# عتب (ع-ت-ب) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D8%A8
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D8%AA%D8%A8

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

“A’tebe” kapı eşiği demektir

- Harfler: ع - ت - ب
- Kur'an'da: 5 geçiş · 4 ayet · 3 sîga
- 12 sözlük

## Sîgalar (3)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [يُسْتَعْتَبُونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D8%A8/siga/%D9%8A%D9%8F%D8%B3%D9%92%D8%AA%D9%8E%D8%B9%D9%92%D8%AA%D9%8E%D8%A8%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | يُسْتَفْعَلُونَ | Eziyetten kurtarılmak isterler | 3 | 3 | [16:84](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D8%A8/ayet/16:84.md) |
| [الْمُعْتَبِينَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D8%A8/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D9%85%D9%8F%D8%B9%D9%92%D8%AA%D9%8E%D8%A8%D9%90%D9%8A%D9%86%D9%8E.md) | الْمُفْعَلِينَ | Eziyetten kurtulanlar | 1 | 1 | [41:24](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D8%A8/ayet/41:24.md) |
| [يَسْتَعْتِبُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D8%A8/siga/%D9%8A%D9%8E%D8%B3%D9%92%D8%AA%D9%8E%D8%B9%D9%92%D8%AA%D9%90%D8%A8%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | يَسْتَفْعِلُوا | Eziyetten kurtarılmak isterler | 1 | 1 | [41:24](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D8%A8/ayet/41:24.md) |

## Mücavir kökler — 19 mücavir (30 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [يوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%88%D9%85.md) — 3 ortak ayet · G² 12 · “Yemm” durgun akan su demektir
2. [عذر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B0%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Özür
3. [ثوي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%88%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Saye develerin ahırı demektir
4. [غرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B1%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Ğerer, “Ğerer” çuval demektir
5. [هزأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B2%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · (he ze e) (Hezy) hezv kılıç yarası, hezeyan, hastanın…
6. [نفع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Fayda eder
7. [بعث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%AB.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Baas içtima etmiş askeri birlik demektir
8. [أذن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B0%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Kulak demektir
9. [صبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Granit taş demektir
10. [أمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Emam ön demektir
11. [شهد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%87%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Petekteki baldır
12. [دنو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%86%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Dünya : “Dena” kelimesi ecveften nakısa dönüşmüştür
13. [خرج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%AC.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Huruc : Harc duvarın dışına sürülen harçtır
14. [حيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Uyanık yılan demektir
15. [نور](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Ateş demektir
16. [أخذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B0.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · İhaze göl gibi suyun toplandığı yer yani birikintidir veya…
17. [ظلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Zalimler
18. [كفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Hufre, çukur demektir
19. [أيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Evye kuş yuvası demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | عتب |
| Yapı | Üçlü kök |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [لوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%88%D9%85.md), [سخط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D8%B7.md), [حرج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%AC.md) |
| Zıt Kök | [رضي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B6%D9%8A.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Zemin ile kapı arasındaki yükselti, basamak, aşılması gereken pürüz veya eşik |
| Çekirdek Özet 2 | İki taraf arasındaki gerilimi, kırgınlığı veya engeli aşarak rıza ve uzlaşı eşiğine yönelme talebi |
| Çekirdek Özet 3 | Ahirette sorumluluk kapısının kapanmasıyla telafi, özür ve rıza arama eşiğinin ortadan kalkması |
| Kritik Hata Riski | Kökün yalnızca fiziksel bir eziyetten kurtulma veya salt sözel sitem şeklinde daraltılarak, Kur'an'daki tövbe, telafi ve rıza eşiği imkânının tükenişi boyutunun gözden kaçırılması |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| عت | Sertlik, gerilme, zorluk barındıran sınır veya eşik konumu; [عتد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D8%AF.md) kökündeki hazır ve sert durma, [عتق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D9%82.md) kökündeki bağdan kurtulup öne geçme, [عتل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D9%84.md) kökündeki sertçe çekme ve [عتو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D9%88.md) kökündeki sınırı aşan katılık bu kökle akrabadır. | ب | İçeriye giriş, barınma ve kapı mekanı dairesine bağlanarak anlamı kapı eşiğine, basamağa ve ilişkideki pürüzü giderip içeriye kabul edilme arayışına özelleştirmiştir. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ع | Göz | Görme, fark etme, durumu denetleme ve niyetin açıkça belirmesi |
| ت | İşaret, sınır | İki alan arasındaki ayrım çizgisi, dönüm noktası, eşik ve engel |
| ب | Ev, çadır | İç mekan, sığınak, kabul edilme ve barınma alanı |
| عتب | Gözetilen bir sınır veya eşik noktasından içeriye geçiş hareketi | Bir engelin, basamağın veya ilişkideki pürüzün fark edilerek aşılması ve evin içine, yani emniyet ve rıza dairesine yeniden dahil olma çabası |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Kapı eşiği (أسكفة الباب), ahşap merdiven basamakları (مراقي الدرج), dağ yollarındaki engebeli kademeler ve sakatlanan ya da bağlanan devenin bir ayağını kaldırarak eşik atlar gibi sıçrayıp yürümesi (عتبان). |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Mütelemmis (المتلمس) zorlu bir duruma, sıkıntılı bir eşiğe sürülmeyi şu mısraında kökün bu somut anlamıyla kaydeder: يُعْلَى على العَتَب الكريهِ ويُوبَسُ |
| Erken Arapça kullanım | İbrahim peygamberin oğlu İsmail'in hanımını kastederek eşini değiştirmesini kapı eşiği kinayesiyle ifade ettiği rivayette geçer: أبدل عتبة بابك. Ayrıca İbnü'n-Nahhâm ile Ka'b b. Mürre arasında geçen cennet derecelerine dair rivayette derece farkı evin eşiği üzerinden örneklendirilir: ليست كعتبة أمك. |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha, el-Buhârî (Kitâbü'l-Enbiyâ).

### Sami etimolojik katman

Sami dillerinde عتب kökü, zemin ile yükselti arasındaki basamak, kapı eşiği ve bu eşikten kaynaklanan duraksama veya aksama semantiği etrafında şekillenir. Batı Sami ve Süryanice/Aramice havzasında kapı sövesi, eşik ve adımlama geçişlerini imleyen köklerle (Aramice ʿ-t-b / ʿatbā "eşik, basamak") fonetik ve semantik süreklilik gösterir. Kuzeybatı Sami dillerindeki paralel biçimler de fiziksel bir engeli aşma, iki alan arasındaki geçiş noktasında durma fikrini korur. Arapçada bu somut eşik ve basamak tasavvuru, insanın göğsünde beliren pürüz ve hoşnutsuzluğa (معتبة), ardından bu pürüzü giderip rızasını istemeye (استعتاب) ve özrü kabul edip hoşnut kılmaya (إعتاب) doğru zengin bir semantik kayma yaşamıştır.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith Syriac Lexicon, Lisān al-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Kapı eşiğinden (عتبة) sitem ve rıza arayışına (عتاب / إعتاب / استعتاب) geçiş | Fiziksel basamak ve engebe anlamı, ahlaki ve duygusal düzlemde ilişkideki kırgınlık pürüzünü aşma ve kapıdan içeriye kabul edilme ricasına dönüşmüştür. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Aramice ve Süryanice ʿatbā (eşik, basamak) | Basamak, geçiş sınırı ve kapı eşiği anlamı merkezi Sami havzasında ortak bir mekansal göstergedir. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik çatı altında basamak ve duraksama ilişkileri | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Payne Smith.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| عتب | Anlamlı | Eşik, basamak, sitem, hoşnutluk arayışı | Kapı eşiği, basamak ve aradaki pürüzün giderilmesi | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [عبت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%AA.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Tehzîbü'l-Luğa kaydına göre mühmeldir |
| [تعب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B9%D8%A8.md) | Anlamlı | Yorulmak, zahmet çekmek, meşakkat | Gücün tükenmesi ve bedensel zorlanma hali | Arapçada yaygın; Kur'an'da geçmez |
| [تبع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%A8%D8%B9.md) | Anlamlı | Peşinden gitmek, izlemek, uymak | Birinin ardı sıra yürümek ve ona tabi olmak | Ortak hareket; Kur'an'da geçer |
| [بعت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%AA.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel sayılmıştır |
| [بتع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AA%D8%B9.md) | Anlamlı | Boyun uzunluğu, güç ve kuvvet | Boynun kalın ve sağlam olması, bal şarabı yapımı | Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| عتب | Merkez | Eşik, kırgınlık, telafi ve rıza talebi | Bir hatanın ardından kapı eşiğinde durup hoşnutluk ve dönüş imkânı aramak | Eşik ve aradaki gerilimi kaldırma yönü esastır |
| [لوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%88%D9%85.md) | Komşu | Kınama, ayıplama | Yapılan yanlış fiilin failin yüzüne vurulması | Sitemden çok hatanın tespiti ve kınanmasına odaklanır |
| [سخط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D8%B7.md) | Komşu | Öfke, hoşnutsuzluk | Rızanın bütünüyle kalkması ve derin gazap | Hoşnutsuzluğun şiddetli ve cezalandırıcı boyutudur |
| [حرج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%AC.md) | Komşu | Sıkıntı, daralma, engel | İnsanın hareket alanını daraltan içsel veya hukuki tıkanıklık | Eşik aşımından ziyade daralma ve çıkmazı ifade eder |
| [رضي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B6%D9%8A.md) | Zıt | Hoşnutluk, memnuniyet, kabul | Aradaki tüm kırgınlık ve engellerin kalkıp sükûnetin sağlanması | عتب kökünün hedeflediği ama karşıtı olan nihai durumdur |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | عتب | Eşik, basamak, serzeniş, rıza arama | Kapı eşiğindeki pürüzü aşarak muhatabın rızasını talep etme ve dönme imkânı | Kesin |
| Latince | Limes, expostulatio, reconciliatio | Sınır eşiği, hesap sorma, uzlaşma | Hem mekansal eşiği hem de aradaki uyuşmazlığı giderip uzlaşma arayışını kısmen kapsar | Güçlü |
| İngilizce | Threshold, redress, seeking amends, reproaching | Eşik, telafi arama, sitem | Hatanın telafisini ve af eşiğini karşılar; ancak kapı metaforu ile duygusal bağ bir arada tam verilmez | Güçlü |
| Almanca | Schwelle, Vorwurf, Beschwichtigung, Wiedergutmachung | Eşik, serzeniş, yatıştırma, telafi | Muhatabı yatıştırma ve yeniden kabul edilme sürecini açıklar; tek kelimede toplanmaz | Güçlü |
| Fransızca | Seuil, grief, réconciliation, implorer l'agrément | Eşik, kırgınlık, uzlaşma talebi | Aradaki kırgınlığı kaldırıp eşikten içeri kabul edilme başvurusunu yansıtır | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane's Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| يُسْتَعْتَبُونَ | Kendilerinden özür ve rıza eşiğine dönmelerinin istenmemesi | Kıyamet günü inkârcılara artık tövbe, telafi veya Allah'ın rızasını arama teklifinin sunulmayacağını bildiren tehdit bağlamı (Nahl [16:84](https://lisan.digital/tr/ayet/16:84.md), Rûm [30:57](https://lisan.digital/tr/ayet/30:57.md), Câsiye [45:35](https://lisan.digital/tr/ayet/45:35.md)). |
| يَسْتَعْتِبُوا | Af dileyip rıza aramaya kalkışmaları | İnkârcıların azapla yüzleştiklerinde kendi iradeleriyle özür beyan edip af ve hoşnutluk talep etme çabaları (Fussilet [41:24](https://lisan.digital/tr/ayet/41:24.md)). |
| الْمُعْتَبِينَ | Özrü kabul edilip hoşnut kılınanlar | Azaba uğrayanların affedilme, rızaya ulaştırılma veya eşikten içeri alınma imkânından bütünüyle mahrum kaldıklarını belirten bağlam (Fussilet [41:24](https://lisan.digital/tr/ayet/41:24.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Ahiret halleri ve tövbenin geçerlilik süresi | Kıyamet ve cehennem eşiğinde tövbenin, özür dilemenin (استعتاب) kabul edilip edilmeyeceği; teklif yurdunun bitişiyle rıza arama imkânının kapanması. | Teklif ve telafi kapısının kesin olarak kapanması yönünde yoğunlaşır. |
| Fıkıh | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Fıkıhta teknik bir terim haline gelmemiştir. |
| Tefsir | Ahirette sorumluluk ve mazeretlerin düşmesi | Ayetlerdeki استعتاب ve اعتاب ifadelerinin fail ve meful bağlamında tefsir edilmesi; Allah'ın kuldan rıza istemeyeceği veya kula af dileme fırsatı vermeyeceği. | "Özür dileyip rızaya dönme" ve "özrün kabul edilip hoşnut olunması" ekseninde daralır. |
| Hadis | Dua ve kulun Allah'a yönelişi | Taif dönüşü Hz. Peygamber'in münacatındaki "لك العتبى حتى ترضى" (Sen razı oluncaya dek rızanı dilerim / sitem ve af kapısı Sanadır) ifadesi. | Kulun aczini itiraf edip Rabbin mutlak rızasını arama eşiği olarak anlam kazanır. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tövbe ve telafi imkânı | Rıza arama eşiği | İlişkiyi onarma | Kul ile Yaratıcı arasındaki kırgınlığı kaldırıp rahmet kapısından içeri girme mekanizmasıdır. | Kesin |
| İlmi | Hata ayıklama ve doğrulama | Düzeltme eşiği | Bilgi kalitesini koruma | Teori veya metindeki pürüzlerin giderilerek sistemin tutarlılık eşiğine ulaştırılmasıdır. | Muhtemel |
| Siyasi | Diplomasi ve barış arayışı | Uyuşmazlık giderme eşiği | Krizi yatıştırma | Taraflar arasındaki ihtilaf ve şikayetlerin müzakere edilerek barış zeminine dönülmesidir. | Güçlü |
| İktisadi | Sözleşme kusurları ve tazmin | Kusur telafisi | Güveni yeniden tesis | Mal veya hizmetteki ayıbın giderilerek tarafların yeniden rıza noktasına getirilmesidir. | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Eşik değeri ve histerezis (Threshold & Hysteresis) | Bir sistemin bir durumdan diğerine geçmesi için aşması gereken potansiyel bariyer; bu eşik aşılmadıkça sistem eski kararsız veya engelli durumunda kalır. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Uzlaşma eşiği ve onarıcı adalet (Restorative Justice) | Çatışan tarafların kırgınlık ve zararı telafi ederek aralarındaki eşiği aşması ve sosyal kabul alanına geri dönmesi. | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökten türeyen kelimelerin yalnızca basit bir "eziyetten kurtarılma" veya salt "kınama/sitem" olarak tercüme edilmesi; kapı eşiği ve rıza arayışı boyutunun silinmesi. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | عتب Kur'an'da, kulun hatasını fark edip telafi kapısına yönelmesi (istiatab) ve bu yönelişe karşılık kapının açılıp hoşnutluğun verilmesi (i'tab) arasındaki dinamik ilişkiyi temsil eder. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ahirette kafirlerin durumunu anlatan ayetlerin sadece "işkenceden kurtulmak istemek" gibi fiziksel bir kaçışa indirgenmesi; asıl meselenin ilahi rızayı arama ve af eşiğine kabul edilme imkânının ebediyen yitirilmesi olduğu gerçeğinin gözden kaçması. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Dünyanın bir "af ve rıza arama eşiği" (istiatab), ahiretin ise bu eşiğin kapandığı kesin hesap yurdu olduğunu göstererek teklif vaktinin değerini ortaya koyar. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Mahşer günü günahkârların mazeretlerinin geçersiz kılındığı, tövbe kapısının kapandığı ve cehennem azabının kesinleştiği eskatolojik ayet gruplarında (Nahl, Rûm, Câsiye, Fussilet). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Ahirette kuru bir af talebinin veya gecikmiş pişmanlığın ontolojik olarak karşılık bulamayacağını; rıza eşiğinin sadece dünya hayatındaki iradi yönelişle aşılabileceğini gösterir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Kapı önündeki basamak, zemin engebesi ve bu pürüz yüzünden devenin sıçrayarak aksaması.
- Soyut anlam: İki irade arasındaki kırgınlık ve mesafe engelini aşarak yeniden rıza, af ve kabul dairesine geçme çabası.
- Sistematik karşılık: Bir sistemdeki uyumsuzluk veya arıza durumunda, sisteme yeniden entegre olmak için gereken eşik aşımı ve telafi mekanizması.
- LaTeX modeli: $$T(x) = \begin{cases} R, & \text{if } \Delta(x) \ge \theta \land t \le t_0 \\ \emptyset, & \text{if } t > t_0 \end{cases}$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $x$ failin amelini, $\Delta(x)$ kusurun telafisi için gösterilen rıza arayışı ve yöneliş çabasını, $\theta$ ilahi kabul için gereken asgari eşik değerini temsil eder. $R$ rıza dairesine kabul edilme durumudur. $t$ zaman parametresi olup $t_0$ dünya hayatının sona erişini (teklif sınırını) gösterir. $t \le t_0$ iken eşik aşılırsa rıza ($R$) hasıl olur; ancak $t > t_0$ olduğunda (ahirette) telafi çabası ne kadar büyük olursa olsun sonuç boş kümedir ($\emptyset$), yani rıza eşiği bütünüyle kapanmıştır.

## Geçtiği ayetler (4 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D8%AA%D8%A8/occurrences?meal=IK

### [Nahl 16:84](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D8%A8/ayet/16:84.md) — يُسْتَعْتَبُونَ

وَيَوْمَ نَبْعَثُ مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ شَهِيدًا ثُمَّ لَا يُؤْذَنُ لِلَّذِينَ كَفَرُوا وَلَا هُمْ يُسْتَعْتَبُونَ

Meal (IK): Her ümmetten birer şahit göndereceğimiz gün; inkar edenlere itiraz için izin verilmez, özürleri de dinlenmez.

### [Rum 30:57](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D8%A8/ayet/30:57.md) — يُسْتَعْتَبُونَ

فَيَوْمَئِذٍ لَا يَنْفَعُ الَّذِينَ ظَلَمُوا مَعْذِرَتُهُمْ وَلَا هُمْ يُسْتَعْتَبُونَ

Meal (IK): Zulmedenlerin o gün mazeret beyan etmeleri fayda vermez. Artık kendilerinden dönüşleri de istenmez.

### [Fussilet 41:24](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D8%A8/ayet/41:24.md) — يَسْتَعْتِبُوا · الْمُعْتَبِينَ

فَإِنْ يَصْبِرُوا فَالنَّارُ مَثْوًى لَهُمْ وَإِنْ يَسْتَعْتِبُوا فَمَا هُمْ مِنَ الْمُعْتَبِينَ

Meal (IK): Şimdi eğer sabredebilirlerse; işte onların durağı ateştir. Eğer dönmek isterlerse; artık onlar hoşnud edilecek değildirler.

### [Casiye 45:35](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D8%A8/ayet/45:35.md) — يُسْتَعْتَبُونَ

ذَلِكُمْ بِأَنَّكُمُ اتَّخَذْتُمْ آيَاتِ اللَّهِ هُزُوًا وَغَرَّتْكُمُ الْحَيَاةُ الدُّنْيَا فَالْيَوْمَ لَا يُخْرَجُونَ مِنْهَا وَلَا هُمْ يُسْتَعْتَبُونَ

Meal (IK): Bunun böyle olmasının sebebi; Allah’ın ayetlerini alaya almanız ve dünya hayatının sizi aldatmış olmasıdır. İşte o gün; oradan çıkarılmayacaklar ve özürleri de dinlenmeyecektir.

## Sözlükler (12)

### ★ Akevler Sözlüğü

“A’tebe” kapı eşiği demektir.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D8%A8/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

عَتَبَ عليه، أي وَجَدَ عليه، يَعْتُبُ ويَعْتِبُ عَتْباً ومَعْتَباً. وقال الغَطَمَّشُ:
أخِلاَّيَ لو غَيْرُ الحِمامِ أصابكمعَتَبْتُ ولكن ليس للدهر مَعْتَبُ
والتَعَتُّبُ مثله، والاسم المَعْتَبَةْ والمَعْتِبَةُ. قال الخليل: العِتابُ: مخاطبة الإدلال ومذاكرة المَوْجدَةِ. تقول: عاتبه معاتبة. قال الشاعر:
أعاتب ذا المودَّة من صديقإذا ما رابني منه اجتنـابُ
إذا ذهب العِتاب فلـيس وُدٌّ		ويبقى الوُدُّ ما بقى العتابُ
وبينهم أعتوبَةٌ يتعاتبون بها؛ يقال: إذا تعاتبوا أصلح ما بينهم العتاب. وأعتَبَني فلانٌ، إذا عاد إلى مَسَرَّتي راجعاً عن الإساءة؛ والاسم منه العُتْبَى، وفي المثل: لك العُتْبى بأنْ لا رضيتَ هذا إذا لم يُرِد الإعتاب. تقول: أعتبك بخلاف ما تهوى. ومنه قول بشر بن أبي خازم:
غَضِبَتْ تميمٌ أن تُقَتَّلَ عامرٌيوم النِسار فأعْتِبوا بالصَيْلَمِ
أي أعتبناهم بالسيف، يعني أرضيناهم بالقتل. واستَعتبَ وأعتَب بمعنى، واستَعتب أيضاً: طلب أن يُعْتَبَ. تقول: استعتبته فأعتَبَني، أي استرضيته فأرضاني. والاعتتاب: الانصراف عن الشيء. قال الكمست:
فاعتَتَبَ الشوقُ من فؤادي والشِعرُ إلى مَنْ إليه مُعْتَـتَـبُ
واعتتبتُ الطريقَ، إذا تركتَ سَهْلَه وأخذْتَ في وعرِه. واعتتب، أي قصد. قال الخطيئة:
إذا مَخَارِمُ أَحْناءٍ عَـرْضَـنَ لـهلم يَنْبُ عنها وخاف الجَوْرَ فاعتتَبا
معناه اعتتب من الجبل، أي ركبه ولم يَنْبُ عنه. قال الفراء: اعتتب فلان إذا رجع من أمرٍ كانَ فيه إلى غيره. والعَتَبُ: الدَرَجُ؛ وكلُّ مِرْقاةٍ منها عَتَبَة. والجمع عَتَبٌ وعَتَبَاتٌ. والعتَبة: أُسْكُفَّةُ الباب، والجمع عَتَبٌ. ولقد حُمِل فلان على عَتَبةٍ، أي أمرٍ كريهٍ من البلاء. يقال: ما في هذا الأمر رَتَبٌ ولا عَتَبٌ، أي شِدَّةٌ. والعَتَبُ: ما بين الوُسطى والبِنْصَر. وعَتَب البعيرُ يعتُبُ ويعتِبُ عَتَباناً، أي مشى على ثلاث قوائم. وكذلك إذا وثب الرجل على رِجْلٍ واحدة.

##### Türkçe

**عَتَبَ** ona karşı; yani onda buldu (kınadı); **يَعْتُبُ** ve **يَعْتِبُ** (şeklinde gelir); **عَتْباً** ve **مَعْتَباً**. el-Ğaṭammaş dedi ki:
“Ey dostlarım, eğer ölümden başkası size isabet etseydi **عَتَبْتُ**; fakat dehr için **مَعْتَبُ** yoktur.”

Ve **التَعَتُّبُ** onun gibidir; isim **المَعْتَبَةْ** ve **المَعْتِبَةُ**’dir. el-Halîl dedi ki: **العِتابُ**: nazlanmanın hitabı ve gücenmenin müzakeresidir. Dersin ki: onu **عاتبه**; **معاتبة** (ile). Şair dedi ki:
“Bir dosttan, sevgi sahibi olanı azarlarım;
ondan bir kaçınma beni kuşkulandırdığı vakit.
Eğer **العِتاب** giderse, artık sevgi yoktur;
ve **العِتاب** kaldıkça sevgi kalır.”

Ve aralarında, onunla birbirlerini azarladıkları bir **أعتوبَةٌ** vardır; denir ki: birbirlerini azarladıklarında, aralarındaki şeyi **العتاب** ıslah etti. Ve falan kimse beni **أعتَبَني**, yani kötülükten dönerek sevinçime dönmüş olarak geri döndü; bunun ismi **العُتْبَى**’dır. Ve meselde: “Senin için **العُتْبى** vardır; şu ki, razı olmadın.” Bu, **الإعتاب**ı istemediği zaman (söylenir). Dersin ki: “Seni **أعتبك**; heves ettiğinin tersine (bir şeyle).” Bundan, Bişr b. Ebî Hâzim’in sözü:
“Temîm, en-Nisâr gününde Âmir’in öldürülmesine öfkelendi;
böylece **أعْتِبوا** es-Saylam ile.”

Yani onları kılıçla **أعتبناهم**; yani öldürme ile onları razı ettik. Ve **استَعتبَ** ve **أعتَب** anlamca birdir; ve **استَعتبَ** ayrıca: **يُعْتَبَ** (kendisine razı edilsin) diye talep etti. Dersin ki: “Onu **استعتبته** de beni **أعتَبَني**”; yani onu razı ettim de beni razı etti. Ve **الاعتتاب**: şeyden dönüştür. el-Kumust dedi ki:
“Böylece özlem, kalbimden **اعتَتَبَ** etti; ve şiir, kendisine **مُعْتَـتَـبُ** olana (döndü).”

Ve **اعتتبتُ** yolu; eğer onun düzünü bıraktın ve onun sarpına girdin (demektir). Ve **اعتتب**; yani kastetti. el-Haṭî’a dedi ki:
“Eğer bir dağın geçitleri ona enlemesine arz olursa,
ondan sapmaz; ve haksızlıktan korkar da **اعتتَبا** eder.”

Manası: dağdan **اعتتب** etti; yani ona bindi ve ondan sapmadı. el-Ferrâ dedi ki: Falan **اعتتب** eder; eğer içinde bulunduğu bir işten başkasına dönerse. Ve **العَتَبُ**: merdiven basamaklarıdır; onlardan her bir basamak **عَتَبَة**’dir. Çoğulu **عَتَبٌ** ve **عَتَبَاتٌ**’tır. Ve **العتَبة**: kapının eşiğidir; çoğulu **عَتَبٌ**’dır. Ve gerçekten falan kimse bir **عَتَبةٍ** üzerine taşındı; yani beladan kerih bir iş üzerine. Denir ki: “Bu işte ne **رَتَبٌ** vardır ne **عَتَبٌ**”; yani bir şiddet. Ve **العَتَبُ**: orta parmak ile yüzük parmağı arasındaki (şey)dir. Ve deve **عَتَب** etti; **يعتُبُ** ve **يعتِبُ** (şeklinde); **عَتَباناً**; yani üç ayak üzerinde yürüdü. Aynı şekilde, adam bir tek ayak üzerinde sıçradığı zaman da (böyledir).

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D8%A8/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب العين والتاء مع الباء
عتب ، تبع ، تعب ، بتع : مستعملة .
عتب : قال الله عزّ وجلّ : ( لَّهُمْ وَإِن يَسْتَعْتِبُواْ فَمَا هُم مِّنَ ) ( فُصْلَت : 24 ) .
وقال أبو مُعَاذ النحويّ : قرىء : ( وإن يُسْتَعْتَبوا ) .
قال : ومعناه : إنْ أقالهم الله وردّهم إلى الدنيا لم يُعتِبوا ، يقول : لم يعملوا بطاعة الله ؛ لِمَا سبق لهم في علم الله من الشقاء ، وهو قول الله جل وعزّ : ( وَلَوْ رُدُّواْ لَعَادُواْ لِمَا نُهُواْ عَنْهُ وَإِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ ) ( الأنعَام : 28 ) .
قال : ومَن قرأ : ( :ُ :ِلَّهُمْ وَإِن يَسْتَعْتِبُواْ فَمَا هُم مِّنَ ( فمعناه : إن يستقيلوا ربهم لم يُقِلْهُم ؛ تقول استعتبت فلانا فما أعتبني ؛ كقولك : استقلته فما أقالني . قلت : وهذا الذي قاله أبو معاذ في القراءتين حسن إن شاء الله .
وقال ابن شُمَيل وابن المظفّر : العَتْب : المَوْجِدة ؛ تقول : عَتَب فلان على فلان عَتْباً ومَعْتِبة إذا وَجَد عليه . وقد أعتبني فلان أي ترك ما كنت أجِد عليه من أجله ، ورجع إلى ما أرضاني عنه بعد إسخاطه إيّاي عليه .
وقال أبو عُبيد : رُوي عن أبي الدرداء أنه قال : معاتبة الأخ خير من فَقْده .
قال فإن استُعتِب الأخ فلم يُعْتِب فإن مثلهم فيه قولهم : لك العُتْبى بأن لا رضِيت ، وهذا فعل محوّل عن موضعه ؛ لأن أصل العُتْبى رجوع المستعتَب إلى محبّة صاحبه ، وهذا على ضدّه . يقول : أُعتِبك بخلاف رضاك .
وأنشد لبِشْر :
غَضِبت تميم أن تَقَتّل عامر
يوم النِسَار فأُعْتِبوا بالصَيْلم
أُعتِبوا أي أُرضوا بالاصطلام .
وقال آخر :
فدع العتاب فربّ شرْ
رٍ هاج أولَه العتابُ
والعُتْبى : اسم على فُعْلى يوضع موضع لإعتاب ، وهو الرجوع عن الإساءة إلى ما يُرْضي العاتب .
وقال الليث : استعتَب فلان إذا طلب أن يُعْتَب أي يُرضَى .
قال : واستَعتَب أيضاً بمعنى أعتب .
وأنشد :
فألفيته غير مستعتِب
ولا ذاكرِ الله إلا قليلا
قال الأزهري : قوله : غير مستعتِب أي غير مستقيل أي طالب أن يقال وقوله : ولا ذاكر الله إلا قليلاً أي ولا ذاكرٍ الله ، فحذف التنوين .
قال : والتعتب والمعاتبة والعِتاب كل ذلك مخاطبة المدلّين أخلاّءهم طالبين حُسْن مراجعتهم ومذاكرة بعضهم بعضاً ما كرهوه ممّا كَسَبهم الموجِدةَ .
قال : ويقال : ما وجدت في قوله عُتْباناً وذلك إذا ذكر أنه أعتبك ولم تر لذلك بياناً . قال : وقال بعضهم : ما وجدت عنه عَتْباً ولا عِتَاباً بهذا المعنى . قلت : لم أسمع العتب والعتبان والعتاب بمعنى الإعتاب ، إنما العتب والعتبان : لومك الرجلَ على إساءة كانت له إليك فاستعتبته منها . وكلّ واحد من اللفظين يخلص للعتاب ، فإذا اشتركا في ذلك وذكَّر كلُّ واحد منهما صاحبَه ما فَرَطَ منه إليه من الإساءة فهو العِتاب والمعاتبة . وأمّا الإعتاب والعُتْبى فهو رجوع المعتوب عليه إلى ما يُرضِي العاتب . والاستعتاب : طلبك إلى المسيء أن يرجع عن إساءته . ويكون الاستعتاب الاستقالة .
أبو عُبيد عن الأصمعيّ : العَتَبة أُسْكُفّة الباب التي توطأ .
وقال الليث : كل مَرْقاة من الدَرَج عَتَبة . وكذلك العَتَب في الثنايا الشاقَّة ، واحدتها عَتَبة .
وقال ابن شُمَيل : العَتَبة في الباب هي الأعلى . قال : والخشبة التي فوق الأعلى : الحاجب قال : والأُسْكُفّة هي السفلى . والعارضتان : العِضَادتان . ويقال : ما في طاعة فلان عَتَبٌ أي الْتواء ولا نَبْوة ، ومافي مودّته عتَب إذا كانت خالصة لا يشوبها فساد . ويقال : حُمِل فلان على عَتَبة كريهة ، وعلى عَتَب كَريه من البلاء والشرّ .
وقال الشاعر :
يُعْلَى على العَتَب الكريه ويوبَس
وقال ابن السكيت في قول علقمة :
لا في شظاها ولا أرساغها عَتَب
أي عيب . وهو من قولك : لا يُتَعتّب عليه في شيء . والفحل المعقول أو الظالع إذا مشى على ثلاث قوائم كأنه يَقْفِز يقال : يَعْتِب عَتَباناً .
أبو عبيد عن الكسائيّ : عَتَب عليه من العِتابِ ، يَعتِب يعتُب ، وكذلك من المشي على ثلاث قوائم . وتقول : عتِّب لي عَتَبة في هذا الموضع إذا أردت أن تَرقى به إلى موضع تصعد فيه .
وقال الليث : إذا أُعنت العظم المجبور قيل : قد أُعتِب وأُتعب .
وقال أبو عبيد : يقال : اعتَتَب فلان عن الشيء إذا انصرف عنه .
ومنه قول الكُمَيت :
فاعتتب الشوقُ عن فؤادي والش
عر إلى من إليه مُعْتَتَب
وأنشد المازنيّ قول الحُطَيئة :
إذا مخارم أَحناء عَرَضْن له
لم يَنْبُ عنها وخاف الجور فاعتَتَبا
يقول : لم ينبُ عنها ولم يخف الجَوْر . واعتتب أي رجع من قولهم : لك العُتْبى أي لك الرجوع ممّا تكره إلى ما تُحِبّ . وعَتَبة الوادي : جانبه الأقصى الذي يلي الجَبَل . ويقال للرجل إذا مَضَى ساعة ثم رجع : قد اعتَتَب في طريقه اعتِتاباً ، كأنه عَرَض عَتَبٌ فتراجع .
وقال أبو سعيد في قول الأعشى :
وثَنَى الكفّ على ذي عَتَب
يصل الصوت بذي زِير أبَحَّ
قال : العَتَب : الدَسْتَانات . وقيل : العَتَب : العيدان المعروضة على وجه العود ، منها تُمد الأوتار إلى طَرَف العُود . ومن أمثال العرب : أَوْدَى كما أَوْدَى عَتِيب .
قال ابن الكلبيّ : هو عَتِيب بن أسلم بن مالك ، وهم حَيّ كانوا في دِين مَلِك أَسَرهم واستعبدهم ، وكانوا يقولون : إذا كبِر صبيانُنا افتكونا ، فلم يزالوا كذلك حتى هلكوا ، فصاروا مَثَلاً لمن هلك وهو مغلوب . ومنه قول عَدِيّ بن زيد :
يُرَجِّيها وقد وقعت بقُرّ
كما ترجو أصاغرَها عَتِيبُ
وقال الليث : عَتِيب : قبيلة . قال : وعُتْبة وعَتَّاب وعِتْبان ومعتِّب من أسماء الرجال . وعَتَّابة من أسماء النساء .
أبو العبّاس عن ابن الأعرابيّ قال : العرب تكنِي عن المرأة بالعَتَبة والنَعْل والقارُورة . والبَيْت والدُمْية والغُلّ والقَيْد . قال : والعِتْب : الرجل الذي يعاتِب صاحبه أو صديقه في كل شيء إشفاقاً عليه ونصيحة له . والعَتوب : الذي لا يعمل فيه العتاب . ويقال : فلان يَستعتِب من نفسه ، ويستقبل من نفسه ، ويَستدرك من نفسه إذا أدرك بنفسه تغييراً عليها بحسن تقدير وتدبير .
وروى أبو العباس عن ابن الأعرابيّ أنه قال : الثُبْنَة : ما عتَّبته من قُدّام السراويل . وفي حديث سلمان أنه كان عَتَّب سراويله فتشمّر .
تعب : قال الليث : التَعَب : شدّة العَنَاء ، وقد تعِب يَتْعَب تَعَباً . وأتعب الرجلُ رِكابَه إذا أعجلها في السَوْق أو السَيْر الحَثِيثِ . قال : وإذا أُعِنت العظم المجبور فقد أُتعِب .
وقال ذو الرمة :
إذا ما رآها رأية هِيض قلبُه
بها كانتياض المتعَب المُتَتَمم
ويقال : أتعب فلان نفسَه في عمل يمارسه إذا أنصبها فيما حمَّلها وأعملها فيه .
أبو العباس عن سَلَمة عن الفرّاء قال : أتعب فلان القَدَح إذا ملأه مَلأ يفيض ، فهو مُتْعَب .
تبع : يقال : تبع فلان فلاناً واتَّبعه ؛ قال الله تعالى في قصّة ذي القَرْنين : ( ثُمَّ أَتْبَعَ سَبَباً ) ( الكهف : 89 ) ، وقرىء : ( اتَّبَعَ سبباً ) .
قال أبو عُبَيد : وكان أبو عمرو بن العلاء يقرأ : ( اتَّبَعَ سبباً ) بتشديد التاء ، ومعناها : تَبِع . قال : وهي قراءة أهل المدينة ، وكان الكسائيّ يقرؤها : ( ثُمَّ أَتْبَعَ سَبَباً ( مقطوعة الألِف ، ومعناها : لحِق وأدرك .
قال أبو عُبيد : ويقال : أتبعت القوم مثال أفعلت إذا كانوا قد سبقوك فلحِقتهم . قال : واتَّبعتهم مثل افتعلت إذا مرّوا بك فمضيت معهم ، وتبِعتهم تَبَعاً مثله . ويقال : ما زلت أتّبعهم حتى أَتْبعتهم ، أي حتى أدركتهم .
قال أبو عُبيد : وقراءة أبي عمرو أحبّ إليّ من قراءة الكسائيّ .
وقال الفرّاء : أتْبع أحسن من اتّبع ؛ لأن الاتّباع : أن يسير الرجل وأنت تسير وراءه ، فإذا قلت : أتْبعته فكأنك قَفَوته .
وقال الليث : تبِعت فلاناً واتّبعته سواء .
وأتبع فلان فلاناً إذا تبعه يريد به شرّاً ، كما أتبع الشيطانُ الذي انسلخ من آيات الله فكان من الغاوين ، وكما أتبع فرعون موسى . قال : وأما التَّتبُّع فأن يتتبَّع في مُهْلة شيئاً بعد شيء . وفلان يتتبَّع مساوىء فلان وأثَره ، ويتتبَّع مَدَاقّ الأمور ، ونحو ذلك . قال : والتَبَع : ما تبِع أثر شيء فهو تَبَعه .
وأنشد قول أبي دُوَاد الإياديّ في صفة ظَبْية :
وقوائم تَبَع لها
من خَلْفها زَمَع معلَّقْ
وقال غيره : يقال لجمع التابع : تَبَع ، كما يقال لجمع الحارس : حَرَس ولجمع الخادم : خَدَم . قال : والتابع : التالي .
وقال الفرّاء في قول الله جلّ وعزّ : ( فَيُغْرِقَكُم بِمَا كَفَرْتُمْ ثُمَّ لاَ تَجِدُواْ لَكُمْ عَلَيْنَا بِهِ تَبِيعًا ) ( الإسراء : 69 ) .
قال : التبيع في موضع تابع أي تابع بالثأر لإغراقنا إيّاهم . وقيل : معنى قوله : ( تَبِيعًا ( أي مطالباً . ومنه قول الله جلّ وعزّ : ( فَاتِّبَاعٌ بِالْمَعْرُوفِ وَأَدَآءٌ إِلَيْهِ بِإِحْسَانٍ ) ( البَقَرة : 178 ) يقول : على صاحب الدم اتّباع بالمعروف أي المطالبة بالدِية ، وعلى القاتل أداء إليه بإحسان . ورفع قوله : ( فاتباع ) على معنى : فعليه اتباع بالمعروف . والآية مستقصى تفسيرها في المعتلاّت من العين في باب عفا يعفو عند ذكر قوله : ( فَمَنْ عُفِىَ لَهُ مِنْ أَخِيهِ شَىْءٌ ) ( البَقَرَة : 178 ) .
وفي حديث النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( الظلم لَيُّ الواجِد ، وإذا أُتبِع أَحَدُكم على مَليء فليَتَّبِع ) معناه : وإذا أحيل أحدكم على مليء فليحتَلْ ، من الحوالة .
وفي حديث مسروق عن مُعاذ بن جَبَل أن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) بعثه إلى اليمن ، فأمره في صَدَقة البَقَر أن يأخذ من كل ثلاثين من البقر تَبِيعاً ، ومن كل أربعين مُسِنّة .
أبو عُبيد عن أبي فَقْعَس الأسَديّ قال : ولد البقرة أوَّلَ سنة تَبِيع ثم جَذَع ثم ثنِيّ ثم رَباعٍ ثم سَدَس ثم صالغ .
وقال الليث : التَبِيع : العِجْل المُدْرِك ، إلا أنه يتبع أُمَّه بَعْدُ . والعَدَد ثلاثة أَتبِعة ، والجميع الأتابيع جمع الجمع . وبقرة مُتْبِع : خَلْفها تَبِيع . وخادم مُتْبِع : يتبعها ولدها حيثما أقبلت وأدبرت .
قلت : قول الليث : التبيع : المدرك وَهَم ، لأنه يدرك إذا أثْنى أي صار ثنِيّاً ، والتبيع من البقر يسمّى تَبِيعاً حين يستكمل الحول ، ولا يسمّى تَبِيعاً قبل ذلك ، فإذا استكمل عامين فهو جَذَع ، فإذا استوفى ثلاثة أعوام فهو ثَنِيّ ، وحينئذٍ يُسِنّ ، والأنثى مُسِنّة ، وهي التي تؤخذ في أربعين من البقر . ويقال للأنثى : تَبِيعة وللذكر تَبيع .
وقال الليث : يقال للذي له عليك مال يتابعك به أي يطالبك به : تَبِيع . قال : وتابع فلان بين الصلاة وبين القراءة إذا وَالَى بينهما ، ففعل هذا على أثر هذا بلا مُهْلة بينهما . وكذلك رَمَيته فأصبتُه بثلاثة أسم تِباعاً أي وِلاءً . قال : والتَبِعة والتِبَاعة : اسم للشيء الذي لك فيه بغية
شِبْهُ ظلامة ونحو ذلك .
قلت : ويقال : فلان تِبْع نساء أي يتبعهنّ ، وحِدْث نساء يحادثهنّ ، وزير نساء : يزورهنّ ، وخِلْبُ نساء إذا كان يخالبهنّ . والخِلْب أيضاً : حِجاب القلب .
وأمّا قول الجُهَنِيَّة :
يرِد المياه حَضِيرة ونفيضَة
وِرْد القَطَاة إذا اسمألّ التُبَّعُ
فإن أبا عُبَيد وابن السكيت قالا : التُبَّع : الطلّ ، واسمئلاله : قُلُوصه نِصْفَ النهار وضمورُه .
وقال أبو سعيد الضرير : التُبَّع : هو الدَبَران في هذا البيت ، سمّي تُبّعاً لاتّباعه الثريّا .
قلت : وقد سمعت بعض العرب يسمّي الدَبَران التابع والتُوَيْبع . وما أشبه ما قال الضرير بالصواب ، لأن القَطَا تَرِد المياه ليلاً ، وقلَّما ترِدها نهاراً ، لذلك يقال : أدَلّ من قطاة ، وقول لَبيد يدلّ على ذلك :
فوردنا قبل فُرّاط القَطا
إن من وِرْدِيَ تغليسَ النَهَلْ
وقال الليث : التُبَّع : ضرب من اليعاسيب من أعظمها وأحسنها ، وجمعه التبابع . قلت : وأمَّا تُبَّعٌ الملك الذي ذكره الله في كتابه فقال : ( الاَيْكَةِ وَقَوْمُ تُّبَّعٍ كُلٌّ كَذَّبَ ) ( ق : 14 ) فقد روينا عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( ما أدري أتبّع كان لعِيناً أم لا ) .
وقال الليث : كان تُبَّع ملِكاً من الملوك وكان مؤمناً ، وكان فيهم تبابعة . قال : ويقال : إن ثبت اشْتُقّ لهم هذا الاسمُ من تُبَّع ولكن فيه عجمة ولُكْنة ، ويقال : هم اليوم من وضائع تُبَّع بتلك البلاد .
وفي حديث أبي واقد الليثيّ : تابعْنا الأعمال فلم نجد شيئاً أبلغ في طلب الآخرة من الزهد في الدنيا . قال أبو عبيد قال أبو زيد وغيره : قوله : تابعنا الأعمال يقول : أحكمناها وعرفناها ويقال للرجل إذا أتقن الشيء وأحكمه : قد تابع عمله .
وروى أبو العباس عن سَلَمة عن الفرّاء أنه قال : يقال تابع فلان كلامه وهو تبيع الكلام إذا أحكمه . وَفرس متتابع الخَلْق أي مُسْتَوٍ .
وقال حُمَيد بن ثور :
ترى طَرَفيه يعسِلان كلاهما
كما اهتزّ عُود الساسَم المتتابع
قال النابغة الذبيانيّ :
من لؤلؤ متتابع متَسَرّد
وقال غيره : فلان متتابع العِلْم إذا كان علمه يشاكل بعضُه بعضاً لا تفاوت فيه . وغُصن متتابع إذا كان مستوِياً لا أُبَن فيه . ويقال : تابع المرتعُ المالَ فتتابعت أي سمَّن خَلْقها فسمِنت وحَسُنت .
وقال أبو وَجْزة السعديّ :
حرْفٌ مُليكية كالفحل تابعها
في خِصْب عامين إفراق وتهميل
وناقة مُفرِق أي تمكث سنتين أو ثلاثاً لا تَلْقَح . ويقال : هو يتابع الحديث إذا كان يَسْرده .
وأمَّا قول سلامان الطائيّ :
أخِفن اطّناني إن سَكتن وإنني
لفي شغل عن ذَحلي اليُتَتَبَّعُ
فإنه أراد : ذحليَ الذي يُتَتبَّع ، فطرح الذي وأقام الألف واللام مقامه ، وهي لغة لبعض العرب .
وقال ابن الأنباريّ : إنما أقحم الألف واللام على الفعل المضارع لمضارعته الأسماء .
وفي حديث زيد بن ثابت حين أمره أبو بكر الصدّيق بجمع القرآن قال : فعلِقت أتتبّعُه من اللخاف والعُسُب أراد أنه كان يتتبّع ما كُتب منه في اللخاف والعُسُب ، وذلك أنه استقصى جَمع جميع القرآن من المواضع التي كُتب فيها ، حتى ما كُتب في اللِخاف وهي الحجارة وفي العُسُب ، وهي جريد النخل ، وذلك أن الرَقّ أعوزهم حين نزل على رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) فأمر كُتَّاب الوحي بإثباته فيما تيسَّر من كتِف ولَوْح وجِلْد وعَسِيب ولَخفَة . وإنما تتبَّع زيد بن ثابت القرآن وجمعه من المواضع التي كُتب فيها ولم يقتصِر على ما حفِظ هو وغيره وكان من أحفظ الناس للقرآن استظهاراً واحتياطاً ، لئلا يسقط منه حرف لسُوء حفظ حافظه ، أو يتبدّل حرف بغيره . وهذا يدلّك أن الكتابة أضبط من صدور الرجال وأحرى ألاّ يسقط معه شيء ، فكان زيد يتتبَّع في مُهْلة ما كتب منه في مواضعه ويضمّه إلى الصحف ، ولا يثبت في تلك الصحف إلا ما وجده مكتوباً كما أُنزِل على النبي ( صلى الله عليه وسلم ) وأملاه على مَن كتبه ، والله أعلم .
وفي حديث أبي موسى الأشعريّ أنه قال : اتّبعوا القرآن ولا يتبعنَّكم القرآن فإنه من يتبع القرآن يهبط به على رياض الجنَّة ومن يتّبعه القرآن يزُخّ في قفاه حتى يقذف به في نار جهنم .
قال أبو عُبيد قوله : اتبعوا القرآن يقول : اجعلوه إمامكم ثم اتلوه ؛ كما قال الله عزّ وجلّ : ( الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ يَتْلُونَهُ حَقَّ تِلاَوَتِهِ ) ( البَقَرَةَ : 121 ) أي يتّبعونه حق اتباعه .
وأما قوله : ولا يتبعنَّكم القرآن فإن بعض الناس يحمله على معنى : لا يطلبنكم القرآن بتضييعكم إيّاه ، كما يطلب الرجل صاحبه بالتبعة .
قال أبو عبيد : وهذا معنى حسن يصدّقه الحديث الآخر : ( إن هذا القرآن شافع مشفَّع ، وماحل مصدَّق ) ، فجعله يمحل بصاحبه إذا لم يتّبع ما فيه .
قال أبو عبيد : وفيه قول آخر أحسن من هذا ، قوله : لا يتبعنكم القرآن : لا تَدَعوا العمل به فتكونوا قد جعلتموه وراء ظهوركم ؛ كما فعل اليهود حين نبذوا ما أُمِروا به وراء ظهورهم . وهذا قريب من المعنى الأول ؛ لأنه إذا اتّبعه كان بين يديه ، وإذا خالفه كان خَلْفه .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ ، قال : التُبَّع : سيد النحل ، والتُبَّع : الظِلّ .
ومن أمثال العرب السائرة : أتْبِع الفرسَ لجامَها ، يضرب مَثَلاً للرجل يؤمر برَب الصَنيعة وإتمام الحاجة .
بتع : في حديث النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه سئل عن البِتْع فقال : ( كلّ شراب مسكِر فهو حرام ) .
قال أبو عُبيد : البِتْع : نَبِيذُ العَسَل ، وهو خَمْر أهل اليمن .
وقال الليث : البِتَع : الشديد المفاصِل والمَوَاصِل من الجسد .
قلت : وغيره يجعل البَتَع طول العُنُق ، يقال : عُنُق بَتِع وبَتِعه .
وقال الراجز :
كل علاة بِتع دليلها
وقال الآخر :
يرقى الدَسِيعُ إلى هادٍ له بَتِعٍ
وروى أبو العباس عن ابن الأعرابيّ قال : البَتِع : الطويل العُنق ، والتلِع : الطويل الظهر .
قال ابن شميل : من الأعناق البَتَع وهو الغليظ الكثير اللحم الشديد . قال : ومنها المرهَف وهو الدقيق ، ولا يكون إلاّ لعتيق .
ويقال : البَتَع في العُنق : شدّته ، والتَلَع : طوله . ويقال : بَتِع فلان عليّ بأمر لم يؤامرني فيه إذا قطعه دونك .
وقال أبو وَجْزَة السَعْديّ :
بان الخليط وكان البينُ بائجةً
ولم نخفْهم على الأمر الذي بَتِعوا
بتعوا أي قطعوا دوننا . ويقال : عُنُق أبتع وبَتِع .
وروى أبو تراب عن أبي مِحْجَن قال : الانبتاع والانبتال : الانقطاع .
وقال أبو زيد : جاء القوم أجمعون أبصعون أبتعون بالتاء ، وهذا من باب التأكيد .

##### Türkçe

باب **العين** ve **التاء** ile **الباء**
**عتب** , **تبع** , **تعب** , **بتع** : kullanımdadır.

**عتب** : Allah عزّ وجلّ dedi ki: ( **لَّهُمْ وَإِن يَسْتَعْتِبُواْ فَمَا هُم مِّنَ** ) ( **فُصْلَت : 24** ) .
Ebû Muʿâz en-nahvî dedi ki: şöyle okunmuştur: ( **وإن يُسْتَعْتَبوا** ) .
Dedi ki: ve manası: Allah onları bağışlasa ve onları dünyaya geri döndürse **لم يُعتِبوا**; der ki: Allah’a itaatle amel etmezler; Allah’ın ilminde kendileri için daha önce geçmiş olan bedbahtlıktan dolayı; ve bu, Allah جل وعزّ’ün sözüdür: ( **وَلَوْ رُدُّواْ لَعَادُواْ لِمَا نُهُواْ عَنْهُ وَإِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ** ) ( **الأنعَام : 28** ) .
Dedi ki: ve kim okursa: ( **لَّهُمْ وَإِن يَسْتَعْتِبُواْ فَمَا هُم مِّنَ** ) , manası: Rablerinden istifa isterlerse onları istifa ettirmez; dersin: **استعتبت** falancayı da beni memnun etmedi; senin “ondan istifa istedim de beni istifa ettirmedi” demen gibi. Dedim ki: Ebû Muʿâz’ın iki kıraatte söylediği bu şey güzeldir, inşallah.

İbn Şümeyl ve İbnü’l-Muzaffar dedi: **العَتْب**: gücenme; dersin: falan falana **عَتْباً** ve **مَعْتِبة** ile gücendiğinde. Ve falan beni **أعتبني** etti, yani onun yüzünden kendisine gücendiğim şeyi terk etti ve bana onu kızdırdıktan sonra beni ondan razı eden şeye döndü.

Ebû ʿUbeyd dedi: Ebû’d-Derdâ’dan rivayet edildi ki dedi: kardeşi ayıplamak, onu kaybetmekten hayırlıdır.
Dedi ki: eğer kardeşten **استُعتِب** istenir de **لم يُعْتِب** ederse, onların bunun hakkındaki misali sözleridir: “**لك العُتْبى بأن لا رضِيت**”; bu, yerinden çevrilmiş bir fiildir; çünkü **العُتْبى**’nın aslı, kendisinden memnuniyet istenenin, sahibinin sevgisine dönmesidir; bu ise onun zıddınadır. Der ki: senin rızanın hilafıyla seni **أُعتِبك** ederim.

Bişr’den okundu:
غَضِبت تميم أن تَقَتّل عامر
يوم النِسَار فأُعْتِبوا بالصَيْلم

**أُعتِبوا** yani **أُرضوا** **بالاصطلام** ile.

Bir başkası dedi:
فدع العتاب فربّ شرْ
رٍ هاج أولَه العتابُ

Ve **العُتْبى**: **فُعْلى** üzere bir isimdir; **لإعتاب**’ın yerine konur; o da, kötülükten, ayıplayanı razı edecek şeye dönüştür.

Leys dedi: falan **استعتَب** ettiğinde, **أن يُعْتَب** yani razı edilmesini talep eder.
Dedi ki: **واستَعتَب** ayrıca **أعتب** manasındadır.
Ve okundu:
فألفيته غير مستعتِب
ولا ذاكرِ الله إلا قليلا

Ezherî dedi: onun sözü: **غير مستعتِب** yani **غير مستقيل** yani “istifa ettirilmesini talep eden”; ve sözü: **ولا ذاكرِ الله إلا قليلاً** yani “ve Allah’ı zikreden değil”; tenvini hazf etti.

Dedi ki: **التعتب** ve **المعاتبة** ve **العِتاب**; bunların hepsi, nazlanan dostların, güzel dönüşlerini talep ederek ve birbirlerine, kendilerine gücenme kazandıran şeylerden hoşlanmadıklarını hatırlatarak konuşmasıdır.
Dedi ki: ve denir: “onun sözünde **عُتْباناً** bulmadım”; bu, “seni memnun ettiğini söyledi de bunun için bir açıklık görmediğinde”dir. Dedi ki: ve bazıları dedi: “ondan bu manada ne **عَتْباً** ne **عِتَاباً** bulmadım.” Dedim ki: **العتب** ve **العتبان** ve **العتاب**’ı **الإعتاب** manasında işitmedim; ancak **العتب** ve **العتبان**: sana karşı bir kötülüğü olan adamı ayıplamandır; ondan dolayı onu **استعتبت** edersin. Ve iki lafızdan her biri **للعتاب**’a hâlis olur; ikisi bunda ortak olunca ve her biri, sahibine, kendisinden ona karşı taşkınlık eden kötülüğü hatırlatınca, işte o **العِتاب** ve **المعاتبة**’dir. Ama **الإعتاب** ve **العُتْبى**: ayıplanan kimsenin, ayıplayanı razı edecek şeye dönmesidir. Ve **الاستعتاب**: kötülük edene, kötülüğünden dönmesini talep etmendir. Ve **الاستعتاب** istifa isteme olur.

Ebû ʿUbeyd, Asmaʿî’den: **العَتَبة**: üzerine basılan kapı eşiği, kapının **أُسْكُفّة**’sidir.

Leys dedi: merdivenin her basamağı bir **عَتَبة**’dir. Aynı şekilde, zor geçitlerdeki **العَتَب**; onun teki **عَتَبة**’dir.

İbn Şümeyl dedi: kapıdaki **العَتَبة** üstte olandır. Dedi ki: üsttekinin üstündeki tahta: **الحاجب**. Dedi ki: **الأُسْكُفّة** altta olandır. Ve iki yan kiriş: **العِضَادتان**. Ve denir: “falanın itaatinde **عَتَبٌ** yoktur” yani eğrilik ve sapma yoktur; ve “onun sevgisinde **عتَب** yoktur” sevgi hâlis olup bozulma karışmadığında. Ve denir: falan, hoş olmayan bir **عَتَبة** üzerine yüklendi; ve belâ ve şerden hoş olmayan bir **عَتَب** üzerine.

Şair dedi:
يُعْلَى على العَتَب الكريه ويوبَس

İbnü’s-Sikkît, ʿAlkame’nin sözü hakkında dedi:
لا في شظاها ولا أرساغها عَتَب

yani ayıp. Bu, senin “onda hiçbir şeyde kendisine **يُتَعتّب** olunmaz” sözündendir. Bağlı yahut topal aygır, üç ayak üzerinde yürüdüğünde sanki sıçrıyormuş gibi; ona **يَعْتِب عَتَباناً** denir.

Ebû ʿUbeyd, Kisâî’den: **عَتَب عليه** **من العِتابِ**; **يَعتِب يعتُب**; ve aynı şekilde üç ayak üzerinde yürümekten. Ve dersin: “bu yerde bana bir **عَتَبة** **عتِّب** et” eğer onunla, çıkacağın bir yere yükselmek istersen.

Leys dedi: kırılmış kemik sağlamlaştırıldığında “**قد أُعتِب وأُتعب**” denir.

Ebû ʿUbeyd dedi: denir: falan, şeyden **اعتَتَب** ettiğinde, ondan yüz çevirdi.

Bundan, Kümeyt’in sözü:
فاعتتب الشوقُ عن فؤادي والش
عر إلى من إليه مُعْتَتَب

Mâzenî, Hutay’e’nin sözünü okudu:
إذا مخارم أَحناء عَرَضْن له
لم يَنْبُ عنها وخاف الجور فاعتَتَبا

Der ki: ondan sapmadı ve haksızlıktan korkmadı. Ve **اعتتب** yani döndü; “**لك العُتْبى**” sözünden, yani “hoşlanmadığından hoşlandığına dönüş senindir.” Ve **عَتَبة الوادي**: dağın bitişiğindeki en uzak yanı. Ve adama, bir süre gidip sonra döndüğünde denir: yolunda **اعتَتَب** etti, **اعتِتاباً**; sanki bir **عَتَب** arız oldu da geri döndü.

Ebû Saʿîd, Aʿşâ’nın sözü hakkında:
وثَنَى الكفّ على ذي عَتَب
يصل الصوت بذي زِير أبَحَّ

Dedi ki: **العَتَب**: **الدَسْتَانات**. Ve denildi: **العَتَب**: udun yüzüne enlemesine konulan çubuklardır; teller onlardan udun ucuna uzatılır. Arapların darb-ı mesellerinden: “**أَوْدَى كما أَوْدَى عَتِيب**”.

İbnü’l-Kelbî dedi: o, Eslem b. Mâlik b. …’ın oğlu **عَتِيب**’dir; onlar, bir kralın dininde olan bir kabileydi; onları esir aldı ve köleleştirdi; ve derlerdi: “çocuklarımız büyüyünce bizi kurtaracaklar”; böylece helâk oluncaya dek öyle kaldılar; böylece, mağlup iken helâk olan için bir mesel oldular. Bundan, ʿAdiyy b. Zeyd’in sözü:
يُرَجِّيها وقد وقعت بقُرّ
كما ترجو أصاغرَها عَتِيبُ

Leys dedi: **عَتِيب**: bir kabiledir. Dedi ki: ve **عُتْبة** ve **عَتَّاب** ve **عِتْبان** ve **معتِّب** erkek adlarındandır. Ve **عَتَّابة** kadın adlarındandır.

Ebû’l-ʿAbbâs, İbnü’l-Aʿrâbî’den: dedi ki: Araplar kadından kinaye olarak **العَتَبة** ve **النَعْل** ve **القارُورة** der. Ve **البَيْت** ve **الدُمْية** ve **الغُلّ** ve **القَيْد**. Dedi ki: **العِتْب**: her şeyde, ona acıyarak ve ona öğüt vererek, sahibini yahut dostunu ayıplayan adamdır. Ve **العَتوب**: ayıplamanın işlemediği kimsedir. Ve denir: falan, kendinden **يَستعتِب** eder, ve kendinden **يستقبل** eder, ve kendinden **يَستدرك** eder; kendisi hakkında, güzel takdir ve tedbirle bir değişmeyi kendinde idrak ettiğinde.

Ebû’l-ʿAbbâs, İbnü’l-Aʿrâbî’den rivayet etti ki dedi: **الثُبْنَة**: şalvarın ön tarafından **عتَّبته** ettiğin şeydir. Selmân’ın hadisinde: o, şalvarını **عَتَّب** etmişti de paçalarını topladı.

**تعب** : Leys dedi: **التَعَب**: zahmetin şiddetidir; ve **تعِب يَتْعَب تَعَباً**. Ve adam, bineklerini **أَتعب** ettiğinde, sürmede yahut hızlı yürüyüşte acele ettirir. Dedi ki: ve kırılmış kemik sağlamlaştırıldığında, **قد أُتعِب** olmuştur.

Zü’r-Rumme dedi:
إذا ما رآها رأية هِيض قلبُه
بها كانتياض المتعَب المُتَتَمم

Ve denir: falan, yaptığı bir işte nefsini **أتعب** ettiğinde, ona yüklediği şeyde onu yorar ve onda onu çalıştırır.

Ebû’l-ʿAbbâs, Seleme’den, Ferrâ’dan: dedi ki: falan, bardağı **أتعب** ettiğinde, taşacak dolulukla doldurur; o, **مُتْعَب**’dır.

**تبع** : denir: falan falanı **تبع** etti ve **اتَّبعه**; Allah تعالى, Zü’l-Karneyn kıssasında dedi: ( **ثُمَّ أَتْبَعَ سَبَباً** ) ( **الكهف : 89** ) , ve şöyle okunmuştur: ( **اتَّبَعَ سبباً** ) .
Ebû ʿUbeyd dedi: Ebû ʿAmr b. el-ʿAlâ okurdu: ( **اتَّبَعَ سبباً** ) **بتشديد التاء**; ve manası: **تَبِع**. Dedi ki: bu, Medine ehlinin kıraatidir. Ve Kisâî onu okurdu: ( **ثُمَّ أَتْبَعَ سَبَباً** ) kesik **الألِف** ile; ve manası: yetişti ve erişti.

Ebû ʿUbeyd dedi: ve denir: kavmi **أتبعت** ettim, **أفعلت** misali; onlar seni geçmiş de sen onlara yetiştiğinde. Dedi ki: ve onları **اتَّبعت** ettim, **افتعلت** misali; onlar senin yanından geçip sen de onlarla birlikte gidince. Ve onları **تبِعتهم تَبَعاً**; onun gibidir. Ve denir: onları **أتّبع** etmeyi sürdürdüm ta ki onları **أَتْبعت** edinceye kadar; yani ta ki onlara erişinceye kadar.

Ebû ʿUbeyd dedi: Ebû ʿAmr’un kıraati, Kisâî’nin kıraatinden bana daha sevimlidir.

Ferrâ dedi: **أتْبع** , **اتّبع**’dan daha güzeldir; çünkü **الاتّباع**: adam yürür, sen de onun arkasında yürürsün; “onu **أتْبعته**” dediğinde, sanki onun izini sürmüşsün gibi olur.

Leys dedi: falanı **تبِعت** ve onu **اتّبعته** eşittir.

Ve falan, falanı **أتبع** ettiğinde, onunla bir kötülük ister olarak onu takip eder; tıpkı şeytanın, Allah’ın ayetlerinden sıyrılanı takip etmesi gibi; o da azgınlardan oldu; ve tıpkı Firavun’un Musa’yı takip etmesi gibi. Dedi ki: ama **التَّتبُّع**: bir şeyi, mühletle, şey şey takip etmendir. Ve falan, falanın kötülüklerini ve izini takip eder; ve işlerin ince yollarını takip eder; ve bunun benzeri. Dedi ki: **التَبَع**: bir şeyin izini takip eden şeydir; o, onun **تَبَعه**’idir.

Ebû Duvâd el-İyâdî’nin, bir ceylanın vasfında sözünü okudu:
وقوائم تَبَع لها
من خَلْفها زَمَع معلَّقْ

Bir başkası dedi: tâbi olanın cem’ine **تَبَع** denir; tıpkı bekçinin cem’ine **حَرَس** ve hizmetçinin cem’ine **خَدَم** denildiği gibi. Dedi ki: **التابع**: ardıl olandır.

Ferrâ, Allah جلّ وعزّ’ün sözü hakkında: ( **فَيُغْرِقَكُم بِمَا كَفَرْتُمْ ثُمَّ لاَ تَجِدُواْ لَكُمْ عَلَيْنَا بِهِ تَبِيعًا** ) ( **الإسراء : 69** ) .
Dedi ki: **التبيع** , **تابع** yerindedir; yani onları boğmamız sebebiyle, onların öcünü takip eden. Ve denildi: onun sözü ( **تَبِيعًا** )’nın manası: talep eden. Bundan, Allah جلّ وعزّ’ün sözü: ( **فَاتِّبَاعٌ بِالْمَعْرُوفِ وَأَدَآءٌ إِلَيْهِ بِإِحْسَانٍ** ) ( **البَقَرة : 178** ) ; der ki: kan sahibine, örfe uygun **اتّباع** yani diyeti talep etmek; ve katile, ona güzelce eda etmek. Ve ( **فاتباع** )’ın ref’i, “ona örfe uygun bir takip gerekir” manasınadır. Ve ayetin tafsili, **العين**’in illetlilerinde, **عفا يعفو** babında, ( **فَمَنْ عُفِىَ لَهُ مِنْ أَخِيهِ شَىْءٌ** ) ( **البَقَرَة : 178** ) zikredildiğinde tamamlanmıştır.

Nebi’nin ( صلى الله عليه وسلم ) hadisinde: ( **الظلم لَيُّ الواجِد ، وإذا أُتبِع أَحَدُكم على مَليء فليَتَّبِع** ) ; manası: biriniz, zengine havale edilirse, havaleyi kabul etsin; **الحوالة**’dendir.

Mesrûk’un, Muʿâz b. Cebel’den hadisinde: Nebi ( صلى الله عليه وسلم ) onu Yemen’e gönderdi; ona, sığır zekâtında, sığırın her otuzundan bir **تَبِيعاً**, her kırkından bir **مُسِنّة** almasını emretti.

Ebû ʿUbeyd, Ebû Fakʿas el-Esedî’den: dedi ki: ineğin yavrusu ilk yıl **تَبِيع**; sonra **جَذَع**; sonra **ثنِيّ**; sonra **رَباعٍ**; sonra **سَدَس**; sonra **صالغ**.

Leys dedi: **التَبِيع**: erişmiş buzağıdır; ancak hâlâ anasını takip eder. Ve sayı: üç **أَتبِعة**; ve hepsi **الأتابيع**; cem’ü’l-cem’dir. Ve **بقرة مُتْبِع**: arkasında bir **تَبِيع** vardır. Ve **خادم مُتْبِع**: onun yavrusu, nereye gelirse ve giderse onu takip eder.

Dedim ki: Leys’in “**التبيع**: **المدرك**” sözü vehimdir; çünkü o, iki yaşına girince yani **ثنِيّاً** olunca erişmiş olur; ve sığırdan **التبيع**, yılı tamamladığında **تَبِيعاً** diye adlandırılır; bundan önce **تَبِيعاً** diye adlandırılmaz; iki yılı tamamlayınca **جَذَع** olur; üç yılı tamamlayınca **ثَنِيّ** olur; ve o vakit **يُسِنّ** olur; dişisi **مُسِنّة**’dir; o, sığırın kırkında alınandır. Ve dişiye **تَبِيعة**, erkeğe **تَبيع** denir.

Leys dedi: denir: üzerinde alacağı olan kimse, onunla seni takip eder yani onunla seni talep eder: **تَبِيع**. Dedi ki: falan, namaz ile kıraat arasında **تابع** ettiğinde, ikisini peş peşe getirir; bunu, bunun ardından, aralarında mühlet olmaksızın yapar. Ve aynı şekilde, onu attım da üç okla onu **تِباعاً** yani peş peşe vurdum. Dedi ki: **التَبِعة** ve **التِبَاعة**: içinde bir istek bulunan şeyin ismidir; zulme benzer bir şey ve bunun benzeri.

Dedim ki: ve denir: falan **تِبْع نساء**; yani onları takip eder; ve **حِدْث نساء**: onlarla konuşur; ve **وزير نساء**: onları ziyaret eder; ve **خِلْبُ نساء**: eğer onlarla cilveleşirse. Ve **الخِلْب** ayrıca: kalbin perdesidir.

Ama Cüheniyye’nin sözü:
يرِد المياه حَضِيرة ونفيضَة
وِرْد القَطَاة إذا اسمألّ التُبَّعُ

Ebû ʿUbeyd ve İbnü’s-Sikkît dedi: **التُبَّع**: çiydir; ve onun **اسمئلاله**’i: öğle vaktinde çekilmesi ve zayıflamasıdır.

Ebû Saʿîd ed-Darîr dedi: **التُبَّع**: bu beyitte **الدَبَران**’dır; Süreyya’yı takip etmesinden dolayı **تُبّعاً** diye adlandırıldı.

Dedim ki: bazı Arapların **الدَبَران**’a **التابع** ve **التُوَيْبع** dediğini işittim. Darîr’in söylediği, doğruya en çok benzeyendir; çünkü **القَطَا** suları geceleyin içer; gündüz onları pek az içer; bu yüzden “**أدلّ من قطاة**” denir; Lebîd’in sözü buna delalet eder:
فوردنا قبل فُرّاط القَطا
إن من وِرْدِيَ تغليسَ النَهَلْ

Leys dedi: **التُبَّع**: en büyüklerinden ve en güzellerinden bir tür **اليعاسيب**’dir; cem’i **التبابع**. Dedim ki: ama Allah’ın kitabında zikrettiği kral **تُبَّعٌ** ise, ( **الاَيْكَةِ وَقَوْمُ تُّبَّعٍ كُلٌّ كَذَّبَ** ) ( **ق : 14** ) dedi; Nebi’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet ettik ki dedi: ( **ما أدري أتبّع كان لعِيناً أم لا** ) .

Leys dedi: **تُبَّع** krallardan bir kraldı ve mümindı; ve onlarda **تبابعة** vardı. Dedi ki: ve eğer sabit olursa, bu isim onlara **تُبَّع**’dan türetilmiştir; fakat onda yabancılık ve pelteklik vardır; ve denir: onlar bugün o beldelerde **تُبَّع**’ın aşağı tabakasındandır.

Ebû Vâkıd el-Leysî’nin hadisinde: “amelleri **تابعْنا** ettik de, ahireti talepte dünyada zühdden daha beliğ bir şey bulmadık.” Ebû ʿUbeyd dedi: Ebû Zeyd ve başkaları dedi: onun sözü **تابعنا الأعمال** der ki: onları sağlam yaptık ve onları bildik; ve adama, bir şeyi itkan edip sağlam yaptığında denir: “amelini **تابع** etti.”

Ebû’l-ʿAbbâs, Seleme’den, Ferrâ’dan rivayet etti ki dedi: denir: falan, sözünü **تابع** etti; ve o, sözün **تبيع**’idir; onu sağlam yaptığında. Ve **فرس متتابع الخَلْق**: yani düzgün.

Humeyd b. Sevr dedi:
ترى طَرَفيه يعسِلان كلاهما
كما اهتزّ عُود الساسَم المتتابع

Nâbiga ez-Zübyânî dedi:
من لؤلؤ متتابع متَسَرّد

Bir başkası dedi: falan, ilmi **متتابع**’dır; ilmi, birbirine benzer, onda fark yoktur. Ve dal **متتابع**’dır; eğer düzgün olup onda kusur yoksa. Ve denir: otlak, mala **تابع** etti de **فتتابعت**; yani onun yaratılışını semizletti de semizledi ve güzelleşti.

Ebû Vecze es-Saʿdî dedi:
حرْفٌ مُليكية كالفحل تابعها
في خِصْب عامين إفراق وتهميل

Ve **ناقة مُفرِق**: yani iki yahut üç yıl gebe kalmadan kalır. Ve denir: o, hadisi **يتابع** eder; eğer onu ardı ardına dizerse.

Ama Selâmân et-Tâî’nin sözü:
أخِفن اطّناني إن سَكتن وإنني
لفي شغل عن ذَحلي اليُتَتَبَّعُ

O, “**ذحليَ الذي يُتَتبَّع**”ı kastetti; **الذي**’yi attı ve onun yerine **الألف واللام**’ı ikame etti; bu, bazı Arapların dilidir.

İbnü’l-Enbârî dedi: ancak **الألف واللام**’ı muzari fiile soktu; isimlere benzemesinden dolayı.

Zeyd b. Sâbit’in hadisinde, Ebû Bekir es-Sıddîk ona Kur’an’ı toplamasını emrettiğinde dedi ki: “**فعلِقت أتتبّعُه من اللخاف والعُسُب**”; onunla, ondan yazılmış olanı **اللخاف** ve **العُسُب** içinde takip ettiğini kastetti; çünkü o, Kur’an’ın tamamının, yazıldığı yerlerden toplanmasını istikra etti; hatta **اللِخاف**’ta yazılmış olanı da—ki o taşlardır—ve **العُسُب**’da—ki o hurma dallarıdır. Çünkü **الرَقّ** onlara az geldi; Resûlullah’a ( صلى الله عليه وسلم ) indiğinde; vahiy kâtiplerine, kolay gelen şeylerde onu sabitlemelerini emretti: **كتِف** ve **لَوْح** ve **جِلْد** ve **عَسِيب** ve **لَخفَة**. Zeyd b. Sâbit, Kur’an’ı, yazıldığı yerlerden takip etti ve topladı; onun ve başkalarının ezberlediğiyle yetinmedi; o, Kur’an’ı ezberden en iyi bilenlerdendi; ezberleyenin kötü ezberi sebebiyle ondan bir harf düşmesin yahut bir harf başkasıyla değişmesin diye, ezberden sağlamlaştırma ve ihtiyat olarak. Bu, sana gösterir ki yazı, erkeklerin göğüslerinden daha sağlamdır ve onunla bir şeyin düşmemesine daha layıktır; böylece Zeyd, mühletle, ondan yazılmış olanı yerlerinde takip eder ve onu sahifelere eklerdi; ve o sahifelerde, ancak Nebi’ye ( صلى الله عليه وسلم ) indirildiği gibi ve onu yazana imla ettiği gibi yazılı bulduğunu sabitlerdi; Allah daha iyi bilir.

Ebû Mûsâ el-Eşʿarî’nin hadisinde: dedi ki: “Kur’an’ı **اتّبعوا** edin ve Kur’an sizi **يتبعنَّكم** etmesin; çünkü kim Kur’an’ı takip ederse, onu cennet bahçelerine indirir; ve kimini Kur’an takip ederse, onu ensesinden iter ta ki onu cehennem ateşine atar.”

Ebû ʿUbeyd dedi: onun sözü: “Kur’an’ı **اتبعوا** edin” der ki: onu imamınız kılın sonra onu okuyun; Allah عزّ وجلّ’ün dediği gibi: ( **الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ يَتْلُونَهُ حَقَّ تِلاَوَتِهِ** ) ( **البَقَرةَ : 121** ) ; yani onu, onu takip etmenin hakkıyla takip ederler.

Ama onun sözü: “Kur’an sizi **ولا يتبعنَّكم** etmesin”; bazı insanlar onu şu manaya hamleder: onu zayi etmeniz sebebiyle Kur’an sizi talep etmesin; tıpkı adamın, sahibini **بالتبعة** ile talep etmesi gibi.
Ebû ʿUbeyd dedi: bu, güzel bir manadır; onu, diğer hadis tasdik eder: ( **إن هذا القرآن شافع مشفَّع ، وماحل مصدَّق** ) ; onu, içinde olanı takip etmediğinde, sahibine karşı suçlayıcı kıldı.

Ebû ʿUbeyd dedi: onda, bundan daha güzel başka bir söz vardır: onun sözü “Kur’an sizi **لا يتبعنكم** etmesin”: onunla ameli terk etmeyin de onu sırtlarınızın arkasına atmış olmayın; tıpkı Yahudilerin, kendilerine emredileni sırtlarının arkasına atmaları gibi. Bu, birinci manaya yakındır; çünkü onu takip ederse o, önündedir; ona muhalefet ederse o, arkasındadır.

Saʿleb, İbnü’l-Aʿrâbî’den: dedi ki: **التُبَّع**: arıların efendisi; ve **التُبَّع**: gölge.

Arapların dolaşan darb-ı mesellerinden: “**أتْبِع الفرسَ لجامَها**”; iyiliği tamamlamak ve ihtiyacı bitirmekle emrolunan adam için mesel olarak vurulur.

**بتع** : Nebi’nin ( صلى الله عليه وسلم ) hadisinde: **البِتْع** hakkında soruldu; dedi ki: ( **كلّ شراب مسكِر فهو حرام** ) .
Ebû ʿUbeyd dedi: **البِتْع**: bal şırası; Yemen ehlinin şarabıdır.

Leys dedi: **البِتَع**: bedenden eklemleri ve bağlantıları şiddetli olandır.

Dedim ki: başkası **البَتَع**’ı boynun uzunluğu yapar; denir: **عُنُق بَتِع** ve **بَتِعه**.

Recez söyleyen dedi:
كل علاة بِتع دليلها

Bir başkası dedi:
يرقى الدَسِيعُ إلى هادٍ له بَتِعٍ

Ebû’l-ʿAbbâs, İbnü’l-Aʿrâbî’den rivayet etti: dedi ki: **البَتِع**: uzun boyunlu; ve **التلِع**: uzun sırtlı.

İbn Şümeyl dedi: boyunlardan **البَتَع**: kalın, çok etli, şiddetli olandır. Dedi ki: onlardan **المرهَف**: ince olandır; ve ancak soylu olana olur.

Ve denir: boyunda **البَتَع**: onun şiddetidir; ve **التَلَع**: onun uzunluğudur. Ve denir: falan, bana danışmadığı bir işte, bana karşı **بَتِع** ettiğinde, onu senden ayrı olarak kesip bitirdi.

Ebû Vecze es-Saʿdî dedi:
بان الخليط وكان البينُ بائجةً
ولم نخفْهم على الأمر الذي بَتِعوا

**بتعوا** yani bizden ayrı olarak kestiler.

Ve denir: **عُنُق أبتع** ve **بَتِع**.

Ebû Turâb, Ebû Mihcen’den rivayet etti: **الانبتاع** ve **الانبتال**: kopmadır.

Ebû Zeyd dedi: kavim, hepsi, **أبصعون أبتعون** **بالتاء** geldi; bu, pekiştirme babındandır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D8%A8/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب العين والتاء وما يثلثهما)
(عتد) العين والتاء والدال أصلٌ واحدٌ يدلُّ على حضورٍ وقُرب. قال الخليل: تقول عَتُدَ الشّيءُ، وهو يعتُد عَتاداً، فهو عَتيدٌ حاضر. قال: ومن ذلك سمِّيت العتيدة: التي يكون فيها الطِّيب والأدهان. ويقال للشَّيء المعْتَد: إنّه لعتيد، وقد أعتدْناه، وهيَأناه لأمرٍ إنْ حَزَب. وجمع العَتَاد عُتُدٌ وأعْتِدة. قال النّابغة:
عَتَادَ امرئٍ لا ينقُضُ البُعدُ هَمَّه *** طَلُوبِ الأعادِي واضحٍ غيرِ خاملِ([1])
قال الخليل: يقولون هذا الفرس عَتَدٌ، أي مُعَدّ متى شاء صاحبهُ رَكِبَه، الذَّكرُ والأنثى فيه سواء. قال سلامة بن جندل:
بكل مُحنَّبٍ كالسِّيدِ نَهْدٍ *** وكُلِّ طُوَالةٍ عَتَدٍ مِزَاقِ([2])

فأمَّا العَتُود فذكَرَ الخليلُ فيه قياساً صحيحاً، وهو الذي بَلغ السِّفادَ. فإن كان كذا فكأنَّه شيءٌ أُعِدّ للسِّفاد، والجمع عِدَّان على وزنِ فِعْلان، وكان الأصل عِتْدَان فأُدغمت التاء في الدال. قال الأخطل:
واذكر غَدَانَةَ مزَنَّمة  *** من الحَبَلَّقِ تُبنَى حولَها الصِّيَرُ([3])
(عتر) العين والتاء والراء أصلٌ صحيح يدلُّ على معنيين، أحدهما الأصل والنِّصاب، والآخر التفرُّق.
فالأوُّل ما ذكره الخليل أن عِتْرَ كلِّ شيء: نصابه. قال: وعِتْرَةُ المِسْحاةِ: خشبتها التي تسمَّى يَدَ المسحاة. قال: ومن ثَمَّ قيل: عترة فلان، أي مَنْصِبه. وقال أيضاً: هم أقرباؤه، مِن ولدِه وولدِ ولده وبني عمِّه. هذا قولُ الخليل في اشتقاق العِتْرَة، وذكر غيرُه أنَّ القياسَ في العِترة ما نذكره من بعد.
والأصل الثاني: العِتْر، قال قومٌ: هو الذي يقال له: المَرْزَنْجُوش. قال: وهو لا ينبُت إلاّ متفرِّقاً. قال: وقياس عِترة الإنسان من هذا، لأنهم أقرباؤه متفرِّقي الأنساب، هذا من أبيه وهذا من نسله كولده. وأنشد في العِتْر:
فما كنتُ أخشَى أن أُقِيمَ خِلافهم  *** لستّةِ أبياتٍ كما ينبت العِتْرُ([4])
فهذا يدلُّ على التفرُّق، وهو وجهٌ جميل في قياس العِترة.
ومما يُشبهه عِتْرُ المسك، وهي حَصاةٌ تكون([5]) متفرِّقة فيه. ولعلَّ عِتْرُ المِسك أن تكون عربيَّة صحيحة فإِنَّها غير بعيدة مما ذكرناه، ولم نسمَعْها من عالم.
ومن هذا الأصل قولهم: عَتَرَ الرُّمحُ فهو يَعْتِرُ عَتراً وعَتَرَاناً، إذا اضطَرَبَ وترأَّدَ في اهتزاز. قال:
* وكلّ خطّيٍّ إذا هُزَّ عَتَرْ([6]) *
وإنما قلنا إنّه من الباب لأنّه إذا هُزّ خيّل أنّه تتفرّق أجزاؤه. وهذا مشاهَد، فإن صحَّ ما تأوَّلناه وإلاّ فهو من باب الإِبدال يكون من عَسَل، وتكون التاء بدلاً من السين والرَّاءُ بدلاً من اللام.
وممّا يصلح حملُه على هذا: العَتيرة؛ لأنَّ دَمها يُعْتَر، أي يُسَالُ حتى يتفرَّق. قال الخليل: العاتر: الذي يَعْترُ شاةً فيذبحُها، كانوا يفعلون ذلك في الجاهليَّة، يذبحُها ثم يصبُّ دمَها على رأس الصَّنَم، فتلك الشَّاةُ هي العَتيرة والمعتورة، والجمع عتائر. وكان بعضُهم يقول: العتير هو الصنم الذي تُعْتَرُ لـه العتائر في رَجب. وأنشد لِزُهير:
فَزَلَّ عنها وأوفَى رأسَ مَرقَبةٍ  *** كمَنْصَبِ العِتْر دَمَّى رأسه النُّسُكُ([7])
فإن كان صحيحاً هذا فهو من الباب الأوّل، وقد أفصح الشاعر بقياسه حيث قال:
* كمنصب العِتْرِ دَمَّى رأسَه النُّسكُ *
(عتق) العين والتاء والقاف أصل صحيح *يجمع معنى الكرم خِلْقةً وخُلُقاً، ومعنى القِدَم. وما شذَّ من ذلك فقد ذُكِر على حدة.
قال الخليل: عَتَق العبد يَعْتِق عَتاقاً وعَتاقةً وعُتوقاً، وأعتقه صاحبُه إعتاقاً. قال الأصمعيّ: عَتَق فلانٌ بعد استعلاجٍ، إذا صار رقيقَ الخِلْقة بعد ما كان جافياً. ويقال: حلف بالعَتَاق، وهو مولى عَتَاقةٍ. وصار العبد عتيقاً. ولا يقال عاتق في موضع عتيق([8]) إلاّ أن تنوى فعلهُ في قابل، فتقول عاتقٌ غداً. وامرأة عتيقةٌ حُرَّةٌ من الأمُوَّة([9]) . وامرأةٌ عتيقة أيضاً، أي جميلة كريمة. وفرس عتيق: رائع بيِّن العِتْق، وثوب ناعمٌ عتيق. والعتيق أيضاً: الكريم من كلِّ شيء. وقد عَتَق وعَتُق، إذا أتَى عليه زمن.
قال الخليل: جاريةٌ عاتق، أي شابّة أوّلَ ما أدركت. قال ابنُ الأعرابيِّ: إنما سمِّيت عاتقاً لأنّها عَتَقت من الصِّبا وبلغت أنْ تَدَرَّع. قالوا: والجوارح من الطير عِتاقٌ لأنّها تصيد ولا تصاد، فهي أكرمُ الطَّير([10]) ، وكأنّها عتَقت أن تُصاد، وذلك كالبازِي وما أشبهه. قال لبيد:
فانتضَلْنا وابنُ سلمى قاعدٌ  *** كعَتيق الطَّيرِ يُغضِي ويُجَلّ([11])
قال أبو عبيد: أعتقت المالَ فعَتق، أي أصلحتُه فصَلَح. ويقال: عَتَقت الفرسُ، إذا سَبَقت.
قال الأصمعيّ: وكنت بالمِرْبد فأُجرِيَ فَرَسان، فقال أعرابيّ: هذا أوَان([12]) عَتَقت الشَّقْراء، أي سبقت. ويقال: فلانٌ مِعتاقُ الوَسِيقة، إذا طرد طريدةً أنجاهَا وسَلِمَ بها. ويقال: ما أبْيَنَ العِتْق في وجه فلانٍ، أي الكرم.
قال الخليل: البيت العتيق: الكعبة، لأنّه أوّلُ بيتٍ وُضِع للنّاس. قال الله تعالى:﴿ولْيَطَّوَّفُوا بالبَيْتِ الْعَتِيقِ﴾ [الحج 29]. ويقال: سمِّي بذلك لأنّه أُعِتقَ من الغَرَق أيّامَ الطُّوفان فرُفع. ويقال أُعتِق من الحبشة عامَ الفيل ويقال: أُعتِقَ من أنْ يدَّعِيَه أحدٌ فهو بيتُ الله تعالى.
قال أبو عبيدة: من أمثالهم: "لولا عِتْقُه لقد بلى"، يقال ذلك للرَّجل إذا ثَبَتَ ودام. وقال الخليل: العاتق من الطَّير فوقَ النَّاهض. وقال الأصمعيّ: يقال أخذ فرْخ قطاة عاتقاً، إذا استقلَّ وطار. ونرى أنّه من عَتَقت الفرسُ.
قال أبو حاتم: طيرٌ عاتِق، إذا كان فوقَ النَّاهض، لأنَّه قد خرج عن حد الزقّ([13]) . فأما العاتق من الزِّقاق فهو الواسع الجيِّد، وهذا على معنى التَّشبيه بالشيء الكريم. قال لبيد:
أُغلِي السِّباءَ بكلِّ أدكَنَ عاتقٍ  *** أو جَونةٍ قُدِحَتْ وفُضَّ خِتامُها([14])
وقال الخليل: شرابٌ عاتقٌ، أي عتيق. قال أبو زُبَيد([15]) :
لا تَبعدَنَّ إداوةٌ مطروحة  *** كانت زماناً للشَّرَاب العاتق
ويقال للبِئر القديمة عاتقة([16]) . والخمر العتيقة: التي عُتّقَت زماناً حتى عَتَقت. قال الأعشى:
وسبيئةٍ ممَّا تُعَتِّقُ بابلٌ  *** كدم الذَّبيحِ سلبتُها جِريالَها([17])
قال بعضهم: العاتق في وصف الخمر التي لم تُفَضَّ ولم تُبزَل، ذَهَبَ إلى الجارية العاتق التي لم تَبِنْ عن أبويها. ويقال: بل الخمر العاتق من القِدم، وكلُّ شيء تقادَمَ فهو عاتق وعتيق. قال ابنُ الأعرابيّ: كلُّ شيء بلغ إنَاهُ فقد عَتَق، وسمِّي العبدُ عتيقاً لأنَّهُ بلغَ غايَته. فأمّا قولُ عنترة:
كَذَبَ العتيقُ وماءُ شنٍّ باردٌ  *** إن كنتِ سائلتِي غبوقاً فاذهَبِي([18])
فقال قوم: إنَّه نوعٌ من التَّمر العتيق. ومعنى كَذَب، أي عليك بهذا النَّوع. ويقال بل العتيق: الماء؛ وسمِّيَ بذلك لأنَّه أجلُّ الأشربة، وفيه الحياة.
ومن القِدَم الذي ذكرناه قولُهم: عَتُقَتْ عليه يمينٌ، أي قَدُمَت ووجَبَت. قال:
عليَّ أَلِيَّةٌ عتقَتْ قديماً  *** فليس لها وإن طُلبِت مَرَامُ([19])
ويقال لكلِّ كريمٍ عتيق.
ومما شذَّ عن هذا الأصل: عاتقا الإنسان، وهما ما بين المَنكِبَين والعُنق، والجمع العواتق. ويقال العاتق يذكَّر ويؤنَّث. وقال الأصمعيُّ: يقال فلانٌ أمْيَل العاتق *إذا كان موضعُ الرداء منه معوَّجاً. وقال في تأنيث العاتق:
لا صُلحَ بيني فاعلمُوه ولا  *** بينكم ما حَمَلَتْ عاتقي([20])
سَيفي وما كُنَّا بنجدٍ وما  *** قَرْقَرَ قُمْرُ الوادِ بالشَّاهقِ
قال ابن الأعرابيّ: العاتق: القَوس التي تغيَّر لونها واسودَّت، وهذا أيضاً من القِدَم راجعٌ إلى الباب الأوّل.
(عتك) العين والتاء والكاف أصلٌ صحيح يدلُّ على قريبٍ من الذي قبله، وليس ببعيدٍ أن يكونَ من باب الإبدال، وهو من الإقدام والقِدَم.
قال الخليلُ وغيره: عَتَك فلانٌ [بفلانٍ([21]) ]، إذا أقْدَمَ عليه ضرباً لا يُنهنِهُه شيء. قال الأصمعيُّ: هو أن يَحمِلَ عليه حملةَ أخْذٍ وبَطْش. قال الخليل: عَتَكَ الرّجُل يَعْتِك عَتْكاً وعُتُوكاً، إذا ذَهَب في الأرض. والقوس العاتكة طالَ عليها العهدُ حتَّى احمرَّت. قال الهذلي([22]) :
وصَفراء البُرايةِ عُودِ نَبْعٍ  *** كوَقْف العاجِ عاتكة [اللِّيَاطِ([23]) ]
[وامرأة عاتكة]، إذا كانت متضمِّخة بالخَلَوق. ومنه عَتَكتِ القوس. قال الخليل: يقال لكلِّ كريم عاتك، أي قديم. وأصله من عَتَكت القَوس.
(عتل) العين والتاء واللام أصلٌ صحيح يدلُّ على شِدّةٍ وقوّة في الشَّيء. من ذلك الرّجل العُتُلّ، وهو الشَّديد القويَّ المصحَّح الجِسم؛ واشتقاقُه من العَتَلة التي يُحفَر بها. والعَتَلة أيضاً: الهِراوة الغليظة من الخشَب، والجمع عَتَل. وقال:
وأينما كنتَ من البلادِ  ***
فاجتنبَنَّ عُرَّمَ الذُّوّادِ
وضَربَهم بالعَتَل الشِّدادِ
ومن الباب العَتْل، وهو أن تأخذ بتَلبيب الرّجُل فتَعتِله، أي تجرّه إليك بقوّة وشدّة. قال الله تعالى: ﴿خُذُوهُ فَاعْتِلُوهُ إِلَى سَواءِ الجَحِيمِ([24])﴾ [الدخان 47]. ولا يكون عَتْلاً إلاّ بجفاءٍ وشِدّة. وزعم قومٌ أنّهم يقولون: لا أنعتِل معك: أي لا أنقاد معك.
(عتم) العين والتاء والميم أصلٌ صحيح يدلُّ على إبطاء في الشَّيء أو كفٍّ عنه. قال الخليل: عَتَّم الرجل يُعَتِّم، إذا كفَّ عن الشيء بعد المضيِّ فيه، وعَتَم يَعْتم. وحملتُ على فُلانٍ فما عتَّمت أن ضربتُه، أي ما نَهنَهت وما نكَلت وما أبطأت. وفي الحديث: أنّ رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم غرس كذا وَدِيّةً [فما عتَّمَتْ منها وَدِيَّة([25]) ]، أي ما أبطأت، حتّى عَلِقت. وقال:
* مجامع الهام ولا يُعْتَمُ *
أي لا يُمْهَل ولا يُكَفّ. وقال:
ولستُ عن القِرن الكميِّ بعاتمِ *** ولستُ بوَقَّافٍ إذا الخَيلُ أحجمت
قال: والعَتَمة هو الثُّلث الأوّل من اللَّيل بعد غيبوبة الشَّمسِ والشَّفَق. يقال: أعْتَمَ القومُ، إذا صاروا في ذلك الوقت. وجاء الضَّيفُ عاتماً، أي مُعْتِماً في تلك السَّاعة.
ومما شذَّ عن هذا الباب العتم([26]) : الزَّيتون البرّيّ. قال النابغة([27]) :
[تَستَنُّ بالضَّرْوِ من بَراقِشَ أو *** هَيلانَ أو ناضرٍ من العتمِ([28]) ]
 (عتو) العين والتاء والحرف المعتل أصلٌ صحيح يدلُّ على استكبار. قال الخليل وغيرُه: عتَا يَعتُو عتُوَّاً: استكَبَر. قال الله تعالى: ﴿وعَتَوْا عُتُوَّاً كَبِيراً﴾  [الفرقان 21]. وكذلك يعتُو عِتِياً، فهو عاتٍ، والملك الجبَّار عاتٍ، وجَبابِرةٌ عُتاة. قال:
* والناس يعتُون على المُسلَّطِ *
ويقال: تَعَتَّى فلانٌ وتعتّت فلانة، إذا لم تُطِع. قال العجَّاج:
الحمد لله الذي استقلَّتِ  *** بأمره السّماءُ واطمأنّتِ
* بأمره الأرضُ فما تَعتَّتِ([29]) *
أي ما عصَتْ.
(عتب) العين والتاء والباء أصلٌ صحيح، يرجع كله إلى الأمر فيه بعضُ الصُّعوبة من كلامٍ أو غيره. من ذلك العَتَبة، وهي أسكُفَّة الباب، وإنَّما سمِّيت بذلك لارتفاعها عن المكان المطمئنّ السَّهل. وعَتَبات الدُّرْجة: [مَرَاقيها]، كلُّ مِرقاةٍ من الدُّرْجة عتَبة. ويشبّه بذلك العتَباتُ تكون في الجبال، والواحدة عَتَبة، وتجمع أيضاً على عَتَب. وكلُّ شيء جَسَا وجفا فهو يشتقُّ له هذا اللفظ، يقال فيه عَتَبٌ، إذا اعتراه ما يغيِّره عن الخُلوص. قال:
فما في حُسْن طاعتِنا  *** ولا في سَمْعِنا عَتَب([30])
وقال في وصف سيف:
* مُجرّبَ الوَقعِ غيرَ ذي عَتَبِ([31]) *
أي غير ملتوٍ عن الضَّريبة ولا نابٍ عنها.
 ويقولون: حُمِل فلانٌ على عَتَبةٍ كريهة* وعَتَب كريه من بلاءٍ وشرّ.
قال المتلمَّس:
* يُعْلَى على العَتَب الكريهِ ويُوبَسُ([32]) *
ويقال للفحَل المعقول أو الظَّالع إذا مَشَى على ثلاثِ قوائم كأنّه يَقفِز: عَتَب عَتَباناً([33]) . قال الخليل: وهذا تشبيهٌ، كأنّه يمشي على عتبات الدّرجةِ فينزُو من عَتبةٍ إلى عتبة. ويقال عتِّب لنا عَتبةً، أي اتَّخذْها.
ومن الباب، وهو القياسُ الصحيح: العَتْب: المَوْجِدة. تقول: عَتَبتُ على فلان عَتْباً ومَعْتَِبَة، أي وَجَدْت عليه. ثم يشتقّ منها فيقال: أعتَبَني، أي ترك [ما كنت([34]) ] أجد عليه ورجع إلى مَسَرَّتي([35]) ؛ وهو مُعْتِب راجعٌ عن الإساءة. وأنشد:
عتبتُ على جُمْلٍ ولستُ بشامتٍ *** بجُملٍ وإن كانت بها النّعلُ زلَّتِ
ويقولون: أعطانِي العُتْبَى، أي أعتَبني. ولك العُتْبَى، أي أعطيتك العتبَى. والتعتُّب، إذا قال هذا وهذا يَصِفان الموجِدة([36]) . وكذلك المعاتبة، إذا لامك واستزادك قلت عاتِبْني. قال:
إذا ذهب العتابُ فليس حُبٌّ *** ويبقى الحبُّ ما بقي العتابُ([37])
ويقال للرّجُل إذا طَلب أنْ يُعتَب: قد استَعتَب. قال أبو الأسود:
فعاتبتُه ثم راجعته  *** عتاباً رقيقاً وقولاً أصيلا
فألفيتُه غيرَ مستعتبٍ  *** ولا ذاكِرَ اللهَِ إلاّ قليلا([38])
وقال بعضهم: ما رأيت عند فلان عُتْباناً، إذا أردت أنّه أعتبك ولم تر لذلك بَياناً.
--------------ـــ
([1]) ديوان النابغة 64، من قصيدة ليست من مرويات الأصمعي.
([2]) البيت مما لم يرو في ديوان سلامة. وأنشده في اللسان (عتد) براوية "نزاق" بالنون، وكلاهما صحيح. والمزاق والنزاق: السريع، ويقالان أيضاً للسريعة بلفظهما.
([3]) ديوان الأخطل 111 واللسان (عتد، صبر، حبلق).
([4]) البيت للبريق الهذلي، كما في ديوان الهذليين (3: 59) واللسان (خلف، عتر). وذكر في بقية أشعار الهذليين أن قصيدة البيت يرويها الأصمعي لعامر بن سدوس. ويروى: "وما كنت أخشى أن أعيش خلافهم" كما في اللسان (خلف)؛ وفي (عتر) وديوان الهذليين: "بستة أبيات".
([5]) في الأصل: "فتكون".
([6]) وكذا أنشده في اللسان (عتر) وللعجاج في ديوانه 18:
* في سلب الغاب إذا هز عتر *
([7]) ديوان زهير 178، وفي اللسان (عتر): "كناصب العتر"، ثم قال: "ويروى: كمنصب العتر، يريد كمنصب ذلك الصنم أو الحجر الذي يدمي رأسه بدم العتيرة".
([8]) في الأصل: "عتق".
([9]) الأموة كالأبوة، مصدر أمت المرأة وأميت وأموت، أي صارت أمة.
([10]) في الأصل: "إكرام الطير".
([11]) ديوان لبيد 16 طبع 1881 واللسان (عتق، جلا).
([12]) في الأصل: "هذا وان".
([13]) أي أن يزقه أبواه. وفي الأصل: "الرق".
([14]) البيت من معلقته المشهورة.
([15]) يروى البيت التالي لعبد الرحمن بن أرطاة بن سيحان المحاربي، أو هو عبد الرحمن بن سيحان المحاربي. انظر الأغاني (1: 76-78) تجد قصة الشعر.
([16]) لم أجد بهذا اللفظ إلا قولهم: "العاتقة من القوس مثل العاتكة، وهي التي قدمت واحمرت".
([17]) ديوان الأعشى 23 واللسان (جرل، عتق) وقد سبق في (جرل).
([18]) ديوان عنترة 24 واللسان (كذب، عتق)، وقيل: إن البيت من أبيات لخزز بن لوذان السدوسي، رواه صاحب اللسان في (عتق).
([19]) لأوس بن حجر في ديوان 24 واللسان (عتق).
([20]) البيتان لأبي عامر، جد العباس بن مرداس، كما في اللسان (عتق)، وأنشدهما في إصلاح المنطق 399.
([21]) التكملة من اللسان.
([22]) هو المتنخل الهذلي. ديوان الهذليين (2: 26).
([23]) هذه الكلمة ساقطة من الأصل. وفي الديوان: "فرع نبع". قال السكري: "ويروى: وصفراء البرية غير خلط".
([24]) قرأ بضم التاء ابن كثير ونافع وابن عامر ويعقوب، ووافقهم ابن محيصن والحسن. وقرأ الباقون بكسر التاء. إتحاف فضلاء البشر 389 واللسان (عتل).
([25]) التكملة من اللسان (عتم).
([26]) يقال بضم وبضمتين، وبالتحريك.
([27]) هو النابغة الجعدي، اللسان (ضرو، برقش، هيل، عتم) والأغاني (6: 64) ومعجم البلدان(براقش، هيلان). وانظر الحيوان (5: 453).
([28]) التكملة من المراجع المتقدمة وأمالي القالي (1: 173) .
([29]) الأشطار مفتح أرجوزة له في ديوانه 5. والشطر الأخير في اللسان (عتا).
([30]) أنشده في اللسان (عتب).
([31]) صدره كما في اللسان (عتب):  * أعددت للحرب صارماً ذكراً *
([32]) أنشد هذا العجز في اللسان (عتب) بدون نسبة، وليس في ديوان المتلمس. على أن في الديوان أبياتاً من هذا الوزن والروي وليس هو بينها.
([33]) ويقال "عتباً" أيضاً، "وتعتاباً".
([34]) التكملة من اللسان.
([35]) في الأصل: "مدتي". وفي المجمل: "وأعتبني فلان، إذا عاد إلى مسرتي راجعاً عن الإساءة".
([36]) في الأصل: "نصفان الموجدة"، تحريف. وفي اللسان: "والتعتب والتعاتب والمعاتبة: تواصف الموجدة".
([37]) قبله في اللسان (عتب):
أعاتب ذا المودة من صديق  *** إذا ما رابني منه اجتناب
([38]) اللسان (عتب) والخزانة (4: 554) وسيبويه (1: 85) وأمالي ابن الشجري (1: 383) والأغاني (11: 107) وشرح شواهد المغني 316.

ـ

##### Türkçe

(باب العين والتاء وما يثلثهما)
(**عتد**) **العين** ve **التاء** ve **الدال** tek bir asıldır; bir hazır bulunmaya ve yakınlığa delâlet eder. Halîl dedi: **عَتُدَ** şey; o **يعتُد** **عَتاداً** (olarak), o hâlde o **عَتيدٌ**: hazır (bulunan). Dedi: Ve bundan dolayı **العتيدة** adlandırıldı: içinde güzel koku ve yağlar bulunan (şey). Ve **المعْتَد** şeye denir: “O, elbette **عتيد**dir”; ve biz onu **أعتدْناه** (hazırladık) ve onu bir iş için hazırladık, eğer (iş) sıkıntı verirse. **العَتَاد**’ın çoğulu **عُتُدٌ** ve **أعْتِدة**’dir. Nâbiga dedi:
عَتَادَ امرئٍ لا ينقُضُ البُعدُ هَمَّه *** طَلُوبِ الأعادِي واضحٍ غيرِ خاملِ([1])
Halîl dedi: “Bu at **عَتَدٌ**” derler; yani, sahibi ne zaman isterse ona biner, hazırlanmış; onda erkek ve dişi eşittir. Selâme b. Cendel dedi:
بكل مُحنَّبٍ كالسِّيدِ نَهْدٍ *** وكُلِّ طُوَالةٍ عَتَدٍ مِزَاقِ([2])

أما **العَتُود**’a gelince, Halîl onda sahih bir kıyas zikretti; o, çiftleşmeye ulaşmış olandır. Eğer böyle ise, sanki o, çiftleşme için hazırlanmış bir şeydir; çoğulu **عِدَّان**dır **فِعْلان** vezni üzere; asıl **عِتْدَان** idi de **التاء** **الدال**’a idğam edildi. Ahtal dedi:
واذكر غَدَانَةَ مزَنَّمة  *** من الحَبَلَّقِ تُبنَى حولَها الصِّيَرُ([3])
(**عتر**) **العين** ve **التاء** ve **الراء** sahih bir asıldır; iki mânaya delâlet eder: birincisi asıl ve nişap, ikincisi dağılma.
Birincisi: Halîl’in zikrettiği şudur ki her şeyin **عِتْرَ**’ı: onun nişabıdır. Dedi: **عِتْرَةُ المِسْحاةِ**: onun, **يَدَ المسحاة** diye adlandırılan tahtasıdır. Dedi: Bundan dolayı “falânın **عترة**si” denildi; yani onun mansıbı. Yine dedi: Onlar onun akrabalarıdır; çocuğundan, çocuğunun çocuğundan ve amcaoğullarından. Bu, Halîl’in **العِتْرَة**’nin iştikakı hakkındaki sözüdür; başkası ise, **العِترة** hakkında kıyasın, sonra zikredeceğimiz şey olduğunu zikretti.
İkinci asıl: **العِتْر**. Bir kavim dedi: O, kendisine **المَرْزَنْجُوش** denilen şeydir. Dedi: O, ancak dağınık olarak biter. Dedi: İnsanın **عِترة**si bunun üzerinedir; çünkü onlar, nesebleri dağınık olan akrabalarıdır: bu, babasındandır; bu da neslindendir, çocuğu gibi. **العِتْر** hakkında şu şiir okundu:
فما كنتُ أخشَى أن أُقِيمَ خِلافهم  *** لستّةِ أبياتٍ كما ينبت العِتْرُ([4])
Bu, dağılmaya delâlet eder; ve bu, **العِترة** kıyasında güzel bir veçhedir.
Buna benzeyen şeylerdendir: **عِتْرُ المسك**; o, onun içinde dağınık bulunan bir çakıl taşıdır. Ve belki **عِتْرُ المِسك** sahih bir Arapça olabilir; çünkü o, zikrettiğimiz şeye uzak değildir; fakat onu bir âlimden işitmedik.
Ve bu asıldandır onların sözü: **عَتَرَ الرُّمحُ**; o, **يَعْتِرُ** **عَتراً** ve **عَتَرَاناً**; eğer sarsılır ve titrer ise, bir sallanış içinde. Dedi:
* وكلّ خطّيٍّ إذا هُزَّ عَتَرْ([6]) *
Biz onu bu bâbdan saydık; çünkü o sallanınca, sanki parçaları dağılır gibi hayal edilir. Bu gözlemlenendir. Eğer te’vil ettiğimiz sahih ise (böyledir); değilse o, **الإِبدال** bâbındandır: **عَسَل**’den olur; **التاء** **السين**’in bedeli olur; **الرَّاءُ** da **اللام**’ın bedeli olur.
Buna hamledilmesi uygun olan şeylerdendir: **العَتيرة**; çünkü onun kanı **يُعْتَر**; yani akıtılır, ta ki dağılsın. Halîl dedi: **العاتر**: bir koyunu **يَعْترُ** edip onu boğazlayan kimsedir; bunu câhiliyede yaparlardı: onu boğazlar, sonra kanını putun başına dökerdi; işte o koyun **العَتيرة** ve **المعتورة**’dur; çoğulu **عتائر**’dir. Bazıları derdi ki: **العتير**; Receb’de kendisi için **العتائر**’in **تُعْتَرُ** edildiği puttur. Züheyr’den şu okundu:
فَزَلَّ عنها وأوفَى رأسَ مَرقَبةٍ  *** كمَنْصَبِ العِتْر دَمَّى رأسه النُّسُكُ([7])
Eğer bu sahih ise, o birinci bâbdandır; şair kıyasını açıkça ifade etti; şöyle dedi:
* كمنصب العِتْرِ دَمَّى رأسَه النُّسكُ *
(**عتق**) **العين** ve **التاء** ve **القاف** sahih bir asıldır; yaratılışça ve huyca kerem mânasını ve eskilik mânasını bir araya getirir. Bundan şâz olan şey ise ayrıca zikredilmiştir.
Halîl dedi: **عَتَق** köle **يَعْتِق** **عَتاقاً** ve **عَتاقةً** ve **عُتوقاً**; ve sahibi onu **أعتقه** **إعتاقاً** (azat etti). Asmaî dedi: **عَتَق** falan, bir sertlikten sonra; yani, kaba iken ince yapılı olunca. Ve **العَتَاق** ile yemin etti; o, **عَتَاقةٍ**’nın mevlâsıdır. Ve köle **عتيقاً** oldu. **عتيق** yerinde **عاتق** denmez([8]); ancak onu gelecek için fiilini kast edersen; o zaman “yarın **عاتقٌ**” dersin. Ve kadın **عتيقةٌ**: **الأمُوَّة**’den hür([9]). Ve kadın **عتيقة** da: yani güzel, kerîm. Ve at **عتيق**: harika, **العِتْق**’ı açık. Ve yumuşak elbise **عتيق**. Ve **العتيق** ayrıca: her şeyden kerîm olan. Ve **عَتَق** ve **عَتُق**; eğer üzerinden zaman geçtiyse.
Halîl dedi: câriye **عاتق**; yani genç, ilk erginliğe eriştiği (vakit). İbnü’l-A‘râbî dedi: Ona ancak **عاتق** denildi; çünkü o, çocukluktan **عَتَقت** etti ve zırh giymeye ulaşmış oldu. Dediler: Kuşlardan yırtıcılar **عِتاقٌ**’tır; çünkü avlarlar ve avlanmazlar; onlar kuşun en kerîmleridir([10]); sanki avlanmaktan **عتَقت** etmişlerdir; bu da doğan ve benzeri gibidir. Lebîd dedi:
فانتضَلْنا وابنُ سلمى قاعدٌ  *** كعَتيق الطَّيرِ يُغضِي ويُجَلّ([11])
Ebû Ubeyd dedi: Malı **أعتقتُ** da o **عَتق** etti; yani onu ıslah ettim de o düzeldi. Ve denir: At **عَتَقت** etti; eğer geçti (yarışı kazandı) ise.
Asmaî dedi: Mırbed’de idim; iki at koşturuldu; bir bedevî dedi: “Bu, **عَتَقت** **الشَّقْراء**’nın vakti”([12]); yani geçti. Ve denir: Falan, **مِعتاقُ الوَسِيقة**’dir; eğer bir avı kovup onu kurtardı ve onunla selâmet bulduysa. Ve denir: Falanın yüzünde **العِتْق** ne kadar da açık; yani kerem.
Halîl dedi: **البيت العتيق**: Kâbe’dir; çünkü insanlara konulan ilk evdir. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿ولْيَطَّوَّفُوا بالبَيْتِ الْعَتِيقِ﴾ [Hac 29]. Ve denir: Ona bu ad verildi; çünkü tufan günlerinde boğulmaktan **أُعِتقَ** edildi; yani yükseltildi. Ve denir: Fil yılında Habeş’ten **أُعتِق** edildi. Ve denir: Birinin onu sahiplenmesinden **أُعتِقَ** edildi; o, Allah Teâlâ’nın evidir.
Ebû Ubeyde dedi: Onların darb-ı mesellerindendir: “لولا **عِتْقُه** لقد بلى”; bu, adam için söylenir; eğer sebat etti ve devam ettiyse. Halîl dedi: Kuşlardan **العاتق**: **النَّاهض**’ın üstündedir. Asmaî dedi: “Bir katar yavrusunu **عاتقاً** aldı” denir; eğer bağımsızlaşıp uçtuysa. Biz, onun **عَتَقت الفرسُ**’tan olduğunu görüyoruz.
Ebû Hâtim dedi: Kuş **عاتِق**; eğer **النَّاهض**’ın üstünde ise; çünkü o, **الزقّ** haddinden çıkmıştır([13]). أما **العاتق** **الزِّقاق**’tan olana gelince: o, geniş, iyi olandır; bu, kerîm şeye benzetme mânası üzerinedir. Lebîd dedi:
أُغلِي السِّباءَ بكلِّ أدكَنَ عاتقٍ  *** أو جَونةٍ قُدِحَتْ وفُضَّ خِتامُها([14])
Halîl dedi: içki **عاتقٌ**; yani **عتيق**. Ebû Zübeyd([15]) dedi:
لا تَبعدَنَّ إداوةٌ مطروحة  *** كانت زماناً للشَّرَاب العاتق
Ve eski kuyuya **عاتقة** denir([16]). **الخمر العتيقة**: zamanca olgunlaştırılmış, ta ki **عَتَقت** etsin diye **عُتّقَت** edilen. A‘şâ dedi:
وسبيئةٍ ممَّا تُعَتِّقُ بابلٌ  *** كدم الذَّبيحِ سلبتُها جِريالَها([17])
Bazıları dedi: Şarap vasfında **العاتق**, henüz açılmamış ve süzülmemiş olandır; bunu, anne-babasından ayrılmamış **الجارية العاتق**’a götürdü. Ve denir: Bilakis **الخمر العاتق** eskiliktendir; ve her şey eskirse o **عاتق** ve **عتيق** olur. İbnü’l-A‘râbî dedi: Her şey olgunluğuna ulaşınca **عَتَق** etti; ve köleye **عتيق** adı verildi; çünkü o, gayesine ulaştı. أما Antara’nın sözü:
كَذَبَ العتيقُ وماءُ شنٍّ باردٌ  *** إن كنتِ سائلتِي غبوقاً فاذهَبِي([18])
Bir kavim dedi: O, **العتيق** hurmasının bir türüdür. Ve **كَذَب**’in mânası: “Sana bu tür gerekir”dir. Ve denir: Bilakis **العتيق** sudur; ve ona bu ad verildi; çünkü o, içeceklerin en yücesidir; ve onda hayat vardır.
Zikrettiğimiz eskilikten onların sözü: “Üzerine bir yemin **عَتُقَتْ** etti”; yani eskidi ve vacip oldu. Dedi:
عليَّ أَلِيَّةٌ عتقَتْ قديماً  *** فليس لها وإن طُلبِت مَرَامُ([19])
Her kerîme **عتيق** denir.
Bu asıldan şâz olan şeylerdendir: insanın **عاتقا**’sı; ikisi, iki omuz ile boyun arasındadır; çoğulu **العواتق**. Ve **العاتق** müzekker de müennes de söylenir. Asmaî dedi: “Falan **أمْيَل العاتق**” denir; eğer ondan ridânın yeri eğri ise. Ve **العاتق**’ın müennesliğinde dedi:
لا صُلحَ بيني فاعلمُوه ولا  *** بينكم ما حَمَلَتْ عاتقي([20])
سَيفي وما كُنَّا بنجدٍ وما  *** قَرْقَرَ قُمْرُ الوادِ بالشَّاهقِ
İbnü’l-A‘râbî dedi: **العاتق**: rengi değişmiş ve kararmış yaydır; bu da eskilikten olup birinci bâba döner.
(**عتك**) **العين** ve **التاء** ve **الكاف** sahih bir asıldır; bir öncekinin yakınına delâlet eder; ve onun **الإبدال** bâbından olması uzak değildir; o, atılganlık ve eskiliktendir.
Halîl ve başkası dedi: **عَتَك** falan [falana]([21]); eğer onu, hiçbir şeyin engelleyemeyeceği bir vuruşla gözü kara biçimde üzerine yürüdüyse. Asmaî dedi: O, onu yakalama ve kavrama hamlesiyle üzerine yüklenmektir. Halîl dedi: Adam **عَتَكَ** **يَعْتِك** **عَتْكاً** ve **عُتُوكاً**; eğer yeryüzünde gitti ise. **القوس العاتكة**: üzerinden zaman geçti, ta ki kızardı. Hüzeli([22]) dedi:
وصَفراء البُرايةِ عُودِ نَبْعٍ  *** كوَقْف العاجِ عاتكة [اللِّيَاطِ([23]) ]
[Ve kadın **عاتكة**], eğer **الخَلَوق** ile kokulanmış ise. Ve ondan: yay **عَتَكت** etti. Halîl dedi: Her kerîme **عاتك** denir; yani eski. Aslı, “yay **عَتَكت** etti”dendir.
(**عتل**) **العين** ve **التاء** ve **اللام** sahih bir asıldır; şeyde şiddete ve kuvvete delâlet eder. Bundan: adam **العُتُلّ**; o, şiddetli, güçlü, bedeni sağlam olandır; iştikakı, kendisiyle kazılan **العَتَلة**’dendir. Ve **العَتَلة** ayrıca: ağaçtan kalın sopa; çoğulu **عَتَل**. Dedi:
وأينما كنتَ من البلادِ  ***
فاجتنبَنَّ عُرَّمَ الذُّوّادِ
وضَربَهم بالعَتَل الشِّدادِ
Ve bâbdandır: **العَتْل**; o, adamın yakasından tutup onu **تَعتِله** etmendir; yani onu kuvvet ve şiddetle kendine çekmendir. Allah Teâlâ dedi: ﴿خُذُوهُ فَاعْتِلُوهُ إِلَى سَواءِ الجَحِيمِ([24])﴾ [Duhân 47]. **عَتْل** ancak kabalık ve şiddetle olur. Bir kavim iddia etti ki onlar “Seninle **لا أنعتِل**” derler; yani “Seninle boyun eğmem.”
(**عتم**) **العين** ve **التاء** ve **الميم** sahih bir asıldır; şeyde yavaşlamaya veya ondan geri durmaya delâlet eder. Halîl dedi: Adam **عَتَّم** eder **يُعَتِّم**; eğer bir şeyde ilerledikten sonra ondan geri durduysa; ve **عَتَم** eder **يَعْتم**. “Falana yüklendim de onu dövmekten **ما عتَّمت**” (geri durmadım); yani gevşemedim, çekinmedim, yavaşlamadım. Hadiste: Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم şöyle şöyle bir fidan dikti; [ondan bir fidan **فما عتَّمَتْ**]([25]); yani gecikmedi, ta ki tutundu. Dedi:
* مجامع الهام ولا يُعْتَمُ *
Yani mühlet verilmez ve geri durulmaz. Dedi:
ولستُ عن القِرن الكميِّ بعاتمِ *** ولستُ بوَقَّافٍ إذا الخَيلُ أحجمت
Dedi: **العَتَمة**; güneşin ve şafağın kaybolmasından sonra gecenin ilk üçte biridir. “Kavim **أعْتَمَ** etti” denir; eğer o vakitte oldularsa. Ve misafir **عاتماً** geldi; yani o saatte **مُعْتِماً** olarak.
Bu bâbdan şâz olan şeylerdendir: **العتم**([26]); yabani zeytin. Nâbiga([27]) dedi:
[تَستَنُّ بالضَّرْوِ من بَراقِشَ أو *** هَيلانَ أو ناضرٍ من العتمِ([28]) ]
 (**عتو**) **العين** ve **التاء** ve illetli harf sahih bir asıldır; kibirlenmeye delâlet eder. Halîl ve başkası dedi: **عتَا** eder **يَعتُو** **عتُوّاً**: kibirlendi. Allah Teâlâ dedi: ﴿وعَتَوْا عُتُوَّاً كَبِيراً﴾ [Furkan 21]. Ve yine **يعتُو** **عِتِياً**; o hâlde o **عاتٍ**’dir. Ve zorba hükümdar **عاتٍ**’dir; ve zorbalara **عُتاة** denir. Dedi:
* والناس يعتُون على المُسلَّطِ *
Ve denir: Falan **تَعَتَّى** etti ve falanca kadın **تعتّت** etti; eğer itaat etmedilerse. Accâc dedi:
الحمد لله الذي استقلَّتِ  *** بأمره السّماءُ واطمأنّتِ
* بأمره الأرضُ فما تَعتَّتِ([29]) *
Yani isyan etmedi.
(**عتب**) **العين** ve **التاء** ve **الباء** sahih bir asıldır; hepsi, sözden veya başkasından, içinde bir miktar zorluk bulunan işe döner. Bundan: **العَتَبة**; o, kapının eşiğidir; ona ancak, düz ve kolay yerden yüksek oluşu sebebiyle bu ad verildi. Ve merdivenin **عَتَبات**’ı: [basamaklarıdır]; merdivenin her basamağı bir **عتَبة**’dir. Ve bununla dağlarda bulunan **العتَبات** benzetilir; teki **عَتَبة**’dir; ayrıca **عَتَب** üzere de toplanır. Ve her şey sertleşip kabalaşırsa bu lafız ondan türetilir; onda **عَتَبٌ** denir; eğer ona, onu safiyetten değiştiren bir şey arız olursa. Dedi:
فما في حُسْن طاعتِنا  *** ولا في سَمْعِنا عَتَب([30])
Ve bir kılıcın vasfında dedi:
* مُجرّبَ الوَقعِ غيرَ ذي عَتَبِ([31]) *
Yani darbeye karşı eğrilmiş olmayan ve ondan geri kaçan olmayan.
Ve derler: Falan, kötü bir **عَتَبةٍ** üzerine yüklendi; ve belâ ve şerden kötü bir **عَتَب** (ile).
Mütelemmiş dedi:
* يُعْلَى على العَتَب الكريهِ ويُوبَسُ([32]) *
Ve bağlı aygıra veya topal olana, üç ayak üzerinde yürüyüp sanki sıçrıyormuş gibi yürüdüğünde: **عَتَب** eder **عَتَباناً**([33]) denir. Halîl dedi: Bu bir benzetmedir; sanki merdivenin basamakları üzerinde yürür de bir basamaktan bir basamağa sıçrar. Ve “Bize bir **عَتبةً** **عتِّب** et” denir; yani onu yap.
Ve bâbdandır—ki o sahih kıyastır—: **العَتْب**; gücenmedir. “Falana **عَتَبتُ**” dersin; **عَتْباً** ve **مَعْتَِبَة** (ile); yani ona gücendim. Sonra ondan türetilir de “Beni **أعتَبَني**” denir; yani [üzerinde bulduğum şeyi]([34]) bıraktı ve sevincime döndü([35]); o, kötülükten dönmüş bir **مُعْتِب**’dir. Şu şiir okundu:
عتبتُ على جُمْلٍ ولستُ بشامتٍ *** بجُملٍ وإن كانت بها النّعلُ زلَّتِ
Ve derler: Bana **العُتْبَى** verdi; yani beni **أعتَبني** etti. Ve “Senin için **العُتْبَى** vardır”; yani sana **العُتْبَى**’yı verdim. Ve **التعتُّب**; eğer şu ve şu, gücenmeyi vasfederlerse([36]). Ve كذلك **المعاتبة**; eğer seni kınar ve senden daha fazlasını isterse, “Beni **عاتِبْني** et” dersin. Dedi:
إذا ذهب العتابُ فليس حُبٌّ *** ويبقى الحبُّ ما بقي العتابُ([37])
Ve adam için, **يُعتَب** edilmeyi talep ederse: “**قد استَعتَب**” denir. Ebû’l-Esved dedi:
فعاتبتُه ثم راجعته  *** عتاباً رقيقاً وقولاً أصيلا
فألفيتُه غيرَ مستعتبٍ  *** ولا ذاكِرَ اللهَِ إلاّ قليلا([38])
Bazıları dedi: “Falanın yanında **عُتْباناً** görmedim”; eğer onun seni **أعتب** ettiğini, fakat bunun için bir açıklık görmediğini kast edersen.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D8%A8/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- العتب: كل مكان ناب بنازله، ومنه قيل للمرقاة ولأسكفه الباب: عتبة، وكني بها عن المرأة فيما روي: (أن إبراهيم عليه السلام قال لامرأة إسماعيل: قولي لزوجك غير عتبة بابك) (شطر من خبر طويل ذكره الفاسي في شفاء الغرام بأخبار البلد الحرام 2/4 عن ابن عباس؛ وأخرجه البخاري في الأنبياء 6/397 والنسائي في فضائل الصحابة ص 84 وعبد الرزاق في المصنف 5/109) واستعير العتب والمعتبة لغلظة يجدها الإنسان في نفسه على غيره، وأصله من العتب، وبحسبه قيل: خشنت بصدر فلان، ووجدت في صدره غلظة، ومنه قيل: حمل فلان على عتبة صعبة (انظر: أساس البلاغة ص 292؛ وعمدة الحفاظ: عتب)، أي: حالة شاقة كقول الشاعر:
-*- وحملناهم على صعبة زو ** راء يعلونها بغير وطاء*
(البيت لأبي زبيد الطائي من قصيدة مطلعها:
*خبرتنا الركبان أن قد فخرتم ** وفرحتم بضربة المكاء*
وهو في ديوانه ص 584؛ ونقائض جرير والأخطل ص 160؛ وشرح أشعار الهذليين 1/214)
وقولهم أعتبت فلانا، أي: أبرزت له الغلظة التي وجدت له في الصدر، وأعتبت فلانا: حملته على العتب. ويقال: أعتبته، أي: أزلت عتبه عنه، نحو: أشكيته. قال تعالى: ﴿فما هم من المعتبين﴾ [فصلت/24]، والاستعتاب: أن يطلب من الإنسان أن يذكر عتبه ليعتب، يقال: استعتب فلان. قال تعالى: ﴿ولا هم يستعتبون﴾ [النحل/84]، يقال: (لك العتبى) (هذا من دعاء النبي صلى الله عليه وسلم لما خرج إلى الطائف، وصده أهلها فقال: (اللهم إليك أشكو ضعف قوتي، وقلة حيلتي، وهواني على الناس، يا أرحم الراحمين، أنت رب المستضعفين وأنت ربي، إلى من تكلني؟ إلى بعيد يتجهمني، أم إلى عدو ملكته أمري؟ إن لم يكن بك غضب علي فلا أبالي، غير أن عافيتك هي أوسع لي، أعوذ بنور وجهك الذي أشرقت له الظلمات، وصلح عليه أمر الدنيا والآخرة، أن يحل علي غضبك أو أن ينزل بي سخطك، لك العتبى حتى ترضى، ولا حول ولا قوة إلا بك). راجع: الروض الأنف 2/172؛ وزاد المعاد 2/52)، وهو إزالة ما لأجله يعتب، وبينهم أعتوبة، أي: ما يتعاتبون به، ويقال: عتب عتبا: إذا مشى على رجل مشي المرتقي في درجة.

##### Türkçe

- **العتب**: Konaklayanı ile bize uğrayan her yer; bundan dolayı merdiven basamağına ve kapının eşiğine: **عتبة** denildi. Rivayet olunduğu üzere onunla kadın hakkında kinaye yapıldı: (İbrahim عليه السلام, İsmail’in karısına dedi ki: “Kocana söyle: kapının **عتبة**sini değiştir”) (İbn Abbas’tan, el-Fâsî’nin Şifâʾu’l-Ğarâm bi-Ahbâri’l-Beledi’l-Harâm 2/4’te zikrettiği uzun bir haberin yarısı; Buhârî onu el-Enbiyâ 6/397’de, Nesâî Fedâʾilu’s-Sahâbe s. 84’te, Abdürrezzâk el-Musannef 5/109’da çıkarmıştır). **العتب** ve **المعتبة**, insanın kendi nefsinde başkası üzerine bulduğu kabalığa (sertliğe) ödünç alındı; aslı **العتب**dendir. Buna göre denildi: “Falanın göğsünde sertleştim” ve “Onun göğsünde bir kabalık buldum.” Bundan dolayı denildi: “Falanı zor bir **عتبة** üzerine yükledi” (bkz.: Esâsu’l-Belâğa s. 292; Umdetu’l-Huffâz: **عتب**); yani: şairin sözü gibi meşakkatli bir hâl:
-*- “Ve onları, ayaksız olarak üzerine çıktıkları, eğri bir zorluğa yükledik”*
(Beyit, başlangıcı:
“Bize binekli kafileler haber verdi ki siz övündünüz ** ve mekâʾın darbesiyle sevindiniz”
olan bir kasideden Ebû Zübeyd et-Tâʾî’nindir; Dîvân’ında s. 584; Nakâʾizu Cerîr ve’l-Ahtal s. 160; Şerhu Eşʿâri’l-Huzeliyyîn 1/214’tedir.)
Ve onların “**أعتبت** falanı” sözleri; yani: göğüste onun için bulduğun kabalığı ona açığa çıkardın. Ve “**أعتبت** falanı”: onu **العتب** üzerine yükledin. Ve denilir: “**أعتبته**”; yani: onun üzerinden **عتب**ini giderdin; “**أشكيته**” gibi. Yüce Allah dedi: ﴿فما هم من **المعتبين**﴾ [Fussilet/24]. Ve **الاستعتاب**: insandan, **عتب**ini zikretmesi için istenmesidir ki **يعتب** etsin; “Falan **استعتب** etti” denilir. Yüce Allah dedi: ﴿ولا هم **يستعتبون**﴾ [en-Nahl/84]. Denilir: (**لك العتبى**) (Bu, Nebî صلى الله عليه وسلم’in Tâif’e çıktığında ve halkı onu geri çevirdiğinde yaptığı duadandır; dedi ki: (“Allah’ım! Kuvvetimin zayıflığını, çaremin azlığını ve insanlar üzerindeki horluğumu Sana şikâyet ederim. Ey merhametlilerin en merhametlisi! Sen zayıf düşürülenlerin Rabbisin ve Sen benim Rabbimsin. Beni kime havale ediyorsun? Bana yüzünü ekşiten bir uzağa mı, yoksa işimi ona malik kıldığın bir düşmana mı? Bana karşı Senin bir gazabın yoksa aldırmam; ancak Senin âfiyetin benim için daha geniştir. Karanlıkların onunla aydınlandığı ve dünya ile âhiretin işi onunla düzeldiği yüzünün nuruna sığınırım: gazabının üzerime inmesinden yahut hışmının bana inmesinden. **لك العتبى** ta ki razı olasın; ve güç ve kuvvet ancak Seninledir.”). Bkz.: er-Ravdu’l-Unf 2/172; Zâdu’l-Meʿâd 2/52). Ve o, kendisi sebebiyle **يعتب** edilen şeyi gidermektir. Ve aralarında bir **أعتوبة** vardır; yani: onunla birbirlerine **يتعاتبون** ettikleri şey. Ve denilir: “**عتب** **عتبا**”: eğer bir ayağı üzerinde, basamak çıkanın bir derecede yürüyüşü gibi yürürse.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D8%A8/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ع ت ب
أبدل عتبة بابك‏:‏ جعلها إبراهيم صلوات الله عليه كناية عن الاستبدال بالمرأة‏.‏
ويقال‏:‏ حمل فلان على عتبة كريهة وهي واحدة عتبات الدرجة والعقبة وهي المراق‏.‏
قال المتلمس‏:‏ يعلى على العتب الكريه ويوبس وما سكفت باب فلان ولا عتبته وما تسكفته ولا تعتبته أي ما وظئته‏.‏
وتعتب فلان‏:‏ لزم عتبة الباب لا يبرح‏.‏
ولفلان عليّ معتبة‏.‏
وأعطاني فلان العتبى إذا أعتبك‏.‏
واستعتبه‏:‏ استرضاه‏.‏
‏"‏ وما بعد الموت مستعتب ‏"‏ وبينهم أعتوبة إذا كانوا يتعاتبون تقول‏:‏ سمعت منها أعتوبة لم تكن إلا أعجوبة‏.‏
وعتابك السيف‏.‏
وعاتبت المشيب‏.‏
قال النابغة‏:‏ على حين عاتبت المشيب على الصبا وقلت ألمّا أصح والشيب وازع أي قلت للشيب‏:‏ ما أقبح بك أن تصبو وعلى‏:‏ من صلة عاتبت كما تقول‏:‏ عاتبته على الذنب‏.‏

##### Türkçe

ع ت ب
**أبدل عتبة بابك**: İbrâhîm (Allah’ın salavâtı onun üzerine olsun) bunu, kadınla değiştirmeye kinaye olarak yaptı.

Ve denilir: Falan, kerih bir **عتبة** üzerine yüklendi; o, derece ve **العقبة**nin **عتبات**ından biridir; o da **المراق**tır.

**المتلمس** dedi:
Kerih **العتب** üzerine yükselir ve kurur. Ve falanın kapısının **سكفت**ini de **عتبة**sini de çiğnemedim; ve onun **سكفت**ini de **عتبة**sini de çiğnemedim; yani onu çiğnemedim.

Ve **تعتب** falan: Kapının **عتبة**sine yapıştı, ayrılmaz.

Ve falanın benim üzerimde bir **معتبة**si vardır.

Ve falan bana **العتبى** verdi; **أعتبك** ettiği zaman.

Ve **استعتبه**: Onu razı etmeyi istedi.

"Ve ölümden sonra razı ettirme yoktur."

Ve aralarında bir **أعتوبة** vardır; birbirlerini **يتعاتبون** oldukları zaman. Dersin ki: Ondan bir **أعتوبة** işittim; bir **أعجوبة**den başka değildi.

Ve **عتابك**: kılıçtır.

Ve **عاتبت المشيب**: Ak saçlılığı azarladım.

**النابغة** dedi:
Gençlik üzerine ak saçlılığı azarladığım bir vakitte; ve dedim: “Uyan, ak saçlılık engelleyicidir.” Yani ak saçlılığa dedim: Seninle gençlik etmek ne kadar çirkindir. Ve **على**: **عاتبت**in صلة’sindendir; senin “Günah üzerine onu azarladım” demen gibi: **عاتبته على الذنب**.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D8%A8/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

العَتَبَةُ: أُسْكُفَّةُ البابِ التي تُوطأُ؛ وقيل: العَتَبَةُ العُلْيا. والخَشَبَةُ التي فوق الأَعلى: الحاجِبُ؛ والأُسْكُفَّةُ: السُّفْلى؛ والعارِضَتانِ: العُضادَتانِ، والجمع: عَتَبٌ وعَتَباتٌ. والعَتَبُ: الدَّرَج. وعَتَّبَ عَتَبةً: اتخذها. وعَتَبُ الدَّرَجِ: مَراقِـيها إِذا كانت من خَشَب؛ وكلُّ مِرْقاةٍ منها عَتَبةٌ. وفي حديث ابن النَّحّام، قال لكعب بن مُرَّةَ، وهو يُحدِّثُ بدَرَجاتِ الـمُجاهد. ما الدَّرَجةُ؟ فقال: أَما إِنَّها ليستْ كعَتَبةِ أُمـِّك أَي إِنها ليست بالدَّرَجة التي تَعْرِفُها في بيتِ أُمـِّكَ؛ فقد رُوِيَ أَنَّ ما بين الدرجتين، كما بين السماء والأَرض. وعَتَبُ الجبالِ والـحُزون: مَراقِـيها. وتقول: عَتِّبْ لي عَتَبةً في هذا الموضع إِذا أَردت أَنْ تَرْقى به إلى موضع تَصعَدُ فيه. والعَتَبانُ: عَرَجُ الرِّجْل.
وعَتَبَ الفحلُ يَعْتِبُ ويَعْتُبُ عَتْباً وعَتَباناً وتَعْتاباً: ظَلَع أَو عُقِلَ أَو عُقِرَ، فمشى على ثلاثِ قوائمَ، كأَنه يَقْفِزُ قَفْزاً؛ وكذلك الإِنسانُ إِذا وثَبَ برجل واحدة، ورفع الأُخرى؛ وكذلك الأَقْطَع إِذا مشى على خشبة، وهذا كله تشبيه، كأَنه يمشي على عَتَب دَرَج أَو جَبَل أَو حَزْنٍ، فيَنْزُو من عَتَبةٍ إِلى أُخرى. وفي حديث الزهري في رجل أَنْعَلَ (1) (1 قوله «في رجل أنعل الخ» تمامه كما بهامش النهاية إن كان ينعل فلا شيء عليه وإن كان ذلك الإنعال تكلفاً وليس من عمله ضمن.) دابةَ رجل فعَتِبَتْ أَي غَمَزَتْ؛ ويروى عَنِتَتْ، بالنون، وسيذكر في موضعه. وعَتَبُ العُودِ: ما عليه أَطراف الأَوْتار من مُقَدَّمِه، عن ابن الأَعرابي؛ وأَنشد قول الأَعشى:
وثَنَى الكَفَّ على ذِي عَتَبٍ،  * صَحِلِ الصَّوْتِ بذي زِيرٍ أَبَحّ(2) (2 قوله «صحل الصوت» كذا في المحكم والذي في التهذيب والتكملة يصل الصوت.) العَتَبُ: الدَّسْتاناتُ. وقيل: العَتَبُ: العِـيدانُ المعروضة على وجْه العُودِ، منها تمدُّ الأَوتار إِلى طرف العُودِ.
وعَتَبَ البرقُ عَتَباناً: بَرَق بَرْقاً وِلاءً.
وأُعْتِبَ العظمُ: أُعْنِتَ بعدَ الجَبْرِ، وهو التَّعْتابُ. وفي حديث ابن المسيب: كلُّ عظمٍ كُسِر ثم جُبِرَ غير منقوصٍ ولا مُعْتَبٍ، فليس فيه إِلا إِعْطاءُ الـمُداوِي، فإِن جُبِـرَ وبه عَتَبٌ، فإِنه يُقَدَّر عَتَبُهُ بقيمة أَهل البَصر. العَتَب، بالتحريك: النقصُ، وهو إِذا لم يُحْسِنْ جَبْره، وبقي فيه ورَم لازم أَو عَرَجٌ. يقال في العظم المجبور: أُعْتِبَ، فهو مُعْتَبٌ. وأَصلُ العَتَبِ: الشدَّة؛ وحُمِلَ على عَتَبٍ من الشَّرِّ وعَتَبةٍ أَي شدَّة؛ يقال: حُمِلَ فلانٌ على عَتَبةٍ كريهةٍ، وعلى عَتَبٍ كريهٍ من البلاءِ والشرِّ؛ قال الشاعر:
يُعْلى على العَتَبِ الكَريهِ ويُوبَسُ
ويقال: ما في هذا الأَمر رَتَبٌ، ولا عَتَبٌ أَي شِدَّة. وفي حديث عائشة، رضي اللّه تعالى عنها: إِنَّ عَتَبات الموتِ تأْخُذُها، أَي شدائدَه. والعَتَبُ: ما دَخَلَ في الأَمر منَ الفَساد؛ قال:
فما في حُسْنِ طاعَتِنا،  * ولا في سَمْعِنا عَتَبُ
وقال:
أَعْدَدْتُ، للـحَرْبِ، صارِماً ذكَراً  * مُجَرَّبَ الوَقْعِ، غير ذِي عَتَبِ أَي غيرَ ذِي التِواءٍ عند الضَّريبة، ولا نَبْوة. ويقال: ما في طاعةِ فلان عَتَبٌ أَي التِواءٌ ولا نَبْوةٌ؛ وما في مَوَدَّته عَتَبٌ إِذا كانت خالصة، لا يَشُوبها فسادٌ؛ وقال ابن السكيت في قول علقمة: لا في شَظاها ولا أَرْساغِها عَتَبُ(1)
(1 قوله «لا في شظاها الخ» عجزه كما في التكملة:
ولا السنابك أفناهن تقليم
ويروى عنت، بالنون والمثناة الفوقية)
أَي عَيْبٌ، وهو من قولك: لا يُتَعَتَّبُ عليه في شيءٍ.
والتَّعَتُّبُ: التَّجَنِّي؛ تَعَتَّبَ عليه، وتَجَنَّى عليه، بمعنى واحدٍ؛ وتَعَتَّبَ عليه أَي وَجَدَ عليه. والعَتْبُ: الـمَوْجِدَةُ. عَتَبَ عليه يَعْتِبُ ويَعْتُبُ عَتْباً وعِتاباً ومَعْتِـبَة ومَعْتَبَةً ومَعْتَباً أَي وجد عليه. قال الغَطَمَّشُ الضَّـبِّـيُّ، وهو من بني شُقْرة بنِ كعب بن ثَعْلبة بن ضَبَّة، والغَطَمَّشُ الظالِمُ الجائر: أَقُولُ، وقد فَاضَتْ بعَيْنِـيَ عَبْرةٌ:  * أَرَى الدَّهْرَ يَبْقَى، والأَخِلاَّءُ تَذْهَبُ أَخِلاَّيَ! لو غَيْرُ الـحِمام أَصابَكُمْ،  * عَتَبْتُ، ولكنْ ليسَ للدَّهْرِ مَعْتَبُ وقَصَرَ أَخِلاَّيَ ضرورةً، ليُثْبِتَ باءَ الإِضافة، والرواية الصحيحة: أَخِلاَّءَ، بالمد، وحذف ياء الإِضافة، وموضع أَخِلاَّءَ نصبٌ بالقول، لأَن قوله أَرى الدهر يبقى، متصلٌ بقوله أَقول وقد فاضت؛ تقديره أقول وقد بَكَيْتُ، وأَرى الدهرَ باقياً، والأَخِلاَّءَ ذاهبين، وقوله عَتَبْتُ أَي سَخِطْتُ، أَي لو أُصبْتُمْ في حَرْب لأَدْركنا بثأْركم وانتصرنا، ولكن الدهرَ لا يُنْتَصَرُ منه. وعاتَبهُ مُعاتَبَـةً وعِتاباً: كلُّ ذلك لامه؛ قال الشاعر: أُعاتِبُ ذا الـمَودَّةِ من صَديقٍ،  * إِذا ما رَابَني منه اجْتِنابُ إِذا ذَهَبَ العِتابُ، فليس وُدٌّ،  * ويَبْقَى الوُدُّ ما بَقِـيَ العِتابُ ويقال: ما وَجَدْتُ في قوله عُـِتْباناً؛ وذلك إِذا ذكر أَنه أَعْتَبَكَ، ولم تَرَ لذلك بَياناً. وقال بعضهم: ما وَجَدْتُ عنده عَتْباً ولا عِتاباً؛ بهذا المعنى. قال الأَزهري: لم أَسمع العَتْبَ والعُتْبانَ والعِتاب بمعنى الإِعْتابِ، إِنما العَتْبُ والعُتْبانُ لومُك الرجلَ على إِساءة كانت له إِليك، فاسْتَعْتَبْتَه منها. وكلُّ واحد من اللفظين يَخْلُصُ للعاتِب، فإِذا اشتركا في ذلك، وذَكَّرَ كلُّ واحدٍ منهما صاحبَه ما فَرَطَ منه إِليه من الإِساءة، فهو العِتابُ والـمُعاتَبة. فأَمـَّا الإِعْتابُ والعُتْبَـى: فهو رُجوعُ الـمَعْتُوب عليه إِلى ما يُرْضِـي العاتِبَ.
والاسْتِعْتابُ: طَلَبُك إِلى الـمُسِـيءِ الرُّجُوعَ عن إِساءَته. والتَّعَتُّبُ والتَّعاتُبُ والـمُعاتَبَةُ: تواصف الموجِدَة. قال الأَزهري: التَّعَتُّبُ والـمُعاتَبَةُ والعِتابُ: كل ذلك مُخاطَبَةُ الإِدْلالِ وكلامُ الـمُدِلِّينَ أَخِلاَّءَهم، طالبين حُسْنَ مُراجعتهم، ومذاكرة بعضِهم بعضاً ما كَرِهُوه مما كسبَهم الـمَوْجِدَةَ. وفي الحديث: كان يقول لأَحَدِنا عند الـمَعْتِـبَة: ما لَهُ تَرِبَتْ يمينُه؟ رويت المعْتَبَة، بالفتح والكسر، من الـمَوْجِدَة. والعِتْبُ: الرجلُ الذي يُعاتِبُ صاحِـبَه أَو صديقَه في كل شيءٍ، إِشفاقاً عليه ونصيحة له.
والعَتُوبُ: الذي لا يَعْمَلُ فيه العِتابُ.
ويقال: فلانٌ يَسْتَعْتِبُ من نَفْسه، ويَسْتَقِـيلُ من نفسه، ويَسْتَدْرِك من نفسه إِذا أَدْرَكَ بنفسه تَغْييراً عليها بحُسْن تقدير وتدبير. والأُعْتُوبةُ: ما تُعُوتِبَ به، وبينهم أُعْتُوبة يَتَعاتَبُون بها.ويقال إِذا تَعاتَبُوا أَصْلَحَ ما بينهم العتابُ. والعُتْبَـى: الرِّضا.
وأَعْتَبَه: أَعْطاه العُتْبَـى ورَجَع إِلى مَسَرَّته؛ قال ساعدةُ بن جُؤَيَّةَ: شابَ الغُرابُ، ولا فُؤادُك تارِكٌ  * ذِكْرَ الغَضُوبِ، ولا عِتابُك يُعْتَبُ أَي لا يُسْتَقْبَلُ بعُتْبَـى. وتقول: قد أَعْتَبني فلانٌ أَي تَرَكَ ما كنتُ أَجد عليه من أَجلِه، ورَجَع إِلى ما أَرْضاني عنه، بعد إِسْخاطِه إِيَّايَ عليه. وروي عن أَبي الدرداءِ أَنه قال: مُعاتَبة الأَخِ خيرٌ من فَقْدِه. قال: فإِن اسْتُعْتِبَ الأَخُ، فلم يُعْتِبْ، فإِنَّ مَثَلَهم فيه، كقولهم: لك العُتْبَـى بأَنْ لا رَضِـيتَ؛ قال الجوهري: هذا إِذا لم تُرِدِ الإِعْتابَ؛ قال: وهذا فِعْلٌ مُحَوَّلٌ عن موضعه، لأَن أَصْلَ العُتْبَـى رجوعُ الـمُسْتَعتِبِ إِلى مَحبَّةِ صاحبه، وهذا على ضدِّه. تقول: أُعْتِـبُكَ بخلاف رِضاكَ؛ ومنه قول بِشْر بن أَبي خازمٍ: غَضِـبَتْ تَميمٌ أَنْ تَقَتَّلَ عامِرٌ،  *  يومَ النِّسارِ، فأُعْتِـبُوا بالصَّيْلَمِ أَي أَعْتَبْناهم بالسَّيْف، يعني أَرْضَيْناهم بالقَتْل؛ وقال شاعر: فَدَعِ العِتابَ، فَرُبَّ شَرٍّ  * هاجَ، أَوَّلهُ، العِتاب والعُتْبَـى: اسم على فُعْلى، يوضع موضع الإِعْتاب، وهو الرجوعُ عن الإِساءة إِلى ما يُرْضِـي العاتِبَ. وفي الحديث: لا يُعاتَبُونَ في أَنفسهم، يعني لعِظَمِ ذُنُوبهم وإِصْرارِهم عليها، وإِنما يُعاتَبُ من تُرْجَى عنده العُتْبَـى أَي الرُّجوعُ عن الذنب والإِساءة. وفي المثل: ما مُسِـيءٌ من أَعْتَبَ. وفي الحديث: عاتِـبُوا الخَيْلَ فإِنها تُعْتِبُ؛ أَي أَدِّبُوها ورَوِّضُوها للـحَرْبِ والرُّكُوبِ، فإِنها تَتَـأَدَّبُ وتَقْبَلُ العِتابَ.واسْتَعْتَبَه: كأَعْتَبه. واسْتَعْتَبه: طَلب إِليه العُتْبَـى؛ تقول: اسْتَعْتَبْتُه فأَعْتَبَنِـي أَي اسْتَرْضَيْته فأَرْضاني. واسْتَعْتَبْتُه فما أَعْتَبَني، كقولك: اسْتَقَلْته فما أَقالَني. والاستِعتابُ: الاستِقالة.
واسْتَعْتَب فلانٌ إِذا طَلب أَن يُعْتَبَ أَي يُرْضَى والـمُعْتَبُ: الـمُرْضَى. وفي الحديث: لا يَتَمَنَّيَن أَحدُكم الموتَ، إِما مُحْسِناً فلَعَلَّه يَزْداد، وإِمّا مُسِـيئاً فلعله يَسْتَعْتِبُ؛ أَي يرْجِـعُ عن الإِساءة ويَطْلُبُ الرضا. ومنه الحديث: ولا بَعْدَ الموْتِ من مُسْتَعْتَبٍ؛ أَي ليس بعد الموت من اسْتِرْضاءٍ، لأَن الأَعمال بَطَلَتْ، وانْقَضَى زَمانُها، وما بعد الموْت دارُ جزاءٍ لا دارُ عَمَلٍ؛ وقول أَبي الأَسْود: فأَلْفَيْتُه غيرَ مُسْتَعْتِبٍ،  * ولا ذَاكِرَ اللّهِ إِلا قليلا يكون من الوجهين جميعاً. وقال الزجاج قال الحسن في قوله تعالى: وهو الذي جعلَ الليل والنهارَ خِلْفَةً لمن أَراد أَن يَذَّكَّر أَو أَرادَ شُكوراً؛ قال: من فاتَهُ عَمَلُه من الذِّكْر والشُّكْر بالنهار كان له في الليل مُسْتَعْتَبٌ، ومن فاته بالليل كان له في النهار مُسْتَعْتَبٌ. قال: أُراه يَعْنِـي وقتَ اسْتِعْتابٍ أَي وقتَ طَلَبِ عُتْبـى، كأَنه أَراد وقت اسْتِغفار. وفي التنزيل العزيز: وإِن يُسْتَعْتبُوا فما هم من الـمُعْتِـبِين؛ معناه: إِن أَقالَهُم اللّهُ تعالى، وردَّهم إِلى الدنيا لم يُعْتِـبُوا؛ يقول: لم يَعْمَلُوا بطاعةِ اللّهِ لِـما سَبَقَ لهم في عِلْمِ اللّهِ من الشَّقاءِ. وهو قوله تعالى: ولو رُدُّوا لَعادُوا لِـما نُهوا عنه وإِنَّهم لكاذبون؛ ومن قرأَ: وإِن يَسْتَعْتِـبُوا فما هم من الـمُعْتَبِـين؛ فمعناه: إِن يَسْتَقِـيلُوا ربهم لم يُقِلْهم. قال الفراءُ: اعْتَتَبَ فلانٌ إِذا رَجعَ عن أَمر كان فيه إِلى غيره؛ من قولهم: لك العُتْبَى أَي الرجوعُ مما تَكْرَهُ إِلى ما تُحِبُّ. والاعْتِتابُ: الانْصِرافُ عن الشيءِ. واعْتَتَبَ عن الشيءِ: انْصَرَف؛ قال الكميت: فاعْتَتَبَ الشَّوْقُ عن فُؤَادِيَ، والـ  * ـشِّعْرُ إِلى مَنْ إِليه مُعْتَتَبُ واعْتَتَبْتُ الطريقَ إِذا تركتَ سَهْلَهُ وأَخَذْتَ في وَعْرِه. واعْتَتَبَ أَي قَصَدَ؛ قال الـحُطَيْئةُ:
إِذا مَخارِمُ أَحْناءٍ عَرَضْنَ له،  * لم يَنْبُ عنها وخافَ الجَوْرَ فاعتَتَبا معناه: اعْتَتَبَ من الجبل أَي رَكِـبَهُ ولم يَنْبُ عنه؛ يقول: لم يَنْبُ عنها ولم يَخَفِ الجَوْرَ. ويقال للرجل إِذا مَضَى ساعةً ثم رَجَع: قد اعْتَتَبَ في طريقه اعْتِتاباً، كأَنه عَرَضَ عَتَبٌ فتَراجَعَ. وعَتيبٌ: قبيلة. وفي أَمثال العرب: أَوْدَى كما أَوْدَى عَتِـيبٌ؛ عَتِـيبٌ: أَبو حيٍّ من اليمن، وهو عَتِـيبُ بنُ أَسْلَمَ بن مالك بن شَنُوءة بن تَديلَ، وهم حَيٌّ كانوا في دِينِ مالكٍ، أَغارَ عليهم بعضُ الملوكِ فَسَبَـى الرجالَ وأَسَرَهم واسْتَعْبَدَهُم، فكانوا يقولون: إِذا كَبِرَ صِـبيانُنا لم يتركونا حتى يَفْتَكُّونا، فما زالوا كذلك حتى هلكوا، فضَرَبَتْ بهم العربُ مثلاً لمن ماتَ وهو مغلوب، وقالت: أَوْدَى عَتيبٌ؛ ومنه قول عَدِيّ بن زيد: تُرَجِّيها، وقد وَقَعَت بقُرٍّ،  * كما تَرْجو أَصاغِرَها عَتِـيبُ ابن الأَعرابي: الثُّبْنة ما عَتَّبْتَه من قُدَّام السراويل. وفي حديث سَلْمان: أَنه عَتَّبَ سراويلَه فتَشَمَّرَ. قال ابن الأَثير: التَّعْتِـيبُ أَن تُجْمَعَ الـحُجْزَةُ وتُطْوى من قُدَّام. وعَتَّبَ الرجلُ: أَبْطَـأَ؛ قال ابن سيده: وَأُرى الباءَ بدلاً من ميم عَتَّمَ.
والعَتَبُ: ما بين السَّـبَّابة والوُسْطَى؛ وقيل: ما بين الوسطى والبِنْصَر. والعِتْبانُ: الذكر من الضِّباع، عن كراع. وأُمُّ عِتْبانٍ وأُمُّ عَتَّابٍ: كلتاهما الضَّبُعُ، وقيل: إِنما سميت بذلك لعَرَجها؛ قال ابن سيده: ولا أَحُقُّه. وعَتَبَ من مكانٍ إِلى مكانٍ، ومن قولٍ إِلى قولٍ إِذا اجتاز من موضع إِلى موضع، والفعل عَتَبَ يَعْتِبُ. وعَتَبَةُ الوادي: جانبه الأَقصى الذي يَلي الجَبَلَ. والعَتَبُ: ما بين الجبلين. والعربُ تَكْنِـي عن المرأَة(1) (1 قوله «والعرب تكني عن المرأة الخ» نقل هذه العبارة الصاغاني وزاد عليها الريحانة والقوصرة والشاة والنعجة.) بالعَتَبةِ، والنَّعْلِ، والقارورة، والبيت، والدُّمْيةِ، والغُلِّ، والقَيْدِ. وعَتِـيبٌ: قبيلة.
وعَتَّابٌ وعِتْبانٌ ومُعَتِّبٌ وعُتْبة وعُتَيْبةُ: كلُّها أَسماءٌ. وعُتَيْبَةُ وعَتَّابةُ: من أَسماءِ النساءِ.
والعِتابُ: ماءٌ لبني أَسدٍ في طريق المدينة؛ قال الأَفوه: فأَبْلِـغْ، بالجنابةِ، جَمْعَ قَوْمِـي،  *  ومَنْ حَلَّ الـهِضابَ على العِتابِ

##### Türkçe

**العَتَبَةُ**: Üzerine basılan kapı eşiği; ve denildi: üst **العَتَبَةُ**. Üstün üstündeki tahta: **الحاجِبُ**; eşik: alt olan; iki enine parça: **العُضادَتانِ**, çoğulu: **عَتَبٌ** ve **عَتَباتٌ**. Ve **العَتَبُ**:
merdiven basamağı. Ve **عَتَّبَ عَتَبةً**: onu edindi. Ve **عَتَبُ الدَّرَجِ**: eğer tahtadan olursa onun basamaklarıdır; ve onlardan her bir basamak bir **عَتَبةٌ**’dir. Ve İbn en-Naḥḥâm hadîsinde, Ka‘b b. Murra’ya, o mücâhidin derecelerini anlatırken, dedi: “Derece nedir?” O da dedi: “Şüphesiz o, annenin **عَتَبةِ**’si gibi değildir”; yani annenin evinde bildiğin basamak değildir; zira rivayet edilmiştir ki iki basamak arası, gök ile yer arası gibidir. Ve **عَتَبُ الجبالِ والـحُزون**: onların basamaklarıdır. Ve dersin ki: “Bu yerde bana bir **عَتَبةً** yap” eğer onunla, içinde yükseleceğin bir yere tırmanmak istersen.

Ve **العَتَبانُ**: bacağın topallığı.

Ve **عَتَبَ الفحلُ يَعْتِبُ ويَعْتُبُ عَتْباً وعَتَباناً وتَعْتاباً**: topalladı yahut bağlandı yahut yaralandı da üç ayak üzerinde yürüdü; sanki sıçrayarak sıçrıyor gibidir; insan da bir ayakla sıçrayıp ötekini kaldırdığında böyledir; ve kesik (ayaklı) kimse tahta üzerinde yürüdüğünde de böyledir; bu bütünüyle benzetmedir; sanki merdiven yahut dağ yahut engebeli yer **عَتَب**’i üzerinde yürür de bir **عَتَبةٍ**’den ötekine sıçrar. Ve Zührî’nin, bir adam hakkında “**أَنْعَلَ**” hadîsinde: bir adamın hayvanını nalladı da o **فعَتِبَتْ**; yani sendeledi; ve **عَنِتَتْ** diye de rivayet olunur, **النون** ile; yeri gelince zikredilecektir.

Ve **عَتَبُ العُودِ**: onun ön tarafından, tellerin uçlarının üzerinde bulunduğu şeydir; İbnü’l-A‘râbî’den; ve A‘şâ’nın sözünü inşâd etti:
وثَنَى الكَفَّ على ذِي عَتَبٍ،  * صَحِلِ الصَّوْتِ بذي زِيرٍ أَبَحّ(2)

**العَتَبُ**: **الدَّسْتاناتُ**. Ve denildi: **العَتَبُ**: udun yüzü üzerine enlemesine konmuş çubuklardır; teller onlardan udun ucuna uzatılır.

Ve **عَتَبَ البرقُ عَتَباناً**: ardı ardına bir parıltıyla parladı.

Ve **أُعْتِبَ العظمُ**: kırık sarıldıktan sonra incitildi; o **التَّعْتابُ**’dır. Ve İbnü’l-Müseyyeb hadîsinde: “Her kemik kırılır sonra eksiltilmemiş ve **مُعْتَبٍ** olmaksızın sarılırsa, onda ancak tedavi edene verme vardır; eğer sarılır ve onda **عَتَبٌ** bulunursa, onun **عَتَبُ**’i, görüş ehlinin kıymetiyle takdir edilir.” **العَتَب** (harekeli): eksikliktir; o, sarımını iyi yapmadığında olur; onda sürekli bir şişlik yahut topallık kalır. Sarılmış kemik hakkında denir: **أُعْتِبَ**; o da **مُعْتَبٌ**’dir. Ve **العَتَبِ**’in aslı: şiddettir; ve şerden bir **عَتَبٍ** ve bir **عَتَبةٍ** üzerine yüklendi; yani şiddet; denir: falan kimse kötü bir **عَتَبةٍ** üzerine, ve belâ ve şerden kötü bir **عَتَبٍ** üzerine yüklendi; şair dedi:
يُعْلى على العَتَبِ الكَريهِ ويُوبَسُ

Ve denilir: bu işte ne **رَتَبٌ** vardır ne **عَتَبٌ**; yani şiddet. Ve Âişe hadîsinde, Allah Teâlâ ondan razı olsun: “Ölümün **عَتَبات**’ı onu alıyor”; yani şiddetleri.

Ve **العَتَبُ**: işin içine giren bozulmadır; dedi ki:
فما في حُسْنِ طاعَتِنا،  * ولا في سَمْعِنا عَتَبُ
Ve dedi ki:
أَعْدَدْتُ، للـحَرْبِ، صارِماً ذكَراً  * مُجَرَّبَ الوَقْعِ، غير ذِي عَتَبِ
Yani darbede ne eğrilik sahibi ne de sekme. Ve denilir: falanın itaatinde **عَتَبٌ** yoktur; yani eğrilik yoktur ve sekme yoktur; ve sevgisinde **عَتَبٌ** yoktur, eğer hâlis ise, ona bozulma karışmaz; ve İbnü’s-Sikkît, ‘Alkame’nin sözü hakkında dedi:
لا في شَظاها ولا أَرْساغِها عَتَبُ(1)
Yani ayıp; bu, “onda hiçbir şeyde kendisine **يُتَعَتَّبُ** olunmaz” sözündendir.

Ve **التَّعَتُّبُ**: haksızlık etme; **تَعَتَّبَ عليه** ve **تَجَنَّى عليه** aynı mânâdadır; ve **تَعَتَّبَ عليه**: ona karşı buldu (gönül koydu).

Ve **العَتْبُ**: gücenme. **عَتَبَ عليه يَعْتِبُ ويَعْتُبُ عَتْباً وعِتاباً ومَعْتِـبَة ومَعْتَبَةً ومَعْتَباً**: yani ona karşı buldu. Ġaṭammaş ed-Ḍabbî dedi—o, Şuḳra b. Ka‘b b. Sa‘lebe b. Ḍabba’dandır; ve **الغَطَمَّشُ** zalim, haksızdır:
أَقُولُ، وقد فَاضَتْ بعَيْنِـيَ عَبْرةٌ:  * أَرَى الدَّهْرَ يَبْقَى، والأَخِلاَّءُ تَذْهَبُ
أَخِلاَّيَ! لو غَيْرُ الـحِمام أَصابَكُمْ،  * عَتَبْتُ، ولكنْ ليسَ للدَّهْرِ مَعْتَبُ

Ve **أَخِلاَّيَ**’ı zaruret gereği kısalttı ki izâfet **باء**’sını sabitlesin; sahih rivayet: **أَخِلاَّءَ**, med ile, izâfet **ياء**’sını hazfederek; ve **أَخِلاَّءَ**’ın yeri, “kavl” ile nasbdır; çünkü “**أَرى الدهر يبقى**” sözü, “**أَقول وقد فاضت**” sözüne bağlıdır; takdiri: “Ağlamışken söylüyorum; ve dehrin bâkî, dostların giden olduğunu görüyorum”; ve “**عَتَبْتُ**” sözü: yani öfkelendim; yani eğer savaşta vurulsaydınız, öcünüzle yetişir ve galip gelirdik; fakat dehrden intikam alınmaz. Ve **عاتَبهُ مُعاتَبَـةً وعِتاباً**: bunların hepsi onu kınadı; şair dedi:
أُعاتِبُ ذا الـمَودَّةِ من صَديقٍ،  * إِذا ما رَابَني منه اجْتِنابُ
إِذا ذَهَبَ العِتابُ، فليس وُدٌّ،  * ويَبْقَى الوُدُّ ما بَقِـيَ العِتابُ

Ve denilir: “Onun sözünde **عُـِتْباناً** bulmadım”; bu, “seni **أَعْتَبَ** ettiğini” zikrettiğinde, sen de bunun için bir açıklık görmediğinde olur. Ve bazıları dedi: “Onun yanında ne **عَتْباً** ne **عِتاباً** bulmadım”; bu mânâ ile. Ezherî dedi: **العَتْبَ**’ı ve **العُتْبانَ**’ı ve **العِتاب**’ı **الإِعْتابِ** mânâsında işitmedim; ancak **العَتْبُ** ve **العُتْبانُ**, bir kimseyi sana karşı yaptığı bir kötülükten dolayı kınamandır; sonra ondan bunun için **اسْتَعْتَبْتَه**. İki lafızdan her biri, kınayana mahsus olur; ikisi bunda ortak olunca ve her biri, ötekine, kendisinden ona karşı sâdır olan kötülükten ne geçtiğini hatırlatınca, işte o **العِتابُ** ve **الـمُعاتَبة**’dir.

Ama **الإِعْتابُ** ve **العُتْبَـى**: kınananın, kınayanı razı edecek şeye dönmesidir.

Ve **الاسْتِعْتابُ**: kötülük edenden, kötülüğünden dönmesini istemendir.

Ve **التَّعَتُّبُ** ve **التَّعاتُبُ** ve **الـمُعاتَبَةُ**: gücenmeyi birbirine vasfetmedir. Ezherî dedi: **التَّعَتُّبُ** ve **الـمُعاتَبَةُ** ve **العِتابُ**: bunların hepsi, nazlanmanın hitabı ve nazlananların dostlarına konuşmasıdır; onların iyi dönüşlerini talep ederek ve birbirlerine, kendilerine gücenme kazandıran, kazandıkları şeylerden hoşlanmadıklarını hatırlatarak.

Ve hadîste: birimize **الـمَعْتِـبَة** sırasında derdi: “Ona ne oluyor, sağ eli topraklandı mı?” **المعْتَبَة** (fetha ve kesra ile) **الـمَوْجِدَة**’dendir diye rivayet edilmiştir.

Ve **العِتْبُ**: her şeyde, ona acıyarak ve ona öğüt olarak, sahibini yahut dostunu kınayan adamdır.

Ve **العَتُوبُ**: kınamanın işlemediği kimsedir.

Ve denilir: falan kimse, nefsinden **يَسْتَعْتِبُ**, nefsinden **يَسْتَقِـيلُ**, nefsinden **يَسْتَدْرِك**; nefsinde ona karşı iyi takdir ve tedbirle bir değişme idrak ettiğinde. Ve **الأُعْتُوبةُ**: kendisiyle kınanılan şeydir; aralarında, onunla birbirlerini kınadıkları bir **أُعْتُوبة** vardır. Ve denilir: kınıştıklarında, aralarındakini kınama ıslah etti.

Ve **العُتْبَـى**: rızadır.

Ve **أَعْتَبَه**: ona **العُتْبَـى** verdi ve sevincine döndü; Sâ‘ide b. Cüeyye dedi:
شابَ الغُرابُ، ولا فُؤادُك تارِكٌ  * ذِكْرَ الغَضُوبِ، ولا عِتابُك يُعْتَبُ
Yani **عُتْبَـى** ile karşılanmaz. Ve dersin: “Falan kimse beni **أَعْتَبَ** etti”; yani onun yüzünden kendisine karşı bulduğum şeyi bıraktı ve bana karşı beni kızdırdıktan sonra, onun hakkında beni razı eden şeye döndü. Ve Ebû’d-Derdâ’dan rivayet olundu: “Kardeşi kınamak, onu kaybetmekten hayırlıdır.” Dedi ki: eğer kardeşten **اسْتُعْتِبَ** olunur da o **لم يُعْتِبْ** ederse, onların onda misali, “Senin için **العُتْبَـى** vardır, şu şartla ki razı olmadın” sözleri gibidir. Cevherî dedi: bu, **الإِعْتابَ** istemediğinde olur; dedi: bu, yerinden çevrilmiş bir fiildir; çünkü **العُتْبَـى**’nın aslı, **الـمُسْتَعتِب**’in sahibinin sevgisine dönmesidir; bu ise onun zıddı üzerinedir. Dersin: “Seni, rızanın hilâfıyla **أُعْتِـبُ** ederim”; ve ondan Bişr b. Ebî Ḫâzim’in sözü:
غَضِـبَتْ تَميمٌ أَنْ تَقَتَّلَ عامِرٌ،  *  يومَ النِّسارِ، فأُعْتِـبُوا بالصَّيْلَمِ
Yani onları kılıçla **أَعْتَبْناهم**; yani öldürmeyle onları razı ettik; ve bir şair dedi:
فَدَعِ العِتابَ، فَرُبَّ شَرٍّ  * هاجَ، أَوَّلهُ، العِتاب

Ve **العُتْبَـى**: **فُعْلى** vezninde bir isimdir; **الإِعْتاب** yerine konur; o, kötülükten kınayanı razı edecek şeye dönüştür.

Ve hadîste: “Kendi nefisleri hakkında kınanmazlar”; yani günahlarının büyüklüğünden ve onda ısrarlarından dolayı; ancak kendisinde **العُتْبَـى** umulan kimse kınanır; yani günahtan ve kötülükten dönüş. Ve meselde: “**أَعْتَبَ** eden kimse, kötülük eden değildir.”

Ve hadîste: “Atları **عاتِـبُوا** edin; çünkü onlar **تُعْتِبُ** eder”; yani onları terbiye edin ve savaşa ve binmeye alıştırın; çünkü onlar edeplenip kınamayı kabul eder. Ve **واسْتَعْتَبَه**: **كأَعْتَبه** gibidir. Ve **واسْتَعْتَبه**: ondan **العُتْبَـى** talep etti; dersin: “Onu **اسْتَعْتَبْتُ** de beni **فأَعْتَبَنِـي**”; yani onu razı etmeye çalıştım da beni razı etti.

Ve “Onu **واسْتَعْتَبْتُه** de beni **فما أَعْتَبَني**”; “Onu **اسْتَقَلْته** de beni **فما أَقالَني**” demen gibidir.

Ve **الاستِعتابُ**: **الاستِقالة**’dir.

Ve falan kimse **اسْتَعْتَب** ettiğinde: **يُعْتَبَ** olunmayı talep etti; yani razı olunmayı; ve **الـمُعْتَبُ**: razı olunan. Ve hadîste: “Sizden biriniz ölümü temenni etmesin; ya iyilik edendir, belki artar; ya da kötülük edendir, belki **يَسْتَعْتِبُ** eder”; yani kötülükten döner ve rıza talep eder. Ve ondan hadîs: “Ölümden sonra **مُسْتَعْتَبٍ** yoktur”; yani ölümden sonra razı ettirme yoktur; çünkü ameller bâtıl oldu, zamanı sona erdi; ölümden sonrası, amel yurdu değil ceza yurdudur; ve Ebû’l-Esved’in sözü:
فأَلْفَيْتُه غيرَ مُسْتَعْتِبٍ،  * ولا ذَاكِرَ اللّهِ إِلا قليلا
iki vecih ile de olur. Ve Zecâc dedi; Hasan, Allah Teâlâ’nın “Geceyi ve gündüzü, öğüt almak isteyen yahut şükür isteyen için **خِلْفَةً** kıldı” sözü hakkında dedi: gündüz zikir ve şükürden ameli kaçıranın, geceleyin bir **مُسْتَعْتَبٌ**’ı vardır; geceleyin kaçıranın da gündüzleyin bir **مُسْتَعْتَبٌ**’ı vardır. Dedi: sanırım **اسْتِعْتابٍ** vakti; yani **عُتْبـى** talebi vakti demek istiyor; sanki istiğfar vakti istemiştir. Ve aziz tenzilde: “Ve eğer **يُسْتَعْتبُوا** olunurlarsa, onlar **الـمُعْتِـبِين**’den değildir”; mânâsı: Allah Teâlâ onları bağışlasa, onları dünyaya geri döndürse, **يُعْتِـبُوا** etmezler; yani Allah’a itaatle amel etmezler; Allah’ın ilminde onlar için önceden bulunan bedbahtlıktan dolayı. Ve o, Allah Teâlâ’nın “Eğer geri döndürülselerdi, kendilerinden nehyolundukları şeye dönerlerdi; ve şüphesiz onlar yalancılardır” sözüdür. Ve kim “Ve eğer **يَسْتَعْتِـبُوا** ederlerse, onlar **الـمُعْتَبِـين**’den değildir” diye okursa, mânâsı: Rablerinden **يَسْتَقِـيلُوا** ederlerse, onları bağışlamaz. Ferrâ dedi: falan kimse **اعْتَتَبَ** ettiğinde: içinde bulunduğu bir işten başkasına döndü; “Senin için **العُتْبَى** vardır” sözünden; yani hoşlanmadığından sevdiğine dönüş.

Ve **الاعْتِتابُ**: bir şeyden dönüştür. Ve **اعْتَتَبَ عن الشيءِ**: yüz çevirdi; Kümeyt dedi:
فاعْتَتَبَ الشَّوْقُ عن فُؤَادِيَ، والـ  * ـشِّعْرُ إِلى مَنْ إِليه مُعْتَتَبُ
Ve “Yolu **اعْتَتَبْتُ**” dediğinde: onun düzünü bırakıp engebesine girdin.

Ve **اعْتَتَبَ**: yani kastetti; Ḥuṭay’e dedi:
إِذا مَخارِمُ أَحْناءٍ عَرَضْنَ له،  * لم يَنْبُ عنها وخافَ الجَوْرَ فاعتَتَبا
Mânâsı: dağdan **اعْتَتَبَ** etti; yani ona bindi ve ondan sekmedi; der ki: ondan sekmedi ve sapmaktan korkmadı. Ve bir adam, bir süre gidip sonra döndüğünde ona denilir: yolunda **اعْتَتَبَ** etti, **اعْتِتاباً**; sanki bir **عَتَبٌ** arız oldu da geri döndü.

Ve **عَتيبٌ**: bir kabiledir. Ve Arapların darbımesellerinde: “**أَوْدَى** oldu, **عَتِـيبٌ**’in **أَوْدَى** olduğu gibi”; **عَتِـيبٌ**: Yemen’den bir hayyın babasıdır; o, **عَتِـيبُ بنُ أَسْلَمَ بن مالك بن شَنُوءة بن تَديلَ**’dir; onlar, Mâlik’in dini üzere olan bir hayydı; bazı krallar onlara baskın yaptı da erkekleri esir aldı ve onları köleleştirdi; onlar derlerdi: “Çocuklarımız büyüdüğünde bizi bırakmazlar, mutlaka bizi kurtarırlar”; böylece helâk oluncaya dek devam ettiler; Araplar, mağlup olarak ölen kimse için onlarla mesel darb etti ve “**أَوْدَى عَتيبٌ**” dedi; ve ondan ‘Adiyy b. Zeyd’in sözü:
تُرَجِّيها، وقد وَقَعَت بقُرٍّ،  * كما تَرْجو أَصاغِرَها عَتِـيبُ

İbnü’l-A‘râbî: **الثُّبْنة**: şalvarın ön tarafından **عَتَّبْتَه** ettiğin şeydir. Ve Selmân hadîsinde: şalvarını **عَتَّبَ** etti de paçalarını topladı. İbnü’l-Esîr dedi: **التَّعْتِـيبُ**, kuşağın toplanıp ön taraftan katlanmasıdır.

Ve **عَتَّبَ الرجلُ**: ağır davrandı; İbn Sîde dedi: **الباء**’yı, **عَتَّمَ**’daki **ميم**’in bedeli görüyorum.

Ve **العَتَبُ**: işaret parmağı ile orta parmak arasındaki şeydir; ve denildi: orta parmak ile yüzük parmağı arasındaki şeydir. Ve **العِتْبانُ**: sırtlanların erkeğidir; Kurâ‘dan. Ve **أُمُّ عِتْبانٍ** ve **أُمُّ عَتَّابٍ**: ikisi de sırtlandır; ve denildi: ancak topallığından dolayı böyle adlandırıldı; İbn Sîde dedi: ben onu daha haklı görmüyorum.

Ve **عَتَبَ** bir yerden bir yere, bir sözden bir söze: bir yerden bir yere geçtiğinde; fiil **عَتَبَ يَعْتِبُ**’dir. Ve **عَتَبَةُ الوادي**: dağa bitişik olan en uzak yanı. Ve **العَتَبُ**: iki dağ arasıdır. Ve Araplar, kadın hakkında(1) **بالعَتَبةِ** ve **النَّعْلِ** ve **القارورة** ve **البيت** ve **الدُّمْيةِ** ve **الغُلِّ** ve **القَيْدِ** ile kinaye yapar.

Ve **عَتِـيبٌ**: bir kabiledir.

Ve **عَتَّابٌ** ve **عِتْبانٌ** ve **مُعَتِّبٌ** ve **عُتْبة** ve **عُتَيْبةُ**: hepsi isimlerdir.

Ve **عُتَيْبَةُ** ve **عَتَّابةُ**: kadın isimlerindendir.

Ve **العِتابُ**: Medine yolu üzerinde Benî Esed’e ait bir sudur; Efev dedi:
فأَبْلِـغْ، بالجنابةِ، جَمْعَ قَوْمِـي،  *  ومَنْ حَلَّ الـهِضابَ على العِتابِ

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D8%A8/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ع ت ب * * عَتَبَ * عليه وجد وبابه نصر وطرب و * مَعْتَبَا * أيضا بفتح التاء و * العَتَبُ كالعَتْبُ * والاسم * المَعْتِبَةُ * بفتح التاء وكسرها وقال الخليل * العِتَابُ * مخاطبة الإدلال ومذاكرة الموجدة و * عاتَبَهُ مُعَاتَبَةً * و * عِتَابا * و * أعْتَبَهُ * سره بعد ما ساءه والاسم منه * العُتْبَى * و * اسْتَعْتَبَ * و * أعْتَبَ * بمعنى و * اسْتَعْتَبَ * أيضا بمعنى طلب أن يعتب تقول استعتبته * فَأعْتَبَهُ * أي استرضاه فأرضاه و * العَتَبُ * الدرج وكل مرقاة * عَتَبَةٌ * ويجمع على * عَتَبَاتٍ * و * عَتَبٍ * أيضا و * العَتبَةُ * أسكفة الباب قلت قال الأزهري في ع ت ب قال بن شميل * العَتَبَةُ * في الباب هي العليا والأُسكفة هي السفلى وقال في س ك ف قال الليث الأُسكفة عتبة الباب التي يوطأ عليها

##### Türkçe

* ع ت ب * * **عَتَبَ** * ona karşı buldu (kırgınlık duydu); babı **نصر** ve **طرب**’dır; ve * **مَعْتَبَا** * da (vardır), ayrıca **التاء**’nın fethiyle. Ve * **العَتَبُ** * **العَتْبُ** gibi (dir). İsim: * **المَعْتِبَةُ** *; **التاء**’nın fethiyle ve kesriyle. Halîl dedi ki: * **العِتَابُ** *; nazlanmanın hitabı ve kırgınlığın müzakeresidir. Ve * **عاتَبَهُ مُعَاتَبَةً** * ve * **عِتَابا** *; ve * **أعْتَبَهُ** *; onu, kendisini kötü ettikten sonra sevindirdi. Ondan isim: * **العُتْبَى** *. Ve * **اسْتَعْتَبَ** * ve * **أعْتَبَ** *; anlamca (aynıdır). Ve * **اسْتَعْتَبَ** * da ayrıca, (birinin) **يعتب** etmesini talep etmek anlamındadır; “onu **استعتبته**; * **فَأعْتَبَهُ** *” dersin; yani onu razı etti, o da razı oldu. Ve * **العَتَبُ** *; merdiven basamaklarıdır; her basamak * **عَتَبَةٌ** * (dır). * **عَتَبَاتٍ** * ve * **عَتَبٍ** * olarak da cem‘ edilir. Ve * **العَتبَةُ** *; kapının eşiğidir. Dedim ki: Ezherî, **ع ت ب**’de dedi: İbn Şumeyl dedi: * **العَتَبَةُ** * kapıda üstte olandır; **الأُسكفة** ise altta olandır. Ve **س ك ف**’de dedi: Leys dedi: **الأُسكفة**; üzerine basılan kapı eşiğidir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D8%A8/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

العتبة محركة كذا في نسختنا وسقط من نسخة شيخنا: أسكفة الباب التي توطأ، أو العتبة العليا منهما، والخشبة التي فوق الأعلى: الحاجب، والأسكفة السفلى، والعارضتان العضادتان، وقد تقدمت الإشارة إليه في ح ج ب والجمع عتب وعتبات. والعتب أيضا الدرج، وعتب عتبة: اتخذها. وعتب الدرج. مراقيها إذا كانت من خشب، وكل مرقاة منها عتبة. وفي حديث ابن النحام قال لكعب بن مرة وهو يحدث بدرجات المجاهدين: ما الدرجة?: فقال: أما إنها ليست كعتبة أمك. أي أنها ليست بالدرجة التي تعرفها في بيت أمك، فقد روي أن ما بين الدرجتين كما بين السماء والأرض وتقول: عتب لي عتبة في هذا الموضع إذا أردت أن ترقى به إلى موضع تصعد فيه. والعتبة: الشدة والأمر الكريه، كالعتب محركة أي فيهما. وحمل على عتب من الشر وعتبة أي شدة. . ويقال: ما في هذا الأمر رتب ولا عتب، أي شدة. وفي حديث عائشة إن عتبات الموت تأخذها أي شدائده. وحمل فلان على عتبة كريهة وعلى عتب كريه من البلاء والشر. قال الشاعر:
  يعلى على العتب الكريه ويوبس

  العرب تكني عن المرأة بالعتبة، والنعل، والقارورة، والبيت والدمية، والغل، والقيد، والريحانة، والقوصرة، والشاة، والنعجة. ومنه حديث إبراهيم الخليل عليه السلام: غير عتبة بابك. والعتب أي محركة أطلقه لاستغنائه عن ضبطه بما قبله كما هو عادته: ما بين السبابة والوسطى أو ما بين الوسطى والبنصر. والعتب: ما بين الجبلين: وعتبة الوادي: جانبه الأقصى الذي يلي الجبل. العتب: ما دخل في الأمر من الفساد. والعتب في العظم: النقص وهو إذا لم يحسن جبره وبقي فيه ورم لازم أو عرج. وبه فسر حديث ابن المسيب كل عظم كسر ثم جبر غير منقوص ولا معتب فليس فيه إلا إعطاء المداوي، فإن جبر وبه عتب فإنه يقدر عتبه بقيمة أهل البصر قال:
  فما في حسن طاعتنا                      ولا في سمعنا عتب وعتب السيف: التواؤه عند الضريبة ونبوته قال:
  أعددت للحرب صارما ذكرا                      مجرب الوقع غير ذي عتب ويقال: ما في طاعة فلان عتب، أي التواء ولا نبوة. وما في مودته عتب، إذا كانت خالصة لا يشوبها فساد. والعتب: العيب: قال علقمة بن عبدة:
  لا في شظاها ولا أرساغها عتب أي عيب وهو من قولك لا يتعيب عليه في شيء، قاله ابن السكيت. عتب العود: ما عليه أطراف الأوتار من مقدمه، عن ابن الأعرابي وأنشد قول الأعشى:
  وثنى الكف على ذي عتـب                      يصل الصوت بذي زير أبح العتب: الدستانات، قاله أبو سعيد وقيل: العتب: العيدان المعروضة على وجه العود، منها تمد الأوتار إلى طرف العود. العتب: الغلظ من الأرض وعتب الجبال والحزون: مراقيها العتب جمع العتبة أي عتبة الباب، كالعتبات، وقد تقدم. والعتب أي بفتح فسكون : الموجدة بكسر الجيم، وهو الغضب الذي يحصل من صديق كالعتبان، محركة، هكذا في نسختنا، وضبطه شيخنا بالضم، وهو في بعض الأمهات بالكسر. والمعتب كمقعد، والمعتبة بزيادة الهاء، والمعتبة بكسر التاء المثناة لا الميم كما وهم فيه بعضهم، وبهما روي في الحديث: كان يقول لأحدنا عند المعتبة: ماله تربت يمينه. يقال: عتب عليه إذا وجد عليه، قال الغطمش الضبي وهو من بني شقرة بن كعب بن ثعلبة ابن ضبة:
  أقول وقد فاضت لعيني عبرةأرى الدهر يبقى والأخلاء تذهب
  أخلاي لو غير الحمام أصابكمعتبت ولكن ما على الدهر معتب عتبت أي سخطت، أي لو أصبتم في حرب لأدركنا بثأركم وانتصرنا ولكن الدهر لا ينتصر منه. العتب: الملامة، كالعتاب والمعاتبة. عاتبه معاتبة وعتابا: لامه. قال:
  أعاتب ذا المودة من صديق                      إذا ما رابني منه اجتنـاب
  إذا ذهب العتاب فلـيس ود                      ويبقى الود ما بقي العتاب

  والعتيبى بالكسر كخليفى. ويقال: ما وجدت ي قوله عتبانا، وذلك إذا ذكر أنه أعتبك ولم تر لذلك بيانا. وقال بعضهم: ما وجدت عنده عتبا ولا عتابا. قال الأزهري: لم أسمع العتب والعتبان والعتاب بمعنى الإعتاب، إنما العتب والعتبان: لومك الرجل على إساءة كانت له إليك فاستعتبته منها، وكل واحد من اللفظين يخلص للعاتب، فإذا اشتركا في ذلك وذكر كل واحد منهما صاحبه ما فرط منه إليه من الإساءة فهو العتاب والمعاتبة. وسيأتي معنى الإعتاب والاستعتاب. العتب في الفحل: الظلع أو العقل أو العقر. العتب فيه أيضا: المشي على ثلاث قوائم من العقر أو العقل، كأنه يقفز قفزا. العتب فيك: أن تثب برجل واحدة وترفع الأخرى وكذلك الأقطع إذا مشى على خشبة، وهذا كله تشبيه، كأنه يمشي على عتب درج أو جبل أو حزن فينزو من عتبة إلى أخرى. وفي حديث الزهري في رجل أنعل دابة رجل فعتبت أي غمزت ويروى عننت بالنون، وسيأتي في موضعه كالعتبان محركة، وهو عرج الرجل. والتعتاب أي بالفتح كتذكار وهو أيضا إعتاب العظم بعد الجبر كما سيأتي. وعتب البرق عتبانا محركة إذا برق برقا ولاء يعتب ويعتب بالضم والكسر في الكل، أي في كل مما ذكر من معنى العتبة، والعرج، والموجدة، والظلع، والوثوب، والبرق، وإن أغفل عن الأخير، وفي عتب من مكان إلى مكان ومن قول إلى قول إذا اجتاز، فالمنصوص في مضارعه الكسر وهذا أيضا مما أغفله. والتعتب: التجني. تعتب عليه وتجنى عليه بمعنى واحد. وتعتب عليه: وجد عليه. والتعاتب والمعاتبة وكذلك التعتب: الثلاثة بمعنى تواصف الموجدة أي مذاكرتها. قال الأزهري: التعتب والمعاتبة والعتاب كل ذلك مخاطبة الإدلال، وكلام المدلين أخلاءهم طالبين حسن مراجعتهم ومذاكرة بعضهم بعضا ما كرهوه مما كسبهم الموجدة. قلت: وهو كلام الخليل، وكذا في الصحاح والمصباح والاقتطاف. والعتب بالكسر المعاتب: صاحبه أو صديقه كثيرا في كل شيء إشفاقا عليه ونصيحة له. والأعتوبة بالضم: ما تعوتب به. يقال: بينهم أعتوبة يتعاتبون بها، وذلك إذا تعاتبوا أصلح ما بينهم العتاب. والمعاتبة: التأديب والترويض. ومنه الحديث عاتبوا الخيل فإنها تعتب أي أدبوها وروضوها للحرب والركوب، فإنها تتأدب وتقبل العتاب. والعتبى بالضم: الرضا يوضع موضع الإعتاب، وهو الرجوع عن الإساءة إلى ما يرضي العاتب. واستعتبه: أعطاه العتبى كأعتبه، يقال: أعتبه: أعطاه العتبى ورجع إلى مسرته. قال ساعدة بن جؤية:
  شاب الغراب ولا فؤادك تارك                      ذكر الغضوب ولا عتابك يعتب

  أي لا يستقبل بعتبى. وتقول: قد أعتبني فلان أي ترك ما كنت أجد عليه من أجله ورجع إلى ما أرضاني عنه بعد إسخاطه إياي عليه. وروي عن أبي الدرداء قال: فإن استعتب الأخ فلم يعتب فإن مثلهم فيه كقولهم: لك العتبى بأن لا رضيت. قال الجوهري: هذا إذا لم ترد الإعتاب قال: وهذا فعل محول عن موضعه، لأن أصل العتبى رجوع المستعتب إلى محبة صاحبه، وهذا على ضده. ومنه قول بشر بن أبي خازم:
  غضبت تميم أن تقتل عامر                      يوم النسار فأعتبوا بالصيلم أي أعتبناهم بالسيف، يعني أرضيناهم بالقتل. وقال شاعر:
  فدع العتاب فرب شر                      هاج أوله العتـاب وفي الحديث لا يعاتبون في أنفسهم يعني لعظم ذنوبهم وإصرارهم عليها وإنما يعاتب من ترجى عنده العتبى، أي الرجوع عن الذنب والإساءة، وفي المثل ما مسيء من أعتب. استعتبه: طلب إليه العتبى أو طلب منه. تقول: استعتبته فأعتبني أي استرضيته فأرضاني واستعتبته فما أقالني. والاستعتاب: الاستقالة. واستعتب فلان إذا طلب أن يعتب أي يرضى. والمعتب: المرضى ضد، وفي الحديث ولا بعد الموت من مستعتب أي استرضاء؛ لأن الأعمال بطلت وانقضى زمانها وما بعد الموت دار جزاء لا دار عمل. والاستعتاب: الرجوع عن الإساءة وتطلب الرضا. وبالوجهين فسر قول أبي الأسود:
  فألفيته غير مستعتـب                      ولا ذاكر الله إلا قليلا وأعتب عن الشيء: انصرف كاعتتب. قال الفراء: اعتتب فلان إذا رجع عن أمر كان فيه إلى غيره، من قولهم: لك العتبى أي الرجوع مما تكره إلى ما تحب. ويقال في العظم المجبور: أعتب فهو معتب كأعنت وهو التعتاب، وأصل العتب الشدة، كما تقدم. العتبان أي بالكسر: الذكر من الضباع، عن كراع. وأم عتاب ككتاب وأم عتبان بالكسر كلتاهما الضبع وقيل إنما سميت بذلك لعرجها. وقال ابن سيده: ولا أحقه. وعتيب كأمير: قبيلة، وفي أنساب ابن الكلبي حي من اليمن، ولا منافاة، وهو عتيب بن أسلم بن مالك بن شنوءة بن تديل وهم حي كانوا في دين مالك، أغار عليهم ملك من الملوك فسبى الرجال وأسرهم استعبدهم فكانوا يقولون إذا كبر، كفرح، صبياننا لم يتركونا حتى يفتكونا أي يخلصونا من الأسر فلم يزالوا عنده كذلك حتى هلكوا وضرب بهم المثل لمن مات وهو مغلوب فقيل: أودى عتيب، وهكذا في المستقصى ومجمع الأمثال ومنه قول عدي بن زيد:
  ترجيها وقد وقعت بـقـر                      كما ترجو أصاغرها عتيب

  وعتبان بالكسر ومعتب كمحدث وعتبة بالضم وعتيبة كجهينة وعتاب كشداد أسماء للصحابة والتابعين والشعراء ومن بعدهم. فمن الصحابة عتاب بن أسيد الأموي، وعتاب بن سليم القرشي، وعتاب بن شمير الضبي، وعتبان بن مالك السالمي. وأبو نصير عتبة الثقفي، وعتبة بن ربيعة، وعتبة بن ساعدة، وعتبة بن سالم، وعتبة بن طويع المازني، وعتبة بن عائذ، وعتبة بن عبد الله الخزرجي، وعتبة بن عبد الثمالي، وعتبة بن عمرو الأنصاري، وعتبة بن عمرو الرعيني، وعتبة بن غزوان، وعتبة بن فرقد، وعتبة ومعتب ابنا أبي لهب، وعتبة ابن مسعود الهذلي، وعتبة بن الندر السلمي وعتبة بن نيار. وعتبة بن أبي وقاص، وعتيبة البلوي حليف الأنصار. ومعتب كمحدث وقيل كمكرم أبو مروان الأسلمي، ومعتب بن الحمراء، ومعتب بن عبيد البلوي، ومعتب بن قشير، فهؤلاء صحابيون. وعتيبة كجهينة بن الحارث بن شهاب الملقب بسم الفرسان، فارس بني تميم ويلقب أيضا بصياد الفوارس. ويقول العرب: لو أن القمر سقط من السماء ما التقفه غير عتيبة، لثقافته. وقال ذو الغلصمة العجلي يرثيه:
  عتيبة صياد الفوارس عريت                      ظهور جياد بعده وركـاب
  ألا أيها الحي المؤمل عيشه                      ألا كل حي بعده لذهـاب وفيه يقول العرب: أفرس من سم الفرسان وأغدر من عتيبة وذلك أنه نزل به أنس بن مرداس السلمي في صرم من بني سليم فشد على أموالهم وربطهم حتى افتدوا بالفداء الغالي. قال العباس بن مرداس السلمي:
  كثر الخناء فما سمعت بغادر                      كعتيبة بن الحارث بن شهاب
  جللت حنظلة الدناءة كلـهـا                      ودنست آخر هذه الأحقـاب كل ذلك في المستقصى للزمخشري. وعتبة بالضم والد عروة الرحال الكلابي الوفاد على الملوك وهو الذي أجاز لطيمة الملك النعمان إلى عكاظ وتبعه البراض بن قيس الكناني ففتك به واستاق العير، وبسببه هاجت حرب الفجار. وعتاب كشداد جد عمرو بن كلثوم الشاعر صاحب الفتكة بعمرو ابن هند. وأبو العباس عتبة بن حكيم الهمداني الأردني ثم الطبراني، سمع مكحولا وابن أبي ليلى. قال أبو زرعة: ثقة توفى سنة 447 كذا في معجم ياقوت. وأبو علي الحسن بن سعيد بن أحمد العتبي القرشي، إلى عتبة بن أبي سفيان، محدث توفي سنة 544. وعتيبة ابن مرداس أحد بني كعب بن عمرو ابن تميم، عرف بابن فسوة، شاعر مقل، ترجمه صاحب الأغاني وغيره. وجفرة عتيب كأمير: محلة بالبصرة، منسوبة إلى عتيب بن عمرو، أحد بني قاسط بن هنب، وعداده في بني شيبان، وله عدد بالبصرة. والعتوب كصبور: من لا يعمل فيه العتاب. والعتوب: الطريق. و يقال: قرية عتيبة كسفينة إذا كانت قليلة الخير. قال الفراء: اعتتب فلان إذا رجع عن أمر كان فيه إلى غيره، من قولهم: لك العتبى، أي الرجوع مما تكره إلى ما تحب. قال الكميت:
  فاعتتب الشوق من فؤادي وال                      شعر إلى من إليه معتـتـب

  قال الحطيئة:
  إذا مخارم أحناء عـرضـن لـه                      لم ينب عنها وخاف الجور فاعتتبا معناه: اعتتب من الجبل أي ركبه ولم ينب عنه. يقول: لم ينب عنها ولما يخف الجور. ويقال للرجل إذا مضى ساعة ثم رجع: قد اعتتب في طريقه اعتتابا، كأنه عرض عتب فتراجع. اعتتب الطريق: ترك سهله وأخذ في وعره، و اعتتب: قصد في الأمر. عن ابن الأثير: التعتيب: أن تجمع الحجزة بالضم وتطويها من قدام. وعن ابن الأعرابي: الثبتة ما عتبته من قدام السراويل. وفي حديث سلمان أنه عتب سراويله فتشمر.
 تعتيب الباب: أن تتخذ له عتبة. وعتب الرجل: أبطأ. قال ابن سيده: وأرى الباء بدلا من ميم عتم وفلان لا يتعتب بشيء، ونص التكملة: لا يتعتب عليه في شيء أي لا يعاب كأنه يعني لا يعاتب ولا يلام. في التنزيل العزيز: وإن يستعتبوا فما هم من المعتبين. معناه إن أقالهم الله وردهم إلى الدنيا لم يعتبوا. يقول: لم يعملوا بطاعة الله لما سبق لهم في علم الله من الشقاء، وهو قوله تعالى: ولو ردوا لعادوا لما نهوا عنه وإنهم لكاذبون ومن قرأ بالمبني للمعلوم فمعناه أي إن يستقيلوا ربهم لم يقلهم، أي لم يردهم إلى الدنيا؛ لأنه سبق في علم الله أنهم لو ردوا لعادوا لما نهوا عنه. عتيبة وعتابة: من أسمائهن أي النساء. يقال: ما عتبت بابه ولا سكفته أي لم أطأ عتبته، وكذلك ما تسكفته ولا تعتبته. ويقال: تعتب: لزم عتبة الباب. والعتاب: ماء لبني أسد في طريق المدينة. قال الأفوه:
  فأبلغ بالجنابة جمـع قـومـي                      ومن حل الهضاب على العتاب والعتبتان الداخلة والخارجة من أشكال الرمل معروفتان. وبنو عتيبة كجهينة: قبيلة من العرب. وجزيرة العتاب ككتاب من الدقهلية. وعتبة، محركة: لقب عبيد بن صالح، حدث عنه ابن أخيه أحمد بن علي بن صالح. وعتيبة بالتصغير: محدث يروى عن يزيد بن أصرم، وعنه جعفر بن سليمان، وعمر بن عتيبة الضبي، شيخ لشيخ الإسلام الأنصاري، ومحمد بن عتيبة الدمشقي، أدركه الحافظ عبد الغني.

##### Türkçe

**العتبة** harekeli: bizim nüshamızda böyle; şeyhimizin nüshasından düşmüştür: üzerine basılan kapı eşiği; yahut ikisinden üst eşik; üsttekinin üzerindeki tahta: **الحاجب**; alt eşik; iki yan direk olan iki kiriş; buna **ح ج ب**’de işaret geçmişti. Çoğulu: **عتب** ve **عتبات**.

**والعتب** ayrıca merdivendir. **وعتب عتبة**: onu edindi. **وعتب الدرج**: basamakları; eğer tahtadan ise; her bir basamağı **عتبة**’dir.

İbnü’n-Nahhâm hadîsinde: Ka‘b b. Murra’ya—mücahidlerin derecelerini anlatırken—dedi ki: “Derece nedir?”; dedi ki: “Şüphesiz o, annenin eşiği gibi değildir.” Yani: annenin evinde bildiğin derece değildir. Rivayet edilmiştir ki iki derece arası gök ile yer arası gibidir. Ve dersin ki: “Bu yerde bana bir **عتبة** yap” eğer onunla, çıkacağın bir yere yükselmek istersen.

**والعتبة**: şiddet ve çirkin iş; **كالعتب** harekeli, yani ikisinde de. “Şerden **عتب** ve **عتبة** üzerine yüklendi” yani şiddet. Ve denir: “Bu işte ne **رتب** var ne **عتب**” yani şiddet. Âişe hadîsinde: “Ölümün **عتبات**’ı onu alır” yani şiddetleri. Falan kimse çirkin bir **عتبة** üzerine ve belâ ve şerden çirkin bir **عتب** üzerine yüklendi. Şair dedi ki:
  “Çirkin **العتب** üzerine yükselir ve kurur.”

Araplar kadına **العتبة** ile, ve **النعل** ile, ve **القارورة** ile, ve **البيت** ile ve **الدمية** ile, ve **الغل** ile, ve **القيد** ile, ve **الريحانة** ile, ve **القوصرة** ile, ve **الشاة** ile, ve **النعجة** ile kinaye ederler. Ondandır: İbrâhîm el-Halîl عليه السلام hadîsi: “Kapının **عتبة**’sini değiştir.”

**والعتب** yani harekeli: onu, kendisinden öncekiyle ضبط’undan müstağni olduğu için—âdeti üzere—mutlak bıraktı: işaret parmağı ile orta parmak arası; yahut orta parmak ile yüzük parmağı arası.

**والعتب**: iki dağ arası. **وعتبة الوادي**: dağa bitişik olan en uzak yanı.

**العتب**: işin içine giren fesat.

Kemikte **العتب**: eksikliktir; o, iyi kaynamadığında ve onda sürekli şişlik yahut topallık kaldığında olur. Bununla İbnü’l-Müseyyeb hadîsi tefsir edilmiştir: “Her kemik kırılır sonra eksiksiz ve **معتب** olmaksızın kaynarsa, onda ancak tedavi edene verme vardır; eğer kaynar ve onda **عتب** olursa, onun **عتب**’i, basiret ehlinin kıymetiyle takdir edilir.” Dedi ki:
  “Ne itaatimizin güzelliğinde,
  ne de işitmemizde **عتب** ve **عتب** vardır.”

**وعتب السيف**: darbe anında eğrilmesi ve sekmesi. Dedi ki:
  “Savaşa keskin, erkekçe bir kılıç hazırladım;
  vuruşu tecrübeli, **عتب** sahibi olmayan.”

Ve denir: “Falanın itaatinde **عتب** yoktur” yani eğrilik ve sekme yoktur. “Sevgisinde **عتب** yoktur” eğer halis ise, ona fesat karışmıyorsa.

**والعتب**: ayıp. Alkame b. Abde dedi ki:
  “Ne kıymıklarında ne de bileklerinde **عتب** vardır.”
Yani ayıp; “Ona hiçbir şeyde ayıp isnat edilmez” sözündendir; bunu İbnü’s-Sikkît söyledi.

**عتب العود**: onun ön tarafından, tellerin uçlarının üzerinde bulunduğu şey; İbnü’l-A‘râbî’den. A‘şâ’nın sözünü şahit getirdi:
  “Ve eli, **ذي عتب** olana büktü;
  sesi, boğuk **زير** sahibi olana ulaştırır.”

**العتب**: **الدستانات**; bunu Ebû Sa‘îd söyledi. Ve denildi ki: **العتب**: **العود**’un yüzü üzerine enlemesine konulan çubuklardır; teller onlardan **العود**’un ucuna uzatılır.

**العتب**: yerin kalınlığı. **وعتب الجبال والحزون**: onların basamakları.

**العتب**: **العتبة**’nin çoğuludur; yani kapı eşiği; **كالعتبات**; geçti.

**والعتب** yani فتح ile sonra سكون: **الموجدة** (ج harfinin kesriyle); o, bir dosttan meydana gelen öfkedir; **كالعتبان** harekeli; bizim nüshamızda böyle; şeyhimiz onu ضم ile ضبط etti; bazı ana kaynaklarda kesr iledir.

**والمعتب** (مقعد gibi), ve **المعتبة** (ه ziyadesiyle), ve **المعتبة** (تاء المثناة’nın kesriyle, م’nin değil; bazılarının vehmettiği gibi); hadîste ikisiyle de rivayet edilmiştir: “Birimize **المعتبة** yanında derdi ki: ‘Sağı eli topraklansın, ona ne oluyor!’”

Denir: **عتب عليه**: ona karşı buldu (içinde bir şey buldu). Gıtmış ed-Dabbî—Şukra b. Ka‘b b. Sa‘lebe b. Dubbe oğullarındandır—dedi ki:
  “Derim—gözümden bir damla taşmışken—:
  Görürüm ki zaman kalır, dostlar gider.
  Dostlarım! Eğer size ölümden başkası isabet etseydi, **عتبت** ederdim;
  fakat zaman üzerine **معتب** yoktur.”
**عتبت** yani öfkelendim; yani: eğer savaşta vurulsaydınız, öcünüzle yetişirdik ve galip gelirdik; fakat zamandan öç alınmaz.

**العتب**: kınama; **كالعتاب والمعاتبة**. **عاتبه** **معاتبة** ve **عتابا**: onu kınadı. Dedi ki:
  “Sevgi sahibi bir dostu kınarım,
  ondan bir uzak durma beni kuşkulandırdığında.
  Kınama giderse sevgi yoktur;
  sevgi, kınama kaldıkça kalır.”

**والعتيبى** kesr ile, **كخليفى** gibi.

Ve denir: “Onun sözünde **عتبانا** bulmadım”; bu, “Seni **أعتب** etti” diye zikrettiğinde, bunun için bir açıklık görmediğin zamandır. Bazıları dedi ki: “Onun yanında ne **عتبا** buldum ne **عتابا**.” Ezherî dedi ki: **العتب** ve **العتبان** ve **العتاب**’ı **الإعتاب** manasında işitmedim; ancak **العتب** ve **العتبان**: bir kimseyi, sana karşı bir kötülüğü sebebiyle kınamandır; ondan dolayı onu **استعتبته** edersin; iki lafızdan her biri, kınayana mahsus olur. Eğer bu hususta ortak olurlarsa ve her biri, diğerine, kendisinden ona karşı sâdır olan kötülükteki kusurunu zikrederse, işte o **العتاب** ve **المعاتبة**’dir. **الإعتاب** ve **الاستعتاب**’ın manası gelecektir.

**العتب في الفحل**: topallık; yahut bağlanma; yahut yaralanma.

Onda ayrıca **العتب**: yaralanma yahut bağlanma sebebiyle üç ayak üzerinde yürümedir; sanki sıçrayarak sıçrar.

**العتب فيك**: bir ayakla sıçraman ve ötekini kaldırmandır; aynı şekilde, ayağı kesik olan, bir tahta üzerinde yürüdüğünde. Bu, bütünüyle benzetmedir; sanki merdiven yahut dağ yahut engebede bir **عتب** üzerinde yürür de bir **عتبة**’den diğerine sıçrar.

Zührî hadîsinde: bir adam, bir adamın binesine nal çaktı da **عتبت** etti, yani topalladı; **عننت** (نون ile) diye de rivayet edilir; yeri geldiğinde gelecektir.

**كالعتبان** harekeli: o, adamın topallığıdır.

**والتعتاب** yani فتح ile, **كتذكار**; o da, kaynamadan sonra kemiğin **إعتاب**’ıdır; gelecektir.

**وعتب البرق عتبانا** harekeli: peş peşe bir parıltıyla parladığında. **يعتب** ve **يعتب** (bütününde ضم ve kesr ile): yani, **العتبة** manasından, ve topallıktan, ve **الموجدة**’den, ve topallıktan, ve sıçramadan, ve şimşekten zikredilenlerin her birinde—sonuncusunu ihmal etmiş olsa da. Ve “Bir yerden bir yere, bir sözden bir söze **عتب** etti” yani geçti; muzâri‘inde nasla sabit olan kesrdir; bunu da ihmal etmiştir.

**والتعتب**: haksızlıkla yüklenmedir. **تعتب عليه** ve **تجنى عليه**: bir manadadır. **وتعتب عليه**: ona karşı buldu.

**والتعاتب والمعاتبة وكذلك التعتب**: üçü de, **الموجدة**’yi karşılıklı vasfetmek manasındadır; yani onu birbirine hatırlatmak.

Ezherî dedi ki: **التعتب** ve **المعاتبة** ve **العتاب**: bunların hepsi, nazlanmanın konuşmasıdır; nazlananların, dostlarıyla konuşmasıdır; güzel dönüşlerini talep ederek ve kendilerine **الموجدة** kazandıran, hoşlanmadıkları şeyi birbirlerine hatırlatarak. Dedim ki: bu, Halîl’in sözüdür; **الصحاح** ve **المصباح** ve **الاقتطاف**’ta da böyledir.

**والعتب** kesr ile: **المعاتب**; her şeyde ona şefkat ve ona nasihat için, sahibini yahut dostunu çokça kınayan.

**والأعتوبة** ضم ile: kendisiyle karşılıklı kınanılan şey. Denir: “Aralarında, kendisiyle karşılıklı kınandıkları bir **أعتوبة** vardır”; bu, karşılıklı kınadıklarında, kınama aralarını ıslah ettiğinde olur.

**والمعاتبة**: terbiye ve alıştırmadır. Ondandır hadîs: “Atları **عاتبوا** edin; çünkü onlar **تعتب** eder” yani onları terbiye edin ve savaş ve binme için alıştırın; çünkü onlar edeplenip kınamayı kabul ederler.

**والعتبى** ضم ile: rızadır; **الإعتاب** yerine konur; o, kınayanı razı edecek şeye, kötülükten dönüştür.

**واستعتبه**: ona **العتبى** verdi; **كأعتبه**. Denir: **أعتبه**: ona **العتبى** verdi ve onu sevindirecek şeye döndü. Sâ‘ide b. Cüeyye dedi ki:
  “Karga yaşlandı; fakat senin kalbin bırakıcı değil,
  öfkeli kadının anışını; ne de senin kınaman **يعتب** eder.”

Yani **بعتبى** ile karşılamaz. Ve dersin ki: “Falan kimse beni **أعتبني** etti”; yani, onun yüzünden kendisine karşı bulduğum şeyi terk etti ve beni ona karşı kızdırmasından sonra, kendisinden razı olduğum şeye döndü. Ebû’d-Derdâ’dan rivayet olundu; dedi ki: “Kardeş **استعتب** edilirse de **يعتب** etmezse, onların ondaki misali, onların şu sözleri gibidir: ‘Senin için **العتبى** vardır; şu ki razı olmadın.’” Cevherî dedi ki: Bu, **الإعتاب**’ı murat etmediğin zamandır. Dedi ki: Bu, yerinden çevrilmiş bir fiildir; çünkü **العتبى**’nın aslı, **المستعتب**’in sahibinin sevgisine dönmesidir; bu ise onun zıddı üzerinedir. Ondandır, Bişr b. Ebî Hâzim’in sözü:

  Temîm öfkelendi ki Âmir öldürülsün                      Nesar günü; böylece **أعتبوا** **بالصيلم** ile
yani onları kılıçla **أعتبناهم** ettik; yani onları öldürmekle razı ettik. Ve bir şair dedi ki:

  Azarı bırak; nice şer vardır                      ilkinin kışkırttığı azar olur

Ve hadiste: “Kendi nefisleri hakkında **لا يعاتبون**” yani günahlarının büyüklüğünden ve onun üzerinde ısrarlarından dolayı; ancak yanında **العتبى** umulan kimse **يعاتب** edilir; yani günahtan ve kötülükten dönüş. Ve meselde: “**ما مسيء من أعتب**.” **استعتبه**: ona **العتبى**’yı talep etti yahut ondan talep etti. Dersin ki: “Onu **استعتبته** de beni **أعتبني** etti”; yani onu razı ettim de beni razı etti. Ve “Onu **استعتبته** de beni **أقالني** etmedi.” **الاستعتاب**: **الاستقالة**’dır. Ve falan kimse **استعتب** etti; yani **يعتب** etsin, yani razı olsun diye talep etti. **المعتب**: razı olunan; zıddı. Ve hadiste: “Ölümden sonra **مستعتب** yoktur”; yani razı ettirme; çünkü ameller bâtıl oldu ve zamanı sona erdi; ölümden sonrası ise ceza yurdudur, amel yurdu değildir. **الاستعتاب**: kötülükten dönüş ve rızayı arama. Ve iki vecihle Ebû’l-Esved’in sözü tefsir olundu:

  Onu buldum, **مستعتب** olmayan                      ve Allah’ı anan da ancak az

Ve “şeyden **أعتب** etti”: **اعتتب** gibi yüz çevirdi. Ferrâ dedi ki: Falan kimse **اعتتب** etti; yani içinde bulunduğu bir işten başkasına döndü; onların “Senin için **العتبى** vardır” sözünden; yani hoşlanmadığından hoşlandığına dönüş. Ve kırılmış kemikte denir: **أعتب** eder; o hâlde o **معتب**’dir; **أعنت** gibi; ve o **التعتاب**’dır. Ve **العتب**’ın aslı şiddettir; daha önce geçtiği gibi. **العتبان** yani kesre ile: sırtlanların erkeği; Kurâ‘dan. Ve **أم عتاب** kitap vezninde ve **أم عتبان** kesre ile; ikisi de sırtlandır; ve denildi ki ancak topallığından dolayı bununla adlandırıldı. İbn Sîde dedi ki: Ve onu haklı bulmam. **وعتيب** emir vezninde: bir kabile; İbnü’l-Kelbî’nin neseblerinde Yemen’den bir hay; ve çelişki yoktur. O, **عتيب** b. Eslem b. Mâlik b. Şenûe b. Tedîl’dir; ve onlar, Mâlik’in dini üzere olan bir hay idi. Krallardan bir kral onlara baskın yaptı; erkekleri esir aldı ve onları tutsak etti, köleleştirdi. Onlar, büyüdüğünde—ferah vezninde—“Çocuklarımız bizi bırakmadılar, ta ki bizi **يفتكونا** edinceye kadar”; yani bizi esaretten kurtarıncaya kadar, derlerdi. Böylece onun yanında bu hâl üzere devam ettiler, ta ki helâk oluncaya kadar. Ve kendileriyle, mağlup iken ölen kimse için mesel vuruldu; “**أودى عتيب**” denildi. Ve bu, **المستقصى** ve **مجمع الأمثال**’dadır. Ondandır, ‘Adiyy b. Zeyd’in sözü:

  Onu umarsın; hâlbuki düşmüştür **بـقـر**                      tıpkı küçüklərinin **عتيب**’i umması gibi

Ve **وعتبان** kesre ile, ve **معتب** muhaddis vezninde, ve **عتبة** damme ile, ve **عتيبة** Cüheyne gibi, ve **عتاب** Şeddâd gibi; sahâbîler, tâbiîn, şairler ve onlardan sonrakiler için isimlerdir. Sahâbîlerden: Ümeyyî **عتاب** b. Useyd; Kureyşî **عتاب** b. Süleym; Dubî **عتاب** b. Şemîr; Sâlimî **عتبان** b. Mâlik. Ve Ebû Nasîr **عتبة** es-Sekafî; ve **عتبة** b. Rebî‘a; ve **عتبة** b. Sâ‘ide; ve **عتبة** b. Sâlim; ve Mâzenî **عتبة** b. Tuvay‘; ve **عتبة** b. ‘Âiz; ve Hazrecî **عتبة** b. ‘Abdillâh; ve **عتبة** b. ‘Abd es-Semâlî; ve Ensârî **عتبة** b. ‘Amr; ve Ra‘înî **عتبة** b. ‘Amr; ve **عتبة** b. Gazvân; ve **عتبة** b. Ferkad; ve Ebû Leheb’in iki oğlu **عتبة** ve **معتب**; ve Huzelî Mes‘ûd’un oğlu **عتبة**; ve Sülemî **عتبة** b. en-Nedr; ve **عتبة** b. Niyâr. Ve **عتبة** b. Ebî Vakkâs; ve Ensâr’ın müttefiki Belvî **عتيبة**. Ve **معتب** muhaddis vezninde; ve denildi ki mükrem vezninde; Ebû Mervân el-Eslemî; ve **معتب** b. el-Hamrâ’; ve Belvî **معتب** b. ‘Ubeyd; ve **معتب** b. Kuşeyr; işte bunlar sahâbîlerdir. Ve **عتيبة** Cüheyne gibi: el-Hâris b. Şihâb’ın oğlu; “**سم الفرسان**” lakaplı; Benî Temîm’in süvarisi; ayrıca “**صياد الفوارس**” diye de lakaplanır. Araplar der ki: “Ay gökten düşse, onu **عتيبة**’den başkası kapmazdı”; onun çevikliğinden. Zû’l-Gulsame el-‘Aclî onu mersiyeleyerek dedi ki:

  **عتيبة** **صياد الفوارس**; çıplak kaldı                      ondan sonra soylu atların sırtları ve binekler
  Dikkat edin ey hayatı umulan hay                      dikkat edin; ondan sonra her hay gidiş içindir

Ve onun hakkında Araplar der ki: “**سم الفرسان**’dan daha süvari yoktur ve **عتيبة**’den daha hain yoktur.” Çünkü ona, Benî Süleym’den bir bölük içinde Sülemî Enes b. Mirdâs indi; onların mallarına saldırdı ve onları bağladı, ta ki pahalı fidye ile kurtuldular. Sülemî el-‘Abbâs b. Mirdâs dedi ki:

  Hainlik çoğaldı; işitmedim bir haini                      **عتيبة** b. el-Hâris b. Şihâb gibi
  Hanzala’yı alçaklığın hepsiyle bürüdün                      ve bu çağların sonunu kirlettin

Bütün bunlar Zemahşerî’nin **المستقصى**’sındadır. Ve **عتبة** damme ile: ‘Urve er-Rehhâl el-Kilâbî’nin babası; krallara elçi olarak giden; ve o, kral Nu‘mân’ın **لطيمة**’sini Ukâz’a geçiren kimsedir. Kinânî el-Berâd b. Kays onu takip etti; onu öldürdü ve kervanı sürdü; onun sebebiyle **حرب الفجار** alevlendi. Ve **عتاب** Şeddâd gibi: ‘Amr b. Kultûm şairinin dedesi; ‘Amr b. Hind’e karşı öldürme işinin sahibi. Ve Ebû’l-‘Abbâs **عتبة** b. Hakîm el-Hemdânî; el-Urdunnî sonra et-Taberânî; Mekhûl’u ve İbn Ebî Leylâ’yı dinledi. Ebû Zur‘a dedi ki: güvenilir; 447 yılında vefat etti; Yâkût’un Mu‘cem’inde böyledir. Ve Ebû ‘Alî el-Hasen b. Sa‘îd b. Ahmed el-‘Utbî el-Kureşî; **عتبة** b. Ebî Sufyân’a nispetle; muhaddis; 544 yılında vefat etti. Ve **عتيبة** b. Mirdâs: Benî Ka‘b b. ‘Amr b. Temîm’den; İbn Fesve diye bilindi; az şiirli bir şair; onu **صاحب الأغاني** ve başkası tercüme etti. Ve **جفرة عتيب** emir vezninde: Basra’da bir mahalle; **عتيب** b. ‘Amr’a nispetle; o, Benî Kâsıt b. Heneb’den; sayımı Benî Şeybân’dadır; ve Basra’da onun bir sayısı vardır. Ve **العتوب** sabûr vezninde: kendisinde azar işlemeyen kimse. Ve **العتوب**: yol. Ve denir: “Az hayırlı olduğunda köy **عتيبة** sefîne gibi.” Ferrâ dedi ki: Falan kimse **اعتتب** etti; yani içinde bulunduğu bir işten başkasına döndü; onların “Senin için **العتبى** vardır” sözünden; yani hoşlanmadığından hoşlandığına dönüş. Kumeyt dedi ki:

  Özlem, gönlümden **اعتتب** etti; ve                      saç(lar) da, kendisine **معتـتـب** olana (döndü)

قال الحطيئة:
  “Eğer ona (karşı) genişliğin kıvrımlarının geçitleri arz olunsa, ondan sapmazdı; haksızlıktan korktu da **فاعتتبا**.” Bunun mânâsı: **اعتتب** dağdan, yani ona bindi ve ondan sapmadı. Diyor ki: ondan sapmadı; ve haksızlıktan henüz korkmadı. Ve erkeğe, bir süre gidip sonra döndüğü zaman, denir: yolunda **اعتتابا** ile **اعتتب**; sanki bir **عتب** arz olundu da geri döndü. **اعتتب الطريق**: onun kolayını terk etti ve onun sarpına girdi; ve **اعتتب**: işte kastetti. İbnü’l-Esîr’den: **التعتيب**: **الحجزة**’yi (zamme ile) toplaman ve onu önden katlamandır. İbnü’l-A‘râbî’den: **الثبتة**: şalvarın önünden **عتبته** ettiğin şeydir. Ve Selmân hadîsinde: o, şalvarını **عتب** etti de sıvadı.
 **تعتيب الباب**: ona bir **عتبة** edinmendir. Ve **عتب الرجل**: ağır davrandı. İbn Sîde dedi: ve ben **الباء**’yı, **عتم**’ın **ميم**’inden bedel görüyorum; ve falan kimse bir şeyle **يتعتب** etmez. Ve **التكملة**’nin nassı: “Ona, hiçbir şeyde **يتعتب** edilmez” yani ayıplanmaz; sanki demek istiyor: ne **يعاتب** edilir ne de kınanır. Aziz tenzîlde: “Ve eğer **يستعتبوا** ederlerse, artık onlar **المعتبين**’den değildir.” Mânâsı: Allah onları bağışlasa ve onları dünyaya geri döndürse, **يعتبوا** etmezler. Diyor ki: Allah’a itaatle amel etmediler; Allah’ın ilminde kendileri için önceden geçmiş olan bedbahtlıktan dolayı; ve bu, O’nun تعالى sözüdür: “Eğer geri döndürülselerdi, kendisinden nehyolundukları şeye elbette dönerlerdi; ve şüphesiz onlar yalancılardır.” Kim meçhul değil, mâlûm bina ile okursa, mânâsı şudur: yani eğer Rablerinden **يستقيلوا** ederlerse, onları **يقلهم** etmez; yani onları dünyaya geri döndürmez; çünkü Allah’ın ilminde önceden geçmiştir ki, eğer geri döndürülselerdi, kendisinden nehyolundukları şeye dönerlerdi. **عتيبة** ve **عتابة**: onların isimlerindendir; yani kadınların. Denir: onun kapısını **عتبت** etmedim ve ne de **سكفته** ettim; yani onun eşiğini çiğnemedim; ve bunun gibi: onu **تسكفته** etmedim ve onu **تعتبته** etmedim. Ve denir: **تعتب**: kapının eşiğine yapıştı. Ve **العتاب**: Benî Esed’e ait bir sudur; Medine yolu üzerindedir. El-Efveh dedi:
  “Öyleyse **الجنابة** ile kavmimin cem‘ine ulaştır;
  ve **العتاب** üzerinde tepelerde konaklayana (da).”
Ve **العتبتان**: içeri giren ve dışarı çıkan; kum şekillerindendir, bilinen iki (şekil). Ve Benû **عتيبة**, Cüheyne gibi: Araplardan bir kabiledir. Ve **جزيرة العتاب** ( **كتاب** vezninde): Dakahliyye’dendir. Ve **عتبة**, harekeli: Ubeyd b. Sâlih’in lakabıdır; ondan, kardeşinin oğlu Ahmed b. Ali b. Sâlih rivayet etti. Ve küçültme ile **عتيبة**: Yezîd b. Asram’dan rivayet olunan bir muhaddistir; ondan da Ca‘fer b. Süleymân (rivayet etti). Ve Ömer b. **عتيبة** ed-Dabbî: Şeyhu’l-İslâm el-Ensârî’nin şeyhidir. Ve Muhammed b. **عتيبة** ed-Dımaşkî: onu hâfız Abdülganî idrak etti.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D8%A8/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

عَتَبَ عَلَيْهِ
1 عَتَبَ عَلَيْهِ ذ , (S, Mgh, O, K, *) aor. عَتِبَ (S, Mgh, O, K) and عَتُبَ , (S, O, K,) inf. n. عَتْبٌ (S, Mgh, O, K) and عَتَبَانٌ or عَتْبَانٌ or عِتْبَانٌ or عُتْبَانٌ (accord. to different copies of the K) and مَعْتَبٌ, (S, O, K,) with which ↓ مَعْتَبَةٌ and ↓ مَعْتِبَةٌ are syn., (K,) but these two are simple substs.; (S, O; [see, however, خَمُصَ;]) and عَلَيْهِ ↓ تعتّب; (S, O, TA;) He was angry with him, (S, Mgh, O, K, TA,) with the anger that proceeds from a friend. (S, * Mgh, * O, * K, * TA.) It is said in a trad., مَا لَهُ تَرِبَتْ ↓ كَانَ يَقُوُلُ لِأَحَدِنَا عَنِ المَعْتَبَةِ يَمِنيُهُ [He used to say of one of us, from a motive of friendly anger, What aileth him? May his right hand (meaning he himself) cleave to the dust: see تَرِبَ]. (TA.) ― -b2- And [sometimes] عَتَبَ عَلَيْهِ signifies [simply] He was angry with him. (Mgh, TA. *) A poet says, (S, O, TA,) namely, El-Ghatammash (O, TA) Ed-Dabbee, (TA,)
أَخِلَّاىَ لَوْ غَيْرُ الحِمَامِ أَصَابَكُمْ
عَتَبْتُ وَلٰكِنْ مَا عَلَى الدَّهْرش مَعْتَبُ
(S, O, TA; but in the O, عَلَى المَوْتِ, and أَخِلَّآءِ as well as أَخِلَّاىَ, as in the Ham p. 406;) meaning [O my friends, had some other event than the decreed case of death befallen you,] I had been angry: [but there is no being angry with fortune:] i. e., had ye fallen in war, we had taken your blood-revenge: but one cannot revenge himself upon fortune. (TA.) ― -b3- And عَتَبَ عَلَيْهِ, (Msb, K, * TA, *) aor. عَتِبَ and عَتُبَ , inf. n. عَتْبٌ (Msb, K, TA) and عِتِّيبَى [an intensive form] (K, TA) and عِتْبَانٌ (Az, TA) and مَعْتَبٌ, (Msb,) signifies also He reproved, blamed, or censured, him; (K, TA;) and so ↓ عاتبهُ, (TA,) inf. n. مُعَاتَبَةٌ and عِتَابٌ: (K, TA:) or he reproved, blamed, or censured, him, in anger, or displeasure. (Msb.) A poet says,
فَلَيْسَ وُدٌّ ↓ اـِذَا ذَهَبَ العِتَابُ
وَيَبْقَى الوُدَّ مَا بَقِىَ العِتَابُ
[When reproof departs, there is no love: but love lasts as long as reproof lasts]. (S, * O, TA.) عَتْبٌ and عِتْبَانٌ signify Thy reproving a man for evil conduct that he has shown towards thee, and from which thou hast desired him to return to what will please thee, or make thee happy. (Az, TA. [See also the latter word below.]) -A2- مَا عَتَبْتُ بَابَهُ means I did not tread, or have not trodden, upon the threshold (عَتَبَة) of his door; (A, K, TA;) and so ↓ مَا تَعَتَّبْتُهُ. (A, TA.) ― -b2- And [hence,] عَتَبَ, aor. عَتُبَ and عَتِبَ , inf. n. عَتَبَانٌ (S, O, K) and عَتْبٌ and تَعْتَابٌ, [this last an intensive form,] (K,) (tropical:) He (a stallion [camel], TA) limped, or halted: (K, TA:) or knocked his knees together, or had a distortion in a hind leg: or was hamstrung: (TA:) and he (a camel, S, O, or a stallion [camel], TA) walked upon three legs, (S, O, K, TA,) in consequence of his having been hamstrung, (K, TA,) or in consequence of his knees' knocking together, or of his having a distortion in a hind leg; as though he leaped: (TA:) and he (a man) leaped on one foot, or hopped, (S, O, K,) raising the other: (K:) in each of these cases, the beast or man is likened to one walking upon a series of steps, or the like, of stairs, (O, TA,) or of a mountain, or of rugged ground, (TA,) and leaping from one of these to another. (O, TA.) ― -b3- And عَتَبَ البَرْقُ, aor. عَتُبَ and عَتِبَ , inf. n. عَتَبَانٌ, (assumed tropical:) The lightning flashed in continued succession. (TA.) ― -b4- And عَتَبَ مِنْ مَوْضِعٍ اـِلَى مَوْضِعٍ, aor. عَتِبَ [and app. عَتُبَ also], (assumed tropical:) He passed [from place to place], and مِنْ قَوْلٍ اـِلَى قَوْلٍ [from saying to saying]. (O, TA.) ― -b5- And عتب القَوْمُ فِى السَّيْرِ [i. e. عَتَبَ, though Freytag assigns this meaning to عَتَّبَ,] (assumed tropical:) The people, or party, turned aside in journeying, and alighted in a place not in the right, or intended, direction. (Ham p. 18. [See also 4 and 8.]) -A3- See also أُعْتِبَ, said of a bone.

تَعْتِيبٌ
2 تَعْتِيبٌ ذ The making an عَتَبَة [meaning a threshold]. (K, TA.) تَعْتِيبُ البَابِ means The making a threshold (عَتَبَة) to the door. (TA.) ― -b2- [And The making an عَتَبَة (meaning a step):] or so تَعْتِيبُ عَتَبَةٍ.] You say, عَتِّبْ لِى عَتَبَةً فِى هٰذَا المَوْضِعِ [Make thou for me a step in this place] when you desire to ascend thereby to a place. (O, TA.) ― -b3- And The drawing together the حُجْزَة [of the drawers, or trousers, i. e. the tuck, or doubled upper border, through which passes the waist-band], and folding it, in front: [app. meaning the turning up a portion, drawn together in front, inside the band, to prepare for some active employment:] (IAth, O, K, TA:) you say, عَتَّبَ سَرَاوِيلَهُ فَتَشَمَّرَ [He drew together the tuck of his drawers, or trousers, &c., and prepared himself for active employment]: (O and TA, from a trad.:) and the part so drawn together &c. is called the ثُبْنَة. (IAar, O.) -A2- See also أُعْتِبَ, said of a bone. -A3- عتّب is also said of a man as meaning He was, or became, slow, tardy, dilatory, late, or backward: in which sense, its ب is thought by ISd to be a substitute for the م in عَتَّمَ. (TA.)

عاتبهُ
3 عاتبهُ ذ , inf. n. مُعَاتَبَةٌ and عِتَابٌ, (S, O, Msb,) He reproved him, &c., as expl. above; see 1, in the middle of the paragraph; in two places: (TA:) or عِتَابٌ and مُعَاتَبَةٌ signify two persons' reproving, blaming, or censuring, each other; each of them reminding the other of his evil conduct to him: (Az, TA:) [or the expostulating, or remonstrating, of each with the other:] or, (Kh, T, S, O, Msb, K,) as also ↓ تَعَاتُبٌ, (Az, T, O, * K,) and ↓ تَعَتُّبٌ, (Az, K,) the conversing, or talking, together, as persons confiding in their reciprocal love, and therefore acting presumptuously, one towards another; and reminding one another of their anger, or friendly anger; (Kh, S, O, Msb, K;) or desiring to discuss, in a goodhumoured way, things by which they had been displeased, and which had occasioned them anger, or friendly anger: (Az, K, * TA:) the language meant is that of one friend to another. (TA.) ― -b2- And مُعَاتَبَةٌ signifies also The act of disciplining, training, exercising, or making tractable: it is said in a trad., ↓ عَاتِبُوا الخَيْلَ فَاـِنَّهَا تُعْتِبُ i. e. Train ye horses for war and for riding, for [they will turn from their evil habits, or] they will become trained, and will accept reproof. (TA.) ― -b3- And you say, عاتب الأَدِيمَ, meaning (assumed tropical:) He put the hide again into the tan. (T in art. ادم.) [See an ex. in a prov. cited voce أَدِيمٌ.]

اعتبهُ
4 اعتبهُ ذ , (K, TA,) inf. n. اـِعْتَابٌ, with which ↓ عُتْبَى [q. v.] is syn.; (TA;) and ↓ استعتبهُ; He granted him his good will, or favour; regarded him with good will, or favour; became well pleased, content, or satisfied, with him. (K, TA.) In the following verse of Sل'ideh Ibn-Jueiyeh,
شَابَ الغُرَابُ وَلَا فُؤَادُكَ تَارِكٌ
ذِكْرَ الغَضُوبِ وَلَا عِتَابُكَ يُعْتَبُ
[The raven may become hoary but thy heart will not relinquish the remembrance of Ghadoob, nor will the reproof of thee be met with good will], the last word is expl. by يُسْتَقْبَلُ بِعُتْبَى [meaning as rendered above, or be regarded with favour, or be met by a return to such conduct as will make thy reprover well pleased with thee]. (TA.) ― -b2- [Or] He made him to be well pleased, content, or satisfied: (S, A, O:) and the former verb is used in a contr. sense [or ironically] in the following verse of Bishr Ibn-Abee-Khلzim,
غَضِبَتْ تَمِيمٌ أَنْ يُقَتَّلَ عَامِرٌ
يَوْمَ النِّسَارِ فَأُعْتِبُوا بِالصَّيْلَمِ
[Temeem were angry because 'ءmir was slaughtered on the day of En-Nisلr; so they were made contented by the sword:] i. e., we contented them by slaughter: (S, * O, * TA: [see also the Ham p. 196:]) [but the meaning may be, so they were made to return from their anger by the sword: that أُعْتِبَ sometimes signifies He was made to return appears from an explanation, in the K, of a phrase in the Kur xli. 23: see 10:] and أَعْتَبَنِى and ↓ اِسْتَعْتَبَنِى signify also He returned to making me happy, or doing what was pleasing to me, from doing evil to me: (S, O:) or he left off doing that for which I was angry with him, and returned to that which made me to be well pleased with him: (TA:) or the former signifies he removed, or did away with, [my] complaint and reproof; the ا having a privative effect: (Msb:) and أَعْتَبَهُ مِنْ شَكْوَاهُ means He caused him to be pleased or contented [and so relieved him from his complaint]. (Har p. 337. [See also أَشْكَاهُ.]) ― -b3- And [hence, app.,] أَعْتَبَنِى signifies He cancelled a bargain, or contract, with me. (TA.) -A2- اعتب and ↓ استعتب also signify He returned from doing an evil action, a crime, a sin, a fault, or an offence: or the former signifies he returned from doing evil to do that which made him who reproved or blamed him, or who was angry with him, to be well pleased with him. (TA.) It is said in a prov., مَا مُسِىْءٌ مَنْ أَعْتَبَ [He is not an evildoer who returns from his evil conduct]. (TA.) ― -b2- And اعتب (K) and ↓ اغتتب (S, K) likewise signify He turned away, or turned back, or reverted, from a thing: (S, O, K:) and the latter is also expl. as meaning he turned back from a thing, or an affair in which he was engaged, to another thing, or affair: (S, O, K:) so accord. to Fr, (S, O, TA,) from the phrase لَكَ العُتْبَى signifying as expl. below (voce عُتْبَى) on his authority. (TA.) See also 3. -A3- أُعْتِبَ said of a bone that has been set is like أُتْعِبَ [meaning It was caused to have a defect in it, so that there remained in it a constant swelling, or so that a lameness resulted: see عَتَبٌ]: and تَعْتَابٌ [of which the verb may be either ↓ عُتِبَ or ↓ عُتِّبَ] has the meaning of its inf. n., اـِعْتَابٌ. (TA.)

تعتّب عَلَيْهِ
5 تعتّب عَلَيْهِ ذ : see 1, first sentence. ― -b2- Also He accused him of a crime, an offence, or an injurious action, that he had not committed. (TA.) ― -b3- And you say, لَا يُتَعَتَّبُ بِشَىْءٍ He is not to be reproved, blamed, or censured, with anything [i. e. with any reproof &c.]. (K, * TA.) And لَا يُتَعَتَّبُ عَلَيْهِ فِى شَىْءٍ [No reproof, blame, or censure, is to be cast upon him in respect of anything]. (ISk, O, TA.) ― -b4- See also 3. -A2- تعتّب also signifies He kept to, or was constantly at, the عَتَبَة [or threshold] of the door. (A, TA.) ― -b2- And you say, تَعَتَّبْتُ بَابَهَ: see 1, latter half.

6 تَعَاْتَبَ see 3. One says, يَتَعَاتَبُونَ بِهَا ↓ بَيْنَهُمْ أُعْتُوبَةٌ [Between them is speech with which they reprove, blame, or censure, one another]. (S.) And اـِذَا تَعَاتَبُوا أَصْلَحَ مَا بَيْنَهُمُ العِتَابُ [When they reprove one another in a friendly manner, the reproof rectifies, or sets right, what is amiss between them]. (S.)

8 اـِعْتَتَبَ see 4, latter part: and see also مُعْتَتَبٌ. ― -b2- اعتتب فِى طَرِيقِهِ He receded, or retreated, in his way, after proceeding therein for a while; as though in consequence of a difficulty (عَتَب) presenting itself. (TA.) ― -b3- And اعتتب الطَّرِيقَ He quitted the even, or easy, part of the way, and took to the rugged part. (S, O, K.) ― -b4- And اعتتب مِنَ الجَبَلِ He ascended the mountain. (S, O, K. [In the K is added, “ and did not recoil from it: ” but this is a portion of the explanation of the verse here following.]) El- Hotei-ah says,
اـِذَا مَخَارِمُ أَحْنَآءٍ عَرَضْنَ لَهُ
لَمْ يَنْبُ عَنْهَا وَخَافَ الجَوْرَ فَاعْتَتَبَا
i. e. [When prominences of bends of mountains present themselves to him,] he does not recoil from them, [but fears the turning aside,] and so ascends the mountain. (S, O.) ― -b5- And اعتتب signifies also He pursued a right, or direct, course, syn. قَصَدَ, (S, IAth, O, K, [perhaps thus expl. in relation to the verse cited above,]) فِى الأَمْرِ [in the affair]. (K.)

استعتبهُ
10 استعتبهُ ذ He asked him, petitioned him, or solicited him, to grant him his good will, or favour; to regard him with good will, or favour; to become well pleased, content, or satisfied, with him; (S, O, K;) or he desired, or sought, of him that he should return to making him happy, or to doing what was pleasing to him, from doing evil to him. (S.) And استعتب, alone, He asked, solicited, sought, or desired, good will, or favour; or to be regarded with good will, or favour. (S, Msb.) وَلَا هُمْ يُسْتَعْتَبُونَ, in the Kur xvi. 86, and xxx. 57, and xlv. 34. means Nor shall they be asked to return to what will please God. (Jel.) And وَاـِنْ يَسْتَعْتِبُوا فَمَا هُمْ مِنَ الْمُعْتَبِينَ, in the Kur xli. 23, means And if they solicit God's favour, they shall not be regarded with favour: (Jel:) or if they petition their Lord to cancel their compact, [or to restore them to the world, He will not do so; i. e.] He will not restore them to the world; (O, K, TA;) knowing that, if they were restored, they would return to that which they have been forbidden to do: this is the meaning if we read the verb in the active form: otherwise, (O, TA,) reading يُسْتَعْتَبُوا [and مُعْتِبِينَ], as 'Obeyd Ibn-'Omeyr did, (O,) the meaning is, If God cancelled their compact, and restored them to the world, they would not [return from their evil ways, and] act obediently to God: (O, TA:) [for] ― -b2- اِسْتَعْتَبْتُهُ also signifies I asked him, or desired him, to cancel a bargain, or compact, with me. (TA.) -A2- See also 4, in three places.

عَتْبٌ
عَتْبٌ ذ : see عِتْبَانٌ, in four places.

عِتْبٌ
عِتْبٌ ذ One who reproves, blames, or censures, (O, K, TA,) his companion, or his friend, (O, TA,) much, or frequently, (O, K, TA,) in respect of everything, (O, TA,) from a motive of solicitous affection for him, and to give him good advice. (TA.) [See also عَتَّابٌ.]

عَتَبٌ
عَتَبٌ ذ : see عَتَبَةٌ, in five places. ― -b2- Also The دَسْتَانَات [or frets] (O, TA) that are bound upon the عَمُود [meaning neck] (O) of a lute: (O, TA:) [app. as likened to a series of steps:] or the transverse pieces of wood upon the face of a lute, [i. e., app., upon the face of the neck,] from which the chords are extended to the extremity of the lute: (O, K, TA:) or, accord. to IAar, the thing [app. the small ridge at the angle of the neck] upon which are [or lie] the extremities of the chords, in the fore part, of the lute. (TA.) [See an engraving and a description of a lute in my work on the Modern Egyptians.] ― -b3- And The places of ascent of mountains, and of rugged and hard pieces of ground. (TA.) ― -b4- And Ruggedness of ground. (O, K.) ― -b5- And The space between two mountains. (TA.) ― -b6- And The space between the fore finger and middle finger [when they are extended apart]: (Msb in art. شبر, and K:) or the space between the middle finger and third finger: (S, O, K:) or the [space that is measured by] placing the four fingers close together. (Msb ubi suprà.) [See also بُصْمٌ, and رَتَبٌ.] ― -b7- Also A bending at the ضَرِيبَة [or part with which one strikes], and a bluntness, of a sword. (TA.) One says, مَا فِى طَاعَةِ فُلَانٍ عَتَبٌ (assumed tropical:) There is not in the obedience of such a one any bending nor a recoiling. (TA.) ― -b8- And A defect in a bone, when it has not been well set, after a fracture, and there remains a constant swelling in it, or a lameness. (TA.) ― -b9- And An unsoundness (O, K, TA) in an animal's leg, (O, TA,) and (assumed tropical:) in an affair. (TA.) One says, مَا فِى مَوَدَّتِهِ عَتَبٌ (assumed tropical:) There is not in his love, or affection, anything mingling with it that vitiates it, impairs it, or renders it unsound. (TA.)

عَتَبَةٌ
عَتَبَةٌ ذ The أُسْكُفَّة [meaning threshold] of a door, (S, A, Mgh, O, Msb, K,) upon which one treads: (TA:) or the upper of the two [transverse pieces of wood, of a door-way, whereof each is called أُسْكُفَّة; i. e. the lintel]: (K:) [for it is said that] the upper [piece of wood] in a door-way is the عَتَبَة; and the piece of wood that is above this is the حَاجِب; (Az, TA in this art. and in art. حجب;) and the أُسْكُفَّة is the lowest [or threshold]; and the عَارِضَتَانِ are the عِضَادَتَانِ [or two side-posts]: (TA:) the pl. is ↓ عَتَبٌ [improperly termed a pl., for it is a coll. gen. n.,] (S, O, K) and عَتَبَاتٌ. (TA.) [It is mostly used in the former of the two senses expl. above.] ― -b2- And [hence,] (tropical:) A wife is thus termed, (O, K,) metonymically, in like manner as she is termed نَعْلٌ, &c. (O.) ― -b3- And A step; a single step of a series: (S, O, Msb:) or a single step of a series made of wood: (TA:) pl. ↓ عَتَبٌ [improperly termed a pl., as observed above,] (S, O, Msb) and عَتَبَاتٌ. (S, O.) ― -b4- العَتَبَتَانِ (assumed tropical:) [The two thresholds or lintels or steps] termed الخَارِجَةُ [or the outer] and الدَّاخِلَةُ [or the inner] are two wellknown figures of [the science of] الرَّمْل [i. e. geomancy]. (TA.) ― -b5- عَتَبَةُ وَادٍ The extreme side of a valley, that is next the mountain: (O, TA:) or, as some say, العتبة [i. e. العَتَبَةُ, supposed by Freytag to be العُتْبَةُ,] signifies the place of bending of the valley. (Ham p. 18.) ― -b6- And عَتَبَةٌ signifies also A hardship, or difficulty; and a hateful, or disagreeable, thing, or affair, or case, or event; and so ↓ عَتَبٌ. (K.) One says, حُمِلَ فُلَانٌ عَلَى عَتَبَةٍ Such a one was incited, urged, induced, or made, to do, or to suffer, a disagreeable, or hateful, thing, of a trying, or an afflictive, kind. (S, O.) And مِنَ الشَّرِّ ↓ حُمِلَ عَلَى عَتَبٍ, and عَتَبَةٍ, He was incited, &c., to do, or to suffer, a hardship, or difficulty. (TA.) And مَا فِى هٰذَا الأَمْرِ وَلَا رَتَبٌ ↓ عَتَبٌ There is not in this thing, or affair, or case, any hardship, or difficulty. (S, O.) And عَتَبَاتُ المَوْتِ means The severities [or pains or agonies] of death. (TA, from a trad.)

عُتْبَى
عُتْبَى ذ The being well pleased, content, or satis- fied, [with a person,] or the regarding with good will, or favour: (M, A, K:) or good pleasure, content, satisfaction, good will, or favour: (MA, K, KL:) its primary signification is the returning of one whose good will, or favour, has been solicited, or desired, to the love of his companion: (TA:) it is the subst. from أَعْتَبَنِى as meaning “ he returned to making me happy, ” &c.; (S; see 4;) a subst. from الاـِعْتَابُ; (Msb;) [i. e.] it is put in the place of اعتاب; and [thus] it signifies [the returning to making one happy, or doing what is pleasing to him, from doing evil to him: or] the returning, from doing evil, to that which makes the person who has reproved, or blamed, or been angry, to be well pleased, content, or satisfied: and [simply] the returning from doing a crime, a misdeed, an offence, or an evil action. (TA.) One says, أَعْطَانِى العُتْبَى He granted me his good will, or favour. (A.) And اـِنَّمَا يُعَاتَبُ مَنْ تُرْجَى عِنْدَهُ العُتْبَى Only he should be reproved in whom the [finding a disposition to a] return from his evil conduct may be hoped for. (TA.) And العُتْبَى is [said to be] used when one does not mean thereby الاـِعْتَاب, (S, O, TA,) i. e. in the contr. of its primary sense, (TA,) in the prov. لَكَ العُتْبَى بِأَنْ لَا رَضِيتَ i. e. [بِلَا رِضَاكَ, as though meaning Thou shalt have content, or satisfaction, without thy being well pleased; or] I will content thee with the contrary of what thou likest: and in like manner the corresponding verb is [said to be] used in the verse of Bishr Ibn-Abee-Khلzim cited above in the explanations of that verb: (S, O, TA:) [but the prov. here mentioned may be well rendered thou shalt return from thine evil way against thy wish; for,] accord. to Fr, العُتْبَى in the phrase لَكَ لعُتْبَى signifies the returning, from what one like, to what he dislikes: (MF:) and it signifies also [as expl. above] the returning from doing a crime, a misdeed, &c. (TA.)

عِتْبَانٌ
عِتْبَانٌ ذ and ↓ عَتْبٌ and ↓ عِتَابٌ [all mentioned before as inf. ns.] are said to be syn. with اـِعْتَابٌ: [see 4, and عُتْبَى:] it is asserted that you say, مَا وَجَدْتُ فِى قَوْلِهِ عِتْبَانًا [meaning I did not find in what he said any evidence of a return to be favourable, or to do what would be pleasing to me], when a man has mentioned his having granted you his good will, or favour, and you see not any proof thereof: and some say, مَا وَجَدْتُ ↓ وَلَا عِتَابًا ↓ عِنْدَهُ عَتْبًا [in the like sense]: but Az says, I have not heard ↓ عَتْبٌ nor عِتْبَانٌ nor ↓ عِتَابٌ in the sense of اـِعْتَابٌ; but ↓ عَتْبٌ and عِتْبَانٌ signify thy reproving a man for evil conduct, &c., as stated above; [see 1;] and ↓ عِتَابٌ and مُعَاتَبَةٌ, mutual reproving for such conduct. (TA.) -A2- العِتْبَانُ The male hyena: (Kr, TA:) and أُمُّ عِتْبَانَ and ↓ أُمُّ عَتَّابِ [the latter of the measure كَتَّان, accord. to the CK and my MS. copy of the K, but in the TA of the measure كتاب, and therefore ↓ عِتَابٍ,] the female hyena: (K:) said to be so called because of her limping: but ISd says, I am not sure of this. (TA.)

عِتَابٌ
عِتَابٌ ذ : see the next preceding paragraph, in five places.

عَتُوبٌ
عَتُوبٌ ذ One upon whom reproof, blame, or censure, does not operate. (O, K.) -A2- And A road, or way. (TA, as from the K [in which I do not find it].)

قَرْيَةٌ عَتِيبَةٌ
قَرْيَةٌ عَتِيبَةٌ ذ [A town, or village,] in which is little of good, or of good things. (O, K.)

عَتَّابٌ
عَتَّابٌ ذ One who reproves, blames, or censures, much, or frequently, [in an absolute sense, (see 1,) or] in anger, or displeasure. (Msb.) [See also عِتْبٌ.] -A2- أُمُّ عَتَّابٍ: see عِتْبَانٌ.

أُعْتُوبَةٌ
أُعْتُوبَةٌ ذ [like أُسْبُوبَةٌ &c.] A thing [meaning speech] with which one is reproved, blamed, or censured. (O, K.) See 6.

مَعْتَبَةٌ
مَعْتَبَةٌ ذ and مَعْتِبَةٌ: see 1, in three places.

مَعْتُوبٌ
مَعْتُوبٌ ذ is for مَعْتُوبٌ عَلَيْهِ [i. e. Reproved, blamed, or censured; &c.]: Mtr says, it is said to signify مُفْسِدٌ [corrupting, rendering unsound, vitiating, &c.]; but I am not sure of it. (Har p. 77.)

مُعْتَتَبٌ
مُعْتَتَبٌ ذ [is used, agreeably with analogy, in the sense of the inf. n. of اِعْتَتَبَ]. El-Kumeyt says,
الشَّوْقُ مِنْ فُؤَادِى وَالش ↓ فاعْتَتَبَ
شِعْرُ اـِلَى مَنْ اـِلَيْهِ مُعْتَتَبُ
[And desire turned away from my heart, and my poetry unto him unto whom was its turning]. (S, O.)

مُسْتَعْتَبٌ
مُسْتَعْتَبٌ ذ is used in the sense of [the inf. n. of اِسْتَعْتَبَ, meaning] اِسْتِرْضَاءٌ: thus in the saying, وَلَا بَعْدَ المَوْتِ مِنْ مُسْتَعْتَبٍ [And after death there is no asking, petitioning, or soliciting, favour of God]: for after death is the abode of retribution, not that of works. (TA from a trad.)

##### Türkçe

**عَتَبَ عَلَيْهِ**
1 **عَتَبَ عَلَيْهِ** ذ, (S, Mgh, O, K, *) muzârîsi **عَتِبَ** (S, Mgh, O, K) ve **عَتُبَ** , (S, O, K,) mastarı **عَتْبٌ** (S, Mgh, O, K) ve **عَتَبَانٌ** yahut **عَتْبَانٌ** yahut **عِتْبَانٌ** yahut **عُتْبَانٌ** (K’nın farklı nüshalarına göre) ve **مَعْتَبٌ**, (S, O, K,) ki bununla ↓ **مَعْتَبَةٌ** ve ↓ **مَعْتِبَةٌ** eşanlamlıdır, (K,) fakat bu ikisi basit isimlerdir; (S, O; [ancak bkz. **خَمُصَ**;]) ve **عَلَيْهِ** ↓ **تعتّب**; (S, O, TA;) O, ona kızdı, (S, Mgh, O, K, TA,) dosttan kaynaklanan kızgınlıkla. (S, * Mgh, * O, * K, * TA.) Bir rivayette şöyle denilmiştir: **مَا لَهُ تَرِبَتْ** ↓ **كَانَ يَقُوُلُ لِأَحَدِنَا عَنِ المَعْتَبَةِ يَمِنيُهُ** [O, bizden birisi hakkında, dostça kızgınlık sebebiyle, “Buna ne oldu? Sağ eli (yani kendisi) toprağa yapışsın” derdi: bkz. **تَرِبَ**]. (TA.) ― -b2- Ve [bazen] **عَتَبَ عَلَيْهِ** [sadece] “O, ona kızdı” mânâsına gelir. (Mgh, TA. *) Bir şair der ki, (S, O, TA,) yani El-Ghatammash (O, TA) Ed-Dabbee, (TA,)
أَخِلَّاىَ لَوْ غَيْرُ الحِمَامِ أَصَابَكُمْ
عَتَبْتُ وَلٰكِنْ مَا عَلَى الدَّهْرش مَعْتَبُ
(S, O, TA; fakat O’da **عَلَى المَوْتِ**, ve **أَخِلَّآءِ** da **أَخِلَّاىَ** gibi, Ham s. 406’daki üzere;) mânâsı: [Ey dostlarım, size ölümün takdir edilmiş hâlinden başka bir olay isabet etseydi,] ben kızardım: [fakat zamana/feleğe kızmak yoktur:] yani, siz savaşta düşseydiniz, kanınızı alırdık: fakat kişi felekten öcünü alamaz. (TA.) ― -b3- Ve **عَتَبَ عَلَيْهِ**, (Msb, K, * TA, *) muzârîsi **عَتِبَ** ve **عَتُبَ** , mastarı **عَتْبٌ** (Msb, K, TA) ve **عِتِّيبَى** [pekiştirme sigası] (K, TA) ve **عِتْبَانٌ** (Az, TA) ve **مَعْتَبٌ**, (Msb,) ayrıca “O, onu azarladı, kınadı yahut ayıpladı” mânâsına gelir; (K, TA;) ve bunun gibi ↓ **عاتبهُ**, (TA,) mastarı **مُعَاتَبَةٌ** ve **عِتَابٌ**: (K, TA:) yahut o, onu öfke veya hoşnutsuzluk içinde azarladı, kınadı yahut ayıpladı. (Msb.) Bir şair der ki,
فَلَيْسَ وُدٌّ ↓ اـِذَا ذَهَبَ العِتَابُ
وَيَبْقَى الوُدَّ مَا بَقِىَ العِتَابُ
[Azarlama gidince sevgi yoktur; sevgi, azarlama kaldıkça kalır]. (S, * O, TA.) **عَتْبٌ** ve **عِتْبَانٌ**, bir adamı sana karşı göstermiş olduğu kötü davranış sebebiyle azarlaman; ve onun, seni razı edecek yahut seni mesut edecek şeye dönmesini ondan istemen mânâsına gelir. (Az, TA. [Aşağıda da bkz.]) -A2- **مَا عَتَبْتُ بَابَهُ** “Onun kapısının eşiğine (**عَتَبَة**) basmadım yahut basmış değilim” demektir; (A, K, TA;) ve bunun gibi ↓ **مَا تَعَتَّبْتُهُ**. (A, TA.) ― -b2- Ve [bundan dolayı,] **عَتَبَ**, muzârîsi **عَتُبَ** ve **عَتِبَ** , mastarı **عَتَبَانٌ** (S, O, K) ve **عَتْبٌ** ve **تَعْتَابٌ**, [bu sonuncusu pekiştirme sigasıdır,] (K,) (mecaz:) O (bir aygır [deve], TA) topalladı yahut aksadı: (K, TA:) yahut dizlerini birbirine vurdu; yahut arka bacağında bir eğrilik oldu: yahut kirişinden vurulmuş oldu: (TA:) ve o (bir deve, S, O, yahut bir aygır [deve], TA) üç ayak üzerinde yürüdü, (S, O, K, TA,) kirişinden vurulmuş olması sebebiyle, (K, TA,) yahut dizlerinin birbirine vurması sebebiyle, yahut arka bacağında bir eğrilik bulunması sebebiyle; sanki sıçrıyormuş gibi: (TA:) ve o (bir adam) bir ayak üzerinde sıçradı yahut sekerek yürüdü, (S, O, K,) ötekini kaldırarak: (K:) bu hâllerin her birinde, hayvan yahut adam, merdivenin, (O, TA,) yahut bir dağın, yahut engebeli yerin, (TA,) basamaklar dizisi veya benzeri üzerinde yürüyene benzetilir; ve bunlardan birinden ötekine sıçrar. (O, TA.) ― -b3- Ve **عَتَبَ البَرْقُ**, muzârîsi **عَتُبَ** ve **عَتِبَ** , mastarı **عَتَبَانٌ**, (varsayılan mecaz:) Şimşek ardı ardına, kesintisiz şekilde çaktı. (TA.) ― -b4- Ve **عَتَبَ مِنْ مَوْضِعٍ اـِلَى مَوْضِعٍ**, muzârîsi **عَتِبَ** [ve görünüşe göre **عَتُبَ** da], (varsayılan mecaz:) O, [yerden yere] geçti; ve **مِنْ قَوْلٍ اـِلَى قَوْلٍ** [sözden söze]. (O, TA.) ― -b5- Ve **عتب القَوْمُ فِى السَّيْرِ** [yani **عَتَبَ**, her ne kadar Freytag bu mânâyı **عَتَّبَ**’a nispet etse de,] (varsayılan mecaz:) Kavim yahut topluluk, yolculukta yön saptı ve doğru yahut kastedilen istikamette olmayan bir yerde konakladı. (Ham s. 18. [Ayrıca bkz. 4 ve 8.]) -A3- Ayrıca bkz. **أُعْتِبَ**, kemik hakkında söylenir.

**تَعْتِيبٌ**
2 **تَعْتِيبٌ** ذ **عَتَبَة** [yani bir eşik] yapma. (K, TA.) **تَعْتِيبُ البَابِ** “Kapıya bir eşik (**عَتَبَة**) yapma” demektir. (TA.) ― -b2- [Ve **عَتَبَة** (yani bir basamak) yapma:] yahut böyledir **تَعْتِيبُ عَتَبَةٍ**.] Sen, bir yere bununla yükselmek istediğinde, **عَتِّبْ لِى عَتَبَةً فِى هٰذَا المَوْضِعِ** [Bu yerde benim için bir basamak yap] dersin. (O, TA.) ― -b3- Ve **حُجْزَة**’yi [donun yahut şalvarın; yani bel bağının geçtiği, üstteki kıvrılmış kenarı] önden toplayıp bükme: [görünüşe göre mânâ: bir kısmı önden toplayıp kuşağın içine kıvırarak, bir iş için hazırlanmak:] (IAth, O, K, TA:) sen **عَتَّبَ سَرَاوِيلَهُ فَتَشَمَّرَ** [O, şalvarının/donunun kıvrımını topladı da işe hazırlanıp sıvadı] dersin: (O ve TA, bir rivayetten:) ve böyle toplanıp bükülen kısma **ثُبْنَة** denir. (IAar, O.) -A2- Ayrıca bkz. **أُعْتِبَ**, kemik hakkında söylenir. -A3- **عتّب** bir adam hakkında da “O, yavaş oldu yahut yavaşladı; gecikti; ağır davrandı; geç kaldı; geri kaldı” mânâsıyla söylenir: bu mânâda, onun **ب**’sinin, ISd’ye göre, **عَتَّمَ**’daki **م**’nin yerine geçen bir harf olduğu düşünülür. (TA.)

**عاتبهُ**

3 **عاتبهُ** **ذ** , mastar ismi **مُعَاتَبَةٌ** ve **عِتَابٌ**, (S, O, Msb,) Ona sitem etti, vb., yukarıda açıklandığı üzere; paragrafın ortasında 1’e bak; iki yerde: (TA:) yahut **عِتَابٌ** ve **مُعَاتَبَةٌ** iki kişinin birbirini sitem etmesini, kınamasını veya ayıplamasını ifade eder; her birinin, kendisine karşı kötü davranışını ötekine hatırlatması: (Az, TA:) [yahut her birinin ötekiyle çekişmesi, yahut itiraz etmesi:] yahut, (Kh, T, S, O, Msb, K,) bunun gibi aşağıdaki **تَعَاتُبٌ**, (Az, T, O, * K,) ve aşağıdaki **تَعَتُّبٌ**, (Az, K,) karşılıklı sevgilerine güvenen kimseler gibi birlikte konuşmak yahut sohbet etmek; bu yüzden birbirlerine karşı küstahça davranmak; ve birbirlerine öfkelerini yahut dostça öfkelerini hatırlatmak; (Kh, S, O, Msb, K;) yahut, iyi huylu bir tarzda, kendilerini hoşnutsuz eden ve kendilerine öfke yahut dostça öfke sebep olmuş şeyleri müzakere etmeyi istemek: (Az, K, * TA:) kastedilen dil, bir dostun diğer dosta olan dilidir. (TA.) ― -b2- Ve **مُعَاتَبَةٌ** ayrıca Terbiye etme, eğitme, alıştırma yahut uysallaştırma fiilini ifade eder: bir rivayette şöyle denir, aşağıdaki **عَاتِبُوا الخَيْلَ فَاـِنَّهَا تُعْتِبُ** yani: Atları savaş ve binme için eğitiniz; zira [kötü huylarından döneceklerdir yahut] eğitilmiş olacaklar ve azarı kabul edeceklerdir. (TA.) ― -b3- Ve **عاتب الأَدِيمَ** dersin; mânâsı (mecazen varsayılan:) Deriyi tekrar tabaklamaya koydu. (T, **ادم** maddesinde.) [**أَدِيمٌ** maddesinde zikredilen bir darbımeseldeki örneğe bak.]

**اعتبهُ**
4 **اعتبهُ** **ذ** , (K, TA,) mastar ismi **اـِعْتَابٌ**, bununla aşağıdaki **عُتْبَى** [bk.] eş anlamlıdır; (TA;) ve aşağıdaki **استعتبهُ**; Ona iyi niyetini yahut lutfunu verdi; ona iyi niyetle yahut lütufla baktı; ondan hoşnut oldu, razı oldu yahut memnun oldu. (K, TA.) Sâ‘ideh İbn-Cueiyeh’in şu beytinde,
شَابَ الغُرَابُ وَلَا فُؤَادُكَ تَارِكٌ
ذِكْرَ الغَضُوبِ وَلَا عِتَابُكَ يُعْتَبُ
[Karga ağarabilir; fakat kalbin Gadûb’un anılmasını terk edici değildir; ve senin sitemin iyi niyetle karşılanmaz], son kelime **يُسْتَقْبَلُ بِعُتْبَى** ile açıklanır [yani yukarıda tercüme edildiği üzere; yahut lütufla karşılanmak; yahut seni sitem edenin senden hoşnut olacağı bir davranışa dönüşle karşılanmak]. (TA.) ― -b2- [Yahut] Onu hoşnut, razı yahut memnun etti: (S, A, O:) ve önceki fiil, Bişr İbn-Ebî-Ḫâzim’in şu beytinde zıt mânâda [yahut kinayeli olarak] kullanılır,
غَضِبَتْ تَمِيمٌ أَنْ يُقَتَّلَ عَامِرٌ
يَوْمَ النِّسَارِ فَأُعْتِبُوا بِالصَّيْلَمِ
[Temîm, ‘Âmir’in En-Nisâr gününde boğazlanmasına öfkelendi; böylece kılıçla hoşnut edildiler:] yani, onları boğazlamakla hoşnut ettik: (S, * O, * TA: [Ham s. 196’ya da bak:]) [fakat mânâ şu olabilir: böylece kılıçla öfkelerinden döndürüldüler: **أُعْتِبَ**’in bazen “döndürülmek” mânâsına geldiği, K’da Kur’ân xli. 23’teki bir ibarenin açıklamasından anlaşılır: 10’a bak:] ve **أَعْتَبَنِى** ve aşağıdaki **اِسْتَعْتَبَنِى** ayrıca şu mânâya gelir: Bana kötülük etmekten, beni mutlu eden yahut bana hoş gelen şeyi yapmaya geri döndü: (S, O:) yahut, kendisine öfkelendiğim şeyi yapmayı bıraktı ve kendisiyle hoşnut olmamı sağlayan şeye döndü: (TA:) yahut, birincisi, [benim] şikâyetimi ve sitemimi giderdi; **ا**’nın izâle edici etkisi vardır: (Msb:) ve **أَعْتَبَهُ مِنْ شَكْوَاهُ** “Onu hoşnut yahut razı kıldı [böylece onu şikâyetinden kurtardı]” demektir. (Har s. 337. [**أَشْكَاهُ**’a da bak.]) ― -b3- Ve [buradan, görünüşe göre,] **أَعْتَبَنِى** “Benimle bir alışverişi yahut akdi bozdu” mânâsına gelir. (TA.) -A2- **اعتب** ve aşağıdaki **استعتب** ayrıca şu mânâya gelir: Kötü bir fiili, bir suçu, bir günahı, bir kusuru yahut bir kabahati işlemeye geri döndü (yani ondan döndü): yahut birincisi, kendisine sitem eden yahut kınayanın, yahut kendisine öfkelenenin, kendisinden hoşnut olmasını sağlayan şeye dönmek üzere kötülük yapmaktan döndü. (TA.) Bir darbımeselde şöyle denir, **مَا مُسِىْءٌ مَنْ أَعْتَبَ** [Kötü davranışından dönen kimse kötülük edici değildir]. (TA.) ― -b2- Ve **اعتب** (K) ve aşağıdaki **اغتتب** (S, K) aynı şekilde şu mânâya gelir: Bir şeyden yüz çevirdi, geri döndü yahut rücû etti: (S, O, K:) ve ikincisi ayrıca şöyle açıklanır: Meşgul olduğu bir şeyden yahut bir işten başka bir şeye yahut işe geri döndü: (S, O, K:) böylece Fr’ye göre, (S, O, TA,) aşağıda ( **عُتْبَى** maddesinde) onun rivayetine göre açıklanacağı üzere **لَكَ العُتْبَى** ibaresinden. (TA.) 3’e de bak. -A3- Yerine oturtulmuş bir kemik hakkında söylenen **أُعْتِبَ**, **أُتْعِبَ** gibidir [yani: Ona bir kusur verildi; böylece onda sürekli bir şişlik kaldı; yahut böylece bir topallık meydana geldi: **عَتَبٌ**’e bak]: ve **تَعْتَابٌ** [fiili aşağıdaki **عُتِبَ** de olabilir, aşağıdaki **عُتِّبَ** de] onun mastar ismi olan **اـِعْتَابٌ** mânâsına gelir. (TA.)

**تعتّب عَلَيْهِ**
5 **تعتّب عَلَيْهِ** **ذ** : 1’e bak, ilk cümle. ― -b2- Ayrıca, işlemediği bir suç, bir kabahat yahut bir zarar verici fiil ile onu itham etti. (TA.) ― -b3- Ve dersin ki, **لَا يُتَعَتَّبُ بِشَىْءٍ** Hiçbir şeyle [yani herhangi bir sitem vb. ile] sitem edilecek, kınanacak yahut ayıplanacak değildir. (K, * TA.) Ve **لَا يُتَعَتَّبُ عَلَيْهِ فِى شَىْءٍ** [Herhangi bir şey hususunda ona hiçbir sitem, kınama yahut ayıplama yöneltilmez]. (ISk, O, TA.) ― -b4- 3’e de bak. -A2- **تعتّب** ayrıca şu mânâya gelir: Kapının **عَتَبَة**’sine [yahut eşiğine] yapıştı; yahut orada sürekli bulundu. (A, TA.) ― -b2- Ve dersin ki, **تَعَتَّبْتُ بَابَهَ**: 1’e bak, ikinci yarı.

6 **تَعَاْتَبَ**: bkz. 3. Şöyle denir: **يَتَعَاتَبُونَ بِهَا ↓ بَيْنَهُمْ أُعْتُوبَةٌ** [Aralarında, birbirlerini azarladıkları, kınadıkları yahut ayıpladıkları bir söz vardır]. (S.) Ve **اـِذَا تَعَاتَبُوا أَصْلَحَ مَا بَيْنَهُمُ العِتَابُ** [Dostça bir tarz üzere birbirlerini azarladıklarında, azarlama, aralarındaki bozuk olan şeyi düzeltir yahut doğrultur]. (S.)

8 **اـِعْتَتَبَ**: bkz. 4, son kısmı: ve ayrıca **مُعْتَتَبٌ**’a da bkz. ― -b2- **اعتتب فِى طَرِيقِهِ**: Yolunda, bir müddet onda ilerledikten sonra geri çekildi yahut geri döndü; sanki bir güçlüğün (**عَتَب**) ortaya çıkmasının sonucu olarak. (TA.) ― -b3- Ve **اعتتب الطَّرِيقَ**: Yolun düz yahut kolay kısmını terk etti ve engebeli kısma yöneldi. (S, O, K.) ― -b4- Ve **اعتتب مِنَ الجَبَلِ**: Dağa çıktı. (S, O, K. [K’da “ve ondan geri çekilmedi:” ilâvesi vardır; lâkin bu, aşağıda gelen beytin açıklamasının bir parçasıdır.]) El-Hutey’e der ki,

**اـِذَا مَخَارِمُ أَحْنَآءٍ عَرَضْنَ لَهُ
لَمْ يَنْبُ عَنْهَا وَخَافَ الجَوْرَ فَاعْتَتَبَا**

yani [Dağların kıvrımlarının çıkıntıları ona göründüğünde,] onlardan geri çekilmez, [fakat sapmaktan korkar,] böylece dağa çıkar. (S, O.) ― -b5- Ve **اعتتب** ayrıca şu mânaya gelir: Doğru yahut dosdoğru bir yol tuttu; eş anlamlısı **قَصَدَ**, (S, IAth, O, K, [belki yukarıda zikredilen beyte nispetle böyle açıklanmıştır,]) **فِى الأَمْرِ** [işte]. (K.)

**استعتبهُ**

10 **استعتبهُ** ذ: Ondan, kendisine iyi niyetini yahut lutfunu vermesini; kendisine iyi niyet yahut lutf ile bakmasını; kendisinden hoşnut, razı yahut memnun olmasını istedi, dilekte bulundu yahut talepte bulundu; (S, O, K;) yahut ondan, kendisine kötülük etmekten, onu mesut etmeye yahut onu hoşnut eden şeyi yapmaya geri dönmesini arzuladı yahut talep etti. (S.) Ve **استعتب**, tek başına: İyi niyet yahut lutf istedi, talep etti, aradı yahut arzuladı; yahut iyi niyet yahut lutf ile kendisine bakılmasını. (S, Msb.) **وَلَا هُمْ يُسْتَعْتَبُونَ**, Kur’ân xvi. 86 ve xxx. 57 ve xlv. 34’te: Allah’ı razı edecek şeye dönmeleri istenmeyecektir, demektir. (Jel.) Ve **وَاـِنْ يَسْتَعْتِبُوا فَمَا هُمْ مِنَ الْمُعْتَبِينَ**, Kur’ân xli. 23’te: Allah’ın lutfunu talep ederlerse, lutf ile muamele olunmayacaklardır, demektir: (Jel:) yahut Rablerinden ahitlerini bozmasını [yahut onları dünyaya geri döndürmesini] istemeleri hâlinde, bunu yapmayacaktır; yani onları dünyaya geri döndürmeyecektir; (O, K, TA;) zira bilir ki, geri döndürülseler, yapmaları yasaklanan şeye dönerler: fiili etken (ma‘lûm) sigada okursak mânâ budur: aksi hâlde, (O, TA,) **يُسْتَعْتَبُوا** [ve **مُعْتِبِينَ**] şeklinde, ‘Ubeyd İbn-‘Umeyr’in okuduğu gibi, (O,) mânâ şudur: Allah onların ahitlerini bozsa ve onları dünyaya geri döndürse, [kötü yollarından dönmezler ve] Allah’a itaatkâr davranmazlar: (O, TA:) [çünkü] ― -b2- **اِسْتَعْتَبْتُهُ** ayrıca şu mânaya gelir: Ben ondan, benimle olan bir alışverişi yahut ahdi bozmasını istedim yahut arzuladım. (TA.) -A2- Ayrıca 4’e, üç yerde, bkz.

**عَتْبٌ**

**عَتْبٌ** ذ: **عِتْبَانٌ**’a bkz., dört yerde.

**عِتْبٌ**

**عِتْبٌ** ذ: Arkadaşını yahut dostunu, (O, TA,) çok yahut sık, (O, K, TA,) her şey hakkında, (O, TA,) ona karşı müşfik bir sevgi saikiyle ve ona iyi öğüt vermek için, (TA,) azarlayan, kınayan yahut ayıplayan kimse. (O, K, TA.) [Ayrıca **عَتَّابٌ**’a da bkz.]

**عَتَبٌ**

**عَتَبٌ** ذ: **عَتَبَةٌ**’ye bkz., beş yerde. ― -b2- Ayrıca: Bir udun **عَمُود**’u [boyun mânasında] (O) üzerine bağlanan **دَسْتَانَات** [yahut perdeler]. (O, TA:) [görünüşe göre bir basamaklar dizisine benzetilerek:] yahut bir udun yüzü üzerinde bulunan enine tahta parçaları; [yani görünüşe göre, boynun yüzü üzerinde;] onlardan teller udun ucuna doğru uzatılır: (O, K, TA:) yahut IAar’a göre, udun ön tarafında, tellerin uçlarının üzerinde bulunduğu [yahut durduğu] şey. (TA.) ― -b3- Ve: Dağların çıkış yerleri ve engebeli ve sert yer parçaları. (TA.) ― -b4- Ve: Yerin engebeliliği. (O, K.) ― -b5- Ve: İki dağ arasındaki boşluk. (TA.) ― -b6- Ve: İşaret parmağı ile orta parmak arasındaki boşluk [ayrık olarak uzatıldıklarında]: (Msb, madde **شبر**, ve K:) yahut orta parmak ile üçüncü parmak arasındaki boşluk: (S, O, K:) yahut dört parmağı birbirine bitiştirerek koymakla [ölçülen boşluk]. (Msb, yukarıda anılan yerde.) [Ayrıca **بُصْمٌ** ve **رَتَبٌ**’e de bkz.] ― -b7- Ayrıca: Bir kılıcın **ضَرِيبَة**’sinde [yahut vurulan kısmında] bir eğrilik ve bir kütlük. (TA.) Şöyle denir: **مَا فِى طَاعَةِ فُلَانٍ عَتَبٌ** (mecaz olduğu varsayılan:) Filânın itaatinde hiçbir eğrilik ve hiçbir geri çekilme yoktur. (TA.) ― -b8- Ve: Bir kemikte, kırıldıktan sonra iyi kaynamadığında, onda sürekli bir şişlik yahut bir topallık kalması hâlinde, bir kusur. (TA.) ― -b9- Ve: Bir hayvanın bacağında, (O, TA,) ve (mecaz olduğu varsayılan:) bir işte, (TA,) bir sağlam olmama. (O, K, TA.) Şöyle denir: **مَا فِى مَوَدَّتِهِ عَتَبٌ** (mecaz olduğu varsayılan:) Onun sevgisinde yahut muhabbetinde, onu bozan, zayıflatan yahut sağlam olmaktan çıkaran, onunla karışmış hiçbir şey yoktur. (TA.)

**عَتَبَةٌ**

**عَتَبَةٌ** ذ Kapının **أُسْكُفَّة**’si [eşik]tir; (S, A, Mgh, O, Msb, K,) üzerine basılan: (TA:) yahut iki [enine ahşap parçası]ndan üstte olanı [kapı boşluğunun; bunların her birine **أُسْكُفَّة** denir; yani lento]: (K:) [çünkü şöyle denildiği aktarılır ki] kapı boşluğundaki üst [ahşap parça] **عَتَبَة**’dir; bunun üstünde olan ahşap parça ise **حَاجِب**’dir; (Az, TA bu madde içinde ve **حجب** maddesinde;) ve **أُسْكُفَّة** en alttaki [yahut eşik]tir; ve **عَارِضَتَانِ** ise **عِضَادَتَانِ**’dır [yahut iki yan dikme]: (TA:) çoğulu ↓ **عَتَبٌ**’dur [çoğul diye adlandırılması yerinde değildir; çünkü o bir cins topluluk ismidir,] (S, O, K) ve **عَتَبَاتٌ**. (TA.) [Çoğunlukla yukarıda açıklanan iki mânadan birincisinde kullanılır.] ― -b2- Ve [bundan dolayı,] (mecazen:) Bir kadın da böyle adlandırılır, (O, K,) kinaye yoluyla; tıpkı onun **نَعْلٌ** vb. diye adlandırılması gibi. (O.) ― -b3- Ve Bir basamak; bir dizi basamaktan tek bir basamak: (S, O, Msb:) yahut ağaçtan yapılmış bir dizi basamaktan tek bir basamak: (TA:) çoğulu ↓ **عَتَبٌ**’dur [yukarıda belirtildiği üzere çoğul diye adlandırılması yerinde değildir,] (S, O, Msb) ve **عَتَبَاتٌ**. (S, O.) ― -b4- **العَتَبَتَانِ** (mecaz olduğu varsayılarak:) **الخَارِجَةُ** [yahut dış] ve **الدَّاخِلَةُ** [yahut iç] diye adlandırılan [iki eşik yahut lento yahut basamak], **الرَّمْل** [yani remil/geomansi] ilminden iki meşhur şekildir. (TA.) ― -b5- **عَتَبَةُ وَادٍ** Dağın yanında olan vadinin en uç yanı: (O, TA:) yahut bazılarına göre, **العتبة** [yani **العَتَبَةُ**; Freytag’ın **العُتْبَةُ** sandığı,] vadinin kıvrılma yerini ifade eder. (Ham s. 18.) ― -b6- Ve **عَتَبَةٌ** ayrıca Bir meşakkat yahut zorluk; ve nefret edilen yahut hoş olmayan bir şey, yahut iş, yahut hâl, yahut vaka; ve bunun gibi ↓ **عَتَبٌ**. (K.) Şöyle denir: **حُمِلَ فُلَانٌ عَلَى عَتَبَةٍ** Böyle biri, denemeli yahut elem verici türden hoş olmayan yahut nefret edilen bir şeyi yapmaya yahut çekmeye kışkırtıldı, zorlandı, sevk edildi, yahut yaptırıldı. (S, O.) Ve **مِنَ الشَّرِّ** ↓ **حُمِلَ عَلَى عَتَبٍ**, ve **عَتَبَةٍ**, O, bir meşakkat yahut zorluk yapmaya yahut çekmeye kışkırtıldı, vb. (TA.) Ve **مَا فِى هٰذَا الأَمْرِ وَلَا رَتَبٌ** ↓ **عَتَبٌ** Bu şeyde, yahut işte, yahut hâlde, hiçbir meşakkat yahut zorluk yoktur. (S, O.) Ve **عَتَبَاتُ المَوْتِ** ölümün şiddetleri [yahut acıları yahut can çekişmeleri] demektir. (TA, bir rivayetten.)

**عُتْبَى**
**عُتْبَى** ذ Bir kimseye karşı hoşnut olma, razı olma, yahut tatmin olma; [bir kimse hakkında] iyi niyetle yahut lütufla bakma: (M, A, K:) yahut hoşnutluk, rıza, tatmin, iyi niyet, yahut lütuf: (MA, K, KL:) onun aslî anlamı, iyi niyeti yahut lütfu istenmiş yahut arzu edilmiş olan kimsenin, arkadaşının sevgisine geri dönmesidir: (TA:) **أَعْتَبَنِى**’den, “beni mutlu etmeye geri döndü,” vb. mânasında olanın isim-masdarıdır; (S; 4’e bak;) **الاـِعْتَابُ**’dan bir isim-masdardır; (Msb;) [yani] **اعتاب**’ın yerine konur; ve [böylece] [bir kimseye kötülük etmekten, onu mutlu eden yahut onu hoşnut eden şeyi yapmaya dönmek: yahut] azarlayan yahut kınayan yahut öfkelenmiş olan kimseyi hoşnut, razı, yahut tatmin eder hâle getiren şeye, kötülük etmekten dönmeyi ifade eder: ve [sadece] bir suç, bir kabahat, bir kusur, yahut kötü bir fiil işlemekten dönmeyi ifade eder. (TA.) Şöyle denir: **أَعْطَانِى العُتْبَى** Bana iyi niyetini yahut lütfunu verdi. (A.) Ve **اـِنَّمَا يُعَاتَبُ مَنْ تُرْجَى عِنْدَهُ العُتْبَى** Ancak, kötü davranışından dönmesi umulan kimse azarlanmalıdır. (TA.) Ve **العُتْبَى**’nın, bununla **الاـِعْتَاب** kastedilmediğinde kullanıldığı [söylenir], (S, O, TA,) yani aslî anlamının zıddında, (TA,) darbımeselde: **لَكَ العُتْبَى بِأَنْ لَا رَضِيتَ** yani [**بِلَا رِضَاكَ**, sanki “sen razı olmaksızın hoşnutluk yahut tatmin senindir” demek gibi; yahut] seni, senin sevdiğinin zıddıyla hoşnut edeceğim: ve buna karşılık gelen fiil de, yukarıda o fiilin açıklamalarında zikredilen Bişr İbn-Ebî-Khلzim’in beytinde aynı şekilde kullanılmıştır [denir]: (S, O, TA:) [fakat burada zikredilen darbımesel, “isteğine rağmen kötü yolundan döneceksin” diye iyi tercüme edilebilir; çünkü] Fr’ye göre, **لَكَ لعُتْبَى** ibaresinde **العُتْبَى**, kişinin sevdiği şeyden sevmediği şeye dönmesini ifade eder: (MF:) ve ayrıca [yukarıda açıklandığı üzere] bir suç, bir kabahat, vb. işlemekten dönmeyi de ifade eder. (TA.)

**عِتْبَانٌ**
**عِتْبَانٌ** ذ ve ↓ **عَتْبٌ** ve ↓ **عِتَابٌ** [hepsi daha önce masdar isimleri olarak zikredildi] **اـِعْتَابٌ** ile eş anlamlı denir: [4’e ve **عُتْبَى**’ya bak:] bir adam, sana iyi niyetini yahut lütfunu verdiğini anmış da sen bunun hiçbir delilini görmediğinde, **مَا وَجَدْتُ فِى قَوْلِهِ عِتْبَانًا** dediğin ileri sürülür [yani “onun sözünde, lehime dönmeye yahut beni hoşnut edecek şeyi yapmaya dair hiçbir belirti bulmadım”]: ve bazıları şöyle der: **مَا وَجَدْتُ** ↓ **وَلَا عِتَابًا** ↓ **عِنْدَهُ عَتْبًا** [benzer mânada]: fakat Az der ki: **اـِعْتَابٌ** mânasında ↓ **عَتْبٌ**’u da **عِتْبَانٌ**’ı da ↓ **عِتَابٌ**’ı da işitmedim; bilakis ↓ **عَتْبٌ** ve **عِتْبَانٌ**, yukarıda geçtiği üzere, bir kimseyi kötü davranıştan dolayı azarlamanı vb. ifade eder; [1’e bak;] ve ↓ **عِتَابٌ** ve **مُعَاتَبَةٌ**, bu tür davranıştan dolayı karşılıklı azarlamadır. (TA.) -A2- **العِتْبَانُ** Erkek sırtlan: (Kr, TA:) ve **أُمُّ عِتْبَانَ** ve ↓ **أُمُّ عَتَّابِ** [ikincisi, CK’ye ve K’nın yazma nüshama göre **كَتَّان** veznindedir; fakat TA’da **كتاب** veznindedir ve bu sebeple ↓ **عِتَابٍ**’dır,] dişi sırtlan: (K:) topallamasından dolayı böyle adlandırıldığı söylenir: fakat ISd der ki: bundan emin değilim. (TA.)

**عِتَابٌ**
**عِتَابٌ** ذ : Beş yerde, bir önceki paragrafın hemen sonrasına bak.

**عَتُوبٌ**

عَتُوبٌ ذ Kınama, ayıplama veya azarlamanın kendisinde işlemediği kimse. (O, K.) -A2- Ve bir yol, yahut güzergâh. (TA, K’dan olarak; [onda onu bulmuyorum].)

قَرْيَةٌ عَتِيبَةٌ
قَرْيَةٌ عَتِيبَةٌ ذ İçinde hayırdan, yahut hayırlı şeylerden az bulunan [bir kasaba veya köy]. (O, K.)

عَتَّابٌ
عَتَّابٌ ذ Çokça veya sıkça kınayan, ayıplayan yahut azarlayan kimse, [mutlak mânada, (1’e bak,) yahut] öfke veya hoşnutsuzluk hâlinde. (Msb.) [Ayrıca **عِتْبٌ**’e de bak.] -A2- **أُمُّ عَتَّابٍ**: **عِتْبَانٌ**’a bak.

أُعْتُوبَةٌ
أُعْتُوبَةٌ ذ [**أُسْبُوبَةٌ** vb. gibi.] Kendisiyle kınanan, ayıplanan veya azarlanan bir şey [söz mânasında]. (O, K.) 6’ya bak.

مَعْتَبَةٌ
مَعْتَبَةٌ ذ ve **مَعْتِبَةٌ**: üç yerde 1’e bak.

مَعْتُوبٌ
مَعْتُوبٌ ذ **مَعْتُوبٌ عَلَيْهِ** yerinedir [yani: kınanmış, ayıplanmış veya azarlanmış; vb.]: Mtr der ki, **مُفْسِدٌ** [bozan, sağlamlığını gideren, fesada veren, vb.] mânasına geldiği söylenir; fakat ben ondan emin değilim. (Har s. 77.)

مُعْتَتَبٌ
مُعْتَتَبٌ ذ [kıyasla, **اِعْتَتَبَ**’ın mastarı mânasında kullanılır]. El-Kumeyt der ki,
الشَّوْقُ مِنْ فُؤَادِى وَالش ↓ فاعْتَتَبَ
شِعْرُ اـِلَى مَنْ اـِلَيْهِ مُعْتَتَبُ
[Ve özlem kalbimden döndü, ve şiirim de ona, kendisine dönüşü olana doğru]. (S, O.)

مُسْتَعْتَبٌ
مُسْتَعْتَبٌ ذ [**اِسْتَعْتَبَ**’ın mastarı mânasında, yani] **اِسْتِرْضَاءٌ** mânasında kullanılır: şu sözde olduğu gibi, **وَلَا بَعْدَ المَوْتِ مِنْ مُسْتَعْتَبٍ** [Ve ölümden sonra **مُسْتَعْتَبٌ** yoktur]: çünkü ölümden sonrası karşılık yeridir, ameller yeri değil. (TA, bir rivayetten.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D8%A8/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

عَتَبَ
عَتَبَ I ,  U ( n. ac. عَتْب 1 ,  مَعْتَب 17 ,  مَعْتَبَة 17t ,  عُتْبَاْن 35 )
a.  [ 'Ala ], Was angry, vexed, put out with.

b.  ( n. ac. عَتْب 1 ,  مَعْتَب 17 ,  عِتِّيْبَى 30ya ,  عِتْبَاْن 34 ), Blamed, chid, reprimanded.

c.  ( n. ac. عَتْب 1 ,  عَتَبَاْن 36 ,  تَعْتَاْب 62 ), Limped, hobbled; hopped.

عَتَّبَ
عَتَّبَ II ,
a.  Made a threshold to ( door ).

b.  Tightened the belt of ( the trousers ).

عَاْتَبَ
عَاْتَبَ III
a.  [ acc. &  'Ala ], Chid, expostulated with,rebuked for.

أَعْتَبَ
أَعْتَبَ IV ,
a.  Contented, pleased.

b.  [ 'An ], Turned away from.

تَعَتَّبَ
تَعَتَّبَ V
a.  [ 'Ala ], Reproached,   chid, scolded; rebuked.

b.  [ pass. ], Incurred blame.

تَعَاْتَبَ
تَعَاْتَبَ VI ,
a.  Reproached each other.

اِعْتَتَبَ
اِعْتَتَبَ VIII ,
a.  Acted rightly, properly.

b.  [ 'An or Min ], Left, forsook, quitted.

c.  [ Fī ], Retreated, receded.

d.  [ Min ], Ascended.

اِسْتَعْتَبَ
اِسْتَعْتَبَ X ,
a.  see IV (a) .

b.  Asked a favour of.

عِتْب
عِتْب 2 ,
a.  Censorious; censurer, fault-finder.

عُتْبَة
عُتْبَة 3t ,
a.  Slope, incline.

عُتْبَى
عُتْبَى 3ya ,
a.  Favour, good will; satisfaction.

عَتَب
عَتَب 4 ,
a.  Unpleasantness; hardship; difficulty.

b.  Defect, unsoundness, blemish.

عَتَبَة
عَتَبَة 4t , ( pl. عَتَب 4 &  reg. ),
a.  Threshold; lintel.

b.  Step; stair; bridge ( of a musical instrument ).

c.  see 4 .

مَعْتَبَة
مَعْتَبَة 17t , ( pl. مَعَاْتِبُ 44 ),
a.  Reproach, reproof, expostulation, rebuke.

b.  Complaint, grievance.

عِتَاْب
عِتَاْب 23 ,
a.  see 17t &  34 .

عِتْبَاْن
عِتْبَاْن 34 ,
a.  Hyena.

عَتڤبَ
N. P. عَتڤبَ I ,
a.  Reproved, censured.

b.  Blameworthy, blamable, in fault.

أُعْتُوْبَة
أُعْتُوْبَة ( pl. أَعَاْتِيْبُ 69 ),
a.  Reproach, matter for reproach.

##### Türkçe

**عَتَبَ**
**عَتَبَ** I , U ( n. ac. **عَتْب** 1 , **مَعْتَب** 17 , **مَعْتَبَة** 17t , **عُتْبَاْن** 35 )
a. [ 'Ala ], -e karşı öfkelendi, kızdı, canı sıkıldı.

b. ( n. ac. **عَتْب** 1 , **مَعْتَب** 17 , **عِتِّيْبَى** 30ya , **عِتْبَاْن** 34 ), azarladı, payladı, kınadı.

c. ( n. ac. **عَتْب** 1 , **عَتَبَاْن** 36 , **تَعْتَاْب** 62 ), topalladı, aksadı; sekerek yürüdü.

**عَتَّبَ**
**عَتَّبَ** II ,
a. (kapı) için bir eşik yaptı.

b. (pantolonun) kemerini sıktı.

**عَاْتَبَ**
**عَاْتَبَ** III
a. [ acc. & 'Ala ], azarladı, sitem etti, -den dolayı payladı.

**أَعْتَبَ**
**أَعْتَبَ** IV ,
a. hoşnut etti, memnun etti.

b. [ 'An ], -den yüz çevirdi.

**تَعَتَّبَ**
**تَعَتَّبَ** V
a. [ 'Ala ], kınadı, azarladı, payladı; tekdir etti.

b. [ pass. ], kınamaya uğradı.

**تَعَاْتَبَ**
**تَعَاْتَبَ** VI ,
a. birbirlerini kınadılar.

**اِعْتَتَبَ**
**اِعْتَتَبَ** VIII ,
a. doğru davrandı, uygun davrandı.

b. [ 'An or Min ], bıraktı, terk etti, ayrıldı.

c. [ Fī ], geri çekildi, geriledi.

d. [ Min ], yükseldi.

**اِسْتَعْتَبَ**
**اِسْتَعْتَبَ** X ,
a. IV (a)’ya bak.

b. bir lütuf istedi.

**عِتْب**
**عِتْب** 2 ,
a. ayıplayıcı; ayıp arayan, kusur bulucu.

**عُتْبَة**
**عُتْبَة** 3t ,
a. eğim, meyil.

**عُتْبَى**
**عُتْبَى** 3ya ,
a. lütuf, iyi niyet; hoşnutluk.

**عَتَب**
**عَتَب** 4 ,
a. hoşnutsuzluk; meşakkat; güçlük.

b. kusur, sağlam olmama, ayıp.

**عَتَبَة**
**عَتَبَة** 4t , ( pl. **عَتَب** 4 & reg. ),
a. eşik; lento.

b. basamak; merdiven; köprü (bir müzik aletinin).

c. 4’e bak.

**مَعْتَبَة**
**مَعْتَبَة** 17t , ( pl. **مَعَاْتِبُ** 44 ),
a. kınama, ayıplama, sitem, tekdir.

b. şikâyet, yakınma.

**عِتَاْب**
**عِتَاْب** 23 ,
a. 17t ve 34’e bak.

**عِتْبَاْن**
**عِتْبَاْن** 34 ,
a. sırtlan.

**عَتڤبَ**
N. P. **عَتڤبَ** I ,
a. ayıpladı, kınadı.

b. ayıplanmaya değer, kınanabilir, kusurlu.

**أُعْتُوْبَة**
**أُعْتُوْبَة** ( pl. **أَعَاْتِيْبُ** 69 ),
a. kınama, kınama sebebi olan şey.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D8%A8/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

عتب
عَتِب - يَعْتَبُ (عَتَبَ - يَعْتِبُ) - أَعْتَبَ - يُعْتِبُ، أُعْتِبَ - يُعْتَبُ - مُعْتَب - مُعْتَبِيْن - استَعْتَبَ - يَسْتَعْتِبُ، اسْتُعْتِبَ - يُسْتَعْتَبُ
عَتِب - يَعْتَبُ (عَتَبَ - يَعْتِبُ) + كائن + على كائن: يلومه على إساءة بحقه راجياً إصلاحها: يلوم المسيئ على إسائته ويمهله ليصلح ما أساءه، قبل أن ينزل به العقاب: يشتد عليه ويسوؤه أمر من كائن فيعود عليه بالشكوى واللوم، ويبين له الانتقاص والتجني الذي لحقه، ويطلب منه الانصراف عن سبب الشكوى وإصلاح الأمر وإرضائه بما يناسب من قول أو فعل
أَعْتَبَ - يُعْتِبُ + كائن + كائناً + على كائن: على وزن " أفعلَ " من " عَتِبَ - يَعْتَبُ ": جعله" يَعْتَبُ ": أعطاه الفرصة والمجال " ليَعْتِبَ " على من أساء إليه
أُعْتِبَ - يُعْتَبُ + الكائنُ: مبني للمجهول من " أَعْتَبَ - يُعْتِبُ ": إعطاء المسيء الوقت والمجال، ليَعْتِبَ عليه المساء إليه، قبل أن يأخذ إجراءاً بالانتقام أوالرد
مُعْتَب: اسم مفعول من " أَعْتَبَ - يُعْتِبُ ": المسيء الذي يُعطى الفرصة والمجال " ليَعْتِبَ عليه  المساء إليه، قبل أن يأخذ إجراء اً بالانتقام أوالرد
مُعْتَبِيْن: جمع " مُعْتَب "
استَعْتَبَ - يَسْتَعْتِبُ: على وزن " استفعل " من " عَتِبَ - يَعْتَبُ ": طلب وسعى أن " يَعْتَبَ " كائن + عليه: طلب وسعى أن يلام ويطلب منه تصحيح خطأه قبل أن ينزل فيه الرد أو الانتقام
استُعْتِبَ - يُسْتَعْتَبُ: مبني للمجهول من " استَعْتَبَ - يَسْتَعْتِبُ ": يُتْرَك له المجال ليَسْتَعْتِبُ: يترك لهم المجال ليطلب ويسعى أن " يَعْتِبُ " كائن + عليه: يطلب ويسعى ويترك له المجال لأن يلام، ويطلب منه تصحيح خطأه قبل أن ينزل فيه الرد أو الانتقام
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الوعظ والنصح واللوم والنهر للتأثير على إرادة آخر" وهي:
وَعِدَ - يَوْعَدُ، جَلَبَ - يَجْلِبُ، نَهَرَ - يَنْهَرُ، لَامَ - يَلُوْمُ، وَعَظ َ - يَعِظُ، عَتِب - يَعْتَبُ (عَتَبَ - يَعْتِبُ)
المعتبين
 	﴿فَإِنْ يَصْبِرُوا فَالنَّارُ مَثْوًى لَهُمْ وَإِنْ يَسْتَعْتِبُوا فَمَا هُمْ مِنْ الْمُعْتَبِينَ(24)﴾ فصلت ذلكم بأنكم اتخذتم آيات الله هزوا وغرتكم الحياة الدنيا فاليوم لا يخرجون منها ولا هم يستعتبون(35) } الجاثية
يَسْتَعْتِبُو- يُسْتَعْتَبُونَ
 ﴿ويوم نبعث من كل أمة شهيدا ثم لا يؤذن للذين كفروا ولا هم يستعتبون(84)﴾ النحل ﴿فيومئذ لا ينفع الذين ظلموا معذرتهم ولا هم يستعتبون(57)﴾ الروم
 	﴿فإن يصبروا فالنار مثوى لهم وإن يستعتبوا فما هم من المعتبين(24)﴾ فصلت ذَلِكُمْ بِأَنَّكُمْ اتَّخَذْتُمْ آيَاتِ اللَّهِ هُزُوًا وَغَرَّتْكُمْ الْحَيَاةُ الدُّنْيَا فَالْيَوْمَ لَا يُخْرَجُونَ مِنْهَا وَلَا هُمْ يُسْتَعْتَبُونَ(35) } الجاثية
مختار الصحاح
● [عتب] ع ت ب: عَتَبَ عليه وجد وبابه نصر وطرب و مَعْتَبَا أيضا بفتح التاء و العَتَبُ كالعَتْبُ والاسم المَعْتِبَةُ بفتح التاء وكسرها وقال الخليل العِتَابُ مخاطبة الإدلال ومذاكرة الموجدة و عاتَبَهُ مُعَاتَبَةً و عِتَابا و أعْتَبَهُ سره بعد ما ساءه والاسم منه العُتْبَى و اسْتَعْتَبَ و أعْتَبَ بمعنى و اسْتَعْتَبَ أيضا بمعنى طلب أن يعتب تقول استعتبته فَأعْتَبَهُ أي استرضاه فأرضاه و العَتَبُ الدرج وكل مرقاة عَتَبَةٌ ويجمع على عَتَبَاتٍ و عَتَبٍ أيضا و العَتبَةُ أسكفة الباب قلت قال الأزهري في ع ت ب قال بن شميل العَتَبَةُ في الباب هي العليا والأُسكفة هي السفلى وقال في س ك ف قال الليث الأُسكفة عتبة الباب التي يوطأ عليها
الراغب
عتب
- العتب: كل مكان ناب بنازله، ومنه قيل للمرقاة ولأسكفه الباب: عتبة، وكني بها عن المرأة فيما روي: (أن إبراهيم عليه السلام قال لامرأة إسماعيل: قولي لزوجك غير عتبة بابك) (شطر من خبر طويل ذكره الفاسي في شفاء الغرام بأخبار البلد الحرام 2/4 عن ابن عباس؛ وأخرجه البخاري في الأنبياء 6/397 والنسائي في فضائل الصحابة ص 84 وعبد الرزاق في المصنف 5/109) واستعير العتب والمعتبة لغلظة يجدها الإنسان في نفسه على غيره، وأصله من العتب، وبحسبه قيل: خشنت بصدر فلان، ووجدت في صدره غلظة، ومنه قيل: حمل فلان على عتبة صعبة (انظر: أساس البلاغة ص 292؛ وعمدة الحفاظ: عتب)، أي: حالة شاقة كقول الشاعر:
- 308 - وحملناهم على صعبة زو * راء يعلونها بغير وطاء
(البيت لأبي زبيد الطائي من قصيدة مطلعها:   خبرتنا الركبان أن قد فخرتم * وفرحتم بضربة المكاء
وهو في ديوانه ص 584؛ ونقائض جرير والأخطل ص 160؛ وشرح أشعار الهذليين 1/214)
وقولهم أعتبت فلانا، أي: أبرزت له الغلظة التي وجدت له في الصدر، وأعتبت فلانا: حملته على العتب. ويقال: أعتبته، أي: أزلت عتبه عنه، نحو: أشكيته. قال تعالى: }فما هم من المعتبين﴿[فصلت/24]، والاستعتاب: أن يطلب من الإنسان أن يذكر عتبه ليعتب، يقال: استعتب فلان. قال تعالى:﴾ولا هم يستعتبون{ [النحل/84]، يقال: (لك العتبى) (هذا من دعاء النبي صلى الله عليه وسلم لما خرج إلى الطائف، وصده أهلها فقال: (اللهم إليك أشكو ضعف قوتي، وقلة حيلتي، وهواني على الناس، يا أرحم الراحمين، أنت رب المستضعفين وأنت ربي، إلى من تكلني؟ إلى بعيد يتجهمني، أم إلى عدو ملكته أمري؟ إن لم يكن بك غضب علي فلا أبالي، غير أن عافيتك هي أوسع لي، أعوذ بنور وجهك الذي أشرقت له الظلمات، وصلح عليه أمر الدنيا والآخرة، أن يحل علي غضبك أو أن ينزل بي سخطك، لك العتبى حتى ترضى، ولا حول ولا قوة إلا بك). راجع: الروض الأنف 2/172؛ وزاد المعاد 2/52)، وهو إزالة ما لأجله يعتب، وبينهم أعتوبة، أي: ما يتعاتبون به، ويقال: عتب عتبا: إذا مشى على رجل مشي المرتقي في درجة.
ملخص اللسان:
1.  العَتَبَةُ: أُسْكُفَّةُ البابِ التي تُوطأُ؛ وقيل: العَتَبَةُ العُلْيا. والخَشَبَةُ التي فوق الأَعلى: الحاجِبُ؛ والأُسْكُفَّةُ: السُّفْلى؛ والعارِضَتانِ: العُضادَتانِ، والجمع: عَتَبٌ وعَتَباتٌ.
2.     والعَتَبُ:  الدَّرَج. وتقول: عَتِّبْ لي عَتَبةً في  هذا الموضع إِذا أَردت أَنْ تَرْقى به إلى موضع تَصعَدُ فيه.
3.      وعَتَّبَ عَتَبةً: اتخذها. وعَتَبُ الدَّرَجِ: مَراقِـيها إِذا  كانت من خَشَب؛ وكلُّ مِرْقاةٍ منها عَتَبةٌ.
4.      وعَتَبُ الجبالِ والـحُزون: مَراقِـيها.
5.   والعَتَبانُ: عَرَجُ الرِّجْل.  وعَتَبَ الفحلُ يَعْتِبُ ويَعْتُبُ عَتْباً وعَتَباناً وتَعْتاباً: ظَلَع أَو عُقِلَ أَو عُقِرَ، فمشى على ثلاثِ قوائمَ، كأَنه يَقْفِزُ قَفْزاً؛ وكذلك الإِنسانُ إِذا وثَبَ برجل واحدة، ورفع الأُخرى؛ وكذلك الأَقْطَع إِذا مشى على خشبة، وهذا كله تشبيه، كأَنه يمشي على عَتَب دَرَج أَو  جَبَل أَو حَزْنٍ، فيَنْزُو من عَتَبةٍ إِلى أُخرى
6.      وعَتَبُ العُودِ: ما عليه أَطراف الأَوْتار من مُقَدَّمِه،
7.      وعَتَبَ البرقُ عَتَباناً: بَرَق بَرْقاً وِلاءً.
8.      وأُعْتِبَ العظمُ: أُعْنِتَ بعدَ الجَبْرِ، وهو التَّعْتابُ.
9.      العَتَب، بالتحريك: النقصُ،
10.          وأَصلُ العَتَبِ: الشدَّة؛ وحُمِلَ على عَتَبٍ من  الشَّرِّ وعَتَبةٍ أَي شدَّة؛ يقال: حُمِلَ فلانٌ على عَتَبةٍ كريهةٍ، وعلى  عَتَبٍ كريهٍ من البلاءِ والشرِّ؛
11.          والعَتَبُ: ما دَخَلَ في الأَمر منَ الفَساد؛ ما في طاعةِ  فلان عَتَبٌ أَي التِواءٌ ولا نَبْوةٌ؛ وما في مَوَدَّته عَتَبٌ إِذا كانت  خالصة، لا يَشُوبها فسادٌ؛
12.                         والتَّعَتُّبُ: التَّجَنِّي؛ تَعَتَّبَ عليه، وتَجَنَّى عليه، بمعنى واحدٍ؛
13.           وتَعَتَّبَ عليه أَي وَجَدَ عليه. والعَتْبُ: الـمَوْجِدَةُ. عَتَبَ عليه يَعْتِبُ ويَعْتُبُ عَتْباً وعِتاباً ومَعْتِـبَة ومَعْتَبَةً ومَعْتَباً أَي وجد عليه. والتَّعَتُّبُ والتَّعاتُبُ والـمُعاتَبَةُ: تواصف الموجِدَة. - التَّعَتُّبُ والـمُعاتَبَةُ والعِتابُ: كل ذلك مُخاطَبَةُ الإِدْلالِ وكلامُ الـمُدِلِّينَ أَخِلاَّءَهم، طالبين حُسْنَ مُراجعتهم، ومذاكرة بعضِهم بعضاً ما كَرِهُوه مما كسبَهم الـمَوْجِدَةَ.
14.                         وعاتَبهُ مُعاتَبَـةً وعِتاباً: كلُّ ذلك لامه؛ إِنما العَتْبُ والعُتْبانُ لومُك الرجلَ على إِساءة كانت له إِليك، فاسْتَعْتَبْتَه منها.
15.                         ويقال: ما وَجَدْتُ في قوله عُـِتْباناً؛ وذلك إِذا ذكر أَنه أَعْتَبَكَ، ولم تَرَ لذلك بَياناً.
16.                         والاسْتِعْتابُ: طَلَبُك إِلى الـمُسِـيءِ الرُّجُوعَ عن إِساءَته.
17.                         والعِتْبُ: الرجلُ الذي يُعاتِبُ صاحِـبَه أَو صديقَه في كل شيءٍ، إِشفاقاً عليه ونصيحة له.
18.                         ويقال إِذا تَعاتَبُوا أَصْلَحَ ما بينهم العتابُ.
19.           والعُتْبَـى: الرِّضا. وأَعْتَبَه: أَعْطاه العُتْبَـى ورَجَع إِلى مَسَرَّته؛ وتقول: قد أَعْتَبني فلانٌ أَي تَرَكَ ما كنتُ أَجد عليه من أَجلِه، ورَجَع إِلى ما أَرْضاني عنه، بعد إِسْخاطِه  إِيَّايَ عليه. والعُتْبَـى: اسم على فُعْلى، يوضع موضع الإِعْتاب، وهو الرجوعُ عن الإِساءة إِلى ما يُرْضِـي العاتِبَ. واسْتَعْتَب فلانٌ إِذا طَلب أَن يُعْتَبَ أَي يُرْضَى والـمُعْتَبُ:  الـمُرْضَى.
20.                         وإِن يَسْتَعْتِـبُوا فما هم من الـمُعْتَبِـين؛ فمعناه: إِن يَسْتَقِـيلُوا ربهم لم يُقِلْهم.
21.                         والاعْتِتابُ: الانْصِرافُ عن الشيءِ. واعْتَتَبَ عن الشيءِ: انْصَرَف؛
22.                         وعَتَّبَ الرجلُ: أَبْطَـأَ؛
23.                         والعَتَبُ: ما بين السَّـبَّابة والوُسْطَى؛ وقيل: ما بين الوسطى  والبِنْصَر.
24.                         والعربُ تَكْنِـي عن المرأَة بالعَتَبةِ، والنَّعْلِ، والقارورة، والبيت، والدُّمْيةِ، والغُلِّ، والقَيْدِ.
لسان العرب
● - عتب: العَتَبَةُ: أُسْكُفَّةُ البابِ التي تُوطأُ؛ وقيل: العَتَبَةُ العُلْيا. والخَشَبَةُ التي فوق الأَعلى: الحاجِبُ؛ والأُسْكُفَّةُ: السُّفْلى؛ والعارِضَتانِ: العُضادَتانِ، والجمع: عَتَبٌ وعَتَباتٌ. والعَتَبُ:  الدَّرَج. وعَتَّبَ عَتَبةً: اتخذها. وعَتَبُ الدَّرَجِ: مَراقِـيها إِذا  كانت من خَشَب؛ وكلُّ مِرْقاةٍ منها عَتَبةٌ. وفي حديث ابن النَّحّام،  قال لكعب بن مُرَّةَ، وهو يُحدِّثُ بدَرَجاتِ الـمُجاهد. ما الدَّرَجةُ؟  فقال: أَما إِنَّها ليستْ كعَتَبةِ أُمـِّك أَي إِنها ليست بالدَّرَجة التي  تَعْرِفُها في بيتِ أُمـِّكَ؛ فقد رُوِيَ أَنَّ ما بين الدرجتين، كما بين السماء والأَرض.  وعَتَبُ الجبالِ والـحُزون: مَراقِـيها. وتقول: عَتِّبْ لي عَتَبةً في  هذا الموضع إِذا أَردت أَنْ تَرْقى به إلى موضع تَصعَدُ فيه.  والعَتَبانُ: عَرَجُ الرِّجْل.  وعَتَبَ الفحلُ يَعْتِبُ ويَعْتُبُ عَتْباً وعَتَباناً وتَعْتاباً: ظَلَع أَو عُقِلَ أَو عُقِرَ، فمشى على ثلاثِ قوائمَ، كأَنه يَقْفِزُ قَفْزاً؛ وكذلك الإِنسانُ إِذا وثَبَ برجل واحدة، ورفع الأُخرى؛ وكذلك الأَقْطَع إِذا مشى على خشبة، وهذا كله تشبيه، كأَنه يمشي على عَتَب دَرَج أَو  جَبَل أَو حَزْنٍ، فيَنْزُو من عَتَبةٍ إِلى أُخرى. وفي حديث الزهري في رجل أَنْعَلَ (1)  (1 قوله «في رجل أنعل الخ» تمامه كما بهامش النهاية إن كان ينعل فلا شيء عليه وإن كان ذلك الإنعال تكلفاً وليس من عمله ضمن.) دابةَ رجل فعَتِبَتْ أَي غَمَزَتْ؛ ويروى عَنِتَتْ، بالنون، وسيذكر في موضعه.  وعَتَبُ العُودِ: ما عليه أَطراف الأَوْتار من مُقَدَّمِه، عن ابن  الأَعرابي؛ وأَنشد قول الأَعشى:  وثَنَى الكَفَّ على ذِي عَتَبٍ،  * صَحِلِ الصَّوْتِ بذي زِيرٍ أَبَحّ(2)  (2 قوله «صحل الصوت» كذا في المحكم والذي في التهذيب والتكملة يصل الصوت.)  العَتَبُ: الدَّسْتاناتُ. وقيل: العَتَبُ: العِـيدانُ المعروضة على وجْه  العُودِ، منها تمدُّ الأَوتار إِلى طرف العُودِ.  وعَتَبَ البرقُ عَتَباناً: بَرَق بَرْقاً وِلاءً.  وأُعْتِبَ العظمُ: أُعْنِتَ بعدَ الجَبْرِ، وهو التَّعْتابُ. وفي حديث  ابن المسيب: كلُّ عظمٍ كُسِر ثم جُبِرَ غير منقوصٍ ولا مُعْتَبٍ، فليس فيه إِلا إِعْطاءُ الـمُداوِي، فإِن جُبِـرَ وبه عَتَبٌ، فإِنه يُقَدَّر  عَتَبُهُ بقيمة أَهل البَصر. العَتَب، بالتحريك: النقصُ، وهو إِذا لم  يُحْسِنْ جَبْره، وبقي فيه ورَم لازم أَو عَرَجٌ. يقال في العظم المجبور:  أُعْتِبَ، فهو مُعْتَبٌ. وأَصلُ العَتَبِ: الشدَّة؛ وحُمِلَ على عَتَبٍ من  الشَّرِّ وعَتَبةٍ أَي شدَّة؛ يقال: حُمِلَ فلانٌ على عَتَبةٍ كريهةٍ، وعلى  عَتَبٍ كريهٍ من البلاءِ والشرِّ؛ قال الشاعر:  يُعْلى على العَتَبِ الكَريهِ ويُوبَسُ  ويقال: ما في هذا الأَمر رَتَبٌ، ولا عَتَبٌ أَي شِدَّة. وفي حديث  عائشة، رضي اللّه تعالى عنها: إِنَّ عَتَبات الموتِ تأْخُذُها، أَي شدائدَه.  والعَتَبُ: ما دَخَلَ في الأَمر منَ الفَساد؛ قال:  فما في حُسْنِ طاعَتِنا،  * ولا في سَمْعِنا عَتَبُ  وقال:  أَعْدَدْتُ، للـحَرْبِ، صارِماً ذكَراً  * مُجَرَّبَ الوَقْعِ، غير ذِي عَتَبِ  \<ص:577>  أَي غيرَ ذِي التِواءٍ عند الضَّريبة، ولا نَبْوة. ويقال: ما في طاعةِ  فلان عَتَبٌ أَي التِواءٌ ولا نَبْوةٌ؛ وما في مَوَدَّته عَتَبٌ إِذا كانت  خالصة، لا يَشُوبها فسادٌ؛ وقال ابن السكيت في قول علقمة:  لا في شَظاها ولا أَرْساغِها عَتَبُ(1)  (1 قوله «لا في شظاها الخ» عجزه كما في التكملة:  ولا السنابك أفناهن تقليم  ويروى عنت، بالنون والمثناة الفوقية)  أَي عَيْبٌ، وهو من قولك: لا يُتَعَتَّبُ عليه في شيءٍ.  والتَّعَتُّبُ: التَّجَنِّي؛ تَعَتَّبَ عليه، وتَجَنَّى عليه، بمعنى واحدٍ؛ وتَعَتَّبَ عليه أَي وَجَدَ عليه.  والعَتْبُ: الـمَوْجِدَةُ. عَتَبَ عليه يَعْتِبُ ويَعْتُبُ عَتْباً وعِتاباً ومَعْتِـبَة ومَعْتَبَةً ومَعْتَباً أَي وجد عليه. قال الغَطَمَّشُ الضَّـبِّـيُّ، وهو من بني شُقْرة بنِ كعب بن ثَعْلبة بن ضَبَّة، والغَطَمَّشُ الظالِمُ الجائر:  أَقُولُ، وقد فَاضَتْ بعَيْنِـيَ عَبْرةٌ:  * أَرَى الدَّهْرَ يَبْقَى، والأَخِلاَّءُ تَذْهَبُ  أَخِلاَّيَ! لو غَيْرُ الـحِمام أَصابَكُمْ،  * عَتَبْتُ، ولكنْ ليسَ للدَّهْرِ مَعْتَبُ  وقَصَرَ أَخِلاَّيَ ضرورةً، ليُثْبِتَ باءَ الإِضافة، والرواية الصحيحة: أَخِلاَّءَ، بالمد، وحذف ياء الإِضافة، وموضع أَخِلاَّءَ نصبٌ بالقول، لأَن قوله أَرى الدهر يبقى، متصلٌ بقوله أَقول وقد فاضت؛ تقديره أقول وقد بَكَيْتُ، وأَرى الدهرَ باقياً، والأَخِلاَّءَ ذاهبين، وقوله عَتَبْتُ أَي سَخِطْتُ، أَي لو أُصبْتُمْ في حَرْب لأَدْركنا بثأْركم وانتصرنا، ولكن الدهرَ لا يُنْتَصَرُ منه. وعاتَبهُ مُعاتَبَـةً وعِتاباً: كلُّ ذلك لامه؛ قال الشاعر:  أُعاتِبُ ذا الـمَودَّةِ من صَديقٍ،  * إِذا ما رَابَني منه اجْتِنابُ  إِذا ذَهَبَ العِتابُ، فليس وُدٌّ،  * ويَبْقَى الوُدُّ ما بَقِـيَ العِتابُ  ويقال: ما وَجَدْتُ في قوله عُـِتْباناً؛ وذلك إِذا ذكر أَنه أَعْتَبَكَ،  ولم تَرَ لذلك بَياناً. وقال بعضهم: ما وَجَدْتُ عنده عَتْباً ولا  عِتاباً؛ بهذا المعنى. قال الأَزهري: لم أَسمع العَتْبَ والعُتْبانَ والعِتاب بمعنى الإِعْتابِ، إِنما العَتْبُ والعُتْبانُ لومُك الرجلَ على إِساءة كانت له إِليك، فاسْتَعْتَبْتَه منها. وكلُّ واحد من اللفظين يَخْلُصُ للعاتِب، فإِذا اشتركا في ذلك، وذَكَّرَ كلُّ واحدٍ منهما صاحبَه ما فَرَطَ منه إِليه من الإِساءة، فهو العِتابُ والـمُعاتَبة.  فأَمـَّا الإِعْتابُ والعُتْبَـى: فهو رُجوعُ الـمَعْتُوب عليه إِلى ما  يُرْضِـي العاتِبَ.  والاسْتِعْتابُ: طَلَبُك إِلى الـمُسِـيءِ الرُّجُوعَ عن إِساءَته.  والتَّعَتُّبُ والتَّعاتُبُ والـمُعاتَبَةُ: تواصف الموجِدَة. قال الأَزهري: التَّعَتُّبُ والـمُعاتَبَةُ والعِتابُ: كل ذلك مُخاطَبَةُ الإِدْلالِ وكلامُ الـمُدِلِّينَ أَخِلاَّءَهم، طالبين حُسْنَ مُراجعتهم، ومذاكرة بعضِهم بعضاً ما كَرِهُوه مما كسبَهم الـمَوْجِدَةَ.  وفي الحديث: كان يقول لأَحَدِنا عند الـمَعْتِـبَة: ما لَهُ تَرِبَتْ  يمينُه؟ رويت المعْتَبَة، بالفتح والكسر، من الـمَوْجِدَة.  والعِتْبُ: الرجلُ الذي يُعاتِبُ صاحِـبَه أَو صديقَه في كل شيءٍ،  إِشفاقاً عليه ونصيحة له.  \<ص:578>  والعَتُوبُ: الذي لا يَعْمَلُ فيه العِتابُ.  ويقال: فلانٌ يَسْتَعْتِبُ من نَفْسه، ويَسْتَقِـيلُ من نفسه، ويَسْتَدْرِك من نفسه إِذا أَدْرَكَ بنفسه تَغْييراً عليها بحُسْن تقدير وتدبير. والأُعْتُوبةُ: ما تُعُوتِبَ به، وبينهم أُعْتُوبة يَتَعاتَبُون بها.ويقال إِذا تَعاتَبُوا أَصْلَحَ ما بينهم العتابُ.  والعُتْبَـى: الرِّضا.  وأَعْتَبَه: أَعْطاه العُتْبَـى ورَجَع إِلى مَسَرَّته؛ قال ساعدةُ بن جُؤَيَّةَ:  شابَ الغُرابُ، ولا فُؤادُك تارِكٌ  * ذِكْرَ الغَضُوبِ، ولا عِتابُك يُعْتَبُ  أَي لا يُسْتَقْبَلُ بعُتْبَـى. وتقول: قد أَعْتَبني فلانٌ أَي تَرَكَ ما كنتُ أَجد عليه من أَجلِه، ورَجَع إِلى ما أَرْضاني عنه، بعد إِسْخاطِه  إِيَّايَ عليه. وروي عن أَبي الدرداءِ أَنه قال: مُعاتَبة الأَخِ خيرٌ  من فَقْدِه. قال: فإِن اسْتُعْتِبَ الأَخُ، فلم يُعْتِبْ، فإِنَّ مَثَلَهم فيه، كقولهم: لك العُتْبَـى بأَنْ لا رَضِـيتَ؛ قال الجوهري: هذا إِذا  لم تُرِدِ الإِعْتابَ؛ قال: وهذا فِعْلٌ مُحَوَّلٌ عن موضعه، لأَن أَصْلَ  العُتْبَـى رجوعُ الـمُسْتَعتِبِ إِلى مَحبَّةِ صاحبه، وهذا على ضدِّه.  تقول: أُعْتِـبُكَ بخلاف رِضاكَ؛ ومنه قول بِشْر بن أَبي خازمٍ:  غَضِـبَتْ تَميمٌ أَنْ تَقَتَّلَ عامِرٌ،  *  يومَ النِّسارِ، فأُعْتِـبُوا بالصَّيْلَمِ  أَي أَعْتَبْناهم بالسَّيْف، يعني أَرْضَيْناهم بالقَتْل؛ وقال شاعر:  فَدَعِ العِتابَ، فَرُبَّ شَرٍّ  * هاجَ، أَوَّلهُ، العِتاب  والعُتْبَـى: اسم على فُعْلى، يوضع موضع الإِعْتاب، وهو الرجوعُ عن الإِساءة إِلى ما يُرْضِـي العاتِبَ.  وفي الحديث: لا يُعاتَبُونَ في أَنفسهم، يعني لعِظَمِ ذُنُوبهم  وإِصْرارِهم عليها، وإِنما يُعاتَبُ من تُرْجَى عنده العُتْبَـى أَي الرُّجوعُ عن الذنب والإِساءة. وفي المثل: ما مُسِـيءٌ من أَعْتَبَ.  وفي الحديث: عاتِـبُوا الخَيْلَ فإِنها تُعْتِبُ؛ أَي أَدِّبُوها ورَوِّضُوها للـحَرْبِ والرُّكُوبِ، فإِنها تَتَـأَدَّبُ وتَقْبَلُ العِتابَ.واسْتَعْتَبَه: كأَعْتَبه. واسْتَعْتَبه: طَلب إِليه العُتْبَـى؛ تقول: اسْتَعْتَبْتُه فأَعْتَبَنِـي أَي اسْتَرْضَيْته فأَرْضاني.  واسْتَعْتَبْتُه فما أَعْتَبَني، كقولك: اسْتَقَلْته فما أَقالَني.  والاستِعتابُ: الاستِقالة.  واسْتَعْتَب فلانٌ إِذا طَلب أَن يُعْتَبَ أَي يُرْضَى والـمُعْتَبُ:  الـمُرْضَى. وفي الحديث: لا يَتَمَنَّيَن أَحدُكم الموتَ، إِما مُحْسِناً  فلَعَلَّه يَزْداد، وإِمّا مُسِـيئاً فلعله يَسْتَعْتِبُ؛ أَي يرْجِـعُ عن الإِساءة ويَطْلُبُ الرضا. ومنه الحديث: ولا بَعْدَ الموْتِ من مُسْتَعْتَبٍ؛ أَي ليس بعد الموت من اسْتِرْضاءٍ، لأَن الأَعمال بَطَلَتْ، وانْقَضَى زَمانُها، وما بعد الموْت دارُ جزاءٍ لا دارُ عَمَلٍ؛ وقول أَبي الأَسْود:  فأَلْفَيْتُه غيرَ مُسْتَعْتِبٍ،  * ولا ذَاكِرَ اللّهِ إِلا قليلا  يكون من الوجهين جميعاً. وقال الزجاج قال الحسن في قوله تعالى: وهو الذي جعلَ الليل والنهارَ خِلْفَةً لمن أَراد أَن يَذَّكَّر أَو أَرادَ شُكوراً؛ قال: من فاتَهُ عَمَلُه من الذِّكْر والشُّكْر بالنهار كان له  \<ص:579>  في الليل مُسْتَعْتَبٌ، ومن فاته بالليل كان له في النهار مُسْتَعْتَبٌ. قال: أُراه يَعْنِـي وقتَ اسْتِعْتابٍ أَي وقتَ طَلَبِ عُتْبـى، كأَنه أَراد وقت اسْتِغفار. وفي التنزيل العزيز: وإِن يُسْتَعْتبُوا فما هم من  الـمُعْتِـبِين؛ معناه: إِن أَقالَهُم اللّهُ تعالى، وردَّهم إِلى الدنيا لم  يُعْتِـبُوا؛ يقول: لم يَعْمَلُوا بطاعةِ اللّهِ لِـما سَبَقَ لهم في عِلْمِ اللّهِ من الشَّقاءِ. وهو قوله تعالى: ولو رُدُّوا لَعادُوا لِـما نُهوا عنه وإِنَّهم لكاذبون؛ ومن قرأَ: وإِن يَسْتَعْتِـبُوا فما هم من الـمُعْتَبِـين؛ فمعناه: إِن يَسْتَقِـيلُوا ربهم لم يُقِلْهم. قال الفراءُ: اعْتَتَبَ فلانٌ إِذا رَجعَ عن أَمر كان فيه إِلى غيره؛ من قولهم: لك العُتْبَى أَي الرجوعُ مما تَكْرَهُ إِلى ما تُحِبُّ.  والاعْتِتابُ: الانْصِرافُ عن الشيءِ. واعْتَتَبَ عن الشيءِ: انْصَرَف؛ قال الكميت:  فاعْتَتَبَ الشَّوْقُ عن فُؤَادِيَ، والـ  * ـشِّعْرُ إِلى مَنْ إِليه مُعْتَتَبُ  واعْتَتَبْتُ الطريقَ إِذا تركتَ سَهْلَهُ وأَخَذْتَ في وَعْرِه.  واعْتَتَبَ أَي قَصَدَ؛ قال الـحُطَيْئةُ:  إِذا مَخارِمُ أَحْناءٍ عَرَضْنَ له،  * لم يَنْبُ عنها وخافَ الجَوْرَ فاعتَتَبا  معناه: اعْتَتَبَ من الجبل أَي رَكِـبَهُ ولم يَنْبُ عنه؛ يقول: لم  يَنْبُ عنها ولم يَخَفِ الجَوْرَ. ويقال للرجل إِذا مَضَى ساعةً ثم رَجَع: قد اعْتَتَبَ في طريقه اعْتِتاباً، كأَنه عَرَضَ عَتَبٌ فتَراجَعَ.  وعَتيبٌ: قبيلة. وفي أَمثال العرب: أَوْدَى كما أَوْدَى عَتِـيبٌ؛ عَتِـيبٌ: أَبو حيٍّ من اليمن، وهو عَتِـيبُ بنُ أَسْلَمَ بن مالك بن شَنُوءة بن تَديلَ، وهم حَيٌّ كانوا في دِينِ مالكٍ، أَغارَ عليهم بعضُ الملوكِ فَسَبَـى الرجالَ وأَسَرَهم واسْتَعْبَدَهُم، فكانوا يقولون: إِذا كَبِرَ صِـبيانُنا لم يتركونا حتى يَفْتَكُّونا، فما زالوا كذلك حتى هلكوا، فضَرَبَتْ بهم العربُ مثلاً لمن ماتَ وهو مغلوب، وقالت: أَوْدَى عَتيبٌ؛ ومنه قول عَدِيّ بن زيد:  تُرَجِّيها، وقد وَقَعَت بقُرٍّ،  * كما تَرْجو أَصاغِرَها عَتِـيبُ  ابن الأَعرابي: الثُّبْنة ما عَتَّبْتَه من قُدَّام السراويل. وفي حديث  سَلْمان: أَنه عَتَّبَ سراويلَه فتَشَمَّرَ. قال ابن الأَثير: التَّعْتِـيبُ أَن تُجْمَعَ الـحُجْزَةُ وتُطْوى من قُدَّام.  وعَتَّبَ الرجلُ: أَبْطَـأَ؛ قال ابن سيده: وَأُرى الباءَ بدلاً من ميم  عَتَّمَ.  والعَتَبُ: ما بين السَّـبَّابة والوُسْطَى؛ وقيل: ما بين الوسطى  والبِنْصَر. والعِتْبانُ: الذكر من الضِّباع، عن كراع. وأُمُّ عِتْبانٍ وأُمُّ عَتَّابٍ: كلتاهما الضَّبُعُ، وقيل: إِنما سميت بذلك لعَرَجها؛ قال ابن سيده: ولا أَحُقُّه.  وعَتَبَ من مكانٍ إِلى مكانٍ، ومن قولٍ إِلى قولٍ إِذا اجتاز من موضع إِلى موضع، والفعل عَتَبَ يَعْتِبُ. وعَتَبَةُ الوادي: جانبه الأَقصى الذي يَلي الجَبَلَ. والعَتَبُ: ما بين الجبلين. والعربُ تَكْنِـي عن المرأَة(1)  (1 قوله «والعرب تكني عن المرأة الخ» نقل هذه العبارة الصاغاني وزاد عليها الريحانة والقوصرة والشاة والنعجة.) بالعَتَبةِ، والنَّعْلِ، والقارورة، والبيت، والدُّمْيةِ، والغُلِّ، والقَيْدِ.  وعَتِـيبٌ: قبيلة.  وعَتَّابٌ وعِتْبانٌ ومُعَتِّبٌ وعُتْبة وعُتَيْبةُ: كلُّها أَسماءٌ.  \<ص:580>  وعُتَيْبَةُ وعَتَّابةُ: من أَسماءِ النساءِ.  والعِتابُ: ماءٌ لبني أَسدٍ في طريق المدينة؛ قال الأَفوه:  فأَبْلِـغْ، بالجنابةِ، جَمْعَ قَوْمِـي،  *  ومَنْ حَلَّ الـهِضابَ على العِتابِ
مقاييس اللغة:
(عتب) العين والتاء والباء أصلٌ صحيح، يرجع كله إلى الأمر فيه بعضُ الصُّعوبة من كلامٍ أو غيره. من ذلك العَتَبة، وهي أسكُفَّة الباب، وإنَّما سمِّيت بذلك لارتفاعها عن المكان المطمئنّ السَّهل. وعَتَبات الدُّرْجة: [مَرَاقيها]، كلُّ مِرقاةٍ من الدُّرْجة عتَبة. ويشبّه بذلك العتَباتُ تكون في الجبال، والواحدة عَتَبة، وتجمع أيضاً على عَتَب. وكلُّ شيء جَسَا وجفا فهو يشتقُّ له هذا اللفظ، يقال فيه عَتَبٌ، إذا اعتراه ما يغيِّره عن الخُلوص. قال:
فما في حُسْن طاعتِنا  *** ولا في سَمْعِنا عَتَب([30])
وقال في وصف سيف:
* مُجرّبَ الوَقعِ غيرَ ذي عَتَبِ([31]) *
أي غير ملتوٍ عن الضَّريبة ولا نابٍ عنها.
ويقولون: حُمِل فلانٌ على عَتَبةٍ كريهة* وعَتَب كريه من بلاءٍ وشرّ.
قال المتلمَّس:
* يُعْلَى على العَتَب الكريهِ ويُوبَسُ([32]) *
ويقال للفحَل المعقول أو الظَّالع إذا مَشَى على ثلاثِ قوائم كأنّه يَقفِز: عَتَب عَتَباناً([33]) . قال الخليل: وهذا تشبيهٌ، كأنّه يمشي على عتبات الدّرجةِ فينزُو من عَتبةٍ إلى عتبة. ويقال عتِّب لنا عَتبةً، أي اتَّخذْها.
ومن الباب، وهو القياسُ الصحيح: العَتْب: المَوْجِدة. تقول: عَتَبتُ على فلان عَتْباً ومَعْتَِبَة، أي وَجَدْت عليه. ثم يشتقّ منها فيقال: أعتَبَني، أي ترك [ما كنت([34]) ] أجد عليه ورجع إلى مَسَرَّتي([35]) ؛ وهو مُعْتِب راجعٌ عن الإساءة. وأنشد:
عتبتُ على جُمْلٍ ولستُ بشامتٍ *** بجُملٍ وإن كانت بها النّعلُ زلَّتِ
ويقولون: أعطانِي العُتْبَى، أي أعتَبني. ولك العُتْبَى، أي أعطيتك العتبَى. والتعتُّب، إذا قال هذا وهذا يَصِفان الموجِدة([36]) . وكذلك المعاتبة، إذا لامك واستزادك قلت عاتِبْني. قال:
إذا ذهب العتابُ فليس حُبٌّ *** ويبقى الحبُّ ما بقي العتابُ([37])
ويقال للرّجُل إذا طَلب أنْ يُعتَب: قد استَعتَب. قال أبو الأسود:
فعاتبتُه ثم راجعته  *** عتاباً رقيقاً وقولاً أصيلا
فألفيتُه غيرَ مستعتبٍ  *** ولا ذاكِرَ اللهَِ إلاّ قليلا([38])
وقال بعضهم: ما رأيت عند فلان عُتْباناً، إذا أردت أنّه أعتبك ولم تر لذلك بَياناً.
القاموس المحيط:
العَتَبَةُ، مُحَرَّكَةً أُسْكُفَّةُ البابِ، أو العُلْيا منهُما، والشِّدَّةُ، والْأَمْرُ الكريهُ، كالعَتَبِ مُحَرَّكَةً، والمرأةُ. والعَتَبُ ما بينَ السَّبَّابةِ والوُسْطَى، أو مابينَ الوُسْطَى والبِنْصِرِ، والفَسادُ، والعيدانُ المَعْروضةُ على وجهِ العُودِ، منها تُمَدُّ الْأَوْتارُ إلى طَرَفِ العُودِ، والغليظُ من الأرضِ، وجَمْعُ العَتَبَةِ. والعَتْبُ المَوْجِدةُ، كالعَتَبَانِ والمَعْتَبِ والمَعْتَبَةِ والمَعْتِبَة، والمَلامةُ، كالعِتابِ والمُعاتَبَةِ والعِتِّيبى، والظَّلَعُ، والمَشْيُ على ثَلاثِ قَوائمَ من العُقْرِ، وأن تَثِبَ بِرِجْلٍ وتَرْفَعَ الْأُخْرَى.
كالعَتَبَانِ، مُحَرَّكَةً، والتَّعْتابِ، يَعْتُبُ ويَعْتِبُ في الكلِّ. والتَّعتُّبُ والتَّعاتُبُ والمُعاتَبَةُ: تَواصُفُ المَوْجِدةِ، ومُخاطَبةُ الإِدْلالِ. والعِتْبُ، بالكسر: المُعاتِبُ كثيراً. والْأُعْتُوبةُ: ما تُعوتِبَ به. والعُتْبَى، بالضم: الرِّضا. واسْتَعْتَبَه: أعْطاه العُتْبى، كأَعْتَبَه، وطَلَبَ إليه العُتْبَى، ضِدٌّ. وأعْتَبَ: انْصَرَفَ، كاعْتَتَبَ. وأُمُّ عِتابٍ، ككِتابٍ، وأُمُّ عِتْبانٍ، بالكسر: الضَّبُعُ. وعَتِيبُ: قَبيلَةٌ أغارَ عليهم مَلِكٌ، فَسَبَى الرِّجالَ، وكانوا يقولون: إذا كَبِرَ صِبْيانُنا لم يَتْرُكونا حتى يَفْتَكُّونا، فلم يَزالوا عِندَه حتى هَلَكوا، فقيلَ: " أوْدَى عَتِيبُ " . وعِتْبانُ، بالكسر، ومُعَتِّبٌ، كمُحَدِّثٍ، وعُتْبَةُ، بالضم، وعُتَيْبَةُ، كجُهَيْنَةَ: أسماءٌ. وجُفْرَةُ عَتِيبٍ: مَحَلَّةٌ بالبَصْرَةِ. والعَتُوبُ: من لاَ يَعْمَلُ فيه العِتابُ، والطريقُ. وقَرْيَةٌ عَتيبةٌ: قَليلةُ الخَيْرِ. واعْتَتَبَ: رَجَعَ عن أمْرٍ كان فيه إلى غيرِه، ومن الجَبَلِ: رَكِبَه ولم يَنْبُ عنه، والطريقَ: تَرَكَ سَهْلَه وأخَذَ في وَعْرِه، وقَصَدَ في الْأَمْرِ.
والتَّعْتيبُ: أن تَجْمَعَ الحُجْزَةَ وتَطْويها من قُدَّامٍ، وأن تَتَّخِذَ عَتَبَةً. وفلان لا يَتَعَتَّبُ بشيءٍ: لا يُعابُ. و " إن يَسْتَعْتِبوا فما هُم من المُعْتَبينَ " ، أي: إن يَسْتَقيلوا رَبَّهُم لم يُقِلْهُم، أي: لم يَرُدَّهُم إلى الدُّنْيا. وعَتَّابَةُ: من أسْمائِهنَّ. وما عَتَبْتُ بابَه: لم أطَأْ عتَبَتَهُ.
تاج العروس:
عتب
العَتَبَةُ مُحَرَّكَةً كَذَا في نُسْخَتِنَا وسَقَطَ مِنْ نُسْخَةِ شَيْخِنَا : أُسْكُفَّة البَابِ الَّتِي تُوطَأُ أَو العَتَبَةُ العُلْيَا مِنْهُمَا والخَشَبَةُ الَّتِي فَوْقَ الأَعْلَى : الحَاجِبُ والأُسْكُفَّةُ السُّفْلَى والعَارِضَتَان العُضَادَتَانِ وقَد تقدمت الإِشَارَةُ إِلَيْه في ح ج ب والجَمْعُ عَتَبٌ وعَتَبَاتٌ . والعَتَبُ أَيْضَاً الدَّرَجُ وَعَتَّب عَتَبَةً : اتَّخَذَهَا . وَعَتَبُ الدَّرَجِ . مَرَاقِيهَا إِذَا كَانَت مِنْ خَشَبٍ وكُلُّ مِرْقَاةِ منْها عَتَبَةٌ . وفي حَدِيثِ ابن النَّحَّام قَالَ لِكعْب بن مُرَّةَ وَهُوَ يُحَدِّثُ بِدَرَجَاتِ المُجَاهِدِين : ما الدَّرَجَةُ ؟ : فَقَال : أَمَا إِنَّهَا لَيْسَتْ كَعَتَبَةٍ أُمِّك . أَيْ أَنَّهَا لَيْسَت بِالدَّرَجَة الَّتِي تَعْرِفُهَا فِي بَيْتِ أُمِّكَ فَقَدْ رُوِي أَنَّ مَا بَيْنَ الدَّرَجَتَيْن كَمَا بَيْنَ السَّمَاءِ والأَرْضِ وتَقُولُ : عَتِّب لِي عَتَبَةً فِي هَذَا المَوْضِعِ إِذَا أَردْتَ أَنْ تَرْقَى بِهِ إِلَى مَوْضِعٍ تَصْعَدُ فِيهِ . والعَتَبَةُ : الشِّدَّةُ والأَمْرُ الكَرِيهُ كالعَتَبِ محركة أَي فِيهِمَا . وحُمِلَ عَلَى عَتَبٍ من الشَّرِّ وَعَتَبَة أَي شِدَّة . . ويُقَالُ : مَا فِي هَذَا الأَمْرِ رَتَبٌ ولا عَتَبٌ أَي شِدَّةٌ . وفي حَدِيثِ عَائِشَة إِنَّ عَتَبَاتِ المَوْتِ تَأْخُذُها أَي شَدَائِده . وحُمِل فُلاَنٌ على عَتَبَةِ كَرِيهَةٍ وعلى عَتَبٍ كَرِيهٍ منَ البَلاَءِ والشَّرِّ . قَال الشَّاعِر :
" يُعْلَى عَلَى العَتَبِ الكَرِيه ويُوبَسُ
العَرَبُ تَكْنِي عَنِ المَرْأَة بالعَتَبة والنَّعْلِ والقَارُورَةِ والبَيْتِ والدُّمْيَةِ والغُلِّ والقَيْدِ والرَّيْحَانَةِ والقَوْصَرَّةِ والشَّاةِ والنَّعْجَةِ . ومِنْه حَدِيثُ إِبرَاهِيمَ الخليل عَلَيْهِ السَّلاَم : غَيِّر عَتَبَة بَابِك . والعَتَبُ أَي مُحَرَّكَةً أَطْلقَه لاسْتِغْنَائِه عَنْ ضَبْطِهِ بِمَا قَبْلَه كَمَا هُوَ عَادتُه : مَا بَيْنَ السَّبَّابَةِ والوُسْطَى أَوْ مَا بَيْنَ الوُسْطَى والبِنْصرِ . والعَتَبُ : مَا بَيْنَ الجَبَلَيْنِ : وعَتَبَةُ الوَادِي : جَانِبُه الأَقْصَى الَّذِي يَلِي الجَبَلَ . العَتَب : ما دَخَلَ في الأَمْرِ من الفَسَادِ . والعَتَبُ في العَظْم : النَّقْصُ وَهُوَ إِذَا لم يُحْسَنْ جَبْرُه وَبَقِيَ فِيهِ وَرَمٌ لاَزِم أَو عَرَجٌ . وبِهِ فُسِّر حَدِيثُ ابْنِ المُسَيِّب كُلُّ عَظْمٍ كُسِرَ ثَمَّ جُبِر غَيْرَ مَنْقُوصٍ وَلاَ مُعْتَبٍ فَلَيْسَ فِيهِ إِلاَّ إِعْطَاء المُدَاوِي فإِنْ جُبِرَ وبِهِ عَتَبٌ فإِنَّهُ يُقَدَّر عَتَبُهِ بِقيمَةِ أَهْلِ البَصَرِ قَالَ :
فَمَا فِي حُسْنِ طَاعَتِنَا ... وَلاَ فِي سَمْعِنَا عَتَبُ وَعَتَبُ السَّيْفِ : الْتِوَاؤُه عِنْدَ الضَّرِيبَة ونَبْوَتُه قَالَ :
أَعْدَدْتُ للحَرْبِ صَارماً ذَكَراً ... مُجَرَّبَ الوَقْعِ غَيْرَ ذِي عَتَبِ ويُقَالُ : مَا فِي طَاعَةِ فُلاَنٍ عَتَبٌ أَي الْتِوَاءٌ ولا نَبْوَةٌ . ومَا فِي مَوَدَّتِه عَتَبٌ إِذَا كانَتْ خَالِصَةً لا يَشُوبُها فَسَاد . والعَتَبُ : العَيْبُ : قَالَ عَلْقَمَةُ بنُ عَبَدَة :
" لاَ فِي شَظَاهَا ولا أَرْسَاغِهَا عَتَبٌ أَي عَيْبٌ وهو مِنْ قَوْلِكَ لا يُتَعَيَّبُ عَلَيْه فِي شَيْء قَالَهُ ابنُ السِّكِّيت . عَتَبُ العُودِ : مَا عَلَيْه أَطْرَافُ الأَوْتَارِ مِنْ مُقَدَّمِهِ عَنِ ابْنِ الأَعْرَابِيّ وأَنْشَدَ قَوْلَ الأَعْشَى :
وثَنَى الكَفَّ عَلَى ذِي عَتَبٍ ... يَصِلُ الصَّوْتَ بِذي زِيرٍ أَبحّْ العَتَبُ : الدَّسْتَانَاتُ قَالَه أَبُو سَعِيد وقيل : العَتَبُ : العِيدَانُ المَعْرُوضَةُ عَلَى وَجْهِ العُودِ مِنْهَا تُمَدُّ الأَوْتَارُ إِلَى طَرَفِ العُودِ . العَتَب : الغِلَظُ مِنَ الأَرْضِ وَعَتَبُ الجِبَالِ والحُزُونِ : مَرَاقِيها العَتَبُ جَمْعُ العَتَبَة أَي عَتَبَةِ البَابِ كالعَتَبَاتِ وقد تَقَدَّم . والعَتْبُ أَي بفَتْح فَسُكُونٍ : المَوْجِدَةُ بِكَسْرِ الجيمِ وهو الغَضَب الَّذِي يَحْصُل مِنْ صَدِيق كالعَتَبَانِ مُحَرَّكَة هَكَذَا في نُسْخَتِنَا وضَبْطَه شَيْخُنَا بالضَّمِّ وَهُوَ في بَعْضِ الأَمَّهَاتِ بالكَسْرِ . والمَعْتَبُ كمَقْعَدٍ والمَعْتَبَةُ بِزِيَادَةِ الهَاء والمَعْتِبَةُ بكَسْرِ التَّاءِ المُثَنَّاةِ لا المِيم كَمَا وَهِم فِيهِ بَعْضُهُم وبِهِمَا رُوِي في الحَدِيث : كَانَ يَقُولُ لأَحَدِنَا عِنْدَ المَعْتِبَة : مَالَه تَرِبَتْ يَمِينُه . يقال : عَتَبَ عَلَيْه إِذَا وَجَدَ عَلَيْهِ قَال الغَطَمَّشُ الضَّبِّيُّ وهُوَ مِنْ بَنِي شَقِرَة بْنِ كَعْبِ بْنِ ثَعْلَبَةَ ابْنِ ضَبَّةَ :
" أَقُولُ وَقَدْ فَاضَتْ لعَيْنِيَ عَبْرَةٌأَرَى الدَّهْرَ يَبْقَى والأَخِلاَّءُ تَذْهَبُ
" أَخِلاَّيَ لَوْ غَيْرُ الحِمَامِ أَصَابَكُمعَتَبْتُ وَلكِنْ مَا عَلَى الدَّهْرِ مَعْتَبُ عَتَبْتُ أَي سَخِطْتُ أَيْ لو أُصِبْتُم في حَرْبٍ لأَدْرَكْنَا بثَأْركمْ وانْتَصَرْنَا ولَكِنّ الدَّهْرَ لا يُنْتَصَرُ مِنْهُ . العَتْبُ : المَلاَمَة كالعِتَابِ والمُعَاتَبَة . عَاتبَه مُعَاتَبَة وعِتَاباً : لامَهُ . قَالَ :
أُعَاتِبُ ذَا المَوَدَّةِ مِنْ صَدِيقٍ ... إِذَا مَا رَابَنِي مِنْهُ اجْتِنَابُ
إِذَا ذَهَبَ العِتَابُ فَلَيْسَ وُدٌّ ... وَيَبْقَى الوُدُّ مَا بَقِي العِتَابُ
والعِتِّيبَى بالكَسْر كخِلِّيفى . ويُقَالُ : مَا وَجَدْتُ ي قَوْله عُتْبَاناً وذَلِكَ إِذَا ذَكَر أَنَّه أَعْتَبَك ولم تَرَ لِذلِك بَيَاناً . وقَال بَعْضُهم : ما وَجَدْتُ عِنْدَه عَتْباً ولا عِتَاباً . قَالَ الأَزْهَرِيُّ : لَمْ أَسْمَع العَتْبَ والعُتْبَانَ والعِتَابَ بِمَعْنَى الإِعْتَابِ إِنَّمَا العَتْبُ والعُتْبَانُ : لَوْمُكَ الرَّجلَ عَلَى إِسَاءَةٍ كَانَتْ لَهُ إِلَيْكَ فاسْتَعْتَبْتَه مِنْهَا وكُلُّ وَاحِدٍ مِنَ اللَّفْظَيْنِ يَخْلُص للعَاتِب فإِذَا اشْتَرَكَا فِي ذَلِك وذَكَّر كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا صَاحِبَه مَا فَرَط مِنْهُ إِلَيْه من الإِسَاءَةِ فَهُوَ العِتَابُ والمُعَاتَبَةُ . وسَيَأْتِي مَعْنَى الإِعْتَابِ والاسْتِعْتَاب . العَتْبُ في الفَحْلِ : الظَّلَعُ أَوِ العَقْلُ أَو العُقْرُ . العَتْبُ فِيهُ أَيْضاً : المَشْيُ على ثَلاثِ قَوَائِمَ مِنَ العُقْرِ أَو العَقْل كأَنه يَقْفِز قَفْزاً . العَتْب فِيكَ : أَنْ تَثِبَ بِرِجْلٍ وَاحِدَة وتَرْفَعَ الأُخْرَى وكَذَلِكَ الأَقْطَعُ إِذَا مَشَى عَلَى خَشَبَة وَهَذَا كُلُّه تَشْبِيهٌ كأَنَّه يَمْشِي عَلَى عَتَبِ دَرَجٍ أَوْ جَبَلٍ أَو حَزْنِ فَيَنْزُو مِنْ عَتَبَةٍ إِلَى أُخْرَى . وِفِي حَدِيثِ الزُّهْرِيِّ في رَجُلٍ أَنْعَلَ دَابَّة رَجُلٍ فَعَتِبَتْ أَي غَمَزَتْ ويُرْوَى عَنِنَتْ بالنُّونِ وسَيَأْتِي في مَوْضِعِه كَالعَتَبَانِ مُحَرَّكة وَهُوَ عَرَجُ الرِّجْلِ . والتَّعْتَابُ أَي بالفَتْح كتَذْكَار وَهُوَ أَيْضاً إِعْتَابُ العَظْم بَعْدَ الجَبْرِ كما سَيَأْتي . وَعَتَبَ البَرْقُ عَتَبَاناً مُحَرَّكةً إِذَا بَرَقَ بَرْقاً وِلاَءً يَعْتُبُ ويَعْتِبُ بالضَّمِّ والكَسْرِ في الكُلِّ أَي فِي كُلّ مِمَّا ذُكِرَ مِنْ مَعْنَى العَتَبَة والعَرَجِ والمَوْجِدَة والظَّلَع والوُثُوبِ والبَرْقِ وإِن أُغْفِل عَنِ الأَخِيرِ وَفِي عَتَبَ مِنْ مَكَانٍ إلى مكان ومن قَوْلٍ إِلَى قَوْل إِذَا اجْتَازَ فالمَنْصُوصُ في مُضَارِعه الكَسْرُ وهَذَا أَيْضاً مِمَّا أَغْفَلَهُ . والتَّعَتُّبُ : التَّجَنِّي . تَعَتَّب عَلَيْه وتَجَنَّى عَلَيْه بِمَعْنىً وَاحِدٍ . وتَعَتَّب عَلَيْه : وَجَدَ عَلَيْهِ . والتَّعَاتُبُ والمُعَاتَبَةُ وكَذَلِك التَّعَتُّبُ : الثَّلاَثَةُ بِمَعْنَى تَوَاصُف المَوْجِدَةِ أَي مُذَاكَرَتهَا . قال الأَزْهَرِيّ : التَّعَتُّبُ والمُعَاتَبَةُ والعِتَابُ كُلُّ ذَلِكَ مُخَاطَبَةُ الإِدْلاَلِ وكَلاَمُ المُدِلِّينَ أَخِلاَّءَهم طَالِبينَ حُسْنَ مُرَاجَعَتِهِم ومذاكرة بَعْضِهِم بَعْضاً ما كَرِهُوه مِمَّا كَسَبَهُم المَوْجِدَةَ . قُلْتُ : وَهُوَ كَلاَمُ الخَلِيل وكذَا فِي الصِّحَاح والمِصْبَاح والاقْتِطَافِ . والعِتْبُ بالكَسْرِ المُعَاتِبُ : صَاحبَه أَوْ صَدِيقَه كَثِيراً في كُلِّ شَيْءٍ إِشْفَاقاً عليه ونَصِيحَةً لَه . والأُعْتُوبَةُ بالضّم : مَا تُعُوتِبَ بِه . يُقَالُ : بَيْنهُم أُعْتُوبَةٌ يَتَعَاتَبُونَ بِهَا وذَلِكَ إِذَا تَعَاتَبُوا أَصْلَحَ مَا بَيْنَهُم العِتَابُ . والمُعَاتَبَةُ : التّأْدِيبُ والتَّرْوِيضُ . ومِنْهُ الحَدِيثُ عَاتِبُوا الخَيْلَ فإِنَّهَا تُعْتِبُ أَي أَدِّبُوهَا وَرَوّضُوهَا لِلْحَرْبِ والرُّكُوب فإِنَّهَا تَتَأَدَّبُ وتَقْبَلُ العِتَابَ . والعُتْبَى بالضَّمِّ : الرِّضَا يُوضَع مَوْضِعَ الإِعْتَابِ وَهُوَ الرُّجُوعُ عَنِ الإِسَاءَة إِلَى ما يُرْضِي العَاتِبَ . واستَعْتَبَه : أَعْطَاهُ العُتْبَى كأَعْتَبه يقال : أَعْتَبَه : أَعْطَاه العُتْبَى ورَجَع إِلى مَسَرَّتِهِ . قَالَ سَاعدَةُ بْنُ جُؤَيَّةَ :
شَابَ الغُرَابُ ولا فُؤَادُكَ تَارِكٌ ... ذِكْرَ الغَضُوبِ ولا عِتَابُكَ يُعْتَبُ
أَي لا يُسْتَقْبَل بِعُتْبَى . وَتَقُولُ : قد أَعْتَبَنِي فُلاَنٌ أَي تَرَكَ ما كُنْتُ أَجِدُ عَلَيْهِ من أَجْلِه وَرَجَع إِلَى مَا أَرْضَانِي عَنْهُ بَعْد إِسْخَاطِه إِيَّايَ عَلَيْه . ورُوِي عَنْ أَبِي الدَّرْدَاءِ قَالَ : فإِنِ اسْتُعْتِبَ الأَخُ فلم يُعْتِب فإِنَّ مَثَلَهُم فِيهِ كَقَوْلِهِم : لك العُتْبَى بأَنْ لاَ رَضِيتَ . قال الجوهريّ : هَذَا إِذَا لَمْ تُرِدِ الإِعْتَابَ قال : وهَذَا فِعْلٌ مُحَوَّلٌ عن مَوْضِعِه لأَنَّ أَصْلَ العُتْبَى رُجُوعُ المُسْتَعْتِبِ إِلَى مَحَبَّةِ صَاحِبِه وَهَذَا عَلَى ضِدِّه . ومِنْهُ قَوْلُ بِشْرِ بْنِ أَبي خَازِم :
غَضِبَتْ تَمِيمٌ أَنْ تُقَتَّلَ عَامِرٌ ... يومَ النِّسَارِ فأَعتِبُوا بالصَّيْلَمِ أَي أَعتَبْنَاهم بالسَّيْفِ يَعْنِي أَرضَيْنَاهم بالقَتْل . وَقَالَ شَاعِرٌ :
فدَعِ العتَابَ فَرُبَّ شَرٍّ ... هَاجَ أَوَّلُه العِتَابُ وفي الحَدِيث لا يُعَاتَبُونُ في أَنْفُسِهم يَعْنِي لعِظَم ذُنُوبهِم وإِصْرَارِهم عَلَيْهَا وإِنَّمَا يُعَاتَبُ مَنْ تُرْجَى عِنْدَه العُتْبَى أَي الرُّجُوعُ عَنِ الذَّنْبِ والإِسَاءَة وَفِي المَثَلِ ما مُسِيءٌ مَنْ أَعْتَبَ . استَعْتَبَه : طَلَبَ إِلَيْه العُتْبَى أَوْ طَلَب مِنْه . تَقُولُ : استَعْتَبْتُه فأَعْتَبَنِي أَي استَرْضَيْتُه فأَرْضَانِي واسْتَعْتَبْتُه فَمَا أَقَالِنِي . والاستِعْتَابُ : الاستْقَالَة . واستَعْتَبَ فُلاَنٌ إِذَا طَلَب أَنْ يُعْتَبَ أَي يُرْضَى . والمُعْتَبُ : المُرْضَى ضِدّ وَفِي الحَدِيثِ ولا بَعْدَ المَوْتِ مِنْ مُسْتَعْتَبٍ أَي اسْتِرْضَاءٍ ؛ لأَنَّ الأَعْمَالَ بَطَلَت وانْقَضَى زمَانُهَا ومَا بَعْدَ المَوْتِ دَارُ جَزَاءٍ لا دَارُ عَمَل . والاستِعْتَابُ : الرُّجُوعُ عَن الإِسَاءَة وتَطَلُّبُ الرِّضَا . وبِالوَجْهَيْن فُسِّر قَوْلُ أَبِي الأَسْوَد :
فأَلفَيْتُه غَيْرَ مُسْتَعْتِبٍ ... ولا ذَاكِرَ اللهَ إِلاَّ قَلِيلاَ وأَعْتَبَ عَنِ الشَّيْءِ : انْصَرَفَ كاعْتَتَبَ . قَال الفَرَّاءُ : اعتَتَبَ فُلاَنٌ إِذَا رَجَعَ عَنْ أَمْرٍ كَانَ فِيهِ إِلَى غَيْره منْ قَوْلِهم : لَكَ العُتْبَى أَي الرُّجُوعُ ممَّا تَكْرَهُ إِلى مَا تُحِبّ . ويُقَالُ في العَظْمِ المَجْبُور : أُعْتِبَ فهو مُعْتَب كأُعْنِتَ وهو التَّعْتَابُ وأَصْلُ العَتْبِ الشِّدَّةُ كَمَا تَقَدَّم . العِتْبَانُ أَي بِالكَسْرِ : الذَّكَرُ مِنَ الضِّبَاعِ عن كُرَاع . وأُمُّ عِتَاب كَكِتَابٍ وأُمُّ عِتْبَان بالكَسْرِ كِلْتَاهُمَا الضَّبُعُ وقيل إِنَّمَا سُمِّيَت بِذَلِك لعَرَجِهَا . وقَال ابنُ سِيدَه : ولا أَحُقُّه . وعَتِيبٌ كأَمِير : قَبِيلَة وفي أَنْسَابِ ابْنِ الكَلْبِيّ حَيٌّ مِنَ اليَمَن ولا مُنَافَاةَ وَهُوَ عَتِيبُ بْنُ أَسْلَمَ بْن مَالِك بْنِ شَنُوءَة بنِ تَدِيل وهم حَيٌّ كَانُوا في دِين مَالِكٍ أَغَارَ عَلَيْهِم مَلِكُ مِنَ المُلُوك فَسَبَى الرِّجَالَ وأَسَرَهُم استعْبَدَهم فكَانُوا يَقُولُون إِذَا كَبِر كفَرِح صِبْيَانُنَا لَم يَتْركُونَا حَتَّى يَفْتَكُّونَا أَي يُخَلِّصُونَا من الأَسْرِ فلم يَزَالُوا عِنْدَه كَذَلِك حَتَّى هَلَكُوا وضُرِبَ بِهِم المَثلُ لِمَنْ مَاتَ وَهُوَ مَغْلُوب فَقِيلَ : أَودَى عَتِيبٌ وهَكَذَا في المُسْتَقْصَى ومَجْمَعِ الأَمْثَالِ ومِنْهُ قَوْلُ عَدِيِّ بْنِ زَيْد :
تَرَجِّيهَا وقد وَقَعَتْ بِقُرٍّ ... كَمَا تَرْجُو أَصَاغِرَها عَتِيبُ
وعِتْبَانُ بالكَسْرِ ومُعَتِّبٌ كمُحَدِّث وعُتْبَةُ بالضَّمّ وعُتَيْبَة كجُهَيْنة وعَتَّابٌ كشَدَّادٍ أَسْمَاءٌ للصَّحَابَةِ والتَّابِعِين والشُّعَرَاء وَمَنْ بَعْدَهم . فَمِنَ الصَّحَابَةِ عَتَّابُ بْنُ أَسيد الأُمَوِيّ وعَتَّاب بْنُ سُليم القُرَشِيّ وَعَتّاب بن شُمير الضَّبيّ وعِتْبَانُ بْنُ مَالِكِ السَّالِمِي . وأَبُو نُصَيْر عُتْبَةُ الثَّقَفِيّ وعُتْبَةُ بْنُ رَبِيعَة وعُتْبَةُ بْنُ سَاعِدَة وعُتْبَةُ بْنُ سَالم وعُتْبَةُ بْنُ طُوَيْع المَازِنّي وعُتْبَةُ بنُ عَائِذ وعُتْبَةُ بْنُ عَبْدِ اللهِ الخَزْرَجِيّ وعُتْبَة بْنُ عَبْدٍ الثُّمَالِيّ وعُتْبَةُ بْنُ عَمْرو الأَنْصَارِيّ وعُتِبَة بن عَمْرِو الرُّعَيْنِيّ وعُتْبَةُ بنُ غَزْوَان وعُتْبَة بْنُ فَرْقَد وعُتْبَة ومُعْتِّب ابْنَا أَبِي لَهَب وعُتْبَة ابْنُ مَسْعُودٍ الهُذَلِيّ وعُتْبَةُ بْنُ النُّدَّر السُّلَمِيّ وعُتْبَةُ بْنُ نِيَار . وعُتْبَةُ بْنُ أَبِي وَقَّاص وعُتَيْبَةُ البَلَوِيّ حَلِيفُ الأَنْصَارِ . ومُعْتِّبٌ كمُحَدِّث وقيل كمُكْرَم أَبُو مَرْوَان الأَسْلمِيّ ومُعَتِّبُ بْنُ الْحَمْرَاءِ ومُعَتِّبُ بْنُ عُبَيْد البَلَوِيّ ومُعَتِّبُ بْنُ قُشَيْر فَهؤُلاَءِ صَحَابِيُّون . وَعُتَيْبَةُ كجُهَيْنَة بْنُ الحَارِث بْنِ شِهَابٍ المُلَقَّبُ بسُمِّ الفُرْسَانِ فَارِسُ بَنِي تَميم ويُلَقَّبُ أَيْضَاً بصَيَّادِ الفَوَارِسِ . ويَقُولُ العَرَبُ : لو أَنَّ القَمَرَ سَقَطَ مِنَ السَّمَاءِ ما الْتَقَفَه غَيرُ عُتَيْبَةَ لثَقَافَتِه . وقَالَ ذو الغَلْصَمَة العِجْليّ يَرْثِيه :
عُتَيْبَةُ صَيَّادُ الفَوَارِسِ عُرِّيَتْ ... ظُهُورُ جِيَادِ بَعْدَه ورِكَابِ
أَلاَ أَيُّهَا الحَيُّ المُؤَمِّل عَيْشَه ... أَلاَ كُلُّ حَيٍّ بَعْدَهُ لِذَهَاب وفيه يَقُولُ العَرَبُ : أَفْرَسُ مِنْ سُمِّ الفُرْسَانِ وأَغْدَرُ من عُتَيْبَةَ وذَلِكَ أَنَّه نَزَلَ بِهِ أَنَسُ بْنُ مِرْدَاس السُّلَمِيّ في صِرْم مِنْ بَنِي سُلَيْم فشَدَّ عَلَى أَمْوَالِهم ورَبَطَهُم حَتَّى افْتَدَوْا بالفِدَاءِ الغَالِي . قال العَبّاس بْنُ مِرْدَاسٍ السُّلَمِيّ :
كَثُرَ الخَنَاءُ فَمَا سَمِعْتُ بغَادِرٍ ... كعُتَيْبَةَ بْنِ الحارث بْنِ شِهَابِ
جَلَّلْتَ حَنْظَلَةَ الدنَاءَةَ كُلَّهَا ... وَدَنَسْت آخر هذه الأَحْقَابِ كُلُّ ذَلِكَ في المُسْتَقْصَى للزَّمْخَشَرِيّ . وعُتْبَةُ بالضم وَالِدُ عُرْوة الرَّحَّال الكِلاَبِيّ الوَفَّاد عَلَى المُلُوك وهو الذي أَجَازَ لَطِيمَةَ المَلِك النُّعْمَان إِلَى عُكَاظَ وتَبعه البَرَّاض بنُ قَيْسٍ الكِنَانِيّ فَفَتكَ به واستَاق العِيرَ وبسببه هَاجَت حَرْبُ الفِجَار . وَعتَّابٌ كشَدَّادٍ جَدُّ عَمْرو بْنِ كُلْثُوم الشَّاعر صَاحِبُ الفِتْكَة بعَمْرِو ابْنِ هِنْد . وأَبُو العَبَّاس عُتْبَةُ بنُ حَكِيم الهَمْدَانِيُّ الأُرْدنّيُّ ثم الطَّبَرَانِيُّ سَمِعَ مَكْحُولاً وابنَ أَبِي لَيْلَى . قال أَبو زُرْعَة : ثِقَة توفى سنة 447 كذا في معجم ياقوت . وأَبُو عَليٍّ الحَسَنُ بْنُ سَعِيد بْنِ أَحْمَد العُتْبِيّ القُرَشِيّ إِلَى عُتْبَة بْنِ أَبِي سُفْيَانَ مُحَدِّثٌ توفي سنة 544 . وعُتَيْبَةُ ابْنُ مِرْدَاسٍ أَحَدُ بَنِي كَعْبِ بْنِ عَمْرِو ابْنِ تَمِيم عُرِفَ بابْنِ فَسْوَةَ شَاعِرٌ مُقِلٌّ تَرْجَمَه صَاحِبُ الأَغَانِي وغَيْرُه . وجُفْرَةُ عَتِيبِ كأَمِيرٍ : مَحَلَّة بالبَصْرَة مَنْسُوبَةٌ إِلَى عَتِيبِ بْن عَمْرٍو أَحَدِ بَنِي قَاسِط بْنِ هِنْب وعِدَادُه في بَنِي شَيْبَانَ وله عَدَدٌ بالبَصْرَة . والعَتُوبُ كَصَبُورٍ : مَنْ لاَ يَعْمَلُ فِيهِ العِتَابُ . والعَتُوبُ : الطَّرِيقُ . و يقال : قَريَةٌ عَتِيبَةٌ كسَفِينَةٍ إِذَا كَانَتْ قَلِيلَةَ الخَيْرِ . قال الفراء : اعْتَتَبَ فلانٌ إِذَا رَجَعَ عَنْ أَمْرٍ كَان فِيهِ إِلَى غَيْرِه مِنْ قَوْلِهم : لَكَ العُتْبَى أَي الرُّجُوع ممَّا تَكْرَهُ إِلى مَا تُحِبُّ . قال الكُمِيْتُ :
فاعْتَتَبَ الشَّوْقُ مِنْ فُؤَادِيَ وال ... شِّعْرُ إِلَى مَنْ إِلَيْه مُعْتَتَبُ
قال الحُطَيْئَةُ :
إِذَا مَخَارِمُ أَحْنَاءٍ عَرَضْنَ لَهُ ... لم يَنْبُ عَنْهَا وخَافَ الجَوْرَ فاعْتَتَبا مَعْنَاه : اعْتَتَبَ من الجَبَلِ أَي رَكِبَه ولَمْ يَنْبُ عَنْه . يَقُولُ : لم يَنْبُ عَنْهَا ولَمَّا يَخَفِ الجَوْرَ . ويُقَالُ للرَّجُلِ إِذَا مَضَى سَاعَةً ثم رَجَعَ : قدِ اعْتَتَبَ في طَرِيقِه اعْتِتَاباً كأَنَّه عَرَض عَتَبٌ فَتَرَاجَعَ . اعتَتَبَ الطَّرِيقَ : تَرَكَ سَهْلَه وأَخَذَ في وَعْرِهِ و اعْتَتَبَ : قَصَدَ فِي الأَمْرِ . عَن ابْنِ الأَثِيرِ : التَّعْتِيبُ : أَن تَجْمَعَ الحُجْزَةَ بالضَّمِّ وتَطْوِيَهَا مِنْ قُدَّام . وعَنِ ابْنِ الأَعْرَابِيّ : الثُّبْتَةُ ما عَتَّبْتَه من قُدَّامِ السَّرَاويلِ . وفي حَدِيثِ سَلْمَان أَنَّه عَتَّبَ سَرَاوِيلَه فتَشَمَّرَ
تَعْتِيبُ الْبَابِ : أَنْ تَتَّخِذَ لَهُ عَتَبَةً . وَعَتَّبَ الرجلُ : أَبْطَأَ . قال ابْنُ سِيدَه : وأَرَى البَاء بَدَلاً مِنْ مِيمِ عتم وفُلاَنٌ لاَ يَتَعَتَّبُ بِشَيْءٍ ونَصُّ التَّكْمِلَة : لا يُتَعَتَّبُ عَلَيْه في شَيْء أَي لاَ يُعَابٌ كأَنَّهُ يعني لا يُعَاتَبُ ولا يُلاَمُ . في التَّنْزِيلِ العَزِيز : وإِنْ يُسْتَعْتَبُوا فَمَا هُمْ مِن المُعْتِبِينَ . مَعْنَاهُ إِنْ أَقَالَهُم اللهُ وردَّهُم إِلَى الدُّنْيَا لم يُعْتِبُوا . يَقُولُ : لَمْ يَعْمَلُوا بِطَاعَةِ اللهِ لِمَا سَبَقَ لَهُمْ في عِلْم اللهِ مِنَ الشَّقَاءِ وَهُوَ قَوْلُه تَعَالَى : ولو رُدُّوا لَعَادُوا لِمَا نُهُوا عَنْه وإِنَّهُم لَكَاذِبُونَ ومن قَرَأَ بالمَبْنِيِّ للمَعْلُوم فمَعْنَاه أَي إِنْ يَسْتقِيلُوا رَبَّهم لَمْ يُقِلْهم أَيْ لَمْ يَرُدَّهُم إِلَى الدُّنِيَا ؛ لأَنَّهُ سَبَقَ في عَلْم اللهِ أَنَّهُم لَوُ رُدُّوا لَعَادُوا لِمَا نُهُوا عَنْه . عُتَيْبَةُ وعَتَّابَةُ : مِنْ أَسْمَائِهن أَي النِّسَاءِ . يُقَالُ : ما عَتَبْتُ بَابَه ولا سَكَفْتُه أَي لَمْ أَطَأْ عَتَبَتَه وَكَذلك مَا تَسَكَّفْته ولا تَعْتَّبْتُه . ويُقَالُ : تَعَتَّبَ : لَزِمَ عَتَبَةَ الْبَابِ . والعِتَابُ : مَاءٌ لِبَنِي أَسَد في طَرِيق المَدِينَةِ . قال الأَفْوَهُ :
فأَبْلِغْ بالجَنَابَةِ جَمْعَ قَوْمِي ... ومَنْ حَلَّ الهِضَابَ عَلَى العِتَابِ والعَتَبَتَانِ الدَّاخِلَةُ والخَارِجَةُ مِن أَشْكَالِ الرَّمْلِ مَعْرُوفَتَانِ . وبَنُو عُتَيْبَةَ كَجُهَيْنَة : قَبِيلَةٌ مِنَ الْعَرَب . وَجَزِيرَة العَتَّابِ كَكَتَّابِ مِنَ الدَّقَهْلِيَّةِ . وَعَتَبَةُ محركةً : لَقَبُ عُبَيْد بْنِ صَالِح حَدَّث عَنْه ابْنُ أَخِيهِ أَحْمَدُ بْنُ عليِّ بنِ صَالِح . وعُتَيْبَةُ بالتصغير : مُحَدِّث يروى عن يَزِيدَ بْنِ أَصْرَمَ وعَنْهُ جَعْفَر بْن سُلَيْمَانَ وعُمَر بْن عُتَيْبَة الضَّبِّيّ شَيْخ لشَيْخ الإِسْلاَم الأَنْصَارِيّ ومُحَمَّد بْنُ عُتَيْبَة الدِّمَشْقِيّ أَدْرَكَه الحَافِظُ عَبْدُ الغَنِيّ

##### Türkçe

**عتب**
**عَتِبَ - يَعْتَبُ** (**عَتَبَ - يَعْتِبُ**) - **أَعْتَبَ - يُعْتِبُ**، **أُعْتِبَ - يُعْتَبُ** - **مُعْتَب** - **مُعْتَبِيْن** - **استَعْتَبَ - يَسْتَعْتِبُ**، **اسْتُعْتِبَ - يُسْتَعْتَبُ**
**عَتِبَ - يَعْتَبُ** (**عَتَبَ - يَعْتِبُ**) + bir varlık + bir varlığa karşı: ona, hakkına karşı bir kötülük yapması sebebiyle, onun düzeltilmesini umarak sitem eder/ayıplar: kötülük yapanı kötülüğü sebebiyle kınar ve ona, kendisinin kötülük yaptığı şeyi düzeltmesi için mühlet verir; ona ceza inmeden önce: bir varlıktan gelen bir iş ona ağır gelir ve onu kötü eder de ona şikâyet ve kınama ile döner; ona, kendisine ulaşan eksiltmeyi ve haksız saldırıyı açıklar; şikâyetin sebebinden vazgeçmesini, işi düzeltmesini ve söz veya fiilden uygun olanla kendisini razı etmesini ister.

**أَعْتَبَ - يُعْتِبُ** + bir varlık + bir varlığı + bir varlığa karşı: **" أَفْعَلَ "** vezninde, **" عَتِبَ - يَعْتَبُ "**dan: onu **" يَعْتَبُ "** kıldı: ona fırsatı ve alanı verdi; kendisine kötülük edene karşı **" ليَعْتِبَ "** etsin diye.

**أُعْتِبَ - يُعْتَبُ** + varlık: **" أَعْتَبَ - يُعْتِبُ "**dan meçhul bina: kötülük yapan kimseye zaman ve alan verilmesi; kendisine kötülük edilene, intikam veya karşılık olarak bir işlem almadan önce, ona karşı **" ليَعْتِبَ "** etsin diye.

**مُعْتَب**: **" أَعْتَبَ - يُعْتِبُ "**dan ism-i mef‘ûl: kendisine kötülük edilene, intikam veya karşılık olarak bir işlem almadan önce, ona karşı **" ليَعْتِبَ "** etmesi için fırsat ve alan verilen kötülük yapan.

**مُعْتَبِيْن**: **" مُعْتَب "**ın çoğulu.

**استَعْتَبَ - يَسْتَعْتِبُ**: **" استفعل "** vezninde, **" عَتِبَ - يَعْتَبُ "**dan: bir varlığın + kendisine karşı, **" يَعْتَبَ "** etmesini talep etti ve bunun için çabaladı: kendisine karşılık veya intikam inmeden önce, kınanmayı ve hatasının düzeltilmesinin kendisinden istenmesini talep etti ve bunun için çabaladı.

**استُعْتِبَ - يُسْتَعْتَبُ**: **" استَعْتَبَ - يَسْتَعْتِبُ "**dan meçhul bina: ona, **" ليَسْتَعْتِبُ "** etmesi için alan bırakılır: onlara alan bırakılır; bir varlığın + kendisine karşı, **" يَعْتِبُ "** etmesini talep etmesi ve bunun için çabalaması için ona alan bırakılır: kınanmayı talep eder ve bunun için çabalar; kendisine karşılık veya intikam inmeden önce, hatasının düzeltilmesi kendisinden istenir.

Ve lafız, “başkasının iradesine etki etmek için öğüt, nasihat, kınama ve azarlama” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**وَعِدَ - يَوْعَدُ**، **جَلَبَ - يَجْلِبُ**، **نَهَرَ - يَنْهَرُ**، **لَامَ - يَلُوْمُ**، **وَعَظ َ - يَعِظُ**، **عَتِب - يَعْتَبُ** (**عَتَبَ - يَعْتِبُ**)

**المعتبين**
﴿O hâlde eğer sabrederlerse, ateş onlar için bir barınaktır; ve eğer **يَسْتَعْتِبُوا** ederlerse, artık onlar **الْمُعْتَبِينَ**den değildirler (24)﴾ Fussilet
﴿Bu, sizin Allah’ın âyetlerini alay edinmeniz ve dünya hayatının sizi aldatması sebebiyledir; bugün oradan çıkarılmazlar ve onlar **يُسْتَعْتَبُونَ** da edilmezler (35)﴾ Câsiye

**يَسْتَعْتِبُو- يُسْتَعْتَبُونَ**
﴿Ve o gün, her ümmetten bir şahit göndeririz; sonra inkâr edenlere izin verilmez ve onlar **يَسْتَعْتَبُونَ** da edilmezler (84)﴾ Nahl
﴿O gün, zulmedenlere mazeretleri fayda vermez ve onlar **يَسْتَعْتَبُونَ** da edilmezler (57)﴾ Rûm

﴿O hâlde eğer sabrederlerse, ateş onlar için bir barınaktır; ve eğer **يَسْتَعْتِبُوا** ederlerse, artık onlar **المعتبين**den değildirler (24)﴾ Fussilet
﴿Bu, sizin Allah’ın âyetlerini alay edinmeniz ve dünya hayatının sizi aldatması sebebiyledir; bugün oradan çıkarılmazlar ve onlar **يُسْتَعْتَبُونَ** da edilmezler (35)﴾ Câsiye

Muhtârü’s-Sıhâh
● [**عتب**] ع ت ب: **عَتَبَ** ona karşı buldu (içinde bir buluntu/öfkelenme duydu); babı **نصر** ve **طرب**dır; ve **مَعْتَبَا** da (tâ’nın fethiyle) vardır. **العَتَبُ** **العَتْبُ** gibidir. İsim: **المَعْتِبَةُ** (tâ’nın fethiyle ve kesriyle). Halîl dedi ki: **العِتَابُ**, nazlanmanın muhatap alınması ve buluntunun (gönül kırıklığının) müzakeresidir. Ve **عاتَبَهُ** ona **مُعَاتَبَةً** ve **عِتَابا** ile (sitem etti). Ve **أَعْتَبَهُ**: onu, kendisini kötü ettikten sonra sevindirdi; bunun ismi: **العُتْبَى**. Ve **اسْتَعْتَبَ** ve **أَعْتَبَ** “... anlamında”dır; ve **اسْتَعْتَبَ** ayrıca “kınamasını talep etti” anlamındadır. “Onu **استعتبته**; sonra **فَأعْتَبَهُ**” dersin; yani onu razı etmeye çalıştı da onu razı etti. Ve **العَتَبُ** merdivendir; her basamak **عَتَبَةٌ**dir; **عَتَبَاتٍ** üzerine cem‘ olunur; ve **عَتَبٍ** de (cem‘) olur. Ve **العَتَبَةُ** kapının eşiğidir. Dedim ki: Ezherî, **ع ت ب**’de dedi: İbn Şümeyl dedi: kapıdaki **العَتَبَةُ** üstte olandır; **الأُسكفة** ise altta olandır. Ve **س ك ف**’de dedi: Leys dedi: **الأُسكفة**, üzerine basılan kapı eşiği olan **عتبة الباب**dır.

Râgıb
**عتب**
- **العتب**: içine giren kimseye zorluk veren her yer; bundan dolayı basamağa ve kapının eşiğine **عتبة** denilmiştir. Ve rivayet olunduğu üzere kadın hakkında onunla kinaye yapılmıştır: (İbrâhim عليه السلام, İsmâil’in karısına dedi ki: “Kocana söyle: kapının eşiğini değiştir.”) (uzun bir haberin bir parçası; Fâsî, Şifâü’l-Ğarâm bi-Ahbâri’l-Beledi’l-Harâm 2/4’te İbn Abbâs’tan zikretti; Buhârî Enbiyâ 6/397’de, Nesâî Fedâilü’s-Sahâbe s. 84’te, Abdürrezzâk el-Musannef 5/109’da çıkardı). Ve **العتب** ve **المعتبة**, insanın başkası hakkında içinde bulduğu kabalığa (sertliğe) ödünç alınmıştır; aslı **العتب**dendir. Buna göre denildi: “Falancanın göğsünde sertleşti” ve “Onun göğsünde bir kabalık buldum.” Bundan: “Falanca, zor bir **عتبة** üzerine yüklendi” denildi (bk. Esâsü’l-Belâğa s. 292; Umdetü’l-Huffâz: **عتب**); yani şairin sözü gibi zor bir hâl:
- 308 -
وحملناهم على صعبة زو * راء يعلونها بغير وطاء

Ve onların sözü: “**أعتبت** falancayı”; yani göğüste bulunan kabalığı ona ortaya koydum. Ve “**أعتبت** falancayı”: onu **العتب** üzerine yükledim. Ve “**أعتبته**” denilir; yani onun üzerinden **عتبه**’sini giderdim; “**أشكيته**” gibi. Yüce Allah dedi: }فما هم من المعتبين﴿[Fussilet/24]. Ve **الاستعتاب**: insandan, **عتبه**’sini zikretmesi istenmesidir ki **ليعتب** etsin; “Falanca **استعتب**” denilir. Yüce Allah dedi:﴾ولا هم يستعتبون{ [Nahl/84]. “(**لك العتبى**)” denilir. (Bu, Nebî صلى الله عليه وسلم’in Tâif’e çıktığında ve halkı onu geri çevirdiğinde yaptığı duadandır: (Allah’ım! Gücümün zayıflığını, çarem azlığını ve insanlar nezdindeki horluğumu sana şikâyet ederim... **لك العتبى حتى ترضى** ...). Bk. er-Ravdu’l-Unf 2/172; Zâdü’l-Meâd 2/52). Bu, kendisi sebebiyle **يعتب** edilen şeyi gidermektir. Ve aralarında **أعتوبة** vardır; yani birbirlerine sitem ettikleri şey. Ve “**عتب** **عتبا**” denilir: eğer bir ayağıyla, merdivende yükselenin yürüyüşü gibi yürürse.

Lisân özeti:
1. **العَتَبَةُ**: üzerine basılan kapı eşiği olan **أُسْكُفَّةُ البابِ**; ve denildi ki: **العَتَبَةُ** üstte olandır. Üsttekinin üstündeki tahta: **الحاجِبُ**; ve **الأُسْكُفَّةُ**: alttaki; ve iki yan kiriş: **العُضادَتانِ**; cem‘i: **عَتَبٌ** ve **عَتَباتٌ**.
2. Ve **العَتَبُ**: merdiven. Ve dersin: “Bu yerde bana bir **عَتَبةً** yap” eğer onunla, çıkacağın bir yere yükselmek istersen.
3. Ve “**عَتَّبَ** bir **عَتَبةً**”: onu edindi. Ve merdivenin **عَتَبُ**’u: eğer tahtadan ise basamaklarıdır; ve onlardan her basamak bir **عَتَبةٌ**dir.
4. Ve dağların ve engebelerin **عَتَبُ**’u: basamaklarıdır.
5. Ve **العَتَبانُ**: bacağın topallığı. Ve aygır **عَتَبَ** eder; **يَعْتِبُ** ve **يَعْتُبُ**; **عَتْباً** ve **عَتَباناً** ve **تَعْتاباً**: topalladı yahut bağlandı yahut sakatlandı; böylece üç ayak üzerinde yürüdü; sanki sıçrayarak sıçrıyor gibidir. Aynı şekilde insan, tek ayakla sıçrayıp ötekini kaldırdığında; ve aynı şekilde bacağı kesik olan, bir tahta üzerinde yürüdüğünde; bütün bunlar benzetmedir: sanki merdiven yahut dağ yahut engebe **عَتَب**’ı üzerinde yürür; böylece bir **عَتَبة**den ötekine sıçrar.
6. Ve udun **عَتَبُ**’u: ön kısmından, tellerin uçlarının üzerinde bulunduğu şey.
7. Ve şimşek **عَتَباناً** etti: peş peşe bir parıltıyla parladı.
8. Ve kemik **أُعْتِبَ** edildi: kaynamadan sonra eziyet gördü; bu **التَّعْتابُ**dur.
9. **العَتَب** (harekeli): eksikliktir.
10. Ve **العَتَب**’in aslı: şiddettir; ve şerden bir **عَتَبٍ** ve bir **عَتَبةٍ** üzerine yüklendi; yani şiddet. Denilir: falanca, belâ ve şerden kötü bir **عَتَبةٍ** üzerine ve kötü bir **عَتَبٍ** üzerine yüklendi.
11. Ve **العَتَبُ**: işin içine giren fesat; “Falancanın itaatinde **عَتَبٌ** vardır” yani eğrilik ve sapma yoktur; ve “Onun sevgisinde **عَتَبٌ** vardır” eğer halis ise, ona fesat karışmıyorsa.
12. Ve **التَّعَتُّبُ**: haksız saldırıdır; “Ona **تَعَتَّبَ** etti” ve “Ona **تَجَنَّى** etti” aynı anlamdadır.
13. Ve “Ona **تَعَتَّبَ** etti” yani ona karşı buldu. Ve **العَتْبُ**: buluntu (gönül kırıklığı). “Ona **عَتَبَ** etti”: **يَعْتِبُ** ve **يَعْتُبُ**; **عَتْباً** ve **عِتاباً** ve **مَعْتِـبَة** ve **مَعْتَبَةً** ve **مَعْتَباً**; yani ona karşı buldu. Ve **التَّعَتُّبُ** ve **التَّعاتُبُ** ve **الـمُعاتَبَةُ**: buluntuyu karşılıklı vasfetmektir. - **التَّعَتُّبُ** ve **الـمُعاتَبَةُ** ve **العِتابُ**: bunların hepsi, nazlanmanın muhatap alınması ve nazlananların dostlarına konuşmasıdır; onların güzel dönüşünü talep ederek; birbirlerine, kendilerine buluntu kazandıran, hoşlanmadıkları şeyi hatırlatmalarıdır.
14. Ve “Ona **عاتَبهُ** **مُعاتَبَـةً** ve **عِتاباً**”: bunların hepsi onu kınadı. Şüphesiz **العَتْبُ** ve **العُتْبانُ**, senin, sana karşı bir kötülüğü sebebiyle adamı kınamandır; böylece ondan dolayı onu **فاسْتَعْتَبْتَه**.
15. Ve denilir: “Onun sözünde **عُـِتْباناً** bulmadım”; bu, onun seni **أَعْتَبَكَ** ettiğini zikredip de bunun için bir açıklık görmediğin zamandır.
16. Ve **الاسْتِعْتابُ**: kötülük yapandan, kötülüğünden dönmesini istemendir.
17. Ve **العِتْبُ**: her şeyde arkadaşını yahut dostunu çokça sitem eden adamdır; ona acıdığı ve ona nasihat ettiği için.
18. Ve denilir: “Sitemleştiklerinde, aralarındaki şeyi sitem düzeltir.”
19. Ve **العُتْبَـى**: rızadır. Ve “Onu **أَعْتَبَه**”: ona **العُتْبَـى** verdi ve onun sevincine döndü. Ve dersin: “Falanca beni **أَعْتَبني** etti”; yani onun yüzünden ona karşı bulduğum şeyi bıraktı ve beni kendisinden razı eden şeye döndü; bana onu kızdırdıktan sonra. Ve **العُتْبَـى**: **فُعْلى** üzere bir isimdir; **الإِعْتاب** yerine konur; o da, kötülükten, sitem edeni razı edecek şeye dönüştür. Ve “Falanca **اسْتَعْتَب** etti”: **أَن يُعْتَبَ** talep etti; yani razı olunmak. Ve **الـمُعْتَبُ**: razı olunan.
20. “Ve eğer **يَسْتَعْتِـبُوا** ederlerse, artık onlar **الـمُعْتَبِـين**den değildirler”; bunun manası: eğer Rablerinden af/geri çevirme isterlerse, onları geri çevirmez.
21. Ve **الاعْتِتابُ**: bir şeyden yüz çevirmedir. Ve “Şeyden **اعْتَتَبَ** etti”: yüz çevirdi.
22. Ve “Adam **عَتَّبَ** etti”: gecikti.
23. Ve **العَتَبُ**: işaret parmağı ile orta parmak arasındaki şeydir; ve denildi ki: orta parmak ile yüzük parmağı arasındaki şeydir.
24. Ve Araplar, kadın hakkında **العَتَبةِ** ile, **النَّعْلِ** ile, **القارورة** ile, **البيت** ile, **الدُّمْيةِ** ile, **الغُلِّ** ile, **القَيْدِ** ile kinaye yaparlar.
