# عتا — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D8%A7/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D8%AA%D8%A7/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [عتا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D8%A7.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: عتا

باب العين والتاء
عتا ، تاع ، تعا .
عتا : قال الليث عتَا يعتو عُتُوّا وعتيّا ، وهو مجاوزة الحدّ إذا استكبر . ويقال : تَعتّت المرأة ، وتعتّى فلان وأنشد :
بأمره الأرضُ فما تعتَّت
أي فما عصته . والعاتي : الجبّار ، وجمعه العُتَاة . وقول الله جلّ وعزّ : ( وَقَدْ بَلَغْتُ مِنَ الْكِبَرِ عُتِياً ) ( مريَم : 8 ) وقرىء ( عِتِيّاً ) . وقال أبو إسحاق : كل شيء قد انتهى فقد عتا يعتو عُتِيّاً وعُتُوّا ، وعسا يعسو عُسُوَّا وعُسِيّاً . فأحب زكريا أن يعلم من أيّ جهة يكون له ولد ومِثْل امرأته لا تلد ، ومثله لا يولد له . قال الله جلّ وعزّ : ( كَذاَلِكَ ) ( مريم : 9 ) ، معناه والله أعلم : الأمر كما قيل لك .
أبو عبيد عن الأموي : يقال للشيخ إذا ولَّى وكَبِر : عتاً يعتو عتيّا ، وعسا يعسو مثله .
سلمة عن الفراء الإعْتاءُ الدُّعار من الرجال .
قلت والواحد عاتِ
تاع : رُوي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه كتب لوائل بن جُحْر كتاباً فيه ( على التِيعة شاة والقِيمة لصاحبها ) . قال أبو عبيد : التِيعة : الأربعون من الغنم ، لم يزد على هذا التفسير . وقال أبو سعيد الضرير : التِيعة : أدنى ما يجب من الصدقة ؛ كالأربعين فيها شاة وكخمس من الإبل فيها شاة إنما يتَعَّ التِيعة الحقّ الذي وجب لِلمُصَدِّق فيها ؛ لأنه لو رام أخذ شيء منها قبل أن يبلغ عدده ما تجب فيه التِيعة لمنعه صاحب المال ، فلمَّا وجب فيها الحقّ : تاع إليه المصدِّق أي عَجِلَ ، وتاع ربّ المال إلى إعطائه فجاد بِه ، وأصله من التَيْع وهو القَيء ، يقال : أتاع قيئه فتاع .
وقال أبو عبيد : أتاع الرجل إتاعة ، إذا قاء . وقال القطاميّ :
تمجّ عروقُها عَلقاً مُتَاعا
وقال ابن الأعرابي في أتاع إذا قاء مثله .
وقال ابن شميل التِّيْع : أن تأخذ الشيء بيدك . يقاله : تاع به يتيع تيعاً وتَيَّعَ به إذا أخذه بيده وأنشد :
أعطيتها عُوداً وتِعْت بتمرة
وخير المراغي قد علمنا قصارُها
قال : وهذا رجل زعم أنه أكل رغوة مع صاحبة له ، فقال : أعطيتها عوداً تأكل به وتعت بتمرة أي أخذتها آكل بها . والمِرغاة : العود أو التمر أو الكِسْرة يُرتغى بها وجمعها المراغي .
ورأيت بخطّ أبي الهيثم : وتِعت بتمرة . قال : ومثل ذلك تيَّغْت بها ، وأعطاني تمرة فتِغت بها . قال : وأعطاني فلان درهماً فتِعْتُ به أي أخذته وأنا فيه واقف . والصواب تِعت بالعين غير معجمة .
ويقال أتاع قيئه ، وأتاع دمه فتاع يتيع تُيُوعاً .
والتَيُّوعات : كل بقلة أو ورقة إذا قطِعت أو قُطفت ظهر لها لبن أبيض يسيل منها ؛ مثل ورق التين ، ويقول آخر يقال لها اليتوعات .
وقال الليث : التَوْع : كسرك لِبَأ أو سمناً بكسرة خبز ترفعه بها . تقول منه : تُعته وأنا أتوعه تَوْعاً قال :
وتاع الماء يتيع تيعاً إذا تتَيَّع على وجه الأرض أي انبسط .
وفي حديث النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( كما يتتايَعُ الفَرَاشُ في النار ) . قال أبو عبيد : التتابع : التهافت في الشيء والمتابعة عليه ، يقال قد تتابعوا في الشرّ إذا تهافتوا فيه وسارعوا إليه . وفي حديث آخر ( لولا أن يتتايع فيه الغَيْران والسكران ) ، أي يتهافت ويقع فيه .
قال أبو عبيد : ويقال في التتايع : إنه اللجاجة ، وهو يرجع إلى هذا المعنى . قال : ولم نسمع التتايع في الخير ، إنما سمعناه في الشر .
وقال الليث : الرجل يتتايع أي يرمي بنفسه في الأمر سريعاً ، والبعير يتتايع في مشيه إذا حرك ألواحه كأنما يتفكّك . ويقال : أتّايعتت الريح بورق الشجر إذا ذهبت به ، وأصله تتايعت به . وقال أبو ذؤيب يذكر عقره ناقته ، وأنها كاست على رأسها فخرّت :
فخرّت كما تَتَّايعُ الريحُ بالقَفْل
والقَفْل : ما يبس من الشجر .
ثعلب عن ابن الأعرابي : تُعْ تُع إذا أمرته بالتواضع .
شمر عن ابن الأعرابي قال : التِيعة لا أدري ما هي ، وبلغنا عن الفراء أنه قال : التِيعة من الشاء القطعة التي تجب فيها الصدقة ، ترعى حول البيوت .
وقال ابن شميل : التتايع ركوب الأمر على خلاف الناس . وتتايع القوم في الأرض إذا تباعدوا فيها على عمى وشَدَهٍ .
وقال ابن الأعرابي : التاعة ، الكُتْلة من اللِّبأ الثخينة .
وفي ( نوادر الأعراب ) : يتيع عليَّ فلانٌ وفلان تيَّعَان وتَيَّحان تيِّع تَيِّح وتَيَّقَان وتيِّق مثله .
تعا : أبو العباس عن ابن الأعرابي قال : تَعي إذا عدا ، وثَعى إذا قذف . قال : والتَّعَى الحفظ الحسن ، والعَتا : العصيان عمرو عن أبيه قال : العاتي المتمرد والتاعي اللِّبَأ المسترخي ، والثاعي القاذف ، سلمة عن الفراء قال : الأتعاء ساعات الليل ، وَالثَّعَى القَذْفُ .

### Türkçe

باب **العين** و**التاء**
**عتا** ، **تاع** ، **تعا** .
**عتا** : Leys dedi: **عتَا** **يعتو** **عُتُوّا** ve **عتيّا**; o, kibirlendiği zaman sınırı aşmaktır. Ve denilir: kadın **تَعتّت** etti, falan **تعتّى** etti; ve inşad etti:
بأمره الأرضُ فما تعتَّت
Yani: ona isyan etmedi. Ve **العاتي**: zorba; çoğulu **العُتَاة**’dır. Ve Allah’ın (azze ve celle) sözü: ( وَقَدْ بَلَغْتُ مِنَ الْكِبَرِ **عُتِياً** ) (Meryem: 8); ve ( **عِتِيّاً** ) diye de okunmuştur. Ebû İshâk dedi: Her şey ki sona ermişse, **عتا** **يعتو** **عُتِيّاً** ve **عُتُوّا**; ve **عسا** **يعسو** **عُسُوَّا** ve **عُسِيّاً**. Böylece Zekeriyyâ, kendisine hangi yönden bir çocuk olacağını bilmek istedi; ve karısı gibisi doğurmaz, kendisi gibisine de çocuk doğmaz. Allah (azze ve celle) dedi: ( **كَذاَلِكَ** ) (Meryem: 9); manası—Allah daha iyi bilir—: iş, sana denildiği gibidir.

Ebû Ubeyd, el-Emevî’den: İhtiyar için, yüz çevirip yaşlandığı zaman denilir: **عتاً** **يعتو** **عتيّا**; ve **عسا** **يعسو** onun benzeri.

Seleme, el-Ferrâ’dan: **الإعْتاءُ** erkeklerden **الدُّعار**’dır.

Dedim: tekili **عاتِ**.

**تاع** : Peygamber’den (sallallahu aleyhi ve sellem) rivayet olundu: Vâil b. Cuh’r’a bir yazı yazdı; içinde: ( على **التِيعة** شاة و**القِيمة** لصاحبها ). Ebû Ubeyd dedi: **التِيعة**: koyundan kırktır; bu tefsirin üzerine bir şey artırmadı. Ebû Saîd ed-Darîr dedi: **التِيعة**: sadakadan vacip olanın en aşağısıdır; kırkta bir koyun olduğu gibi ve develerden beşte bir koyun olduğu gibi; ancak **التِيعة**’yi, onda vacip olan hak **لِلمُصَدِّق** için **يتَعَّ** eder; çünkü eğer sayısı **التِيعة**’nin vacip olduğu miktara ulaşmadan önce ondan bir şey almayı istese, mal sahibi onu men ederdi; onda hak vacip olunca: **تاع** ona **المصدِّق** yani acele etti; ve malın sahibi onu vermeye **تاع** etti de onunla cömert davrandı. Aslı **التَيْع**’dendir; o, kusmuktur. Denilir: **أتاع** kusmuğunu, böylece **تاع**.

Ebû Ubeyd dedi: Adam **أتاع** **إتاعة** etti; kusunca. Ve el-Kutâmî dedi:
تمجّ عروقُها عَلقاً مُتَاعا
İbnü’l-A‘râbî, kusunca **أتاع** hakkında bunun benzerini söyledi.

İbn Şümeyl dedi: **التِّيْع**: şeyi elinle almandır. Denilir: onunla **تاع** eder, **يتيع** **تيعاً**; ve onunla **تَيَّعَ** eder, onu eliyle aldığı zaman; ve inşad etti:
أعطيتها عُوداً وتِعْت بتمرة
وخير المراغي قد علمنا قصارُها
Dedi: Bu, bir adamdır; bir arkadaşıyla birlikte köpük yediğini iddia etti; dedi ki: Ona, onunla yiyeceği bir çubuk verdim; ve **تعت** bir hurma ile, yani onu aldım, onunla yiyorum. Ve **المِرغاة**: onunla köpük yenilen çubuk yahut hurma yahut ekmek parçasıdır; çoğulu **المراغي**’dir.

Ebû’l-Heysem’in hattıyla gördüm: ve **وتِعت بتمرة**. Dedi: Bunun benzeri: onunla **تيَّغْت** ettim; ve bana bir hurma verdi de onunla **فتِغت** ettim. Dedi: Ve falan bana bir dirhem verdi de onunla **فتِعْتُ** ettim; yani onu aldım, ben onda ayakta dururken. Doğrusu: **تِعت** **بالعين** (mu‘ceme olmayan) iledir.

Ve denilir: **أتاع** kusmuğunu; ve **أتاع** kanını; böylece **تاع** **يتيع** **تُيُوعاً**.

Ve **التَيُّوعات**: her bir ot yahut yaprak ki kesildiği veya koparıldığı zaman, ondan akan beyaz bir süt ona görünür; incir yaprağı gibi. Ve bir başkası der ki ona **اليتوعات** denilir.

Leys dedi: **التَوْع**: bir lokma ekmekle, onunla kaldırdığın **لِبَأ** yahut yağı kırmandır. Ondan dersin: onu **تُعته** ettim ve ben onu **أتوعه** ederim, **تَوْعاً**. Dedi:
Ve su **تاع** eder, **يتيع** **تيعاً**; yerin yüzü üzerine **تتَيَّع** ettiği zaman; yani yayıldı.

Peygamber’in (sallallahu aleyhi ve sellem) hadisinde: ( كما **يتتايَعُ** **الفَرَاشُ** في النار ). Ebû Ubeyd dedi: **التتابع**: bir şeyde tehaffut etmek ve onun üzerinde peş peşe gitmektir. Denilir: şerde peş peşe gittiler; onda tehaffut ettikleri ve ona koştukları zaman. Ve başka bir hadiste: ( لولا أن **يتتايع** فيه **الغَيْران** و**السكران** ); yani tehaffut eder ve ona düşer.

Ebû Ubeyd dedi: Ve **التتايع** hakkında denilir: o, inatçılıktır; ve bu manaya döner. Dedi: **التتايع**’i hayırda işitmedik; onu ancak şerde işittik.

Leys dedi: Adam **يتتايع** eder; yani işin içine kendini hızlıca atar. Ve deve yürüyüşünde **يتتايع** eder; levhalarını hareket ettirdiği zaman, sanki çözülüyormuş gibi. Ve denilir: rüzgâr, ağacın yaprağıyla **أتّايعتت** etti; onu götürdüğü zaman; aslı: onunla **تتايعت** etti. Ebû Züeyb, devesini boğazlamasını ve onun başı üzerine devrilip düşmesini zikrederek dedi:
فخرّت كما تَتَّايعُ الريحُ بالقَفْل
Ve **القَفْل**: ağaçtan kuruyan şeydir.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Ona tevazu emrettiğin zaman: **تُعْ تُع**.

Şemmer, İbnü’l-A‘râbî’den: **التِيعة** nedir bilmiyorum; ve bize el-Ferrâ’dan ulaştı ki dedi: **التِيعة** koyundan, sadakanın vacip olduğu parça; evlerin çevresinde otlar.

İbn Şümeyl dedi: **التتايع** insanların hilafına işi binmektir. Ve kavim, yerde **تتايع** etti; onda körlük ve şaşkınlık üzere uzaklaştıkları zaman.

İbnü’l-A‘râbî dedi: **التاعة**: kalın **اللِّبأ**’dan kütledir.

( **نوادر الأعراب** )’da: falan ve falan bana karşı **يتيع** eder; **تيَّعَان** ve **تَيَّحان**; **تيِّع** **تَيِّح**; ve **تَيَّقَان** ve **تيِّق** onun benzeri.

**تعا** : Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den dedi: **تَعي** koştuğu zaman; ve **ثَعى** attığı zaman. Dedi: ve **التَّعَى** iyi hıfzdır; ve **العَتا** isyandır. Amr, babasından dedi: **العاتي** azgın; ve **التاعي** gevşek **اللِّبَأ**; ve **الثاعي** atan. Seleme, el-Ferrâ’dan dedi: **الأتعاء** gecenin saatleridir; ve **وَالثَّعَى** atmadır.
