# عتب — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D8%A8/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D8%AA%D8%A8/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [عتب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D8%A8.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: عتب

العتبة محركة كذا في نسختنا وسقط من نسخة شيخنا: أسكفة الباب التي توطأ، أو العتبة العليا منهما، والخشبة التي فوق الأعلى: الحاجب، والأسكفة السفلى، والعارضتان العضادتان، وقد تقدمت الإشارة إليه في ح ج ب والجمع عتب وعتبات. والعتب أيضا الدرج، وعتب عتبة: اتخذها. وعتب الدرج. مراقيها إذا كانت من خشب، وكل مرقاة منها عتبة. وفي حديث ابن النحام قال لكعب بن مرة وهو يحدث بدرجات المجاهدين: ما الدرجة?: فقال: أما إنها ليست كعتبة أمك. أي أنها ليست بالدرجة التي تعرفها في بيت أمك، فقد روي أن ما بين الدرجتين كما بين السماء والأرض وتقول: عتب لي عتبة في هذا الموضع إذا أردت أن ترقى به إلى موضع تصعد فيه. والعتبة: الشدة والأمر الكريه، كالعتب محركة أي فيهما. وحمل على عتب من الشر وعتبة أي شدة. . ويقال: ما في هذا الأمر رتب ولا عتب، أي شدة. وفي حديث عائشة إن عتبات الموت تأخذها أي شدائده. وحمل فلان على عتبة كريهة وعلى عتب كريه من البلاء والشر. قال الشاعر:
  يعلى على العتب الكريه ويوبس

  العرب تكني عن المرأة بالعتبة، والنعل، والقارورة، والبيت والدمية، والغل، والقيد، والريحانة، والقوصرة، والشاة، والنعجة. ومنه حديث إبراهيم الخليل عليه السلام: غير عتبة بابك. والعتب أي محركة أطلقه لاستغنائه عن ضبطه بما قبله كما هو عادته: ما بين السبابة والوسطى أو ما بين الوسطى والبنصر. والعتب: ما بين الجبلين: وعتبة الوادي: جانبه الأقصى الذي يلي الجبل. العتب: ما دخل في الأمر من الفساد. والعتب في العظم: النقص وهو إذا لم يحسن جبره وبقي فيه ورم لازم أو عرج. وبه فسر حديث ابن المسيب كل عظم كسر ثم جبر غير منقوص ولا معتب فليس فيه إلا إعطاء المداوي، فإن جبر وبه عتب فإنه يقدر عتبه بقيمة أهل البصر قال:
  فما في حسن طاعتنا                      ولا في سمعنا عتب وعتب السيف: التواؤه عند الضريبة ونبوته قال:
  أعددت للحرب صارما ذكرا                      مجرب الوقع غير ذي عتب ويقال: ما في طاعة فلان عتب، أي التواء ولا نبوة. وما في مودته عتب، إذا كانت خالصة لا يشوبها فساد. والعتب: العيب: قال علقمة بن عبدة:
  لا في شظاها ولا أرساغها عتب أي عيب وهو من قولك لا يتعيب عليه في شيء، قاله ابن السكيت. عتب العود: ما عليه أطراف الأوتار من مقدمه، عن ابن الأعرابي وأنشد قول الأعشى:
  وثنى الكف على ذي عتـب                      يصل الصوت بذي زير أبح العتب: الدستانات، قاله أبو سعيد وقيل: العتب: العيدان المعروضة على وجه العود، منها تمد الأوتار إلى طرف العود. العتب: الغلظ من الأرض وعتب الجبال والحزون: مراقيها العتب جمع العتبة أي عتبة الباب، كالعتبات، وقد تقدم. والعتب أي بفتح فسكون : الموجدة بكسر الجيم، وهو الغضب الذي يحصل من صديق كالعتبان، محركة، هكذا في نسختنا، وضبطه شيخنا بالضم، وهو في بعض الأمهات بالكسر. والمعتب كمقعد، والمعتبة بزيادة الهاء، والمعتبة بكسر التاء المثناة لا الميم كما وهم فيه بعضهم، وبهما روي في الحديث: كان يقول لأحدنا عند المعتبة: ماله تربت يمينه. يقال: عتب عليه إذا وجد عليه، قال الغطمش الضبي وهو من بني شقرة بن كعب بن ثعلبة ابن ضبة:
  أقول وقد فاضت لعيني عبرةأرى الدهر يبقى والأخلاء تذهب
  أخلاي لو غير الحمام أصابكمعتبت ولكن ما على الدهر معتب عتبت أي سخطت، أي لو أصبتم في حرب لأدركنا بثأركم وانتصرنا ولكن الدهر لا ينتصر منه. العتب: الملامة، كالعتاب والمعاتبة. عاتبه معاتبة وعتابا: لامه. قال:
  أعاتب ذا المودة من صديق                      إذا ما رابني منه اجتنـاب
  إذا ذهب العتاب فلـيس ود                      ويبقى الود ما بقي العتاب

  والعتيبى بالكسر كخليفى. ويقال: ما وجدت ي قوله عتبانا، وذلك إذا ذكر أنه أعتبك ولم تر لذلك بيانا. وقال بعضهم: ما وجدت عنده عتبا ولا عتابا. قال الأزهري: لم أسمع العتب والعتبان والعتاب بمعنى الإعتاب، إنما العتب والعتبان: لومك الرجل على إساءة كانت له إليك فاستعتبته منها، وكل واحد من اللفظين يخلص للعاتب، فإذا اشتركا في ذلك وذكر كل واحد منهما صاحبه ما فرط منه إليه من الإساءة فهو العتاب والمعاتبة. وسيأتي معنى الإعتاب والاستعتاب. العتب في الفحل: الظلع أو العقل أو العقر. العتب فيه أيضا: المشي على ثلاث قوائم من العقر أو العقل، كأنه يقفز قفزا. العتب فيك: أن تثب برجل واحدة وترفع الأخرى وكذلك الأقطع إذا مشى على خشبة، وهذا كله تشبيه، كأنه يمشي على عتب درج أو جبل أو حزن فينزو من عتبة إلى أخرى. وفي حديث الزهري في رجل أنعل دابة رجل فعتبت أي غمزت ويروى عننت بالنون، وسيأتي في موضعه كالعتبان محركة، وهو عرج الرجل. والتعتاب أي بالفتح كتذكار وهو أيضا إعتاب العظم بعد الجبر كما سيأتي. وعتب البرق عتبانا محركة إذا برق برقا ولاء يعتب ويعتب بالضم والكسر في الكل، أي في كل مما ذكر من معنى العتبة، والعرج، والموجدة، والظلع، والوثوب، والبرق، وإن أغفل عن الأخير، وفي عتب من مكان إلى مكان ومن قول إلى قول إذا اجتاز، فالمنصوص في مضارعه الكسر وهذا أيضا مما أغفله. والتعتب: التجني. تعتب عليه وتجنى عليه بمعنى واحد. وتعتب عليه: وجد عليه. والتعاتب والمعاتبة وكذلك التعتب: الثلاثة بمعنى تواصف الموجدة أي مذاكرتها. قال الأزهري: التعتب والمعاتبة والعتاب كل ذلك مخاطبة الإدلال، وكلام المدلين أخلاءهم طالبين حسن مراجعتهم ومذاكرة بعضهم بعضا ما كرهوه مما كسبهم الموجدة. قلت: وهو كلام الخليل، وكذا في الصحاح والمصباح والاقتطاف. والعتب بالكسر المعاتب: صاحبه أو صديقه كثيرا في كل شيء إشفاقا عليه ونصيحة له. والأعتوبة بالضم: ما تعوتب به. يقال: بينهم أعتوبة يتعاتبون بها، وذلك إذا تعاتبوا أصلح ما بينهم العتاب. والمعاتبة: التأديب والترويض. ومنه الحديث عاتبوا الخيل فإنها تعتب أي أدبوها وروضوها للحرب والركوب، فإنها تتأدب وتقبل العتاب. والعتبى بالضم: الرضا يوضع موضع الإعتاب، وهو الرجوع عن الإساءة إلى ما يرضي العاتب. واستعتبه: أعطاه العتبى كأعتبه، يقال: أعتبه: أعطاه العتبى ورجع إلى مسرته. قال ساعدة بن جؤية:
  شاب الغراب ولا فؤادك تارك                      ذكر الغضوب ولا عتابك يعتب

  أي لا يستقبل بعتبى. وتقول: قد أعتبني فلان أي ترك ما كنت أجد عليه من أجله ورجع إلى ما أرضاني عنه بعد إسخاطه إياي عليه. وروي عن أبي الدرداء قال: فإن استعتب الأخ فلم يعتب فإن مثلهم فيه كقولهم: لك العتبى بأن لا رضيت. قال الجوهري: هذا إذا لم ترد الإعتاب قال: وهذا فعل محول عن موضعه، لأن أصل العتبى رجوع المستعتب إلى محبة صاحبه، وهذا على ضده. ومنه قول بشر بن أبي خازم:
  غضبت تميم أن تقتل عامر                      يوم النسار فأعتبوا بالصيلم أي أعتبناهم بالسيف، يعني أرضيناهم بالقتل. وقال شاعر:
  فدع العتاب فرب شر                      هاج أوله العتـاب وفي الحديث لا يعاتبون في أنفسهم يعني لعظم ذنوبهم وإصرارهم عليها وإنما يعاتب من ترجى عنده العتبى، أي الرجوع عن الذنب والإساءة، وفي المثل ما مسيء من أعتب. استعتبه: طلب إليه العتبى أو طلب منه. تقول: استعتبته فأعتبني أي استرضيته فأرضاني واستعتبته فما أقالني. والاستعتاب: الاستقالة. واستعتب فلان إذا طلب أن يعتب أي يرضى. والمعتب: المرضى ضد، وفي الحديث ولا بعد الموت من مستعتب أي استرضاء؛ لأن الأعمال بطلت وانقضى زمانها وما بعد الموت دار جزاء لا دار عمل. والاستعتاب: الرجوع عن الإساءة وتطلب الرضا. وبالوجهين فسر قول أبي الأسود:
  فألفيته غير مستعتـب                      ولا ذاكر الله إلا قليلا وأعتب عن الشيء: انصرف كاعتتب. قال الفراء: اعتتب فلان إذا رجع عن أمر كان فيه إلى غيره، من قولهم: لك العتبى أي الرجوع مما تكره إلى ما تحب. ويقال في العظم المجبور: أعتب فهو معتب كأعنت وهو التعتاب، وأصل العتب الشدة، كما تقدم. العتبان أي بالكسر: الذكر من الضباع، عن كراع. وأم عتاب ككتاب وأم عتبان بالكسر كلتاهما الضبع وقيل إنما سميت بذلك لعرجها. وقال ابن سيده: ولا أحقه. وعتيب كأمير: قبيلة، وفي أنساب ابن الكلبي حي من اليمن، ولا منافاة، وهو عتيب بن أسلم بن مالك بن شنوءة بن تديل وهم حي كانوا في دين مالك، أغار عليهم ملك من الملوك فسبى الرجال وأسرهم استعبدهم فكانوا يقولون إذا كبر، كفرح، صبياننا لم يتركونا حتى يفتكونا أي يخلصونا من الأسر فلم يزالوا عنده كذلك حتى هلكوا وضرب بهم المثل لمن مات وهو مغلوب فقيل: أودى عتيب، وهكذا في المستقصى ومجمع الأمثال ومنه قول عدي بن زيد:
  ترجيها وقد وقعت بـقـر                      كما ترجو أصاغرها عتيب

  وعتبان بالكسر ومعتب كمحدث وعتبة بالضم وعتيبة كجهينة وعتاب كشداد أسماء للصحابة والتابعين والشعراء ومن بعدهم. فمن الصحابة عتاب بن أسيد الأموي، وعتاب بن سليم القرشي، وعتاب بن شمير الضبي، وعتبان بن مالك السالمي. وأبو نصير عتبة الثقفي، وعتبة بن ربيعة، وعتبة بن ساعدة، وعتبة بن سالم، وعتبة بن طويع المازني، وعتبة بن عائذ، وعتبة بن عبد الله الخزرجي، وعتبة بن عبد الثمالي، وعتبة بن عمرو الأنصاري، وعتبة بن عمرو الرعيني، وعتبة بن غزوان، وعتبة بن فرقد، وعتبة ومعتب ابنا أبي لهب، وعتبة ابن مسعود الهذلي، وعتبة بن الندر السلمي وعتبة بن نيار. وعتبة بن أبي وقاص، وعتيبة البلوي حليف الأنصار. ومعتب كمحدث وقيل كمكرم أبو مروان الأسلمي، ومعتب بن الحمراء، ومعتب بن عبيد البلوي، ومعتب بن قشير، فهؤلاء صحابيون. وعتيبة كجهينة بن الحارث بن شهاب الملقب بسم الفرسان، فارس بني تميم ويلقب أيضا بصياد الفوارس. ويقول العرب: لو أن القمر سقط من السماء ما التقفه غير عتيبة، لثقافته. وقال ذو الغلصمة العجلي يرثيه:
  عتيبة صياد الفوارس عريت                      ظهور جياد بعده وركـاب
  ألا أيها الحي المؤمل عيشه                      ألا كل حي بعده لذهـاب وفيه يقول العرب: أفرس من سم الفرسان وأغدر من عتيبة وذلك أنه نزل به أنس بن مرداس السلمي في صرم من بني سليم فشد على أموالهم وربطهم حتى افتدوا بالفداء الغالي. قال العباس بن مرداس السلمي:
  كثر الخناء فما سمعت بغادر                      كعتيبة بن الحارث بن شهاب
  جللت حنظلة الدناءة كلـهـا                      ودنست آخر هذه الأحقـاب كل ذلك في المستقصى للزمخشري. وعتبة بالضم والد عروة الرحال الكلابي الوفاد على الملوك وهو الذي أجاز لطيمة الملك النعمان إلى عكاظ وتبعه البراض بن قيس الكناني ففتك به واستاق العير، وبسببه هاجت حرب الفجار. وعتاب كشداد جد عمرو بن كلثوم الشاعر صاحب الفتكة بعمرو ابن هند. وأبو العباس عتبة بن حكيم الهمداني الأردني ثم الطبراني، سمع مكحولا وابن أبي ليلى. قال أبو زرعة: ثقة توفى سنة 447 كذا في معجم ياقوت. وأبو علي الحسن بن سعيد بن أحمد العتبي القرشي، إلى عتبة بن أبي سفيان، محدث توفي سنة 544. وعتيبة ابن مرداس أحد بني كعب بن عمرو ابن تميم، عرف بابن فسوة، شاعر مقل، ترجمه صاحب الأغاني وغيره. وجفرة عتيب كأمير: محلة بالبصرة، منسوبة إلى عتيب بن عمرو، أحد بني قاسط بن هنب، وعداده في بني شيبان، وله عدد بالبصرة. والعتوب كصبور: من لا يعمل فيه العتاب. والعتوب: الطريق. و يقال: قرية عتيبة كسفينة إذا كانت قليلة الخير. قال الفراء: اعتتب فلان إذا رجع عن أمر كان فيه إلى غيره، من قولهم: لك العتبى، أي الرجوع مما تكره إلى ما تحب. قال الكميت:
  فاعتتب الشوق من فؤادي وال                      شعر إلى من إليه معتـتـب

  قال الحطيئة:
  إذا مخارم أحناء عـرضـن لـه                      لم ينب عنها وخاف الجور فاعتتبا معناه: اعتتب من الجبل أي ركبه ولم ينب عنه. يقول: لم ينب عنها ولما يخف الجور. ويقال للرجل إذا مضى ساعة ثم رجع: قد اعتتب في طريقه اعتتابا، كأنه عرض عتب فتراجع. اعتتب الطريق: ترك سهله وأخذ في وعره، و اعتتب: قصد في الأمر. عن ابن الأثير: التعتيب: أن تجمع الحجزة بالضم وتطويها من قدام. وعن ابن الأعرابي: الثبتة ما عتبته من قدام السراويل. وفي حديث سلمان أنه عتب سراويله فتشمر.
 تعتيب الباب: أن تتخذ له عتبة. وعتب الرجل: أبطأ. قال ابن سيده: وأرى الباء بدلا من ميم عتم وفلان لا يتعتب بشيء، ونص التكملة: لا يتعتب عليه في شيء أي لا يعاب كأنه يعني لا يعاتب ولا يلام. في التنزيل العزيز: وإن يستعتبوا فما هم من المعتبين. معناه إن أقالهم الله وردهم إلى الدنيا لم يعتبوا. يقول: لم يعملوا بطاعة الله لما سبق لهم في علم الله من الشقاء، وهو قوله تعالى: ولو ردوا لعادوا لما نهوا عنه وإنهم لكاذبون ومن قرأ بالمبني للمعلوم فمعناه أي إن يستقيلوا ربهم لم يقلهم، أي لم يردهم إلى الدنيا؛ لأنه سبق في علم الله أنهم لو ردوا لعادوا لما نهوا عنه. عتيبة وعتابة: من أسمائهن أي النساء. يقال: ما عتبت بابه ولا سكفته أي لم أطأ عتبته، وكذلك ما تسكفته ولا تعتبته. ويقال: تعتب: لزم عتبة الباب. والعتاب: ماء لبني أسد في طريق المدينة. قال الأفوه:
  فأبلغ بالجنابة جمـع قـومـي                      ومن حل الهضاب على العتاب والعتبتان الداخلة والخارجة من أشكال الرمل معروفتان. وبنو عتيبة كجهينة: قبيلة من العرب. وجزيرة العتاب ككتاب من الدقهلية. وعتبة، محركة: لقب عبيد بن صالح، حدث عنه ابن أخيه أحمد بن علي بن صالح. وعتيبة بالتصغير: محدث يروى عن يزيد بن أصرم، وعنه جعفر بن سليمان، وعمر بن عتيبة الضبي، شيخ لشيخ الإسلام الأنصاري، ومحمد بن عتيبة الدمشقي، أدركه الحافظ عبد الغني.

### Türkçe

**العتبة** harekeli: bizim nüshamızda böyle; şeyhimizin nüshasından düşmüştür: üzerine basılan kapı eşiği; yahut ikisinden üst eşik; üsttekinin üzerindeki tahta: **الحاجب**; alt eşik; iki yan direk olan iki kiriş; buna **ح ج ب**’de işaret geçmişti. Çoğulu: **عتب** ve **عتبات**.

**والعتب** ayrıca merdivendir. **وعتب عتبة**: onu edindi. **وعتب الدرج**: basamakları; eğer tahtadan ise; her bir basamağı **عتبة**’dir.

İbnü’n-Nahhâm hadîsinde: Ka‘b b. Murra’ya—mücahidlerin derecelerini anlatırken—dedi ki: “Derece nedir?”; dedi ki: “Şüphesiz o, annenin eşiği gibi değildir.” Yani: annenin evinde bildiğin derece değildir. Rivayet edilmiştir ki iki derece arası gök ile yer arası gibidir. Ve dersin ki: “Bu yerde bana bir **عتبة** yap” eğer onunla, çıkacağın bir yere yükselmek istersen.

**والعتبة**: şiddet ve çirkin iş; **كالعتب** harekeli, yani ikisinde de. “Şerden **عتب** ve **عتبة** üzerine yüklendi” yani şiddet. Ve denir: “Bu işte ne **رتب** var ne **عتب**” yani şiddet. Âişe hadîsinde: “Ölümün **عتبات**’ı onu alır” yani şiddetleri. Falan kimse çirkin bir **عتبة** üzerine ve belâ ve şerden çirkin bir **عتب** üzerine yüklendi. Şair dedi ki:
  “Çirkin **العتب** üzerine yükselir ve kurur.”

Araplar kadına **العتبة** ile, ve **النعل** ile, ve **القارورة** ile, ve **البيت** ile ve **الدمية** ile, ve **الغل** ile, ve **القيد** ile, ve **الريحانة** ile, ve **القوصرة** ile, ve **الشاة** ile, ve **النعجة** ile kinaye ederler. Ondandır: İbrâhîm el-Halîl عليه السلام hadîsi: “Kapının **عتبة**’sini değiştir.”

**والعتب** yani harekeli: onu, kendisinden öncekiyle ضبط’undan müstağni olduğu için—âdeti üzere—mutlak bıraktı: işaret parmağı ile orta parmak arası; yahut orta parmak ile yüzük parmağı arası.

**والعتب**: iki dağ arası. **وعتبة الوادي**: dağa bitişik olan en uzak yanı.

**العتب**: işin içine giren fesat.

Kemikte **العتب**: eksikliktir; o, iyi kaynamadığında ve onda sürekli şişlik yahut topallık kaldığında olur. Bununla İbnü’l-Müseyyeb hadîsi tefsir edilmiştir: “Her kemik kırılır sonra eksiksiz ve **معتب** olmaksızın kaynarsa, onda ancak tedavi edene verme vardır; eğer kaynar ve onda **عتب** olursa, onun **عتب**’i, basiret ehlinin kıymetiyle takdir edilir.” Dedi ki:
  “Ne itaatimizin güzelliğinde,
  ne de işitmemizde **عتب** ve **عتب** vardır.”

**وعتب السيف**: darbe anında eğrilmesi ve sekmesi. Dedi ki:
  “Savaşa keskin, erkekçe bir kılıç hazırladım;
  vuruşu tecrübeli, **عتب** sahibi olmayan.”

Ve denir: “Falanın itaatinde **عتب** yoktur” yani eğrilik ve sekme yoktur. “Sevgisinde **عتب** yoktur” eğer halis ise, ona fesat karışmıyorsa.

**والعتب**: ayıp. Alkame b. Abde dedi ki:
  “Ne kıymıklarında ne de bileklerinde **عتب** vardır.”
Yani ayıp; “Ona hiçbir şeyde ayıp isnat edilmez” sözündendir; bunu İbnü’s-Sikkît söyledi.

**عتب العود**: onun ön tarafından, tellerin uçlarının üzerinde bulunduğu şey; İbnü’l-A‘râbî’den. A‘şâ’nın sözünü şahit getirdi:
  “Ve eli, **ذي عتب** olana büktü;
  sesi, boğuk **زير** sahibi olana ulaştırır.”

**العتب**: **الدستانات**; bunu Ebû Sa‘îd söyledi. Ve denildi ki: **العتب**: **العود**’un yüzü üzerine enlemesine konulan çubuklardır; teller onlardan **العود**’un ucuna uzatılır.

**العتب**: yerin kalınlığı. **وعتب الجبال والحزون**: onların basamakları.

**العتب**: **العتبة**’nin çoğuludur; yani kapı eşiği; **كالعتبات**; geçti.

**والعتب** yani فتح ile sonra سكون: **الموجدة** (ج harfinin kesriyle); o, bir dosttan meydana gelen öfkedir; **كالعتبان** harekeli; bizim nüshamızda böyle; şeyhimiz onu ضم ile ضبط etti; bazı ana kaynaklarda kesr iledir.

**والمعتب** (مقعد gibi), ve **المعتبة** (ه ziyadesiyle), ve **المعتبة** (تاء المثناة’nın kesriyle, م’nin değil; bazılarının vehmettiği gibi); hadîste ikisiyle de rivayet edilmiştir: “Birimize **المعتبة** yanında derdi ki: ‘Sağı eli topraklansın, ona ne oluyor!’”

Denir: **عتب عليه**: ona karşı buldu (içinde bir şey buldu). Gıtmış ed-Dabbî—Şukra b. Ka‘b b. Sa‘lebe b. Dubbe oğullarındandır—dedi ki:
  “Derim—gözümden bir damla taşmışken—:
  Görürüm ki zaman kalır, dostlar gider.
  Dostlarım! Eğer size ölümden başkası isabet etseydi, **عتبت** ederdim;
  fakat zaman üzerine **معتب** yoktur.”
**عتبت** yani öfkelendim; yani: eğer savaşta vurulsaydınız, öcünüzle yetişirdik ve galip gelirdik; fakat zamandan öç alınmaz.

**العتب**: kınama; **كالعتاب والمعاتبة**. **عاتبه** **معاتبة** ve **عتابا**: onu kınadı. Dedi ki:
  “Sevgi sahibi bir dostu kınarım,
  ondan bir uzak durma beni kuşkulandırdığında.
  Kınama giderse sevgi yoktur;
  sevgi, kınama kaldıkça kalır.”

**والعتيبى** kesr ile, **كخليفى** gibi.

Ve denir: “Onun sözünde **عتبانا** bulmadım”; bu, “Seni **أعتب** etti” diye zikrettiğinde, bunun için bir açıklık görmediğin zamandır. Bazıları dedi ki: “Onun yanında ne **عتبا** buldum ne **عتابا**.” Ezherî dedi ki: **العتب** ve **العتبان** ve **العتاب**’ı **الإعتاب** manasında işitmedim; ancak **العتب** ve **العتبان**: bir kimseyi, sana karşı bir kötülüğü sebebiyle kınamandır; ondan dolayı onu **استعتبته** edersin; iki lafızdan her biri, kınayana mahsus olur. Eğer bu hususta ortak olurlarsa ve her biri, diğerine, kendisinden ona karşı sâdır olan kötülükteki kusurunu zikrederse, işte o **العتاب** ve **المعاتبة**’dir. **الإعتاب** ve **الاستعتاب**’ın manası gelecektir.

**العتب في الفحل**: topallık; yahut bağlanma; yahut yaralanma.

Onda ayrıca **العتب**: yaralanma yahut bağlanma sebebiyle üç ayak üzerinde yürümedir; sanki sıçrayarak sıçrar.

**العتب فيك**: bir ayakla sıçraman ve ötekini kaldırmandır; aynı şekilde, ayağı kesik olan, bir tahta üzerinde yürüdüğünde. Bu, bütünüyle benzetmedir; sanki merdiven yahut dağ yahut engebede bir **عتب** üzerinde yürür de bir **عتبة**’den diğerine sıçrar.

Zührî hadîsinde: bir adam, bir adamın binesine nal çaktı da **عتبت** etti, yani topalladı; **عننت** (نون ile) diye de rivayet edilir; yeri geldiğinde gelecektir.

**كالعتبان** harekeli: o, adamın topallığıdır.

**والتعتاب** yani فتح ile, **كتذكار**; o da, kaynamadan sonra kemiğin **إعتاب**’ıdır; gelecektir.

**وعتب البرق عتبانا** harekeli: peş peşe bir parıltıyla parladığında. **يعتب** ve **يعتب** (bütününde ضم ve kesr ile): yani, **العتبة** manasından, ve topallıktan, ve **الموجدة**’den, ve topallıktan, ve sıçramadan, ve şimşekten zikredilenlerin her birinde—sonuncusunu ihmal etmiş olsa da. Ve “Bir yerden bir yere, bir sözden bir söze **عتب** etti” yani geçti; muzâri‘inde nasla sabit olan kesrdir; bunu da ihmal etmiştir.

**والتعتب**: haksızlıkla yüklenmedir. **تعتب عليه** ve **تجنى عليه**: bir manadadır. **وتعتب عليه**: ona karşı buldu.

**والتعاتب والمعاتبة وكذلك التعتب**: üçü de, **الموجدة**’yi karşılıklı vasfetmek manasındadır; yani onu birbirine hatırlatmak.

Ezherî dedi ki: **التعتب** ve **المعاتبة** ve **العتاب**: bunların hepsi, nazlanmanın konuşmasıdır; nazlananların, dostlarıyla konuşmasıdır; güzel dönüşlerini talep ederek ve kendilerine **الموجدة** kazandıran, hoşlanmadıkları şeyi birbirlerine hatırlatarak. Dedim ki: bu, Halîl’in sözüdür; **الصحاح** ve **المصباح** ve **الاقتطاف**’ta da böyledir.

**والعتب** kesr ile: **المعاتب**; her şeyde ona şefkat ve ona nasihat için, sahibini yahut dostunu çokça kınayan.

**والأعتوبة** ضم ile: kendisiyle karşılıklı kınanılan şey. Denir: “Aralarında, kendisiyle karşılıklı kınandıkları bir **أعتوبة** vardır”; bu, karşılıklı kınadıklarında, kınama aralarını ıslah ettiğinde olur.

**والمعاتبة**: terbiye ve alıştırmadır. Ondandır hadîs: “Atları **عاتبوا** edin; çünkü onlar **تعتب** eder” yani onları terbiye edin ve savaş ve binme için alıştırın; çünkü onlar edeplenip kınamayı kabul ederler.

**والعتبى** ضم ile: rızadır; **الإعتاب** yerine konur; o, kınayanı razı edecek şeye, kötülükten dönüştür.

**واستعتبه**: ona **العتبى** verdi; **كأعتبه**. Denir: **أعتبه**: ona **العتبى** verdi ve onu sevindirecek şeye döndü. Sâ‘ide b. Cüeyye dedi ki:
  “Karga yaşlandı; fakat senin kalbin bırakıcı değil,
  öfkeli kadının anışını; ne de senin kınaman **يعتب** eder.”

Yani **بعتبى** ile karşılamaz. Ve dersin ki: “Falan kimse beni **أعتبني** etti”; yani, onun yüzünden kendisine karşı bulduğum şeyi terk etti ve beni ona karşı kızdırmasından sonra, kendisinden razı olduğum şeye döndü. Ebû’d-Derdâ’dan rivayet olundu; dedi ki: “Kardeş **استعتب** edilirse de **يعتب** etmezse, onların ondaki misali, onların şu sözleri gibidir: ‘Senin için **العتبى** vardır; şu ki razı olmadın.’” Cevherî dedi ki: Bu, **الإعتاب**’ı murat etmediğin zamandır. Dedi ki: Bu, yerinden çevrilmiş bir fiildir; çünkü **العتبى**’nın aslı, **المستعتب**’in sahibinin sevgisine dönmesidir; bu ise onun zıddı üzerinedir. Ondandır, Bişr b. Ebî Hâzim’in sözü:

  Temîm öfkelendi ki Âmir öldürülsün                      Nesar günü; böylece **أعتبوا** **بالصيلم** ile
yani onları kılıçla **أعتبناهم** ettik; yani onları öldürmekle razı ettik. Ve bir şair dedi ki:

  Azarı bırak; nice şer vardır                      ilkinin kışkırttığı azar olur

Ve hadiste: “Kendi nefisleri hakkında **لا يعاتبون**” yani günahlarının büyüklüğünden ve onun üzerinde ısrarlarından dolayı; ancak yanında **العتبى** umulan kimse **يعاتب** edilir; yani günahtan ve kötülükten dönüş. Ve meselde: “**ما مسيء من أعتب**.” **استعتبه**: ona **العتبى**’yı talep etti yahut ondan talep etti. Dersin ki: “Onu **استعتبته** de beni **أعتبني** etti”; yani onu razı ettim de beni razı etti. Ve “Onu **استعتبته** de beni **أقالني** etmedi.” **الاستعتاب**: **الاستقالة**’dır. Ve falan kimse **استعتب** etti; yani **يعتب** etsin, yani razı olsun diye talep etti. **المعتب**: razı olunan; zıddı. Ve hadiste: “Ölümden sonra **مستعتب** yoktur”; yani razı ettirme; çünkü ameller bâtıl oldu ve zamanı sona erdi; ölümden sonrası ise ceza yurdudur, amel yurdu değildir. **الاستعتاب**: kötülükten dönüş ve rızayı arama. Ve iki vecihle Ebû’l-Esved’in sözü tefsir olundu:

  Onu buldum, **مستعتب** olmayan                      ve Allah’ı anan da ancak az

Ve “şeyden **أعتب** etti”: **اعتتب** gibi yüz çevirdi. Ferrâ dedi ki: Falan kimse **اعتتب** etti; yani içinde bulunduğu bir işten başkasına döndü; onların “Senin için **العتبى** vardır” sözünden; yani hoşlanmadığından hoşlandığına dönüş. Ve kırılmış kemikte denir: **أعتب** eder; o hâlde o **معتب**’dir; **أعنت** gibi; ve o **التعتاب**’dır. Ve **العتب**’ın aslı şiddettir; daha önce geçtiği gibi. **العتبان** yani kesre ile: sırtlanların erkeği; Kurâ‘dan. Ve **أم عتاب** kitap vezninde ve **أم عتبان** kesre ile; ikisi de sırtlandır; ve denildi ki ancak topallığından dolayı bununla adlandırıldı. İbn Sîde dedi ki: Ve onu haklı bulmam. **وعتيب** emir vezninde: bir kabile; İbnü’l-Kelbî’nin neseblerinde Yemen’den bir hay; ve çelişki yoktur. O, **عتيب** b. Eslem b. Mâlik b. Şenûe b. Tedîl’dir; ve onlar, Mâlik’in dini üzere olan bir hay idi. Krallardan bir kral onlara baskın yaptı; erkekleri esir aldı ve onları tutsak etti, köleleştirdi. Onlar, büyüdüğünde—ferah vezninde—“Çocuklarımız bizi bırakmadılar, ta ki bizi **يفتكونا** edinceye kadar”; yani bizi esaretten kurtarıncaya kadar, derlerdi. Böylece onun yanında bu hâl üzere devam ettiler, ta ki helâk oluncaya kadar. Ve kendileriyle, mağlup iken ölen kimse için mesel vuruldu; “**أودى عتيب**” denildi. Ve bu, **المستقصى** ve **مجمع الأمثال**’dadır. Ondandır, ‘Adiyy b. Zeyd’in sözü:

  Onu umarsın; hâlbuki düşmüştür **بـقـر**                      tıpkı küçüklərinin **عتيب**’i umması gibi

Ve **وعتبان** kesre ile, ve **معتب** muhaddis vezninde, ve **عتبة** damme ile, ve **عتيبة** Cüheyne gibi, ve **عتاب** Şeddâd gibi; sahâbîler, tâbiîn, şairler ve onlardan sonrakiler için isimlerdir. Sahâbîlerden: Ümeyyî **عتاب** b. Useyd; Kureyşî **عتاب** b. Süleym; Dubî **عتاب** b. Şemîr; Sâlimî **عتبان** b. Mâlik. Ve Ebû Nasîr **عتبة** es-Sekafî; ve **عتبة** b. Rebî‘a; ve **عتبة** b. Sâ‘ide; ve **عتبة** b. Sâlim; ve Mâzenî **عتبة** b. Tuvay‘; ve **عتبة** b. ‘Âiz; ve Hazrecî **عتبة** b. ‘Abdillâh; ve **عتبة** b. ‘Abd es-Semâlî; ve Ensârî **عتبة** b. ‘Amr; ve Ra‘înî **عتبة** b. ‘Amr; ve **عتبة** b. Gazvân; ve **عتبة** b. Ferkad; ve Ebû Leheb’in iki oğlu **عتبة** ve **معتب**; ve Huzelî Mes‘ûd’un oğlu **عتبة**; ve Sülemî **عتبة** b. en-Nedr; ve **عتبة** b. Niyâr. Ve **عتبة** b. Ebî Vakkâs; ve Ensâr’ın müttefiki Belvî **عتيبة**. Ve **معتب** muhaddis vezninde; ve denildi ki mükrem vezninde; Ebû Mervân el-Eslemî; ve **معتب** b. el-Hamrâ’; ve Belvî **معتب** b. ‘Ubeyd; ve **معتب** b. Kuşeyr; işte bunlar sahâbîlerdir. Ve **عتيبة** Cüheyne gibi: el-Hâris b. Şihâb’ın oğlu; “**سم الفرسان**” lakaplı; Benî Temîm’in süvarisi; ayrıca “**صياد الفوارس**” diye de lakaplanır. Araplar der ki: “Ay gökten düşse, onu **عتيبة**’den başkası kapmazdı”; onun çevikliğinden. Zû’l-Gulsame el-‘Aclî onu mersiyeleyerek dedi ki:

  **عتيبة** **صياد الفوارس**; çıplak kaldı                      ondan sonra soylu atların sırtları ve binekler
  Dikkat edin ey hayatı umulan hay                      dikkat edin; ondan sonra her hay gidiş içindir

Ve onun hakkında Araplar der ki: “**سم الفرسان**’dan daha süvari yoktur ve **عتيبة**’den daha hain yoktur.” Çünkü ona, Benî Süleym’den bir bölük içinde Sülemî Enes b. Mirdâs indi; onların mallarına saldırdı ve onları bağladı, ta ki pahalı fidye ile kurtuldular. Sülemî el-‘Abbâs b. Mirdâs dedi ki:

  Hainlik çoğaldı; işitmedim bir haini                      **عتيبة** b. el-Hâris b. Şihâb gibi
  Hanzala’yı alçaklığın hepsiyle bürüdün                      ve bu çağların sonunu kirlettin

Bütün bunlar Zemahşerî’nin **المستقصى**’sındadır. Ve **عتبة** damme ile: ‘Urve er-Rehhâl el-Kilâbî’nin babası; krallara elçi olarak giden; ve o, kral Nu‘mân’ın **لطيمة**’sini Ukâz’a geçiren kimsedir. Kinânî el-Berâd b. Kays onu takip etti; onu öldürdü ve kervanı sürdü; onun sebebiyle **حرب الفجار** alevlendi. Ve **عتاب** Şeddâd gibi: ‘Amr b. Kultûm şairinin dedesi; ‘Amr b. Hind’e karşı öldürme işinin sahibi. Ve Ebû’l-‘Abbâs **عتبة** b. Hakîm el-Hemdânî; el-Urdunnî sonra et-Taberânî; Mekhûl’u ve İbn Ebî Leylâ’yı dinledi. Ebû Zur‘a dedi ki: güvenilir; 447 yılında vefat etti; Yâkût’un Mu‘cem’inde böyledir. Ve Ebû ‘Alî el-Hasen b. Sa‘îd b. Ahmed el-‘Utbî el-Kureşî; **عتبة** b. Ebî Sufyân’a nispetle; muhaddis; 544 yılında vefat etti. Ve **عتيبة** b. Mirdâs: Benî Ka‘b b. ‘Amr b. Temîm’den; İbn Fesve diye bilindi; az şiirli bir şair; onu **صاحب الأغاني** ve başkası tercüme etti. Ve **جفرة عتيب** emir vezninde: Basra’da bir mahalle; **عتيب** b. ‘Amr’a nispetle; o, Benî Kâsıt b. Heneb’den; sayımı Benî Şeybân’dadır; ve Basra’da onun bir sayısı vardır. Ve **العتوب** sabûr vezninde: kendisinde azar işlemeyen kimse. Ve **العتوب**: yol. Ve denir: “Az hayırlı olduğunda köy **عتيبة** sefîne gibi.” Ferrâ dedi ki: Falan kimse **اعتتب** etti; yani içinde bulunduğu bir işten başkasına döndü; onların “Senin için **العتبى** vardır” sözünden; yani hoşlanmadığından hoşlandığına dönüş. Kumeyt dedi ki:

  Özlem, gönlümden **اعتتب** etti; ve                      saç(lar) da, kendisine **معتـتـب** olana (döndü)

قال الحطيئة:
  “Eğer ona (karşı) genişliğin kıvrımlarının geçitleri arz olunsa, ondan sapmazdı; haksızlıktan korktu da **فاعتتبا**.” Bunun mânâsı: **اعتتب** dağdan, yani ona bindi ve ondan sapmadı. Diyor ki: ondan sapmadı; ve haksızlıktan henüz korkmadı. Ve erkeğe, bir süre gidip sonra döndüğü zaman, denir: yolunda **اعتتابا** ile **اعتتب**; sanki bir **عتب** arz olundu da geri döndü. **اعتتب الطريق**: onun kolayını terk etti ve onun sarpına girdi; ve **اعتتب**: işte kastetti. İbnü’l-Esîr’den: **التعتيب**: **الحجزة**’yi (zamme ile) toplaman ve onu önden katlamandır. İbnü’l-A‘râbî’den: **الثبتة**: şalvarın önünden **عتبته** ettiğin şeydir. Ve Selmân hadîsinde: o, şalvarını **عتب** etti de sıvadı.
 **تعتيب الباب**: ona bir **عتبة** edinmendir. Ve **عتب الرجل**: ağır davrandı. İbn Sîde dedi: ve ben **الباء**’yı, **عتم**’ın **ميم**’inden bedel görüyorum; ve falan kimse bir şeyle **يتعتب** etmez. Ve **التكملة**’nin nassı: “Ona, hiçbir şeyde **يتعتب** edilmez” yani ayıplanmaz; sanki demek istiyor: ne **يعاتب** edilir ne de kınanır. Aziz tenzîlde: “Ve eğer **يستعتبوا** ederlerse, artık onlar **المعتبين**’den değildir.” Mânâsı: Allah onları bağışlasa ve onları dünyaya geri döndürse, **يعتبوا** etmezler. Diyor ki: Allah’a itaatle amel etmediler; Allah’ın ilminde kendileri için önceden geçmiş olan bedbahtlıktan dolayı; ve bu, O’nun تعالى sözüdür: “Eğer geri döndürülselerdi, kendisinden nehyolundukları şeye elbette dönerlerdi; ve şüphesiz onlar yalancılardır.” Kim meçhul değil, mâlûm bina ile okursa, mânâsı şudur: yani eğer Rablerinden **يستقيلوا** ederlerse, onları **يقلهم** etmez; yani onları dünyaya geri döndürmez; çünkü Allah’ın ilminde önceden geçmiştir ki, eğer geri döndürülselerdi, kendisinden nehyolundukları şeye dönerlerdi. **عتيبة** ve **عتابة**: onların isimlerindendir; yani kadınların. Denir: onun kapısını **عتبت** etmedim ve ne de **سكفته** ettim; yani onun eşiğini çiğnemedim; ve bunun gibi: onu **تسكفته** etmedim ve onu **تعتبته** etmedim. Ve denir: **تعتب**: kapının eşiğine yapıştı. Ve **العتاب**: Benî Esed’e ait bir sudur; Medine yolu üzerindedir. El-Efveh dedi:
  “Öyleyse **الجنابة** ile kavmimin cem‘ine ulaştır;
  ve **العتاب** üzerinde tepelerde konaklayana (da).”
Ve **العتبتان**: içeri giren ve dışarı çıkan; kum şekillerindendir, bilinen iki (şekil). Ve Benû **عتيبة**, Cüheyne gibi: Araplardan bir kabiledir. Ve **جزيرة العتاب** ( **كتاب** vezninde): Dakahliyye’dendir. Ve **عتبة**, harekeli: Ubeyd b. Sâlih’in lakabıdır; ondan, kardeşinin oğlu Ahmed b. Ali b. Sâlih rivayet etti. Ve küçültme ile **عتيبة**: Yezîd b. Asram’dan rivayet olunan bir muhaddistir; ondan da Ca‘fer b. Süleymân (rivayet etti). Ve Ömer b. **عتيبة** ed-Dabbî: Şeyhu’l-İslâm el-Ensârî’nin şeyhidir. Ve Muhammed b. **عتيبة** ed-Dımaşkî: onu hâfız Abdülganî idrak etti.
