصيدة مضمومة الروي.
([53]) ديوان الطرماح 97 واللسان (شنظ، أقن). وقد سبق في (أقن).
([54]) في الأصل: "ملك الزبيري".
([55]) أنشد صدره في اللسان (عرر 236 س11).
([56]) قد فهم أن المراد قبيلة من القبائل. لكن في اللسان: "في قول الشاعر يذكر امرأة".
([57]) في الأصل: "المعرار ومن النخل"، صوابه في اللسان.
([58]) التكملة من اللسان.

ـ

##### Türkçe

(عَيْن babı ve ondan sonra gelenler, مضاعف, مطابق ve أصم içinde)
(**عن**) **العين** ve **النون** iki asıldır; bunlardan biri, şeyin ortaya çıkmasına ve yüz çevirmesine delâlet eder; diğeri ise hapsetmeye delâlet eder.
Birincisi, Arapların sözü: **عَنَّ** bize şöyle şöyle **يَعِنّ** **عُنُونا**, yani senin önünde ortaya çıktığı zaman. Dedi ki:
Bize bir sürü ortaya çıktı; sanki onun koyunları*** etekleri sarkıtılmış bir örtü içinde dönüp duran bakirelerdir([1])
İbnü’l-A‘râbî dedi: **العَنان**: sana bir şeyden ortaya çıkan şeydir. Halîl dedi: **عَنان السَّماء**: ona baktığın zaman ondan sana ortaya çıkan şeydir. Şemmâh’ın sözüne gelince:
Onun susuzluğunu, kızgın yazın yumurtası içinde dürdü; sonra*** keçiler, iki **الشِّعريَين**’in **عَنان**’ında koştu([2])
Bir topluluk onu böyle fetha ile rivayet etti: “**عَنان**”; Ebû Amr ise “**في عِنان الشِّعر بَين**” diye rivayet etti; iki **الشّعريَين**’in ilk parıltısını kasteder.
Ebû Ubeyde dedi: Ve meselde: “**معترضٌ لعَنَن لم يَعْنِه**([3])”.
Halîl dedi: **العَنُون**; binek hayvanlarından ve başkalarından: yürüyüşte öne geçen.
Dedi ki:
Sanki semer, onunla bir **خَنوف**’a bağlanmış*** **الجَوْنات**’tan bir **هاديةٌ عَنونُ**([4])

قال **الفرّاء**: **العِنان**: **المُعَانّة**’dir; o da **المعارَضة** ve **المعانَدة**’dir. Ve inşad etti:
ستَعلم إنْ دارت رحى الحربِ بيننا  *** عِنانَ الشِّمالِ من يكونَنَّ أضْرعا

قال **ابنُ الأعرابيّ**: Falan, falanla **شِركةَ عِنان** ortaklığına ortak oldu; bu, elinde olanın bir kısmına **يَعِنَّ** etmesidir; böylece onda ona ortak olur; yani **يعرِض** eder. Ve inşad etti:
مابدَلٌ من أُمِّ عثمانَ سَلْفَعٌ  *** من السُّود ورهاءُ العِنان عَرُوبُ([5])

Dedi: **عَروب**; yani bozuk. Onların “**عَرِبَتْ** معدته” sözünden; yani bozuldu. قال **أبو عبيدة**: Atlardan **المِعَنُّ**: hiçbir şey görmez ki ona **عارَضَه** etmesin. Dedi: ve **المِعنُّ**: bakışı şiddetlenen, tükürüğü ıslanan, sesi uzaklaşan ve sözün hiçbir sanatı onu yormayan hatip. Dedi:
* مِعَنٌّ بخطبَته مِجْهرُ([6]) *

Babdan: **عُنوان** الكتاب; çünkü onda olanın en belirgini ve en açığıdır. Denir: **عَنَنْت** الكتابَ **أعُنُّه** **عَنّاً**, ve **عَنْوَنْتُه**, ve **عنَّنته** **أعنِّنُه** **تعنينا**. Ve emrettiğinde “**عَنِّنْه**” dersin.

قال **ابن السِّكِّيت**: Denir: onu **عينَ عُنَّةٍ**([7]) karşıladım; yani ansızın; sanki talep olmaksızın bana arz oldu. قال **طُفيل**:
* إذا انصرفت من عُنَّةٍ بعد عُنَّةٍ([8]) *

Ve denir: göğe giden dağa **عان** denir; çoğulu **عَوَانّ**.

Ve asılın öteki kısmına gelince, o da hapsetmedir: **العُنَّة**, o da ağıldır; çoğulu **عُنَن**. قال **أبو زياد**: **العُنَّة**: taşlardan inşa ettiğin bir yapıdır; çoğulu **عُنَن**. قال **الأعشى**:
ترى اللّحمَ من ذابِلٍ قد ذوَى  *** ورَطْبٍ يُرفَّع فوقَ العُنَنْ([9])

Denir: **عَنَّنْت** البعير: onu **العُنَّة** içinde hapsettim. Ve bazen **النُّونات**ın birleşmesini ağır buldular da sonuncusunu **ياء**’ya çevirdiler; nitekim derler:
* تَقضِّيَ البازِي إذا البازِي كَسَرْ([10]) *

Böylece **عَنَّيْت** derler. Dedi:
قطعتَ الدّهرَ كالسَّدِم المُعَنَّى  *** تُهدِّر في دِمشقَ ولا تَريمُ([11])

Bununla **المعنّن** kastedilir. Bazıları dedi: aygır, onların yanında rıza ile değildir; **ثَِيلهِ** üzerine bir değnek arz eder; deveye çöktüğünde onu aşması için, değnek onu men eder. O değnek **النِّجَاف**’tır. Bunu istediklerinde onu uzaklaştırırlar ve ondan daha kerim bir aygır getirip onu ona aşırırlar; böylece birincisine **المُعَنَّى** adını verdiler. Ve inşad etti:
* تَعَنّيتُ للموتِ الذي هو نازِل *

Yani: **المعَنّى** ile yapıldığı gibi, nefsimi şehvetlerden hapsettim. Ve meselde: “**هو كالمُهَدِّر في العُنَّة**([12])”. Dedi: ve meşhur rivayet: **تَعَنَّنتُ**; o da kadınlara gelmeyen **العِنِّين**’dendir.

Babdan: **عِنَانُ** الفَرَس; çünkü o hapsolur; çoğulu **أعِنَّة** ve **عُنُن**. **الكسائيّ**: **أعْنَنْتُ** الفَرسَ: ona **عِناناً** yaptım. Ve **عنَّنْتُه**: onu **بعِنانه** ile hapsettim. أما **المرأة المعنَّنَة** ise bu, teşbih yolundadır; o ancak ince karınlı, narin, **جُدِلت** **جَدل** **العِنان** olan kadındır. Ve inşad etti: Ve mahallede **بيضاتُ دارّية**  *** **دَهَاس** **معنَّنَة** **المرتدَى**([13])

قال **أبو حاتم**: **عِنان** المتن **حَبْلاه**([14]). Bu da teşbih yolundadır. قال **رؤبة**:
* إلى عِنانَيْ ضامرٍ لطيفِ([15]) *

Ve **العِنان**’da asıl, hapsetmede zikrettiğimizdir.

Arapların **العِنان** hakkında emsalleri vardır; derler: “**ذلّ لي عنانُه**”, boyun eğdiğinde. Ve “**هو شديد العِنان**”, boyun eğmez olduğunda. Ve “**أَرْخِ من عِنانه**” yani ondan ferahlat. Ve “**ملأتُ عِنان الفرس**”, yani **الحُضْر**da onun gayretinin sonuna vardım. Dedi:
حرف بعيد من الحادي إذا ملأت *** شمسُ النهارِ عِنان الأبرَق الصَّخبِ([16])

Yani: güneş, **الجندب**’in gayretinin sonuna vardığında; o da **الأبرق**’tır. Ve derler: “**هما يجريانِ في عِنانٍ واحد**” bir işte veya fazilette eşit olduklarında. Ve “**جرى فلانٌ عِناناً أو عنانين**”, yani bir koşu veya iki koşu. قال **الطِّرِمّاح**:
سيعلمُ كلهم أنّي مُسِنٌّ  *** إذا رفعوا عناناً عن عِنانِ([17])

قال **ابن السِّكّيت**: “**فلان طَرِبُ العِنان**” ile hafiflik ve çeviklik kastedilir. Ve “**فلانٌ طويل العِنان**”, yani istediğinden **يُذَاد**([18]) edilmez; şerefi veya malı sebebiyle. قال **الحطيئة**:
* مجدٌ تليدٌ وعِنانٌ طويل([19]) *

Ve bazıları dedi: ata **عِنانَه**’ini büktüm; yani onu gemledim. Ve “**اثْنِ** على فرسك **عِنانَه**”, yani onu gemle. قال **ابنُ مقبل**:
وحاوَطَنِي حتَّى ثنيتُ عِنانَه  *** على مُدبِرِ العِلْباء ريَّانَ كاهِلُهْ([20])

Ve şairin sözüne gelince:
ستعلم إن دارت رحَى الحرب بيننا  *** عِنانَ الشِّمال من يكونَنَّ أَضْرَعا

Şüphesiz **أبو عبيدة** dedi: “**عِنان الشِّمال**” sözüyle, koyunun solunda asılan yürüyüş bağını kastetti ve onu bununla lakapladı. Başkası dedi: binek hayvanı ancak solundan çevrilir. Mana: kendi yönü üzere dönüp dolaştığında. Bazıları dedi: **عِنان الشمال** uğursuz bir iştir; nitekim ona şöyle denir:
* زجَرْتُ لها طَير الشِّمال([21]) *

Ve derler: işinde başarıya erene: “ikinci olarak **عِنَانَه** geldi”.

(عب) **العين** ve **الباء**: su ve başkasında çokluk ve büyüklüğe delalet eden tek sahih asıldır. Bundan: **العَبُّ**; o, emmeden su içmektir. Denir: kapta **عَبَّ** **يَعُبُّ** **عَبّاً**, şiddetli bir içişle içtiğinde. Hadiste: “Suyu emerek için, onu **تَعُبُّوه** **عَبّاً** etmeyin; çünkü **الكُبادَ** **من العَبِّ**’dendir.” Dedi:
* إذا يعُبُّ في الطَّوِيِّ هَرهَرا([22]) *

Ve denir: **عَبَّ** **الغَرْب** **يَعُبّ** **عَبّاً**, su çekme sırasında ses çıkardığında. Ve yürüyüşte **العُباب**: sürat([23]). قال **الفرّاء**: **العُباب**: selin büyüğüdür. Babdan **اليَعبوبُ**: çok koşan cins at; ve denildi: uzun; ve denildi: koşuda kadri uzak olan; ve inşad etti:
 بأجشِّ الصَّوتِ يعبوبٍ إذا  *** طُرِقَ الحيُّ من الغَزو صَهَلْ

Ve **اليعبوب**: suyu çok, akışı şiddetli nehir. Dedi:
تخطُو على بَرديَّتينِ غذاهما  *** غَدِقٌ بساحة حائرٍ يعبوبِ([24])

Ve derler: erkeklerden **العَبْعَب**: sözünde **يُعَبْعِب** eden ve boğazında konuşan kimsedir. Ve denir: **ثوبٌ عَبْعَبٌ** ve **عَبعاب**, yani geniş. Dedi: ve erkeklerden **العبعاب**: uzun. Ve **العَبعَب**: yün örtülerden, yumuşak ince bir örtüdür. Ve inşad etti:
ولُبْسِكِ العَبعبَ بعد العبعبِ ***
بُدِّلتِ بعد العُرْيِ والتّذعلُبِ
مطارفَ الخَزّ فجرِّي واسحبي([25])

Ve bu babdan şâz olan: **العُبَب**([26]): **الحَرمل**’e benzeyen bir ağaçtır; ancak göğe daha uzundur; iplikçikler çıkarır; **الحَرمل**’in **سِنَفَة**si gibi bir **سِنَفَة**si vardır; yaprağı yoğundur. قال **ابنُ مَيّادة**:
كأنَّ بَرديَّةً جاشت بها خُلُجٌ  *** خُضْرُ الشَّرائع في حافاتها العُبَبُ

Ve birinci baba yaklaşan ve onun kıyasından uzak olmayan şeylerden: **الخليل**’in naklettiği üzere **العبعب**: gençliğin nimeti. Ve gençlerden **العَبعَب**: tam olan.

(عت) **العين** ve **التاء** iki asıldır: birincisi sahih olup sözün ve çekişmenin tekrarına delalet eder; ikincisi, gençlerin sıfatlarından bir şeydir; belki de sahih olur.

Birincisi, **الخليل**’in naklettiği: **عتّ** **يعُتّ** **عتَّاً**; bu, sözü defa defa tekrar ettiğinde olur. Ve “**عَتَتُّ** على فلانٍ قولَه” denir; yani ona sözü defa defa tekrar ettin. Ve bundan: sözde **التَّعتُّت**; denir: **تَعَتَّتَ** **يتعتَّت** **تعتُّتاً**, onda devam etmediğinde. Ve inşad etti:
خليليَّ عُتَّا لي سُهَيْلة فانظرا  *** أجازعةٌ بعدي كما أنا جازعُ

Yani: onunla sözü karşılıklı tekrarlayın. Bundan denir: **عاتَتّه** **أُعاتُّه** **معاتّةً**. قال **أبو عبيد**: falanla **أُعاتُّ** ve **أُصاتُّ** etmeyi sürdürdüm; **عِتَاتاً** ve **صِتاتاً**; ikisi de çekişmedir. Ve **الصَّت**’ın aslı çarpmadır.

Ve sahih olması muhtemel olan asla gelince: derler ki **العُتْعُت**: gençtir. Dedi:
لما رأته مُودَناً عِظْيرّا  *** قالت أريد العُتعت الذِّفِرَّا([27])

**الذّفِرّ**: uzun. **المُودَن** ve **العِظْيَرّ**: kısa. Ve derler: **العُتعُت**: oğlaktır.

(عث) **العين** ve **الثاء** iki sahih asıldır: birincisi bilinen bir küçük hayvancağa delalet eder, sonra başkası ona benzetilir; ikincisi bir şeyde nimete delalet eder.

Nimet kısmına gelince, **الخليل** dedi: **العَثعَث**: kolay kum tepeciğidir. Dedi:
كأنَّه بالبحر من دون هَجَرْ  *** بالعَثْعَث الأقصى مع الصُّبْح بَقَرْ

Bazıları dedi: **العَثْعَث** **العَدَاب**([28]) ve **اللَّبَب**’dendir; ikisi de kumun sızma yeri([29]) ve yığılmışıdır. Ve **العَثْعَث** bitkinin keremlerindendir([30]). Dedi:
كأنّها بيضةٌ غَرّاء خُطّ لها في *** عَثْعَث يُنبِت الحَوْذان والعَذَما([31])

Babdan veya ona yakın olarak: onların şarkıyı **عِثَاثاً** diye adlandırmaları; bu, onun güzelliği ve onunla lafzın yumuşaklığı sebebiyledir([32]). قال **كثيِّر**:
هَتُوفاً إذا ذاقها النّازعونَ  *** سمعتَ لها بعد حَبْضٍ عثاثا([33])

Ve **عَثْعَثُ الوَرِك**: ondan yumuşayan kısımdır. قال **ذو الرُّمَّة**:
تريكَ وذا غدائرَ وارداتٍ  *** يُصبْن عَثاعِث الحَجَبات سُودِ([34])

Öteki asıl: **العُثَّة**; o, yünü yalayan güvedir. Denir: **عَثَّتِ** الصُّوفَ وهي **تَعُثُّه**, onu yediğinde. Ve Araplar der:
* عثَيثة تقرُمُ جِلداً أملسا([35]) *

Zayıfın bir şeye tesir etmeye çabalayıp da güç yetirememesine mesel vurulur.

Ve buna benzetilenlerden, **أبو زيد**’in sözü: şüphesiz kadınlardan **العُثّة**: silik olan; zayıf olsun olmasın; çoğulu **عثائث**. Başkası dedi: o, kocakarıdır. Ve inşad etti:
فلا تحسبَنِّي مثلَ مَن هو قاعدٌ  *** على عُثَّةٍ أو واثقٌ بكسادِ

Ve buna hamledilenlerden: onların “falan **عُثُّ مالٍ**” sözü; yani onun hizası; yani sanki yüne yapışan **العُثَّة** gibi ona yapışır. Ve bundan: **عَثْعَث** بالمكان: orada ikamet etti. Ve **عثعثت** إلى فلانٍ: yani ona yaslandım.

(عج) **العين** ve **الجيم**: seste veya tozda ve benzeri şeyde bir yükselmeye delalet eden tek sahih asıldır. Bundan: **العجُّ**: sesi yükseltmek. Denir: kavim **عجّ** **يَعِجُّون** **عَجّاً** ve **عجيجاً**; ve “**عجُّوا** بالدُّعاء” denir; yani seslerini yükselttiler. Hadiste: “Haccın en faziletlisi **العَجّ** ve **الثَّجّ**’dir”; **العجّ** zikrettiğimizdir. Ve **الثَّجُّ**: kanı akıtmak. قال **وَرَقة**:
وُلوجاً في الذي كَرِهت مَعدٌّ  *** ولو عَجَّت بمكَّتها عجيجا([37])

Yani: dine giriş. Ve **عجيج** الماء: onun sesi; bundan **النهر العَجَّاج**. Ve denir: deve böğürmesinde **عَجَّ** **يَعَِجّ** **عجيجاً**. Dedi:
* أنعَتُ قَرماً بالهَدير عاجِجَا *

Böğürmesini tekrar ederse **عَجْعج** denir. Ve derler: yay **عَجَّت**, ses çıkardığında. Dedi:
تَعُجُّ بالكفِّ إذا الرّامي اعتزم  *** ترنُّمَ الشّارف في أُخرَى النعَمْ

قال **أبو زيد**: rüzgâr **عَجَّت** ve **أعَجَّت**, şiddetlendiğinde ve toprağı sürdüğünde. Ve **يوم مِعَجٌّ**: yani **عَجَاج** sahibi. Ve **العَجاج**: rüzgârın kaldırdığı tozdur; tekili **عَجَاجة**. Ve denir: rüzgârı **عجَّجت** **تعجيجاً**. Ve evi dumanla **عَجَّجْتُ**; ta ki **تَعَجَّج** edinceye kadar.

Babdan: **فرس عجعاج**; yani koşucu. Dedi: ancak ona bu ad verildi; çünkü **العَجَاج**ı kaldırır. Ve inşad etti:
وكأنَّه والرِّيح تضرب بُرْدَه  *** في القوم فوق مخيَّسٍ عجعاجِ

Ve **العَجَاجة**: koyun ve deveden çok olan([38]).

Mesel ve teşbih yürüyüşünde olanlardan: “falan, falana **عجاجَتَه**([39]) sarar” derler; yani ona baskın yaptı; sanki bu, savaşın ve başkasının **عجاجة**sindendir. قال **الشَّنفَرى**:
وإني لأهوى أنْ أَلُفّ عَجاجتي *** على ذِي كِساءٍ من سَلامانَ أو بُرْدِ([40])

Ve **اللِّحياني** nakletti: **رجل عَجعاجٌ**; yani çok bağıran. Babın kıyası dosdoğru geçti. أما onların “**العجعجة**: şeddeli **الياء**’yı **جيماً** yapmandır” sözü ve onların inşadı:
* يا ربِّ إِنْ كنتَ قبِلتَ حِجَّتِجْ *

Bu ise, onunla meşgul olmanın bir yönü olmayan ve ne olduğu bilinmeyen şeylerdendir.

(عد) **العين** ve **الدال**: **العَدّ** olan sayımdan boş kalmayan tek sahih asıldır. Ve şeyin hazırlanması olan **الإعداد**’dan. Babın bütün dalları bu iki manaya döner. **العَدُّ**: şeyin sayımıdır. Dersin: **عددت** الشيءَ **أعُدُّه** **عَدّاً**; ben **عادٌّ**’ım; şey **معدود**’dur. **العَديد**: çokluktur. Ve falan, salihlerin **عِداد**’ındadır; yani onlarla sayılır. **العَدَد**: sayılanın miktarıdır; ve denir: falan oğullarının **عديد**i ve **عَدَد**i ne çoktur. Ve şüphesiz onlar on bin üzerine **يتعادُّون** ve **يتعدَّدُون**; yani onun üstüne çıkarlar. Öteki yönden **العُدَّة**: meydana gelecek bir iş için hazırlanmış şeydir. Denir: **أعددت** الشيءَ **أعِدُّه** **إعداداً**. Ve şeye **استعددت** ve ona **تعدَّدت**.

قال **الأصمعيّ**: Ve emsallerde:
* كلُّ امرئٍ يَعْدُو بما استعدَّا([41]) *

Babdan: **العِدَّة** **العَدّ**’dandır. Ve babdan: **العِدّ**: suyun toplandığı yer; çoğulu **أعداد**. Ancak onu babdan dedik; çünkü kesilmeyen su, sanki daima hazırlanmış şey gibidir. Dedi:
وقد أجَزْتُ على عَنْس مذكَّرة  *** ديمومةً ما بها عِدٌّ ولا ثَمَدُ([42])

قال **أبو عُبيدة**: **العِدَّ**: bol kuyulardan eski olanıdır; bu yüzden “**حَسَبٌ عِدٌّ**” denir; yani eski; çoğulu **أعداد**. Dedi: ve her kuyuya **عِدّاً** yaparlar. Ve derler: **ماءٌ عِدٌّ**; onu sıfat yaparlar; bu, kuyu sularından olduğunda. Dedi:
لو كنتَ ماءً عِدّاً جَمَمْتُ إذا  *** ما أوْرَدَ القوم لم يكُنْ وَشَلاَ([43])

قال **أبو حاتم**: **العِدُّ**: yerin suyudur; nitekim **الكَرَع** göğün suyudur. قال **ذو الرّمّة**:
بها العِينُ والآرامُ لا عِدَّ عندها *** ولا كَرَعٌ، إلاَّ المغاراتُ والرَّبْلُ([44])

أما **العِدَاد** ise, sokulanın ağrısının kabarmasıdır. Onun türetimi ve kıyası sahihtir; çünkü o, belirli bir vakit içindir; sanki o vakit sayılır. قال **الخليل**: **العِداد** sokulanın ağrısının kabarmasıdır; bu, öyle ki bazı yılan, soktuğu kimse ıslandığında geri döner. Ve “**عادَّته**” denseydi doğru olurdu; bu, sokulduğu günden beri ona bir yıl tamam olduğunda, ağrı onda kabarır. O **مُعادٌّ**’dır; ve sanki onun türetimi, ayların ve günlerin sayısı cihetinden hesaptandır; yani ağrı, yılın geçeni sayardı; tamam olunca sokulana geri dönerdi. قال **الشّيباني**: **عِدَاد** الملدوغ: saatte saat ağrıyı bulmasıdır. قال **ابن السِّكيت**: **عِدَاد** السَّليم: ona yedi gün sayılmasıdır; geçerse ona iyileşme umdular; yedi geçmezse o **عداد** içindedir. قال **ابن الأعرابي**: **العِداد** عطا günü; ve yılda vakti belirlenmiş her şey böyledir. Ve ondan, عليه السلام sözü: “**ما زالت أُكْلةُ خَيبرَ تعادُّني فهذا أوَانَ قطعَتْ أبهَري**”; yani her yıl bir vakitte bana gelir. Dedi:
أصبح باقي الوصلِ من سُعادا  *** عَلاقةً وسَقَماً عِدادا

Ve babdan: **العِدَّانُ**: zaman; ona **عِدّاناً** denildi; çünkü her zaman sınırlı, sayılıdır. وقال **الفرزدق**:
بكيتَ امرأً فَظَّاً غليظاً ملعَّنا  *** ككِسرى على عِدَّانه أو كقيصرَا([45])

قال **الخليل**: denir: bu, gençliğinin **عِدَّان**ında ve mülkünün **عِدّان**ında oldu; o, onun en çoğu, en faziletlisi ve en evvelidir. Dedi:
* والملك مخْبوٌّ على عِدّانه *

Mana: bu, ona hazırlanmış, **مُعَدّاً** idi. Bu, **الخليل**’in sözüdür. Ve **الشيباني**’den nakledildi: **العِداد**, kavmin toplanıp her birinin bir nafaka çıkarmasıdır. أما yayın **عِداد**ı ise, bir topluluk([46]) onun sesi olduğunu söyler; böyle mutlak söylerler. Bundan daha sahih olan, **ابن الأعرابيّ**’nin dediğidir: yayın **عداد**ı, onu saatte saat titreştirmenidir. Bu daha kıyaslıdır. **الهذليّ**([47]) onun **عِداد**ı hakkında dedi:
وصفراءَ* من نبعٍ كأنَّ عِدادَها  *** مُزَعْزِعةٌ تُلقِي الثِّيابَ حُطومُ

أما **كُثَيِّر**’in sözü:
فدَع عنك سُعْدى إنّما تُسْعِفُ النَّوى *** عِدَادَ الثُّرَيَّا مرَّةً ثم تأفُِلُ([48])

**ابنُ السّكّيت** dedi: denir: falanla, **عِداد** الثُّرَيَّا القمر karşılaştım; yani ayda bir defa. Ve zannettiler ki ay, **الثُّرَيَّا**’ya ayda bir defa iner.

أما **مَعدٌّ** ise, bazıları onu bu babda zikretti; sanki **الميم**’i زائد yapıyorlar ve onu **بِمَفْعَل** vezninde tartıyorlar. Bu, bize göre böyle değildir; çünkü kıyas onu gerektirmez. O, bize göre **فَعَلٌّ**’dır; **الميم** ve **العين** ve **الدال**’dandır; onu **الميم** kitabının yerinde zikrettik.

(عر) **العين** ve **الراء** dört sahih asıldır.

Birincisi, bir şeyi hoş olmayanla bulaştırmaya ve benzerine delalet eder; ikincisi bir sese delalet eder; üçüncüsü yücelik ve yükselmeye delalet eder; dördüncüsü bir şeyi işlemeye delalet eder. Bu, Arapların sözünden kıyaslanan şeyde bitkileri ve yerleri saymamak şartıyla.

Birincisi **العَرُّ** ve **العُرّ**’dur. قال **الخليل**: ikisi iki lehçedir; **الجَرَب** denir. Ve aynı şekilde **العُرَّة**. Ancak buna o ad verildi; çünkü o, bedene bir bulaşma gibidir. Ve **العُرَّة** bizzat pisliktir denir. Hadiste: “Allah, **العُرّة**’nin satıcısına ve alıcısına lanet etti.”

قال **ابنُ الأعرابيّ**: **العَرُّ** **الجَرَب**’dir. Ve **العُرّ**: devenin derisinin soyulmasıdır. Ancak dağlama, **العَرّ**’dan olur, **العُرّ**’dan olmaz. قال **محمد بن حبيب**: **جمل أعَرُّ**; yani uyuz. Ve **ناقة عَرّاء**. قال **النَّضر**: **جَمَلٌ عارٌّ** ve **ناقة عارّة**; ve uyuzda **مَعرور** denmez; çünkü **المعرورة**([49]) sütünde ve aşımında göze isabet eden şeydir. Ve bir meselde: “**نَحِّ الجَرباء عن العارَّة**”. Dedi: **الجرباء**: uyuzun kapladığı; ve **العارّة**: onda bunun başladığı; sanki bir adam uyuz develerini([50]) **العارّة**’den uzaklaştırmak istedi de arkadaşı onu bununla azarladı; yani niçin uzaklaştırıyor, hepsi uyuz. Ve denir: **ناقةٌ معرورة**; memesine bir necaset değmiştir de sütü bozulur([51]). Ve **رجلٌ عارورة**; yani pis. قال **أبو ذؤيب**:
* فكلاًّ أراه قد أصابَ عُرورُها([52]) *

قال **الأصمعيّ**: **العَرُّ**: **القَرْح**’tır; **القُوَباء** gibi; develerin boyunlarında çıkar; en çok **الفُِصلان**’a isabet eder:

قال **أبو زيد**: denir: falan **أعَرَّ**, develerine **العُرّ** isabet ettiğinde.

قال **الخليل**: **العُرَّة**: pisliktir; denir: o, **العُرَر**’den bir **عُرّة**’dir; yani ona yaklaşan, onu şer ile bulaştırır. Dedi: ve **العُرَّة**, kuşunkinde de kullanılabilir. قال **الطِّرِمّاح**:
في شَنَاظِي أُقَن بينَها *** عُرَّةُ الطَّير كصَومِ النَّعامْ([53])

**الشَّناظِي**: dağın uçları; teki **شُنْظُوَة**. Ve ancak bu beyitte işitilmiştir.

Ve denir: **استعرَّهم الشّرُّ**, onda (kötülük) onların içinde yayıldığı zaman. Ve denir: **عَرّهُ بشرّ يُعرُّه عَرَّا**, onu onunla attığı zaman. Halîl dedi: **المَعَرَّة**: insana günahtan isabet eden şey. Allah Teâlâ dedi: ﴿فَتُصِيبَكُمْ مِنْهُمْ مَعَرَّةٌ بِغَيْرِ عِلْمٍ﴾ [el-Feth 25].

Ve belki bu bâbdandır, Ebû Ubeyd’in rivayet ettiği: bir adam, onda **عَرَارةٌ** vardır; yani kötü huy.

Ama **المعْتَرُّ** ki o fakirdir ve seni **يَعْتَرُّكَ** ve sana **يتعرَّض** eder; bizce o bundandır; sanki o, bir insan ki **يُلاَزُّ** edilir ve (o da) (başkasına) **يلازم** olur. Ebû Ubeyd’in kötü huydan zikrettiği **العَرَارة** ise, onda başka bir lugat vardır; Şeybânî dedi: **العُرْعُر**: kötü huy. Mâlik ed-Dübeyrî dedi([54]) :
وركبَتْ صَوْمَها وعُرْعُرَها  *** فلم أُصْلِحْ لها ولم أَكَِدِ([55])
Der ki: onlar için, yaptıklarını düzeltmedim([56]). Ve **الصَّوم**: pisliktir. (Şunu) ister: kötü fiillerini ve yerilmiş huyunu işlemiştir.

Ve bâbdandır **المِعْرَار**, hurmadandır([57]). Ebû Hâtim dedi: **المعرار**: **المِحْشاف**. Ve denir: bilakis **المِعْرَار** odur ki ona [**العَرّ** gibi, ve o([58]) ] uyuz isabet eder.
--------------ــــ
([1]) İmru’ul-Kays’ındır, Muallakasında. Ve **دوار**: put; **الدال**’ın zammesiyle ve fethasıyla, şeddeli ve şeddesiz olarak söylenir.
([2]) Asılda: “في بيضة القيض” tahriftir; doğrusu Lisân’da (بيض) (böyledir). Ve Dîvân’da 44: “في بيضة الصيف”.
([3]) Lisân’da (عنن 163): “مُعْرِض”.
([4]) Beyit Nâbiga’nındır, Lisân’da (عنن 176 خذف 408). Ve **الخذوف**: dizginler, hızlarından çakılı **تخذف** eder; yani onu atar. Asılda: “خذروف” tahriftir. Ve ayrıca şöyle de rivayet edilir: “خنوف”.
([5]) Lisân’da (عنن 164) onu inşâd ettiği gibi gelmiştir; ve onun ardından şu sözü zikretti: “معنى قوله ورهاء العنان أنها تعتن في كل كلام وتعترض”. Ve (عرب 81)’de onu şöyle inşâd etti: “فما خلف من أم عمران”.
([6]) Şiir, Tahla’ânındır; Muâviye’yi açıklıkla övüyor; Beyân ve’t-Tebyîn’de (1: 127) tahkikimizle (böyledir). Beytin صدر’ı: * ركوب المنابر وثابـها *
([7]) Asılda ve Mücmel’de zabtı böyle gelmiştir.
([8]) Asılda böyle zabt edilmiştir; ve istişhâdın gerektirdiği budur. Lisân sahibi onu (عنن)’de şu söz için şâhid olarak inşâd etmiştir: “والعنة، بالفتح: العطفة”. Beytin عجز’ı Lisân’da ve Tufeyl Dîvânı 10’da olduğu gibi: * وجرس على آثارها كالملوب *
([9]) A‘şâ Dîvânı 19 ve Lisân (عنن 166).
([10]) ‘Accâc, Dîvânında 17 ve Lisân (قضض).
([11]) Velîd b. ‘Ukbe’nindir, Lisân’da (سدم، عنا) olduğu gibi. O, Muâviye’yi Ali ile savaşmaya teşvik ettiği beyitlerdendir; Lisân sahibi onu (حلم 36-37)’de rivayet etmiştir.
([12]) Lisân’da (عنن 116) dedi: “يضرب مثلاً لمن يتهدد ولا ينفذ”.
([13]) Asılda: “دهالس”, tahriftir. Ve **الدهاس**: kumdan her pek yumuşak olan; onları yumuşak tepeye benzetti.
([14]) Asılda: “جلاه”; doğrusu Mücmel ve Lisân’dadır.
([15]) Ru’be Dîvânı 102 ve Lisân (عنن 165).
([16]) Lisân’da (عنن) onu inşâd etti.
([17]) Tırmâh Dîvânı 175 ve Lisân (عنن); ve Dîvân şerhinde: “المعنى سيعلم الشعراء أني قارح”.
([18]) Asılda: “لا يراد”.
([19]) Dîvânında 84’te صدر’ı: * بلغه صالح سعي الفتى *
([20]) Beyit Lisân’da (عنن).
([21]) Ebû Züeyb el-Hüzelî’nindir, Dîvânında 70 ve Lisân’da (شمل). Beyit tamamıyla:
زجرت لها طير الشمال فإن تكن  *** هواك الذي تهوى يصبك اجتنابها
([22]) Lisân’da (هرر) ve el-Muhassas: (17: 26):
سلم ترى الدالي منه أزورا  *** إذا يعب في السري هرهرا
([23]) Bu kelime, tedavülde olanlarda gelmemiştir; ve Mücmel’de zikredilmemiştir.
([24]) Beyit Kays b. el-Hatîm’indir, Dîvânında 6. Ve onun عجز’ı Lisân’da (2: 63) muharref olarak rivayet edilmiştir; ve (2: 123)’te geçmişti.
([25]) Recez, Lisân’da (عبب).
([26]) Kelime Lisân’da gelmemiştir. Ve Kâmûs’ta onun “**الردن**” olduğu; ve o, yenin aslıdır.
([27]) Recez, Lisân’da (عتت).
([28]) **العداب**, **الدال**’ı muhmela ile: kumdan ince olan. Asılda: “العذاب” tahriftir.
([29]) **الدال** ile **مسترق** ve **مستدق** da denir. Ve o, incelen ve inceliktir; ve Lisân’da (دقق): “ومستدق كل شيء ما دق منه واسترق”. Ve (رقق)’da: “ومسترق الشيء: ما رق منه”.
([30]) Yani bitkinin iyi olduğu yerlerden; **مكرمة**’nin cem‘i; **الميم** ve **الراء**’ın fethasıyla.
([31]) Beyit Kutâmî’nindir, Dîvânında 69 ve Lisân’da (عثث، عذم).
([32]) Ondan **عاثَّ** denir; **يعاثّ**; **معاثّة** ve **عثاثاً**.
([33]) Beyit Mücmel’de ve Lisân’da (عثث).
([34]) Zü’r-Rumme Dîvânı 151 ve Mücmel (عث). Ve onun ardından Dîvân’da:
مقلد حرة أدماء ترمي  *** بحدتها بقاترة صيود
([35]) Bu meseli vuranların en eskilerinden: el-Ahnef b. Kays; Hârise b. Bedr el-Gudâfî onu ayıpladığı zaman, Ziyâd’ın yanında; Lisân (عثث) ve el-Meydânî (2: 424).
([36]) **الخاملة**, **الخاء**’ı mu‘ceme ile; ve Lisân’da: “المحقورة الخاملة”; asılda: “الحاملة”.
([37]) Beyit, İbn Hişâm Sîresi 121 Göttingen’de ona ait beyitlerdendir. Ve onda “قريش”, “معد” yerine. Ve ondan önce:
فيا ليتي إذا ما كان ذاكم  *** شهدت وكنت أكثرهم ولوجا
([38]) Mücmel’de de böyledir; ve Lisân’da: “الكثير”.
([39]) Asılda: “بجناحيه”; doğrusu Mücmel ve Lisân’dadır: ve Mücmel’de ayrıca: “على بني فلان، إذا أغار عليهم”. Ve Lisân’da: “على بني فلان، أي يغير عليهم”.
([40]) Beyit, onunla birlikte bir karîniyle Aġânî’de (21: 88). Ve Mücmel’de ve Lisân’da (عجج) onu inşâd etmiştir. Bk. Nevâdir Ebî Zeyd 164, Bağdâdî’nin Şerhu Şevâhidi’ş-Şâfiye’si 143 ve Mecâlis Sa‘leb 143.
([41]) Mesel, mensur olarak Meydânî’de (2: 95) gelmiştir.
([42]) Asılda: “عيس”, tahriftir. Ve Lisân’da Râ‘î için inşâd edilmiştir:
في كل غبراء مخشي متالفها  *** ديمومة ما بها عد ولا ثمد
([43]) Beyit A‘şâ’nındır, Dîvânında 157. Ve oradaki rivayeti: “إذا ما أورد القوم لم تكن”. Ve şerhte, İbn Fâris rivayetine uygun olanı işaret etti.
([44]) Zü’r-Rumme Dîvânı 458. Ve orada evveli: “سوى العين”. Asılda: “لا عند عندها ولا الكرع المغارات والرمل”; ve tashihi Dîvân’dandır. Ve Dîvân şerhinde: “المغارات: مكانس الوحش. والربل: النبات الكثير”.
([45]) Beyit, Ferazdak Dîvânında rivayet edilmemiş olanlardandır. O, Miskîn ed-Dârimî’yi hicvettiği beyitlerdendir; ve Miskîn, Ziyâd b. Ebîh’i mersiyelemişti. Bk. Lisân (عدد) ve Aġânî (18: 68) ve Mu‘cemu’l-Büldân (رسم ميسان) ve el-Hizâne (1: 468).
([46]) Asılda: “قياس”. Ve onu, ibarelerinin alışılmışından düzelttim.
([47]) O, Sâ‘ide b. Cüeyye el-Hüzelî’dir; Dîvânında 227’de bir kasidedendir.
([48]) Beyit, nisbesiz olarak (أفل)’de daha önce geçti; rivayeti: “قران الثريا”. Ve Lisân’da (عدد) onu inşâd etti.
([49]) Bu kelime Lisân’da zikredilmemiştir; ve Kâmûs’ta (عرر) zikredilmiştir; şu sözüyle açıklanmış olarak: “التي أصابتها عين في لبنها”. Ve İbn Fâris’in tefsirinde zikredilen yollar, erkeğin aşımıdır.
([50]) Ve bu, cem‘i müfredin **فعلاء**’sıyla vasfetmeye başka bir şâhiddir. Bk. Kültür Mecmuası 2151’de ve el-Mukteṭaf Kasım 1944’te ve el-Maqâyîs (حر)da tahkikten önce zikrettiklerim.
([51]) Bu tefsir, Mücmel’de ve tedavülde olan diğer sözlüklerin hiçbirinde gelmemiştir.
([52]) “أراه” kelimesi asıldan düşmüştür. Beytin صدر’ı Dîvânında 154’te:
* خليلي الذي دلى لغي خليلتي *
          Ve onun عجز’ı Lisân’da:
* جهارا فكل قد أصاب عرورها *
          Ve “عرورها”yı nasb ile zabt ettim; doğrusu ref‘tir; zira kaside, kafiye harfi zamme üzeredir.
([53]) Tırmâh Dîvânı 97 ve Lisân (شنظ، أقن). Ve (أقن)’de daha önce geçti.
([54]) Asılda: “ملك الزبيري”.
([55]) صدر’ını Lisân’da (عرر 236 س11) inşâd etti.
([56]) Muradın kabilelerden bir kabile olduğu anlaşılmıştır. Lakin Lisân’da: “في قول الشاعر يذكر امرأة”.
([57]) Asılda: “المعرار ومن النخل”; doğrusu Lisân’dadır.
([58]) Tekmile Lisân’dandır.

ـ

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

عَبَّ
1 عَبَّ ذ , aor. عَبُ٣َ , (S, Mgh, O, Msb,) inf. n. عَبٌّ, (S, Mgh, O, Msb, K,) He (a man, Msb) drank water without taking breath: (O, Msb, TA; and T in art. عنث: [this is the sense in which it is generally used:]) or he drank water without sipping or sucking in (مِنْ غَيْرِ مَصٍّ): (S, O:) thus, (S, O, Msb,) in the manner termed عَبٌّ, (S, O,) i. e. مِنْ غَيْرِ مَصٍّ, (Msb,) the pigeon drinks water, like horses and similar beasts; (S, O, Msb;) whereas other birds take it sip after sip: (Msb:) or he drank water at once, without interrupting the swallowing: AA says, the pigeon drinks thus; differing from the other birds; for these drink by little and little: (Mgh:) [in like manner also] Esh-Sháfi'ee says, the pigeon is a bird that drinks in the manner termed عَبٌّ, and cooes; for it does not drink like other birds, by little and little: (TA:) and it is said in a trad. that the livercomplaint (الكُبَاد) is occasioned by drinking in the manner termed عَبٌّ: (S, O, TA:) or عَبٌّ signifies [simply] the drinking water: or the gulping, or swallowing down: or the doing so uninterruptedly: (K, TA:) or the drinking water in a single stream, without interruption: (TA:) and the drinking with the mouth from a place, or vessel, containing water, not with the hands nor with a vessel: (K, TA:) you say, عَبَّ فِى المَآءِ, and فِى الاـِنَآءِ, he so drank of the water, and from the vessel: and [accord. to some] one says of a bird, عَبَّ; not شَرِبَ: (TA:) [but] Es-Sarakustee says, one does not say of a bird شَرِبَ المَآءَ, but حَسَاهُ. (Msb in art. شرب.) ― -b2- يَعُبُّ فِيهِ مِيزَابَانِ, in a trad. respecting the حَوْض [i. e. Mohammad's pool], as some relate it, means [Two spouts] were pouring forth into it with an uninterrupted pouring: but accord. to the relation commonly known, the verb is يغتّ, [i. e. يَغُتُّ in this sense, but يَغِتُّ in another sense, as meaning the making a murmuring sound,] with غ and ت. (TA.) ― -b3- عَبَّتِ الدَّلْوُ, (K,) [aor., app. تَعِبُّ,] inf. n. عَبٌّ, (TK,) The bucket made a sound in lading out the water. (K.) ― -b4- And عَبَّ البَحْرُ, inf. n. عُبَابٌ, The sea rose high, with multitudinous waves. (A.) [Accord. to Golius, عَبَّ said of the sea means It had broken waves: but for this he has named no authority.] ― -b5- And [hence,] ↓ عَبَّ عُبَابُهُ (tropical:) His speech was continual and abundant. (A.) ― -b6- عَبَبٌ [an inf. n., of which the verb, accord. to general analogy, is app. عَبَّ, first pers. عَبِبْتُ, aor. يَعَبُّ,] means [The interrupting in swallowing; or] the interrupting the swallowing. (TA.) -A2- عَبَّ, [aor., app., عَبِ٣َ ,] said of a plant, It became tall. (S.) ― -b2- And [said of a man] His face became beautiful, or comely, after having become altered. (TA.)

تعبّب العَبِيبَةَ
5 تعبّب العَبِيبَةَ ذ He drank the عَبِيبَة [q. v.]. (L, TA.) ― -b2- And تعبّب النَّبِيذَ He persevered, or persisted, in drinking the [beverage called] نَبِيذ. (Lh, K.) And He swallowed in consecutive portions the نَبِيذ, (A, TA,) and in large quantity. (A.)

عَبْعَبَ
R. Q. 1 عَبْعَبَ ذ He was put to flight. (O, K.)

تَعَبْعَبْتُهُ
R. Q. 2 تَعَبْعَبْتُهُ ذ I took it, or devoured it, altogether. (O, K.)

عَبُ الشَّمْسِ
عَبُ الشَّمْسِ ذ : see the next paragraph. -A2- عَبْ عَبْ is said when one orders another to conceal himself. (IAar, TA.)

عَبُّ الشَّمْسِ
عَبُّ الشَّمْسِ ذ , (O, K, TA,) as some say, (TA,) and الشَّمْسِ ↓ عَبُ, (O, K, TA,) which is the form commonly known and obtaining, (TA,) The light of the sun: (O, K, TA:) or the light of the dawn. (Az, TA.) By عَبْشَمْس as a proper name, is meant عَبْدُ شَمْسٍ: ISh says, among Saad are بَنُو عَبِ الشَّمْسِ; and among Kureysh, بَنُو عَبْدِ الشَّمْسِ. (TA.) [See also عَبْءٌ.] -A2- عَبُّ قُرٍّ is for حَبُّ قُرٍّ, meaning Hail. (K in art. حبقر.)

عُبٌّ
عُبٌّ ذ i. q. رُدْنٌ, (O, K,) which means The base (أَصْل) of the sleeve: (S and K in art. ردن:) or the fore part of the sleeve of the shirt: (M in that art.:) or the lower part thereof: (M in that art., and Har pp. 149 and 390:) or the sleeve altogether: (M in that art.:) but, as MF says, it is a vulgar word. (TA.)

عُبَبٌ
عُبَبٌ ذ The berries (حَبّ) of the كَاكَنَج or كَاكَنْج [thus differently written, from the Pers. كَاكْنَجْ], (K,) which, accord. to more than one of the leading authorities, is a tree, but is expl. by the author of the K [in its proper art.] as meaning a gum: (TA:) [what is here meant by it is the physalis alkekengi, or common wintercherry: accord. to Forskål (Flora Aegypt. Arab p. cvi.) the name عُبَب is applied to the physalis somnifera: and also (pp. cxxi. and cxxii. and 163) to the croton lobatum and croton villosum:] or it is applied by the physicians to the [plant itself called] كاكنج: (O:) or i. q. عِنَبُ الثَّعْلَبِ; (IAar, O, K;) which is said by Ibn-Habeeb to be an incorrect appellation, (O, TA,) being correctly عُبَب, but AM denies that the former is incorrect: (TA:) or i. q. رَآءٌ; (K;) i. e. the tree called رَآء: (TA:) or a tree, or plant, (شَجَرَةٌ,) of the [kind called] أَغْلَاث: (K:) AHn says, on the authority of Aboo-Ziyád, it is of the أَغْلَاث, and is a tree, or plant, (شَجَرَةٌ,) resembling the حَرْمَل [peganum harmala of Linn.], except that it is taller, coming forth in the form of strings, and having pods (سِنَفَة) like those of the حَرْمَل, and sometimes the goats nibble from its leaves and from its pods when they dry up; it has also berries, intensely red, like beads of carnelian, smaller than the نَبِق [or fruit of the lote tree], and larger than the grape; and people seek out the leaves thereof that have not been rendered foraminous, which leaves are then bruised, and used beneficially as a dressing for maladies attended with pain: the people assert that the jinn, or genii, perforate them in envy of mankind. (O.)

عُبُبٌ
عُبُبٌ ذ Waters pouring forth copiously. (IAar, O, K.) [It may be a pl. of عُبَابٌ (as Golius says), like as قُرُدٌ is of قُرَادٌ.]

عَبَابِ
عَبَابِ ذ [a quasi-inf. n., of the class of فَجَارِ and حَمَادِ, indecl.]. لَا عَبَابِ [app. as used in the prov. here following] means لَا تَعُبُّ فِى المَآءِ. (S. [Thus in one of my copies of the S: in the other copy the explanation is written لَا تَعُبُّ فى الماء, as though عَبَابِ were an imperative verbal noun: and so in the O, in which the phrase is written لَا عَبَابَ: but بَعُبَّ I think a mistranscription.]) The saying اـِذَا أَصَابَتِ الظِّبَآءُ المَآءَ فَلَا عَبَابِ وَاـِنْ لَمْ تُصِبْهُ فَلَا أَبَابِ means When the gazelles find water, they do not drink in the manner termed عَبٌّ; and when they do not find it, they do not prepare to seek it and to drink it: (K, TA; and thus (عَبَابِ and أَبَابِ) accord. to the Mz, 40th نوع: but in the CK عَبابَ and اَبابَ:) it is a prov., frequently used by the Arabs in an abridged manner, لا عباب ولا اباب, as in the works of Meyd and others; (TA;) and is applied to a man who turns from a thing, not needing it. (Meyd.)

عُبَابٌ
عُبَابٌ ذ The main body of a torrent, or flow of water: and the height and abundance thereof: (O, K:) or the waves, billows, or surges, thereof: (K:) and the first portion (O, K) thereof (O) or of a thing: (K:) and the first and main portion of water: and the vehemence of running thereof. (TA.) ― -b2- [Hence,] عَبَّ عُبَابُهُ: see 1, near the end. ― -b3- It is said in a trad., اـِنَّا حَىٌّ مِنْ مَذْحِجٍ عُبَابُ شَرَفِهَا وَلُبَابُ سَلَفِهَا, meaning (assumed tropical:) [Verily we are a tribe sprung from Medh-hij, the chief of their nobility, or nobles, and the purest, or best, issue] of their ancestry, or [the purest, or best, inheritors] of their ancestral might and glory. (TA: only سَلَفِهَا in this saying being there explained.) And in a trad. of 'Alee, relating to Aboo-Bekr, طِرْتَ بِعُبَابِهَا وفُزْتَ بِحَبَابِهَا, expl. voce حَبَابٌ. (TA.) And one says, جَاؤُوا بِعُبَابِهِمْ (assumed tropical:) They came [with their whole company, or] all together. (TA.) -A2- Also A خُوصَة [or leaf of a palm-tree &c.]. (K.)

عَبِيبَةٌ
عَبِيبَةٌ ذ A certain food, (K,) or sort of food, (TA,) and a beverage, (K, TA,) obtained (TA) from the [species of mimosa called] عُرْفُط, of sweet flavour: (K, TA:) or the exudation [or matter exuded in the form of drops] of gum; (عرقُ الصَّمْغِ; [written in the TA without any syll. signs; in the CK عِرْقُ الصَّمْغِ, and so in my MS. copy of the K; but in the latter, the former word has been altered, app. from عَرَقُ, which is evidently the right reading;]) it is of sweet flavour, and is beaten with [the implement called] a مِجْدَح until it becomes thoroughly fit for use (حَتَّى يَنْضَجَ), [app., from what here follows, over a fire,] and is then drunk: (TA:) or what drops, or distils, of the exudations (مَغَافِير) of the عُرْفُط: or عَبِيبَةُ اللَّثَى, accord. to ISk, is the infusion (غُسَالَة) of لَثًى; (S, TA;) لَثًى being a substance which the [plant called] ثُمَام exudes, of sweet flavour; what falls thereof upon the ground is taken, and put into a garment, or piece of cloth, and water is poured upon it, and when it flows from the garment, or piece of cloth, it is drunk, in a sweet state, and sometimes it is made thick; (S;) or لَثًى is a substance which the ثُمَام exudes, sweet like نَاطِف [q. v.]; and when any of it flows upon the ground, it is taken, and put into a vessel, or sometimes it is poured upon water, and then drunk, in a sweet state, and sometimes it is made thick: (TA:) [or عَبِيبَةُ اللَّثَى is a decoction of the matter exuded by a species of ثُمَام; for] AM says, I have seen, in the desert, a species of ثُمَام that exudes a sweet gum, which is gathered from its shoots, and eaten, and is called لَثَى الثُّمَامِ: when it has remained for some time, it is found scattered at the foot of the ثُمَام, and is taken with its dust, and put into a garment, or piece of cloth, and cleansed by water poured upon it; then it is boiled over a fire until it thickens; when it is eaten: what flows from it [or the fluid part of it] is called عَبِيبَةٌ: and تَعَبَّبْتُ عَبِيبَةً means “ I drank عَبِيبَة. ” (L, TA.) It is stated in a marginal note in the L, that A'Obeyd [is related to have] said that عَبِيبَة is “ milk such as is termed رَائِب: ” but AM observes that this is a disgraceful mistake, and that A'Obeyd is related on the authority of Sh to have assigned this meaning to غَبِيبَةٌ. (TA.) ― -b2- Also The [shrub called] رِمْث, (K, TA,) on which camels feed, (TA,) when it is in a depressed tract of land. (K, TA.)

عُبَّى
عُبَّى ذ A woman of whom a child scarcely ever, or never, dies. (Kr, K.)

عُبِّيَّةٌ
عُبِّيَّةٌ ذ and عِبِّيَّةٌ, (S, O, K, TA,) [like أُبِّيَّةٌ and عُمِّيَّةٌ and عِمِّيَّةٌ, in the CK (erroneously) without the sheddeh to the ب,] also written غُِبِّيَّةٌ, with غ, (Abu-l-Hasan 'Alee Esh-Shádhilee,) Pride; haughtiness: (S, O, K:) and glorying. (K.) One says رَجُلٌ فِيهِ عُِبِّيَّةٌ A man in whom is pride, or haughtiness. (S, O.) And عُِبِّيَّةُ الجَاهِلِيَّةِ means The pride, or haughtiness, of the people of the Time of Ignorance. (S, O.) عُبِّيَّةٌ may be of the measure فُعْلِيَّةٌ or فُعُّولَةٌ: if the former, from عُبَابُ المَآءِ, meaning “ the height of water: ” if the latter, [originally عُبُّويَةٌ,] from عَبَّاهُ, without ء, meaning “ he prepared it; ” because the proud is characterized by affectation and preparation. (O.)

عَبَّابٌ
عَبَّابٌ ذ [app. One that drinks in the manner termed عَبٌّ]. بَنُو العَبَّابِ is an appellation of a people of the Arabs who were thus called because they intermixed with the Persians so that their horses drank (عَبَّتْ, K, TA, i. e. شَرِبَتْ, TA) of the water of the Euphrates. (K, * TA.)

عَبْعَبٌ
عَبْعَبٌ ذ The softness, tenderness, bloom, or flourishing freshness, of youth. (S, O, K.) ― -b2- And Youth, or youthfulness, in its state of full growth, or maturity: (TA:) or a full-grown, or mature, youth: (O:) or i. q. شَابٌّ مُمْتَلِئٌ, (K, TA,) meaning مُمْتَلِئُ الشَّبَابِ [i. e. a youth full of the sap, or vigour, of youthfulness]. (TA.) ― -b3- And A buck-gazelle. (S, O.) ― -b4- عَبْعَبُ التَّصْوِيرِ means Bulky in form, big (جَلِيل) in speech. (TA. [But the addition “ big in speech ” is app. a mistake, occasioned by an omission or a transposition: see عَبْعَابٌ.]) ― -b5- See also another meaning voce عَبْعَابٌ. ― -b6- And العَبْعَبُ, (O, K, TA,) not a mistranscription for الغبغب, (O,) but sometimes pronounced with غ, (TA,) is the name of A certain idol, (O, K, TA,) belonging to Kudá'ah (O, TA) and those dwelling near to them. (TA.) And The place of the idol [app. of the idol above mentioned] (K, TA) is also sometimes thus called. (TA.) See also الغَبْغَبُ. -A2- Also A woollen [garment of the kind called] كِسَآء: (S, O:) or a soft كساء, (K, TA,) thickly woven, (TA,) of soft camels' hair: (K, TA:) or a soft and thin كساء: (Lth, TA:) or a striped كساء. (TA.) ― -b2- And A garment wide, or ample. (O, K. *)

عَبْعَبَةٌ
عَبْعَبَةٌ ذ A flock, or small portion, of red [or brown] wool. (O, K.) -A2- And Briskness, liveliness, or sprightliness: and insanity, or madness. (TA voce عَتْعَتَةٌ.)

عَبْعَابٌ
عَبْعَابٌ ذ A tall man; (S, O, K;) as also ↓ عَبْعَبٌ. (O, K.) ― -b2- And A man having an ample throat and chest. (O, K.) One says رَجُلٌ عَبْعَابٌ قَبْقَابٌ A man having an ample throat and chest, big (جَلِيل) in speech. (O.) ― -b3- And A youth, or or young man, (TA,) or an ass, (O, [in which this application is confirmed by the citation of a verse wherein the epithet is evidently applied to a swift beast such as the wild ass,]) full-grown, and goodly in make. (O, K, TA.)

عُنْبَبٌ
عُنْبَبٌ ذ Abundance of water. (IAar, O, K. [See also عُبَابٌ.]) The ن is said by AM [and in the O] to be augmentative. (TA.) [But it is also mentioned in the K in art. عنب.] ― -b2- And The foremost portion of a torrent; (K in art. عنب;) as also عُنْبُبٌ. (So in some copies of the K and in the TA in that art.) -A2- And A certain plant. (K.)

أَعَبُّ
أَعَبُّ ذ Poor. (O, K.) ― -b2- And Thick-nosed. (O, K.)

يَعْبُوبٌ
يَعْبُوبٌ ذ A river, or rivulet, that runs in a vehement manner: (S, A, O:) or a rivulet, or streamlet, abounding in water. (K.) ― -b2- And hence, (A, and Har p. 68,) or from عُبَابُ المَآءِ (A, * TA) meaning “ the vehemence of the running of water, ” and therefore tropical, (TA,) (tropical:) A horse that runs much (S, O, TA, and Har ubi suprà) and vehemently: (TA:) or a horse that is swift (K, TA) in his running, (TA,) and, (K,) or, as some say, (TA,) long, or tall, syn. طَوِيلٌ: (K, TA:) or a courser easy in his running: or that takes long, or wide, steps, (K,) in running, or that runs far. (K accord. to different copies.) [Golius, who writes the word يُعْبُوبٌ, gives among its significations that of A locust that leaps far or rapidly, as from the K; in a copy of which he probably found جَرَاد written by mistake for جَرَاد.] ― -b3- It is also used as an epithet meaning Long, in the saying of Kuss,
عَذْقٌ بِسَاحَةِ حَائِرٍ يَعْبُوبِ
i. e. [A palm-tree bearing fruit, by the side of] a long tract depressed in the middle, with elevated borders, containing water. (TA.) ― -b4- Also Clouds. (K.) ― -b5- And اليَعْبُوبُ is the name of A certain idol. (O.)

##### Türkçe

عَبَّ
1 **عَبَّ** ذ , muzâri‘i **عَبُ٣َ** , (S, Mgh, O, Msb,) mastar ismi **عَبٌّ**, (S, Mgh, O, Msb, K,) O (bir adam, Msb) nefes almadan su içti: (O, Msb, TA; ve T’de **عنث** maddesinde: [bu, genellikle kullanıldığı mânadır:]) yahut o, yudumlamadan veya emmeden ( **مِنْ غَيْرِ مَصٍّ** ) su içti: (S, O:) böylece, (S, O, Msb,) **عَبٌّ** diye adlandırılan tarz üzere, (S, O,) yani **مِنْ غَيْرِ مَصٍّ**, (Msb,) güvercin su içer; atlar ve benzeri hayvanlar gibi; (S, O, Msb;) hâlbuki diğer kuşlar onu yudum yudum alırlar: (Msb:) yahut o, yutmayı kesmeden, suyu bir defada içti: AA der ki, güvercin böyle içer; diğer kuşlardan farklı olarak; çünkü bunlar azar azar içerler: (Mgh:) [aynı şekilde ayrıca] Eş-Şâfi‘î der ki, güvercin, **عَبٌّ** diye adlandırılan tarz üzere içen ve guklayan bir kuştur; zira o, diğer kuşlar gibi azar azar içmez: (TA:) ve bir hadiste, karaciğer rahatsızlığının (**الكُبَاد**) **عَبٌّ** diye adlandırılan tarz üzere içmekten meydana geldiği söylenmiştir: (S, O, TA:) yahut **عَبٌّ** [sadece] su içmeyi ifade eder: yahut gırtlaklamak, yahut aşağı yutmak: yahut bunu kesintisiz yapmak: (K, TA:) yahut kesintisiz, tek bir akışla su içmek: (TA:) ve su bulunan bir yerden yahut kaptan, ellerle değil ve bir kapla değil, ağızla içmek: (K, TA:) dersin ki, **عَبَّ فِى المَآءِ**, ve **فِى الاـِنَآءِ**, o, sudan ve kaptan bu şekilde içti: ve [bazılarına göre] bir kuş hakkında **عَبَّ** denir; **شَرِبَ** denmez: (TA:) [fakat] Es-Sarakustî der ki, bir kuş hakkında **شَرِبَ المَآءَ** denmez, fakat **حَسَاهُ** denir. (Msb, **شرب** maddesinde.) ― -b2- **يَعُبُّ فِيهِ مِيزَابَانِ**, **حَوْض** hakkında bir rivayette, bazıları onu böyle nakleder; mânası: [iki oluk] kesintisiz bir döküşle onun içine döküyordu: fakat yaygın bilinen rivayete göre fiil **يغتّ**’tir, [yani bu mânada **يَغُتُّ**, fakat başka bir mânada, mırıldanma sesi çıkarmak mânasında, **يَغِتُّ**], **غ** ve **ت** ile. (TA.) ― -b3- **عَبَّتِ الدَّلْوُ**, (K,) [muzâri‘i, görünüşe göre **تَعِبُّ**,] mastar ismi **عَبٌّ**, (TK,) Kova, suyu çekip çıkarırken bir ses çıkardı. (K.) ― -b4- Ve **عَبَّ البَحْرُ**, mastar ismi **عُبَابٌ**, Deniz, çok dalgalı olarak kabardı. (A.) [Golius’a göre, deniz hakkında söylenen **عَبَّ** “kırık dalgaları vardı” demektir: fakat bunun için hiçbir kaynak zikretmemiştir.] ― -b5- Ve [bundan dolayı,] ↓ **عَبَّ عُبَابُهُ** (mecaz:) Onun sözü kesintisiz ve bol idi. (A.) ― -b6- **عَبَبٌ** [bir mastar ismidir; fiili, genel kıyasa göre, görünüşe göre **عَبَّ**, birinci şahıs **عَبِبْتُ**, muzâri‘i **يَعَبُّ**], [yutmada kesinti; yahut] yutmayı kesintiye uğratma demektir. (TA.) -A2- **عَبَّ**, [muzâri‘i, görünüşe göre, **عَبِ٣َ**,] bir bitki hakkında söylenir: Boylandı. (S.) ― -b2- Ve [bir adam hakkında söylenir:] Yüzü, değişmiş olduktan sonra güzel, yahut yakışıklı oldu. (TA.)

تعبّب العَبِيبَةَ
5 **تعبّب العَبِيبَةَ** ذ O, **عَبِيبَة**’yi [bkz.] içti. (L, TA.) ― -b2- Ve **تعبّب النَّبِيذَ** O, [**نَبِيذ** denilen] içeceği içmede sebat etti, yahut ısrar etti. (Lh, K.) Ve o, **نَبِيذ**’i ardışık porsiyonlar hâlinde yuttu, (A, TA,) ve büyük miktarda. (A.)

عَبْعَبَ
R. Q. 1 **عَبْعَبَ** ذ O, kaçırıldı. (O, K.)

تَعَبْعَبْتُهُ
R. Q. 2 **تَعَبْعَبْتُهُ** ذ Onu bütünüyle aldım, yahut bütünüyle yedim. (O, K.)

عَبُ الشَّمْسِ
**عَبُ الشَّمْسِ** ذ : bir sonraki paragrafa bak. -A2- **عَبْ عَبْ** denir; birine gizlenmesini emrettiğinde. (IAar, TA.)

عَبُّ الشَّمْسِ
**عَبُّ الشَّمْسِ** ذ , (O, K, TA,) bazılarına göre, (TA,) ve **الشَّمْسِ** ↓ **عَبُ**, (O, K, TA,) ki bu, yaygın bilinen ve geçerli olan şekildir, (TA,) Güneşin ışığı: (O, K, TA:) yahut tan yerinin ışığı. (Az, TA.) Özel ad olarak **عَبْشَمْس** ile kastedilen **عَبْدُ شَمْسٍ**’tir: ISh der ki, Sa‘d içinde **بَنُو عَبِ الشَّمْسِ** vardır; ve Kureyş içinde **بَنُو عَبْدِ الشَّمْسِ**. (TA.) [Ayrıca **عَبْءٌ**’e de bak.] -A2- **عَبُّ قُرٍّ**, **حَبُّ قُرٍّ** yerinedir; “dolu” demektir. (K, **حبقر** maddesinde.)

عُبٌّ
**عُبٌّ** ذ **رُدْنٌ** ile aynı mânadadır, (O, K,) ki bu, yenin dibi (**أَصْل**) demektir: (S ve K, **ردن** maddesinde:) yahut gömleğin yeninin ön kısmı: (M, o maddede:) yahut onun alt kısmı: (M, o maddede, ve Har s. 149 ve 390:) yahut yenin tamamı: (M, o maddede:) fakat MF’nin dediğine göre, bu, avamca bir kelimedir. (TA.)

عُبَبٌ
**عُبَبٌ** ذ **كَاكَنَج** yahut **كَاكَنْج**’in [böyle farklı yazılmış, Farsça **كَاكْنَجْ**’den], (K,) taneleri (**حَبّ**); ki önde gelen otoritelerden birden fazlasına göre bu bir ağaçtır, fakat K’nin müellifi [kendi maddesinde] onu bir zamk mânasıyla açıklar: (TA:) yahut hekimlerce [bizzat] **كاكنج** denilen bitkiye uygulanır: (O:) yahut **عِنَبُ الثَّعْلَبِ** ile aynı mânadadır; (IAar, O, K;) İbn-Habîb’in dediğine göre bu, yanlış bir adlandırmadır, (O, TA,) doğrusu **عُبَب** olmakla beraber, AM, ilkinin yanlış olduğunu reddeder: (TA:) yahut **رَآءٌ** ile aynı mânadadır; (K;) yani **رَآء** denilen ağaç: (TA:) yahut [**أَغْلَاث** denilen] türden bir ağaç yahut bitki (**شَجَرَةٌ**): (K:) AHn, Ebû-Ziyâd’dan naklen der ki, o, **أَغْلَاث**’tandır ve bir ağaç yahut bitkidir (**شَجَرَةٌ**); **حَرْمَل**’e benzer; ancak daha uzundur; ipler şeklinde çıkar; **حَرْمَل**’in baklaları gibi baklaları (**سِنَفَة**) vardır; bazen keçiler, yapraklarından ve baklalarından, kuruduklarında, kemirirler; ayrıca, akik taneleri gibi, şiddetli kırmızı taneleri vardır; **نَبِق**’ten küçük, üzümden büyüktür; insanlar, delik-delik edilmemiş yapraklarını ararlar; sonra bu yapraklar ezilir ve ağrılı hastalıklarda faydalı bir merhem olarak kullanılır: insanlar, cinlerin, insanlara hasetle onları deldiğini iddia ederler. (O.)

عُبُبٌ
**عُبُبٌ** ذ Bolca dökülen sular. (IAar, O, K.) [**عُبَابٌ**’un çoğulu olabilir (Golius’un dediği gibi); tıpkı **قُرُدٌ**’un **قُرَادٌ**’dan olması gibi.]

عَبَابِ
**عَبَابِ** ذ [**فَجَارِ** ve **حَمَادِ** sınıfından, gayr-i munsarif bir quasi-mastar ismi]. **لَا عَبَابِ** [görünüşe göre aşağıdaki darbımeselde kullanıldığı üzere] **لَا تَعُبُّ فِى المَآءِ** demektir. (S. [S’nin nüshalarımın birinde böyledir: diğer nüshada açıklama **لَا تَعُبُّ فى الماء** diye yazılmıştır; sanki **عَبَابِ** bir emir mastarıymış gibi: ve O’da da böyledir; onda ibare **لَا عَبَابَ** diye yazılmıştır: fakat **بَعُبَّ** bence bir yanlış yazımdır.]) **اـِذَا أَصَابَتِ الظِّبَآءُ المَآءَ فَلَا عَبَابِ وَاـِنْ لَمْ تُصِبْهُ فَلَا أَبَابِ** sözü şu demektir: Ceylanlar su bulduklarında **عَبٌّ** diye adlandırılan tarz üzere içmezler; ve onu bulmadıklarında, onu aramaya ve içmeye hazırlanmazlar: (K, TA; ve Mz’ye göre ( **عَبَابِ** ve **أَبَابِ** ) 40. **نوع**’a göre böyledir: fakat CK’de **عَبابَ** ve **اَبابَ**:) bu bir darbımeseldir; Araplar onu kısaltılmış biçimde sıkça kullanırlar: **لا عباب ولا اباب**, Meyd ve başkalarının eserlerinde olduğu gibi; (TA;) ve bir şeye ihtiyaç duymayarak ondan yüz çeviren adam hakkında uygulanır. (Meyd.)

عُبَابٌ
**عُبَابٌ** ذ Bir selin, yahut su akışının, ana gövdesi: ve onun yüksekliği ve bolluğu: (O, K:) yahut onun dalgaları, kabaran dalgaları: (K:) ve onun (O, K) ilk kısmı (O) yahut bir şeyin ilk kısmı: (K:) ve suyun ilk ve ana kısmı: ve akışının şiddeti. (TA.) ― -b2- [Bundan dolayı,] **عَبَّ عُبَابُهُ**: 1’e, sonlara yakın yere bak. ― -b3- Bir hadiste şöyle denmiştir: **اـِنَّا حَىٌّ مِنْ مَذْحِجٍ عُبَابُ شَرَفِهَا وَلُبَابُ سَلَفِهَا**, mânası (mecaz kabul edilerek): [Şüphesiz biz, Medh-hic’ten çıkmış bir kabileyiz; onların şereflerinin başı ve onların soylarının özü] onların atalarının soyu, yahut [atalarının kudret ve şerefinin en saf, en iyi mirasçıları]. (TA: bu sözde yalnız **سَلَفِهَا** orada açıklanmış olmakla.) Ve ‘Alî’nin, Ebû-Bekr hakkında olan bir rivayetinde: **طِرْتَ بِعُبَابِهَا وفُزْتَ بِحَبَابِهَا**, **حَبَابٌ** maddesinde açıklanmıştır. (TA.) Ve denir ki: **جَاؤُوا بِعُبَابِهِمْ** (mecaz kabul edilerek): Onlar [bütün topluluklarıyla, yahut] hep birlikte geldiler. (TA.) -A2- Ayrıca bir **خُوصَة** [yahut hurma yaprağı vb.]. (K.)

عَبِيبَةٌ
**عَبِيبَةٌ** ذ Belli bir yiyecek, (K,) yahut bir çeşit yiyecek, (TA,) ve bir içecek, (K, TA,) elde edilen (TA) **عُرْفُط** [denilen mimoza türü]nden, tatlı lezzetli: (K, TA:) yahut zamkın teri [yahut damlalar hâlinde sızan madde]; (**عرقُ الصَّمْغِ**; [TA’da harekesiz yazılmıştır; CK’de **عِرْقُ الصَّمْغِ**, ve K’nin yazma nüshamda da böyledir; fakat ikincisinde ilk kelime, görünüşe göre **عَرَقُ**’tan değiştirilmiştir; ki bu, açıkça doğru okumadır;]) tatlı lezzetlidir; [**مِجْدَح** denilen] aletle dövülür, ta ki tamamen kullanıma elverişli oluncaya kadar (**حَتَّى يَنْضَجَ**), [görünüşe göre, aşağıda gelenlerden, ateş üzerinde,] sonra içilir: (TA:) yahut **عُرْفُط**’un salgılarından (**مَغَافِير**) damlayan yahut süzülen şey: yahut ISk’ye göre **عَبِيبَةُ اللَّثَى**, **لَثًى**’nın yıkantısı/şerbeti (**غُسَالَة**)dir; (S, TA;) **لَثًى**, **ثُمَام** denilen bitkinin sızdırdığı, tatlı lezzetli bir maddedir; ondan yere düşen alınır, bir elbiseye yahut bez parçasına konur, üzerine su dökülür; elbiseden yahut bez parçasından akınca, tatlı hâlde içilir; bazen de koyulaştırılır: (S;) yahut **لَثًى**, **ثُمَام**’ın sızdırdığı, **نَاطِف** gibi tatlı bir maddedir; ondan yere akan alınır, bir kaba konur; yahut bazen su üzerine dökülür; sonra tatlı hâlde içilir; bazen de koyulaştırılır: (TA:) [yahut **عَبِيبَةُ اللَّثَى**, bir tür **ثُمَام**’ın sızdırdığı maddenin kaynatmasıdır; zira] AM der ki: çölde, tatlı bir zamk sızdıran bir **ثُمَام** türü gördüm; bu, sürgünlerinden toplanır ve yenir; **لَثَى الثُّمَامِ** diye adlandırılır: bir müddet kaldığında, **ثُمَام**’ın dibinde dağılmış bulunur; tozuyla birlikte alınır, bir elbiseye yahut bez parçasına konur; üzerine su dökülerek temizlenir; sonra ateş üzerinde koyulaşıncaya kadar kaynatılır; yenildiğinde: ondan akan [yahut onun sıvı kısmı] **عَبِيبَةٌ** diye adlandırılır: ve **تَعَبَّبْتُ عَبِيبَةً** “Ben **عَبِيبَة** içtim” demektir. (L, TA.) L’de bir kenar notunda, A‘Obeyd’in, **عَبِيبَة**’nin “**رَائِب** diye adlandırılan türden süt” olduğunu söylediğinin nakledildiği belirtilmiştir: fakat AM, bunun yüz kızartıcı bir hata olduğunu ve A‘Obeyd’in, Sh’den naklen, bu mânayı **غَبِيبَةٌ**’ye verdiğinin rivayet edildiğini söyler. (TA.) ― -b2- Ayrıca, develerin otladığı, (TA,) [çalı] **رِمْث**; (K, TA,) alçak bir arazi parçasında bulunduğunda. (K, TA.)

عُبَّى
**عُبَّى** ذ Çocuğu pek seyrek, yahut hiç, ölmeyen bir kadın. (Kr, K.)

عُبِّيَّةٌ
**عُبِّيَّةٌ** ذ ve **عِبِّيَّةٌ**, (S, O, K, TA,) [CK’de (yanlış olarak) **ب**’ye şedde konmaksızın, **أُبِّيَّةٌ** ve **عُمِّيَّةٌ** ve **عِمِّيَّةٌ** gibi,] ayrıca **غُِبِّيَّةٌ** diye de yazılır, **غ** ile, (Ebu-l-Hasan ‘Alî Eş-Şâzilî,) Kibir; büyüklenme: (S, O, K:) ve övünme. (K.) Denir ki **رَجُلٌ فِيهِ عُِبِّيَّةٌ**: Kendinde kibir yahut büyüklenme bulunan bir adam. (S, O.) Ve **عُِبِّيَّةُ الجَاهِلِيَّةِ**: Câhiliye ehlinin kibri yahut büyüklenmesi demektir. (S, O.) **عُبِّيَّةٌ**, **فُعْلِيَّةٌ** yahut **فُعُّولَةٌ** vezninde olabilir: eğer birincisi ise, “suyun yüksekliği” mânasındaki **عُبَابُ المَآءِ**’den; eğer ikincisi ise, [aslında **عُبُّويَةٌ** olarak,] hemzesiz **عَبَّاهُ**’dan, “onu hazırladı” mânasında; çünkü kibirli, yapmacıklık ve hazırlanma ile nitelenir. (O.)

عَبَّابٌ
**عَبَّابٌ** ذ [görünüşe göre **عَبٌّ** diye adlandırılan tarz üzere içen kimse]. **بَنُو العَبَّابِ**, Araplardan bir topluluğun lakabıdır; Farslarla karıştıkları için böyle adlandırılmışlardır; öyle ki atları, Fırat’ın suyundan içti (**عَبَّتْ**, K, TA, yani **شَرِبَتْ**, TA). (K, * TA.)

عَبْعَبٌ
**عَبْعَبٌ** ذ Gençliğin yumuşaklığı, inceliği, tazeliği, yahut gür tazeliği. (S, O, K.) ― -b2- Ve tam büyüme yahut olgunluk hâlindeki gençlik yahut gençlik çağı: (TA:) yahut tam büyümüş yahut olgun bir genç: (O:) yahut **شَابٌّ مُمْتَلِئٌ** ile aynı mânadadır, (K, TA,) yani **مُمْتَلِئُ الشَّبَابِ** [yani gençliğin özsuyu yahut kuvvetiyle dolu bir genç]. (TA.) ― -b3- Ve bir erkek ceylan. (S, O.) ― -b4- **عَبْعَبُ التَّصْوِيرِ**: şekilce iri, sözde büyük (**جَلِيل**) demektir. (TA. [Fakat “sözde büyük” ilavesi, görünüşe göre, bir düşme yahut yer değiştirme sebebiyle bir hatadır: **عَبْعَابٌ**’a bak.]) ― -b5- Ayrıca başka bir mânaya **عَبْعَابٌ** maddesinde bak. ― -b6- Ve **العَبْعَبُ**, (O, K, TA,) **الغبغب** için bir yanlış yazım değildir, (O,) fakat bazen **غ** ile telaffuz edilir, (TA,) Kudâ‘a’ya (O, TA) ve onlara yakın oturanlara ait (TA) belli bir putun adıdır. (O, K, TA.) Ve putun yeri [görünüşe göre yukarıda zikredilen putun yeri] de bazen böyle adlandırılır. (TA.) Ayrıca **الغَبْغَبُ**’a bak. -A2- Ayrıca yün bir [**كِسَآء** türünden] giysi: (S, O:) yahut yumuşak bir **كساء**, (K, TA,) sık dokunmuş, (TA,) yumuşak deve kılından: (K, TA:) yahut yumuşak ve ince bir **كساء**: (Lth, TA:) yahut çizgili bir **كساء**. (TA.) ― -b2- Ve geniş, yahut bol, bir elbise. (O, K. *)

عَبْعَبَةٌ
**عَبْعَبَةٌ** ذ Kırmızı [yahut kahverengi] yünden bir sürü, yahut küçük bir parça. (O, K.) -A2- Ve çeviklik, canlılık: ve delilik, yahut çılgınlık. (TA, **عَتْعَتَةٌ** maddesinde.)

عَبْعَابٌ
**عَبْعَابٌ** ذ Uzun boylu bir adam; (S, O, K;) bunun gibi ↓ **عَبْعَبٌ** da. (O, K.) ― -b2- Ve boğazı ve göğsü geniş olan bir adam. (O, K.) Denir ki: **رَجُلٌ عَبْعَابٌ قَبْقَابٌ**: Boğazı ve göğsü geniş, sözde büyük (**جَلِيل**) bir adam. (O.) ― -b3- Ve iyi yapılı, tam büyümüş bir genç yahut delikanlı, (TA,) yahut bir eşek, (O, [burada bu kullanım, sıfatın hızlı bir hayvana, yaban eşeği gibi, açıkça uygulandığı bir beyit alıntısıyla teyit edilmiştir,]) (O, K, TA.)

عُنْبَبٌ
**عُنْبَبٌ** ذ Suyun bolluğu. (IAar, O, K. [Ayrıca **عُبَابٌ**’a bak.]) **ن**’nin, AM’ye göre [ve O’da], artırma harfi olduğu söylenir. (TA.) [Fakat K’de **عنب** maddesinde de zikredilmiştir.] ― -b2- Ve bir selin en öndeki kısmı; (K, **عنب** maddesinde;) bunun gibi **عُنْبُبٌ** da. (K’nin bazı nüshalarında ve TA’da o maddede böyledir.) -A2- Ve belli bir bitki. (K.)

أَعَبُّ
**أَعَبُّ** ذ Fakir. (O, K.) ― -b2- Ve burnu kalın. (O, K.)

يَعْبُوبٌ
**يَعْبُوبٌ** ذ Şiddetle akan bir nehir yahut dere: (S, A, O:) yahut suyu bol bir derecik yahut akarsu. (K.) ― -b2- Ve bundan dolayı, (A, ve Har s. 68,) yahut “suyun akışının şiddeti” mânasındaki **عُبَابُ المَآءِ**’den, (A, * TA) ve bu sebeple mecaz, (TA,) (mecaz:) çok ve şiddetle koşan bir at: (S, O, TA, ve Har, yukarıda anılan yerde) (TA:) yahut koşuşunda hızlı olan bir at, (K, TA) (TA,) ve, (K,) yahut bazılarına göre, (TA,) uzun, yahut uzun boylu, eş anlamlısı **طَوِيلٌ**: (K, TA:) yahut koşuşu kolay bir koşu atı: yahut koşarken uzun yahut geniş adımlar atan, (K,) yahut uzağa koşan. (K, farklı nüshalara göre.) [Golius, kelimeyi **يُعْبُوبٌ** diye yazar ve mânaları arasında, K’den, “uzağa yahut hızlı sıçrayan bir çekirge” mânasını verir; muhtemelen K’nin bir nüshasında yanlışlıkla **جَرَاد** yazılı bulmuştur.] ― -b3- Ayrıca, Kuss’un şu sözünde “uzun” mânasında bir sıfat olarak kullanılır:
**عَذْقٌ بِسَاحَةِ حَائِرٍ يَعْبُوبِ**
yani [meyveli bir hurma ağacı, yanında] ortası çukur, kenarları yüksek, su tutan uzun bir çukur alan. (TA.) ― -b4- Ayrıca bulutlar. (K.) ― -b5- Ve **اليَعْبُوبُ**, belli bir putun adıdır. (O.)
