# عتب — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D8%A8/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D8%AA%D8%A8/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [عتب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D8%A8.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: عتب

العَتَبَةُ: أُسْكُفَّةُ البابِ التي تُوطأُ؛ وقيل: العَتَبَةُ العُلْيا. والخَشَبَةُ التي فوق الأَعلى: الحاجِبُ؛ والأُسْكُفَّةُ: السُّفْلى؛ والعارِضَتانِ: العُضادَتانِ، والجمع: عَتَبٌ وعَتَباتٌ. والعَتَبُ: الدَّرَج. وعَتَّبَ عَتَبةً: اتخذها. وعَتَبُ الدَّرَجِ: مَراقِـيها إِذا كانت من خَشَب؛ وكلُّ مِرْقاةٍ منها عَتَبةٌ. وفي حديث ابن النَّحّام، قال لكعب بن مُرَّةَ، وهو يُحدِّثُ بدَرَجاتِ الـمُجاهد. ما الدَّرَجةُ؟ فقال: أَما إِنَّها ليستْ كعَتَبةِ أُمـِّك أَي إِنها ليست بالدَّرَجة التي تَعْرِفُها في بيتِ أُمـِّكَ؛ فقد رُوِيَ أَنَّ ما بين الدرجتين، كما بين السماء والأَرض. وعَتَبُ الجبالِ والـحُزون: مَراقِـيها. وتقول: عَتِّبْ لي عَتَبةً في هذا الموضع إِذا أَردت أَنْ تَرْقى به إلى موضع تَصعَدُ فيه. والعَتَبانُ: عَرَجُ الرِّجْل.
وعَتَبَ الفحلُ يَعْتِبُ ويَعْتُبُ عَتْباً وعَتَباناً وتَعْتاباً: ظَلَع أَو عُقِلَ أَو عُقِرَ، فمشى على ثلاثِ قوائمَ، كأَنه يَقْفِزُ قَفْزاً؛ وكذلك الإِنسانُ إِذا وثَبَ برجل واحدة، ورفع الأُخرى؛ وكذلك الأَقْطَع إِذا مشى على خشبة، وهذا كله تشبيه، كأَنه يمشي على عَتَب دَرَج أَو جَبَل أَو حَزْنٍ، فيَنْزُو من عَتَبةٍ إِلى أُخرى. وفي حديث الزهري في رجل أَنْعَلَ (1) (1 قوله «في رجل أنعل الخ» تمامه كما بهامش النهاية إن كان ينعل فلا شيء عليه وإن كان ذلك الإنعال تكلفاً وليس من عمله ضمن.) دابةَ رجل فعَتِبَتْ أَي غَمَزَتْ؛ ويروى عَنِتَتْ، بالنون، وسيذكر في موضعه. وعَتَبُ العُودِ: ما عليه أَطراف الأَوْتار من مُقَدَّمِه، عن ابن الأَعرابي؛ وأَنشد قول الأَعشى:
وثَنَى الكَفَّ على ذِي عَتَبٍ،  * صَحِلِ الصَّوْتِ بذي زِيرٍ أَبَحّ(2) (2 قوله «صحل الصوت» كذا في المحكم والذي في التهذيب والتكملة يصل الصوت.) العَتَبُ: الدَّسْتاناتُ. وقيل: العَتَبُ: العِـيدانُ المعروضة على وجْه العُودِ، منها تمدُّ الأَوتار إِلى طرف العُودِ.
وعَتَبَ البرقُ عَتَباناً: بَرَق بَرْقاً وِلاءً.
وأُعْتِبَ العظمُ: أُعْنِتَ بعدَ الجَبْرِ، وهو التَّعْتابُ. وفي حديث ابن المسيب: كلُّ عظمٍ كُسِر ثم جُبِرَ غير منقوصٍ ولا مُعْتَبٍ، فليس فيه إِلا إِعْطاءُ الـمُداوِي، فإِن جُبِـرَ وبه عَتَبٌ، فإِنه يُقَدَّر عَتَبُهُ بقيمة أَهل البَصر. العَتَب، بالتحريك: النقصُ، وهو إِذا لم يُحْسِنْ جَبْره، وبقي فيه ورَم لازم أَو عَرَجٌ. يقال في العظم المجبور: أُعْتِبَ، فهو مُعْتَبٌ. وأَصلُ العَتَبِ: الشدَّة؛ وحُمِلَ على عَتَبٍ من الشَّرِّ وعَتَبةٍ أَي شدَّة؛ يقال: حُمِلَ فلانٌ على عَتَبةٍ كريهةٍ، وعلى عَتَبٍ كريهٍ من البلاءِ والشرِّ؛ قال الشاعر:
يُعْلى على العَتَبِ الكَريهِ ويُوبَسُ
ويقال: ما في هذا الأَمر رَتَبٌ، ولا عَتَبٌ أَي شِدَّة. وفي حديث عائشة، رضي اللّه تعالى عنها: إِنَّ عَتَبات الموتِ تأْخُذُها، أَي شدائدَه. والعَتَبُ: ما دَخَلَ في الأَمر منَ الفَساد؛ قال:
فما في حُسْنِ طاعَتِنا،  * ولا في سَمْعِنا عَتَبُ
وقال:
أَعْدَدْتُ، للـحَرْبِ، صارِماً ذكَراً  * مُجَرَّبَ الوَقْعِ، غير ذِي عَتَبِ أَي غيرَ ذِي التِواءٍ عند الضَّريبة، ولا نَبْوة. ويقال: ما في طاعةِ فلان عَتَبٌ أَي التِواءٌ ولا نَبْوةٌ؛ وما في مَوَدَّته عَتَبٌ إِذا كانت خالصة، لا يَشُوبها فسادٌ؛ وقال ابن السكيت في قول علقمة: لا في شَظاها ولا أَرْساغِها عَتَبُ(1)
(1 قوله «لا في شظاها الخ» عجزه كما في التكملة:
ولا السنابك أفناهن تقليم
ويروى عنت، بالنون والمثناة الفوقية)
أَي عَيْبٌ، وهو من قولك: لا يُتَعَتَّبُ عليه في شيءٍ.
والتَّعَتُّبُ: التَّجَنِّي؛ تَعَتَّبَ عليه، وتَجَنَّى عليه، بمعنى واحدٍ؛ وتَعَتَّبَ عليه أَي وَجَدَ عليه. والعَتْبُ: الـمَوْجِدَةُ. عَتَبَ عليه يَعْتِبُ ويَعْتُبُ عَتْباً وعِتاباً ومَعْتِـبَة ومَعْتَبَةً ومَعْتَباً أَي وجد عليه. قال الغَطَمَّشُ الضَّـبِّـيُّ، وهو من بني شُقْرة بنِ كعب بن ثَعْلبة بن ضَبَّة، والغَطَمَّشُ الظالِمُ الجائر: أَقُولُ، وقد فَاضَتْ بعَيْنِـيَ عَبْرةٌ:  * أَرَى الدَّهْرَ يَبْقَى، والأَخِلاَّءُ تَذْهَبُ أَخِلاَّيَ! لو غَيْرُ الـحِمام أَصابَكُمْ،  * عَتَبْتُ، ولكنْ ليسَ للدَّهْرِ مَعْتَبُ وقَصَرَ أَخِلاَّيَ ضرورةً، ليُثْبِتَ باءَ الإِضافة، والرواية الصحيحة: أَخِلاَّءَ، بالمد، وحذف ياء الإِضافة، وموضع أَخِلاَّءَ نصبٌ بالقول، لأَن قوله أَرى الدهر يبقى، متصلٌ بقوله أَقول وقد فاضت؛ تقديره أقول وقد بَكَيْتُ، وأَرى الدهرَ باقياً، والأَخِلاَّءَ ذاهبين، وقوله عَتَبْتُ أَي سَخِطْتُ، أَي لو أُصبْتُمْ في حَرْب لأَدْركنا بثأْركم وانتصرنا، ولكن الدهرَ لا يُنْتَصَرُ منه. وعاتَبهُ مُعاتَبَـةً وعِتاباً: كلُّ ذلك لامه؛ قال الشاعر: أُعاتِبُ ذا الـمَودَّةِ من صَديقٍ،  * إِذا ما رَابَني منه اجْتِنابُ إِذا ذَهَبَ العِتابُ، فليس وُدٌّ،  * ويَبْقَى الوُدُّ ما بَقِـيَ العِتابُ ويقال: ما وَجَدْتُ في قوله عُـِتْباناً؛ وذلك إِذا ذكر أَنه أَعْتَبَكَ، ولم تَرَ لذلك بَياناً. وقال بعضهم: ما وَجَدْتُ عنده عَتْباً ولا عِتاباً؛ بهذا المعنى. قال الأَزهري: لم أَسمع العَتْبَ والعُتْبانَ والعِتاب بمعنى الإِعْتابِ، إِنما العَتْبُ والعُتْبانُ لومُك الرجلَ على إِساءة كانت له إِليك، فاسْتَعْتَبْتَه منها. وكلُّ واحد من اللفظين يَخْلُصُ للعاتِب، فإِذا اشتركا في ذلك، وذَكَّرَ كلُّ واحدٍ منهما صاحبَه ما فَرَطَ منه إِليه من الإِساءة، فهو العِتابُ والـمُعاتَبة. فأَمـَّا الإِعْتابُ والعُتْبَـى: فهو رُجوعُ الـمَعْتُوب عليه إِلى ما يُرْضِـي العاتِبَ.
والاسْتِعْتابُ: طَلَبُك إِلى الـمُسِـيءِ الرُّجُوعَ عن إِساءَته. والتَّعَتُّبُ والتَّعاتُبُ والـمُعاتَبَةُ: تواصف الموجِدَة. قال الأَزهري: التَّعَتُّبُ والـمُعاتَبَةُ والعِتابُ: كل ذلك مُخاطَبَةُ الإِدْلالِ وكلامُ الـمُدِلِّينَ أَخِلاَّءَهم، طالبين حُسْنَ مُراجعتهم، ومذاكرة بعضِهم بعضاً ما كَرِهُوه مما كسبَهم الـمَوْجِدَةَ. وفي الحديث: كان يقول لأَحَدِنا عند الـمَعْتِـبَة: ما لَهُ تَرِبَتْ يمينُه؟ رويت المعْتَبَة، بالفتح والكسر، من الـمَوْجِدَة. والعِتْبُ: الرجلُ الذي يُعاتِبُ صاحِـبَه أَو صديقَه في كل شيءٍ، إِشفاقاً عليه ونصيحة له.
والعَتُوبُ: الذي لا يَعْمَلُ فيه العِتابُ.
ويقال: فلانٌ يَسْتَعْتِبُ من نَفْسه، ويَسْتَقِـيلُ من نفسه، ويَسْتَدْرِك من نفسه إِذا أَدْرَكَ بنفسه تَغْييراً عليها بحُسْن تقدير وتدبير. والأُعْتُوبةُ: ما تُعُوتِبَ به، وبينهم أُعْتُوبة يَتَعاتَبُون بها.ويقال إِذا تَعاتَبُوا أَصْلَحَ ما بينهم العتابُ. والعُتْبَـى: الرِّضا.
وأَعْتَبَه: أَعْطاه العُتْبَـى ورَجَع إِلى مَسَرَّته؛ قال ساعدةُ بن جُؤَيَّةَ: شابَ الغُرابُ، ولا فُؤادُك تارِكٌ  * ذِكْرَ الغَضُوبِ، ولا عِتابُك يُعْتَبُ أَي لا يُسْتَقْبَلُ بعُتْبَـى. وتقول: قد أَعْتَبني فلانٌ أَي تَرَكَ ما كنتُ أَجد عليه من أَجلِه، ورَجَع إِلى ما أَرْضاني عنه، بعد إِسْخاطِه إِيَّايَ عليه. وروي عن أَبي الدرداءِ أَنه قال: مُعاتَبة الأَخِ خيرٌ من فَقْدِه. قال: فإِن اسْتُعْتِبَ الأَخُ، فلم يُعْتِبْ، فإِنَّ مَثَلَهم فيه، كقولهم: لك العُتْبَـى بأَنْ لا رَضِـيتَ؛ قال الجوهري: هذا إِذا لم تُرِدِ الإِعْتابَ؛ قال: وهذا فِعْلٌ مُحَوَّلٌ عن موضعه، لأَن أَصْلَ العُتْبَـى رجوعُ الـمُسْتَعتِبِ إِلى مَحبَّةِ صاحبه، وهذا على ضدِّه. تقول: أُعْتِـبُكَ بخلاف رِضاكَ؛ ومنه قول بِشْر بن أَبي خازمٍ: غَضِـبَتْ تَميمٌ أَنْ تَقَتَّلَ عامِرٌ،  *  يومَ النِّسارِ، فأُعْتِـبُوا بالصَّيْلَمِ أَي أَعْتَبْناهم بالسَّيْف، يعني أَرْضَيْناهم بالقَتْل؛ وقال شاعر: فَدَعِ العِتابَ، فَرُبَّ شَرٍّ  * هاجَ، أَوَّلهُ، العِتاب والعُتْبَـى: اسم على فُعْلى، يوضع موضع الإِعْتاب، وهو الرجوعُ عن الإِساءة إِلى ما يُرْضِـي العاتِبَ. وفي الحديث: لا يُعاتَبُونَ في أَنفسهم، يعني لعِظَمِ ذُنُوبهم وإِصْرارِهم عليها، وإِنما يُعاتَبُ من تُرْجَى عنده العُتْبَـى أَي الرُّجوعُ عن الذنب والإِساءة. وفي المثل: ما مُسِـيءٌ من أَعْتَبَ. وفي الحديث: عاتِـبُوا الخَيْلَ فإِنها تُعْتِبُ؛ أَي أَدِّبُوها ورَوِّضُوها للـحَرْبِ والرُّكُوبِ، فإِنها تَتَـأَدَّبُ وتَقْبَلُ العِتابَ.واسْتَعْتَبَه: كأَعْتَبه. واسْتَعْتَبه: طَلب إِليه العُتْبَـى؛ تقول: اسْتَعْتَبْتُه فأَعْتَبَنِـي أَي اسْتَرْضَيْته فأَرْضاني. واسْتَعْتَبْتُه فما أَعْتَبَني، كقولك: اسْتَقَلْته فما أَقالَني. والاستِعتابُ: الاستِقالة.
واسْتَعْتَب فلانٌ إِذا طَلب أَن يُعْتَبَ أَي يُرْضَى والـمُعْتَبُ: الـمُرْضَى. وفي الحديث: لا يَتَمَنَّيَن أَحدُكم الموتَ، إِما مُحْسِناً فلَعَلَّه يَزْداد، وإِمّا مُسِـيئاً فلعله يَسْتَعْتِبُ؛ أَي يرْجِـعُ عن الإِساءة ويَطْلُبُ الرضا. ومنه الحديث: ولا بَعْدَ الموْتِ من مُسْتَعْتَبٍ؛ أَي ليس بعد الموت من اسْتِرْضاءٍ، لأَن الأَعمال بَطَلَتْ، وانْقَضَى زَمانُها، وما بعد الموْت دارُ جزاءٍ لا دارُ عَمَلٍ؛ وقول أَبي الأَسْود: فأَلْفَيْتُه غيرَ مُسْتَعْتِبٍ،  * ولا ذَاكِرَ اللّهِ إِلا قليلا يكون من الوجهين جميعاً. وقال الزجاج قال الحسن في قوله تعالى: وهو الذي جعلَ الليل والنهارَ خِلْفَةً لمن أَراد أَن يَذَّكَّر أَو أَرادَ شُكوراً؛ قال: من فاتَهُ عَمَلُه من الذِّكْر والشُّكْر بالنهار كان له في الليل مُسْتَعْتَبٌ، ومن فاته بالليل كان له في النهار مُسْتَعْتَبٌ. قال: أُراه يَعْنِـي وقتَ اسْتِعْتابٍ أَي وقتَ طَلَبِ عُتْبـى، كأَنه أَراد وقت اسْتِغفار. وفي التنزيل العزيز: وإِن يُسْتَعْتبُوا فما هم من الـمُعْتِـبِين؛ معناه: إِن أَقالَهُم اللّهُ تعالى، وردَّهم إِلى الدنيا لم يُعْتِـبُوا؛ يقول: لم يَعْمَلُوا بطاعةِ اللّهِ لِـما سَبَقَ لهم في عِلْمِ اللّهِ من الشَّقاءِ. وهو قوله تعالى: ولو رُدُّوا لَعادُوا لِـما نُهوا عنه وإِنَّهم لكاذبون؛ ومن قرأَ: وإِن يَسْتَعْتِـبُوا فما هم من الـمُعْتَبِـين؛ فمعناه: إِن يَسْتَقِـيلُوا ربهم لم يُقِلْهم. قال الفراءُ: اعْتَتَبَ فلانٌ إِذا رَجعَ عن أَمر كان فيه إِلى غيره؛ من قولهم: لك العُتْبَى أَي الرجوعُ مما تَكْرَهُ إِلى ما تُحِبُّ. والاعْتِتابُ: الانْصِرافُ عن الشيءِ. واعْتَتَبَ عن الشيءِ: انْصَرَف؛ قال الكميت: فاعْتَتَبَ الشَّوْقُ عن فُؤَادِيَ، والـ  * ـشِّعْرُ إِلى مَنْ إِليه مُعْتَتَبُ واعْتَتَبْتُ الطريقَ إِذا تركتَ سَهْلَهُ وأَخَذْتَ في وَعْرِه. واعْتَتَبَ أَي قَصَدَ؛ قال الـحُطَيْئةُ:
إِذا مَخارِمُ أَحْناءٍ عَرَضْنَ له،  * لم يَنْبُ عنها وخافَ الجَوْرَ فاعتَتَبا معناه: اعْتَتَبَ من الجبل أَي رَكِـبَهُ ولم يَنْبُ عنه؛ يقول: لم يَنْبُ عنها ولم يَخَفِ الجَوْرَ. ويقال للرجل إِذا مَضَى ساعةً ثم رَجَع: قد اعْتَتَبَ في طريقه اعْتِتاباً، كأَنه عَرَضَ عَتَبٌ فتَراجَعَ. وعَتيبٌ: قبيلة. وفي أَمثال العرب: أَوْدَى كما أَوْدَى عَتِـيبٌ؛ عَتِـيبٌ: أَبو حيٍّ من اليمن، وهو عَتِـيبُ بنُ أَسْلَمَ بن مالك بن شَنُوءة بن تَديلَ، وهم حَيٌّ كانوا في دِينِ مالكٍ، أَغارَ عليهم بعضُ الملوكِ فَسَبَـى الرجالَ وأَسَرَهم واسْتَعْبَدَهُم، فكانوا يقولون: إِذا كَبِرَ صِـبيانُنا لم يتركونا حتى يَفْتَكُّونا، فما زالوا كذلك حتى هلكوا، فضَرَبَتْ بهم العربُ مثلاً لمن ماتَ وهو مغلوب، وقالت: أَوْدَى عَتيبٌ؛ ومنه قول عَدِيّ بن زيد: تُرَجِّيها، وقد وَقَعَت بقُرٍّ،  * كما تَرْجو أَصاغِرَها عَتِـيبُ ابن الأَعرابي: الثُّبْنة ما عَتَّبْتَه من قُدَّام السراويل. وفي حديث سَلْمان: أَنه عَتَّبَ سراويلَه فتَشَمَّرَ. قال ابن الأَثير: التَّعْتِـيبُ أَن تُجْمَعَ الـحُجْزَةُ وتُطْوى من قُدَّام. وعَتَّبَ الرجلُ: أَبْطَـأَ؛ قال ابن سيده: وَأُرى الباءَ بدلاً من ميم عَتَّمَ.
والعَتَبُ: ما بين السَّـبَّابة والوُسْطَى؛ وقيل: ما بين الوسطى والبِنْصَر. والعِتْبانُ: الذكر من الضِّباع، عن كراع. وأُمُّ عِتْبانٍ وأُمُّ عَتَّابٍ: كلتاهما الضَّبُعُ، وقيل: إِنما سميت بذلك لعَرَجها؛ قال ابن سيده: ولا أَحُقُّه. وعَتَبَ من مكانٍ إِلى مكانٍ، ومن قولٍ إِلى قولٍ إِذا اجتاز من موضع إِلى موضع، والفعل عَتَبَ يَعْتِبُ. وعَتَبَةُ الوادي: جانبه الأَقصى الذي يَلي الجَبَلَ. والعَتَبُ: ما بين الجبلين. والعربُ تَكْنِـي عن المرأَة(1) (1 قوله «والعرب تكني عن المرأة الخ» نقل هذه العبارة الصاغاني وزاد عليها الريحانة والقوصرة والشاة والنعجة.) بالعَتَبةِ، والنَّعْلِ، والقارورة، والبيت، والدُّمْيةِ، والغُلِّ، والقَيْدِ. وعَتِـيبٌ: قبيلة.
وعَتَّابٌ وعِتْبانٌ ومُعَتِّبٌ وعُتْبة وعُتَيْبةُ: كلُّها أَسماءٌ. وعُتَيْبَةُ وعَتَّابةُ: من أَسماءِ النساءِ.
والعِتابُ: ماءٌ لبني أَسدٍ في طريق المدينة؛ قال الأَفوه: فأَبْلِـغْ، بالجنابةِ، جَمْعَ قَوْمِـي،  *  ومَنْ حَلَّ الـهِضابَ على العِتابِ

### Türkçe

**العَتَبَةُ**: Üzerine basılan kapı eşiği; ve denildi: üst **العَتَبَةُ**. Üstün üstündeki tahta: **الحاجِبُ**; eşik: alt olan; iki enine parça: **العُضادَتانِ**, çoğulu: **عَتَبٌ** ve **عَتَباتٌ**. Ve **العَتَبُ**:
merdiven basamağı. Ve **عَتَّبَ عَتَبةً**: onu edindi. Ve **عَتَبُ الدَّرَجِ**: eğer tahtadan olursa onun basamaklarıdır; ve onlardan her bir basamak bir **عَتَبةٌ**’dir. Ve İbn en-Naḥḥâm hadîsinde, Ka‘b b. Murra’ya, o mücâhidin derecelerini anlatırken, dedi: “Derece nedir?” O da dedi: “Şüphesiz o, annenin **عَتَبةِ**’si gibi değildir”; yani annenin evinde bildiğin basamak değildir; zira rivayet edilmiştir ki iki basamak arası, gök ile yer arası gibidir. Ve **عَتَبُ الجبالِ والـحُزون**: onların basamaklarıdır. Ve dersin ki: “Bu yerde bana bir **عَتَبةً** yap” eğer onunla, içinde yükseleceğin bir yere tırmanmak istersen.

Ve **العَتَبانُ**: bacağın topallığı.

Ve **عَتَبَ الفحلُ يَعْتِبُ ويَعْتُبُ عَتْباً وعَتَباناً وتَعْتاباً**: topalladı yahut bağlandı yahut yaralandı da üç ayak üzerinde yürüdü; sanki sıçrayarak sıçrıyor gibidir; insan da bir ayakla sıçrayıp ötekini kaldırdığında böyledir; ve kesik (ayaklı) kimse tahta üzerinde yürüdüğünde de böyledir; bu bütünüyle benzetmedir; sanki merdiven yahut dağ yahut engebeli yer **عَتَب**’i üzerinde yürür de bir **عَتَبةٍ**’den ötekine sıçrar. Ve Zührî’nin, bir adam hakkında “**أَنْعَلَ**” hadîsinde: bir adamın hayvanını nalladı da o **فعَتِبَتْ**; yani sendeledi; ve **عَنِتَتْ** diye de rivayet olunur, **النون** ile; yeri gelince zikredilecektir.

Ve **عَتَبُ العُودِ**: onun ön tarafından, tellerin uçlarının üzerinde bulunduğu şeydir; İbnü’l-A‘râbî’den; ve A‘şâ’nın sözünü inşâd etti:
وثَنَى الكَفَّ على ذِي عَتَبٍ،  * صَحِلِ الصَّوْتِ بذي زِيرٍ أَبَحّ(2)

**العَتَبُ**: **الدَّسْتاناتُ**. Ve denildi: **العَتَبُ**: udun yüzü üzerine enlemesine konmuş çubuklardır; teller onlardan udun ucuna uzatılır.

Ve **عَتَبَ البرقُ عَتَباناً**: ardı ardına bir parıltıyla parladı.

Ve **أُعْتِبَ العظمُ**: kırık sarıldıktan sonra incitildi; o **التَّعْتابُ**’dır. Ve İbnü’l-Müseyyeb hadîsinde: “Her kemik kırılır sonra eksiltilmemiş ve **مُعْتَبٍ** olmaksızın sarılırsa, onda ancak tedavi edene verme vardır; eğer sarılır ve onda **عَتَبٌ** bulunursa, onun **عَتَبُ**’i, görüş ehlinin kıymetiyle takdir edilir.” **العَتَب** (harekeli): eksikliktir; o, sarımını iyi yapmadığında olur; onda sürekli bir şişlik yahut topallık kalır. Sarılmış kemik hakkında denir: **أُعْتِبَ**; o da **مُعْتَبٌ**’dir. Ve **العَتَبِ**’in aslı: şiddettir; ve şerden bir **عَتَبٍ** ve bir **عَتَبةٍ** üzerine yüklendi; yani şiddet; denir: falan kimse kötü bir **عَتَبةٍ** üzerine, ve belâ ve şerden kötü bir **عَتَبٍ** üzerine yüklendi; şair dedi:
يُعْلى على العَتَبِ الكَريهِ ويُوبَسُ

Ve denilir: bu işte ne **رَتَبٌ** vardır ne **عَتَبٌ**; yani şiddet. Ve Âişe hadîsinde, Allah Teâlâ ondan razı olsun: “Ölümün **عَتَبات**’ı onu alıyor”; yani şiddetleri.

Ve **العَتَبُ**: işin içine giren bozulmadır; dedi ki:
فما في حُسْنِ طاعَتِنا،  * ولا في سَمْعِنا عَتَبُ
Ve dedi ki:
أَعْدَدْتُ، للـحَرْبِ، صارِماً ذكَراً  * مُجَرَّبَ الوَقْعِ، غير ذِي عَتَبِ
Yani darbede ne eğrilik sahibi ne de sekme. Ve denilir: falanın itaatinde **عَتَبٌ** yoktur; yani eğrilik yoktur ve sekme yoktur; ve sevgisinde **عَتَبٌ** yoktur, eğer hâlis ise, ona bozulma karışmaz; ve İbnü’s-Sikkît, ‘Alkame’nin sözü hakkında dedi:
لا في شَظاها ولا أَرْساغِها عَتَبُ(1)
Yani ayıp; bu, “onda hiçbir şeyde kendisine **يُتَعَتَّبُ** olunmaz” sözündendir.

Ve **التَّعَتُّبُ**: haksızlık etme; **تَعَتَّبَ عليه** ve **تَجَنَّى عليه** aynı mânâdadır; ve **تَعَتَّبَ عليه**: ona karşı buldu (gönül koydu).

Ve **العَتْبُ**: gücenme. **عَتَبَ عليه يَعْتِبُ ويَعْتُبُ عَتْباً وعِتاباً ومَعْتِـبَة ومَعْتَبَةً ومَعْتَباً**: yani ona karşı buldu. Ġaṭammaş ed-Ḍabbî dedi—o, Şuḳra b. Ka‘b b. Sa‘lebe b. Ḍabba’dandır; ve **الغَطَمَّشُ** zalim, haksızdır:
أَقُولُ، وقد فَاضَتْ بعَيْنِـيَ عَبْرةٌ:  * أَرَى الدَّهْرَ يَبْقَى، والأَخِلاَّءُ تَذْهَبُ
أَخِلاَّيَ! لو غَيْرُ الـحِمام أَصابَكُمْ،  * عَتَبْتُ، ولكنْ ليسَ للدَّهْرِ مَعْتَبُ

Ve **أَخِلاَّيَ**’ı zaruret gereği kısalttı ki izâfet **باء**’sını sabitlesin; sahih rivayet: **أَخِلاَّءَ**, med ile, izâfet **ياء**’sını hazfederek; ve **أَخِلاَّءَ**’ın yeri, “kavl” ile nasbdır; çünkü “**أَرى الدهر يبقى**” sözü, “**أَقول وقد فاضت**” sözüne bağlıdır; takdiri: “Ağlamışken söylüyorum; ve dehrin bâkî, dostların giden olduğunu görüyorum”; ve “**عَتَبْتُ**” sözü: yani öfkelendim; yani eğer savaşta vurulsaydınız, öcünüzle yetişir ve galip gelirdik; fakat dehrden intikam alınmaz. Ve **عاتَبهُ مُعاتَبَـةً وعِتاباً**: bunların hepsi onu kınadı; şair dedi:
أُعاتِبُ ذا الـمَودَّةِ من صَديقٍ،  * إِذا ما رَابَني منه اجْتِنابُ
إِذا ذَهَبَ العِتابُ، فليس وُدٌّ،  * ويَبْقَى الوُدُّ ما بَقِـيَ العِتابُ

Ve denilir: “Onun sözünde **عُـِتْباناً** bulmadım”; bu, “seni **أَعْتَبَ** ettiğini” zikrettiğinde, sen de bunun için bir açıklık görmediğinde olur. Ve bazıları dedi: “Onun yanında ne **عَتْباً** ne **عِتاباً** bulmadım”; bu mânâ ile. Ezherî dedi: **العَتْبَ**’ı ve **العُتْبانَ**’ı ve **العِتاب**’ı **الإِعْتابِ** mânâsında işitmedim; ancak **العَتْبُ** ve **العُتْبانُ**, bir kimseyi sana karşı yaptığı bir kötülükten dolayı kınamandır; sonra ondan bunun için **اسْتَعْتَبْتَه**. İki lafızdan her biri, kınayana mahsus olur; ikisi bunda ortak olunca ve her biri, ötekine, kendisinden ona karşı sâdır olan kötülükten ne geçtiğini hatırlatınca, işte o **العِتابُ** ve **الـمُعاتَبة**’dir.

Ama **الإِعْتابُ** ve **العُتْبَـى**: kınananın, kınayanı razı edecek şeye dönmesidir.

Ve **الاسْتِعْتابُ**: kötülük edenden, kötülüğünden dönmesini istemendir.

Ve **التَّعَتُّبُ** ve **التَّعاتُبُ** ve **الـمُعاتَبَةُ**: gücenmeyi birbirine vasfetmedir. Ezherî dedi: **التَّعَتُّبُ** ve **الـمُعاتَبَةُ** ve **العِتابُ**: bunların hepsi, nazlanmanın hitabı ve nazlananların dostlarına konuşmasıdır; onların iyi dönüşlerini talep ederek ve birbirlerine, kendilerine gücenme kazandıran, kazandıkları şeylerden hoşlanmadıklarını hatırlatarak.

Ve hadîste: birimize **الـمَعْتِـبَة** sırasında derdi: “Ona ne oluyor, sağ eli topraklandı mı?” **المعْتَبَة** (fetha ve kesra ile) **الـمَوْجِدَة**’dendir diye rivayet edilmiştir.

Ve **العِتْبُ**: her şeyde, ona acıyarak ve ona öğüt olarak, sahibini yahut dostunu kınayan adamdır.

Ve **العَتُوبُ**: kınamanın işlemediği kimsedir.

Ve denilir: falan kimse, nefsinden **يَسْتَعْتِبُ**, nefsinden **يَسْتَقِـيلُ**, nefsinden **يَسْتَدْرِك**; nefsinde ona karşı iyi takdir ve tedbirle bir değişme idrak ettiğinde. Ve **الأُعْتُوبةُ**: kendisiyle kınanılan şeydir; aralarında, onunla birbirlerini kınadıkları bir **أُعْتُوبة** vardır. Ve denilir: kınıştıklarında, aralarındakini kınama ıslah etti.

Ve **العُتْبَـى**: rızadır.

Ve **أَعْتَبَه**: ona **العُتْبَـى** verdi ve sevincine döndü; Sâ‘ide b. Cüeyye dedi:
شابَ الغُرابُ، ولا فُؤادُك تارِكٌ  * ذِكْرَ الغَضُوبِ، ولا عِتابُك يُعْتَبُ
Yani **عُتْبَـى** ile karşılanmaz. Ve dersin: “Falan kimse beni **أَعْتَبَ** etti”; yani onun yüzünden kendisine karşı bulduğum şeyi bıraktı ve bana karşı beni kızdırdıktan sonra, onun hakkında beni razı eden şeye döndü. Ve Ebû’d-Derdâ’dan rivayet olundu: “Kardeşi kınamak, onu kaybetmekten hayırlıdır.” Dedi ki: eğer kardeşten **اسْتُعْتِبَ** olunur da o **لم يُعْتِبْ** ederse, onların onda misali, “Senin için **العُتْبَـى** vardır, şu şartla ki razı olmadın” sözleri gibidir. Cevherî dedi: bu, **الإِعْتابَ** istemediğinde olur; dedi: bu, yerinden çevrilmiş bir fiildir; çünkü **العُتْبَـى**’nın aslı, **الـمُسْتَعتِب**’in sahibinin sevgisine dönmesidir; bu ise onun zıddı üzerinedir. Dersin: “Seni, rızanın hilâfıyla **أُعْتِـبُ** ederim”; ve ondan Bişr b. Ebî Ḫâzim’in sözü:
غَضِـبَتْ تَميمٌ أَنْ تَقَتَّلَ عامِرٌ،  *  يومَ النِّسارِ، فأُعْتِـبُوا بالصَّيْلَمِ
Yani onları kılıçla **أَعْتَبْناهم**; yani öldürmeyle onları razı ettik; ve bir şair dedi:
فَدَعِ العِتابَ، فَرُبَّ شَرٍّ  * هاجَ، أَوَّلهُ، العِتاب

Ve **العُتْبَـى**: **فُعْلى** vezninde bir isimdir; **الإِعْتاب** yerine konur; o, kötülükten kınayanı razı edecek şeye dönüştür.

Ve hadîste: “Kendi nefisleri hakkında kınanmazlar”; yani günahlarının büyüklüğünden ve onda ısrarlarından dolayı; ancak kendisinde **العُتْبَـى** umulan kimse kınanır; yani günahtan ve kötülükten dönüş. Ve meselde: “**أَعْتَبَ** eden kimse, kötülük eden değildir.”

Ve hadîste: “Atları **عاتِـبُوا** edin; çünkü onlar **تُعْتِبُ** eder”; yani onları terbiye edin ve savaşa ve binmeye alıştırın; çünkü onlar edeplenip kınamayı kabul eder. Ve **واسْتَعْتَبَه**: **كأَعْتَبه** gibidir. Ve **واسْتَعْتَبه**: ondan **العُتْبَـى** talep etti; dersin: “Onu **اسْتَعْتَبْتُ** de beni **فأَعْتَبَنِـي**”; yani onu razı etmeye çalıştım da beni razı etti.

Ve “Onu **واسْتَعْتَبْتُه** de beni **فما أَعْتَبَني**”; “Onu **اسْتَقَلْته** de beni **فما أَقالَني**” demen gibidir.

Ve **الاستِعتابُ**: **الاستِقالة**’dir.

Ve falan kimse **اسْتَعْتَب** ettiğinde: **يُعْتَبَ** olunmayı talep etti; yani razı olunmayı; ve **الـمُعْتَبُ**: razı olunan. Ve hadîste: “Sizden biriniz ölümü temenni etmesin; ya iyilik edendir, belki artar; ya da kötülük edendir, belki **يَسْتَعْتِبُ** eder”; yani kötülükten döner ve rıza talep eder. Ve ondan hadîs: “Ölümden sonra **مُسْتَعْتَبٍ** yoktur”; yani ölümden sonra razı ettirme yoktur; çünkü ameller bâtıl oldu, zamanı sona erdi; ölümden sonrası, amel yurdu değil ceza yurdudur; ve Ebû’l-Esved’in sözü:
فأَلْفَيْتُه غيرَ مُسْتَعْتِبٍ،  * ولا ذَاكِرَ اللّهِ إِلا قليلا
iki vecih ile de olur. Ve Zecâc dedi; Hasan, Allah Teâlâ’nın “Geceyi ve gündüzü, öğüt almak isteyen yahut şükür isteyen için **خِلْفَةً** kıldı” sözü hakkında dedi: gündüz zikir ve şükürden ameli kaçıranın, geceleyin bir **مُسْتَعْتَبٌ**’ı vardır; geceleyin kaçıranın da gündüzleyin bir **مُسْتَعْتَبٌ**’ı vardır. Dedi: sanırım **اسْتِعْتابٍ** vakti; yani **عُتْبـى** talebi vakti demek istiyor; sanki istiğfar vakti istemiştir. Ve aziz tenzilde: “Ve eğer **يُسْتَعْتبُوا** olunurlarsa, onlar **الـمُعْتِـبِين**’den değildir”; mânâsı: Allah Teâlâ onları bağışlasa, onları dünyaya geri döndürse, **يُعْتِـبُوا** etmezler; yani Allah’a itaatle amel etmezler; Allah’ın ilminde onlar için önceden bulunan bedbahtlıktan dolayı. Ve o, Allah Teâlâ’nın “Eğer geri döndürülselerdi, kendilerinden nehyolundukları şeye dönerlerdi; ve şüphesiz onlar yalancılardır” sözüdür. Ve kim “Ve eğer **يَسْتَعْتِـبُوا** ederlerse, onlar **الـمُعْتَبِـين**’den değildir” diye okursa, mânâsı: Rablerinden **يَسْتَقِـيلُوا** ederlerse, onları bağışlamaz. Ferrâ dedi: falan kimse **اعْتَتَبَ** ettiğinde: içinde bulunduğu bir işten başkasına döndü; “Senin için **العُتْبَى** vardır” sözünden; yani hoşlanmadığından sevdiğine dönüş.

Ve **الاعْتِتابُ**: bir şeyden dönüştür. Ve **اعْتَتَبَ عن الشيءِ**: yüz çevirdi; Kümeyt dedi:
فاعْتَتَبَ الشَّوْقُ عن فُؤَادِيَ، والـ  * ـشِّعْرُ إِلى مَنْ إِليه مُعْتَتَبُ
Ve “Yolu **اعْتَتَبْتُ**” dediğinde: onun düzünü bırakıp engebesine girdin.

Ve **اعْتَتَبَ**: yani kastetti; Ḥuṭay’e dedi:
إِذا مَخارِمُ أَحْناءٍ عَرَضْنَ له،  * لم يَنْبُ عنها وخافَ الجَوْرَ فاعتَتَبا
Mânâsı: dağdan **اعْتَتَبَ** etti; yani ona bindi ve ondan sekmedi; der ki: ondan sekmedi ve sapmaktan korkmadı. Ve bir adam, bir süre gidip sonra döndüğünde ona denilir: yolunda **اعْتَتَبَ** etti, **اعْتِتاباً**; sanki bir **عَتَبٌ** arız oldu da geri döndü.

Ve **عَتيبٌ**: bir kabiledir. Ve Arapların darbımesellerinde: “**أَوْدَى** oldu, **عَتِـيبٌ**’in **أَوْدَى** olduğu gibi”; **عَتِـيبٌ**: Yemen’den bir hayyın babasıdır; o, **عَتِـيبُ بنُ أَسْلَمَ بن مالك بن شَنُوءة بن تَديلَ**’dir; onlar, Mâlik’in dini üzere olan bir hayydı; bazı krallar onlara baskın yaptı da erkekleri esir aldı ve onları köleleştirdi; onlar derlerdi: “Çocuklarımız büyüdüğünde bizi bırakmazlar, mutlaka bizi kurtarırlar”; böylece helâk oluncaya dek devam ettiler; Araplar, mağlup olarak ölen kimse için onlarla mesel darb etti ve “**أَوْدَى عَتيبٌ**” dedi; ve ondan ‘Adiyy b. Zeyd’in sözü:
تُرَجِّيها، وقد وَقَعَت بقُرٍّ،  * كما تَرْجو أَصاغِرَها عَتِـيبُ

İbnü’l-A‘râbî: **الثُّبْنة**: şalvarın ön tarafından **عَتَّبْتَه** ettiğin şeydir. Ve Selmân hadîsinde: şalvarını **عَتَّبَ** etti de paçalarını topladı. İbnü’l-Esîr dedi: **التَّعْتِـيبُ**, kuşağın toplanıp ön taraftan katlanmasıdır.

Ve **عَتَّبَ الرجلُ**: ağır davrandı; İbn Sîde dedi: **الباء**’yı, **عَتَّمَ**’daki **ميم**’in bedeli görüyorum.

Ve **العَتَبُ**: işaret parmağı ile orta parmak arasındaki şeydir; ve denildi: orta parmak ile yüzük parmağı arasındaki şeydir. Ve **العِتْبانُ**: sırtlanların erkeğidir; Kurâ‘dan. Ve **أُمُّ عِتْبانٍ** ve **أُمُّ عَتَّابٍ**: ikisi de sırtlandır; ve denildi: ancak topallığından dolayı böyle adlandırıldı; İbn Sîde dedi: ben onu daha haklı görmüyorum.

Ve **عَتَبَ** bir yerden bir yere, bir sözden bir söze: bir yerden bir yere geçtiğinde; fiil **عَتَبَ يَعْتِبُ**’dir. Ve **عَتَبَةُ الوادي**: dağa bitişik olan en uzak yanı. Ve **العَتَبُ**: iki dağ arasıdır. Ve Araplar, kadın hakkında(1) **بالعَتَبةِ** ve **النَّعْلِ** ve **القارورة** ve **البيت** ve **الدُّمْيةِ** ve **الغُلِّ** ve **القَيْدِ** ile kinaye yapar.

Ve **عَتِـيبٌ**: bir kabiledir.

Ve **عَتَّابٌ** ve **عِتْبانٌ** ve **مُعَتِّبٌ** ve **عُتْبة** ve **عُتَيْبةُ**: hepsi isimlerdir.

Ve **عُتَيْبَةُ** ve **عَتَّابةُ**: kadın isimlerindendir.

Ve **العِتابُ**: Medine yolu üzerinde Benî Esed’e ait bir sudur; Efev dedi:
فأَبْلِـغْ، بالجنابةِ، جَمْعَ قَوْمِـي،  *  ومَنْ حَلَّ الـهِضابَ على العِتابِ
