# عتد (ع-ت-د) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D8%AF
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D8%AA%D8%AF

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: Hazırladık

- Harfler: ع - ت - د
- Kur'an'da: 16 geçiş · 16 ayet · 4 sîga
- 12 sözlük

## Sîgalar (4)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [وَأَعْتَدْنَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D8%AF/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A3%D9%8E%D8%B9%D9%92%D8%AA%D9%8E%D8%AF%D9%92%D9%86%D9%8E%D8%A7.md) | وَأَفْعَلْنَا | Ve hazırladık; Hazırladık | 7 | 7 | [4:37](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D8%AF/ayet/4:37.md) |
| [أَعْتَدْنَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D8%AF/siga/%D8%A3%D9%8E%D8%B9%D9%92%D8%AA%D9%8E%D8%AF%D9%92%D9%86%D9%8E%D8%A7.md) | أَفْعَلْنَا | Hazırladık | 6 | 6 | [4:18](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D8%AF/ayet/4:18.md) |
| [عَتِيدٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D8%AF/siga/%D8%B9%D9%8E%D8%AA%D9%90%D9%8A%D8%AF%D9%8C.md) | فَعِيلٌ | Hazır | 2 | 2 | [50:18](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D8%AF/ayet/50:18.md) |
| [وَأَعْتَدَتْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D8%AF/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A3%D9%8E%D8%B9%D9%92%D8%AA%D9%8E%D8%AF%D9%8E%D8%AA%D9%92.md) | وَأَفْعَلَتْ | Ve hazırladı | 1 | 1 | [12:31](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D8%AF/ayet/12:31.md) |

## Mücavir kökler — 82 mücavir (108 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [سعر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B9%D8%B1.md) — 4 ortak ayet · G² 29 · “Sa’ire” ateşin alevidir
2. [كفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D8%B1.md) — 8 ortak ayet · G² 21 · Hufre, çukur demektir
3. [عذب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B0%D8%A8.md) — 7 ortak ayet · G² 20 · Su yosunudur
4. [ألم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%85.md) — 4 ortak ayet · G² 18 · Ürrem, erm çakıl taşları, azı dişi demektir
5. [سردق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Onun çiti
6. [لفظ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%81%D8%B8.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Horoz demektir
7. [لدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AF%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 11 · Onların yanı
8. [هون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%88%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 10 · Düzlük demektir
9. [حاش](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A7%D8%B4.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · İstisna edilir
10. [شوي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%88%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Karaltı, uzaktan görülebilen karaltı demektir
11. [سلسل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%84%D8%B3%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Zincirdir
12. [كرم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B1%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Üzüm salkımıdır
13. [رفق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%81%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Rifak hayvanı ayağından bağlamak için kullanılan ip demektir
14. [مهل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%87%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Küllenmiş közdür
15. [بخل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AE%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Buhar sıcak sudan çıkan buğu, bahl çok az veren, verdiği…
16. [غيث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%8A%D8%AB.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Ğays (p.se), Yağmur suyu ile yetişen bitki demektir
17. [وكأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%83%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · “Vika” arkalık, sırtın yaslandığı şeydir
18. [قنت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%86%D8%AA.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · “Kart”, “karet” sıvının katılaşması, donması, kurumuş kan…
19. [رسل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D9%84.md) — 4 ortak ayet · G² 5 · Saçak demektir
20. [غلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%84%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Ğille, İç gömlek demektir
21. [رجم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Alet olarak kullanılan taştır
22. [ربو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Rebbe’deki be vav’a dönüşmüş, gelişmek, evrimleşmek anlamı…
23. [رقب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%82%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Rekabe Boyun demektir
24. [كتم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AA%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Su sızdırmayan sağlam tulumdur
25. [غرق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B1%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Ğark, Suya doymuş toprak, bataklık demektir
26. [مكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Sinek kapan bitki demektir
27. [أنس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%B3.md) — 3 ortak ayet · G² 4 · Ok tan yayın iç tarafna üns, dış tarafına vahş denemektedir
28. [حضر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B6%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Hadre inşaat için kullanılan taş tuğla demektir
29. [وحد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AD%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · وَحْدَهُ kelimesi aslında منفرداً anlamındadır ve marifeye…
30. [حوط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D8%B7.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Çeper, çit demektir
31. [سوأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%A3.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Sey’e(hemze): “Sivad” kara demektir
32. [مرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Ağaç liflerinden bükülerek yapılmış iptir
33. [بطل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Batn ve zehr sırt ve karın (daha çok hayvanlar için)…
34. [شرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · İçecek
35. [قرن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Kevarir” kristal, “karun” mücevherci demektir
36. [قطع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B7%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Kesinlikle keseceğim
37. [زين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Ziynet : Süslemek için kullanılan çöplere, tüylere benzeyen…
38. [صبح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Tan demektir
39. [نوح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Nevh” rüzgar estiğinde uğultu çıkaran dağdır
40. [سوع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Sığa(sad)” kalıba dökülmüş şeydir
41. [نهي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%87%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Nihayet, son demektir
42. [موه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Su
43. [أخذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B0.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · İhaze göl gibi suyun toplandığı yer yani birikintidir veya…
44. [أتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D9%8A.md) — 3 ortak ayet · G² 2 · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır
45. [سكن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%83%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · “Sikkin” bıçak demektir
46. [كذب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B0%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Kizb, kumaşın boyanmasında kullanılan bir çeşit boya…
47. [توب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%88%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Eveye yuva demektir
48. [بأس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Bes besese dağınık taşlar demektir
49. [وجه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Yüz demektir
50. [حقق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D9%82.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Hokka, devlere yemin dağıtıldığı kaptır
51. [جهم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Cehennem tuğlanın pişirildiği kuyu demektir
52. [شطن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B7%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Şetan, kuyudan su çekilen uzun iptir
53. [مول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Onların malları
54. [ظلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%84%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Zalimler
55. [ليس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%8A%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Bu kelime “late”den dönüşmüştür
56. [فضل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Fadl Deriden yapılan gömlektir
57. [جعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B9%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Ceal sıcak tencerinin tutulması için kullanılan bez…
58. [عمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Amele iş yapmaya alıştırılmış deve veya öküz demektir
59. [أجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · (EaCR) “Acur” tuğla demektir
60. [أكل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%83%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Ekel pas demektir

Devamı (JSON): https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D8%AA%D8%AF/neighbours?offset=60&limit=50

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | عتد |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [عدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D8%AF.md), [جهز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D8%B2.md), [هيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D8%A3.md) |
| Zıt Kök | [غفل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%81%D9%84.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyi bir amaca matuf olarak önceden eksiksiz hazırlamak, teyakkuzda ve kullanıma hazır halde yakın tutmak |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi adaletin ve ceza/mükâfat mekanizmasının gecikmeksizin işletilmek üzere tam donanımlı ve hazır bekletilmesi |
| Çekirdek Özet 3 | Eylemin potansiyel varlıktan fiili tecelliye her an geçebilecek kesin bir hazırlık düzeyine ulaşması |
| Kritik Hata Riski | Kökün yalnızca pasif bir bekleyiş veya sıradan bir zamanlama olarak görülüp, arkasındaki kasıtlı tertibat, donanım ve anlık müdahale kabiliyetinin göz ardı edilmesi |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| عت | Bir eşiği aşma, sertleşme, ileri atılma ve direnç kazanma; bu kök ailesi [عتب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D8%A8.md) (eşik aşma, azarlama), [عتق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D9%82.md) (eski ve sağlam hale gelme, özgürleşme), [عتل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D9%84.md) (şiddetle çekip götürme) ve [عتو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D9%88.md) (haddini aşma, serkeşleşme) köklerinde olduğu gibi bir sınırın ve mukavemetin aşılmasını ifade eder | د | Kapı, giriş ve yönelim bildiren د harfinin eklenmesiyle soyut sertlik ve sınır aşma potansiyeli; belirli bir hedefe, kapıya veya olaya dönük olarak somut bir tertibatla hazır ve nazır bekletilme anlamına daralmıştır |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ع | Göz; görme, bilme, kaynak | Durumun farkında olunmasını, gözetleme ve amaca matuf bir yönelişin başlangıcını temsil eder |
| ت | İşaret, çarpı; im, sınır, antlaşma, son | Hazırlığın hedefine, belirlenmiş bir sınıra ve bağlayıcı bir ilkeye raptedilmesini simgeler |
| د | Kapı; giriş, geçiş, hareket | Eyleme geçmeye elverişli bir açıklığı, fiilin her an gerçekleşebileceği eşiği gösterir |
| عتد | Gözetleme ve bilincin belirli bir sınıra odaklanarak kapıda/eşikte harekete hazır bekleyişi | Bir nesne veya eylemin, amaçlanan sınıra ulaştırılarak kapı aralığında anında devreye girecek şekilde donatılıp hazır tutulması hareketidir |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Her an binilmeye ve koşulmaya hazır, dinç ve tetikte duran at (فرس عَتَد); kadının koku ve süs malzemelerini derli toplu ve kullanıma hazır sakladığı sandıkça/kap (عَتِيدَة); kendi kendine otlamaya ve çiftleşmeye hazır hale gelmiş teke yavrusu (عَتُود) |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Nâbiğa ez-Zubyânî divanında savaş için eksiksiz hazır tutulan zırh ve silah teçhizatı anlamında şöyle der: عَتَادَ امرئٍ لا ينقُضُ البُعدُ هَمَّه / طَلُوبِ الأعادِي واضحٍ غيرِ خاملِ |
| Erken Arapça kullanım | Selâme b. Jendel’in şiirinde her an binilmeye hazır çevik kısrağı nitelemesi: بكل مُحنَّبٍ كالسِّيدِ نَهْدٍ / وكُلِّ طُوَالةٍ عَتَدٍ مِزَاقِ; ayrıca Ümmü Süleym rivayetinde değerli kokuların saklandığı kutu anlamındaki kullanımı |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Dīvānü’n-Nâbiğa.

### Sami etimolojik katman

Arapça kök عتد, Kuzeybatı Sami ve Güney Sami dillerinde ortak bir kullanım zeminine sahiptir. Kökün ana ekseni, gelecekteki veya anlık bir olaya karşı donanımlı, hazır ve mukadder olma fikridir. İbranicede עָתִיד (ʿatid) formu "hazır, hazırlanmış, geleceğe ait, kaçınılmaz biçimde bekleyen" anlamlarını taşır. Süryanicede ܥܬܰܕ (ʿtad) fiili "hazırlanmak, hazır kılınmak", edilgen ortaç formu olan ܥܬܺܝܕ (ʿtīd) ise "hazır, gelecekte vuku bulacak, hazır bekleyen" demektir. Ge'ez (Eski Habeşçe) dilinde de ʿattada fiili "donatmak, tertip etmek" sahasında görülür. Klasik Arap dilcilerinden bir kısmı عتد ile [عدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D8%AF.md) kökleri arasında bir lafız değişimi (ibdâl) olduğunu ileri sürmüşse de, kökün diğer Sami dillerindeki yaygın ve kadim varlığı, bunun bağımsız ve köklü bir Afro-Asyatik/Sami kökü olduğunu teyit eder. Kök, salt zaman bakımından gelecekte olmayı değil, o geleceğe dönük maddi veya manevi tertibatın tam olarak ikmal edilmiş olmasını ifade eder.

Güven: Kesin

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith Syriac Dictionary, Brockelmann Lexicon Syriacum, Maqāyīs al-Lugha.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Hazırlamak, donatmak, yakın ve hazır tutmak | [عدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D8%AF.md) kökünden türeyen bir tebdil olduğu görüşü bulunmakla birlikte, müstakil bir kök olarak eşyanın anında kullanıma amade kılınması ve gözetim altında hazır tutulması manasında kökleşmiştir | Güçlü |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice ʿatid, Süryanice ʿtad / ʿtid | Her iki dilde de "hazır, mukadder, gelecekte tecelli edecek olan" anlamında ortak morfo-semantik kök birliği mevcuttur | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Sami dilleri dışındaki Afro-Asyatik kollarda güvenilir doğrudan akrabalık kaydı tespit edilmemiştir | Veri bulunamadı |

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith, Lisān al-ʿArab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| عتد | Anlamlı | Hazırlamak, hazır ve nazır olmak | Bir maksat için önceden donatıp hazır bulundurmak | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| عدت | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Mühmel kombinasyon |
| تعد | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Bağımsız üçlü kök olarak oluşmamıştır |
| تدع | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Bağımsız üçlü kök olarak oluşmamıştır |
| [دعت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B9%D8%AA.md) | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde kayıtlı anlamı yoktur |
| دتع | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Fonetik diziliş kuralları gereği kullanılmamıştır |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| عتد | Merkez | Hazırlık ve teyakkuz | İhtiyaç anında derhal kullanılmak üzere tam donanımlı ve hazır bekletilme | Eyleme geçiş süresinin sıfıra indirilmiş hali |
| [عدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D8%AF.md) | Komşu | Sayma ve tedarik | Eşyayı sayıca biriktirme, güç toplama ve genel hazırlık yapma | Donanımın sayım ve hazırlık aşaması; anlık teyakkuz şartı içermez |
| [جهز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D8%B2.md) | Komşu | Donatım ve sevk | Bir yolcuyu veya orduyu yola çıkacak tarzda bütün lüzumlu şeylerle takviye etme | Dışsal ihtiyaç maddelerini tamamlayıp yola çıkarma yönü baskındır |
| [هيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D8%A3.md) | Komşu | Biçimlendirme ve elverişlilik | Bir şeye uygun suret ve düzen vererek işe yarar hale getirme | Şekilsel ve konumsal yatkınlık sağlama manası öne çıkar |
| [غفل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%81%D9%84.md) | Zıt | İhmal ve habersizlik | Vakti ve imkânı varken tedbir almayıp hazırlıksız ve gafil yakalanma | Hazırlığın ve teyakkuzun bütünüyle terk edilmesi durumu |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | عتد | Hazır ve donanımlı olmak | İhtiyaç anında anında devreye girecek biçimde eksiksiz tertip edilme | Kesin |
| Latince | paratus, praeparatus | Hazır, hazırlanmış, donanımlı | Önceden tertip edilmiş olmayı ve tetikte bulunmayı karşılar; manevi murakabe boyutunu kısmen dışarıda bırakır | Güçlü |
| İngilizce | prepared, ready, standing by | Hazır, tedarik edilmiş, teyakkuzda | "Standing by" ifadesi kökün anında müdahaleye amade olma ve bekleme boyutunu tam karşılar | Kesin |
| Almanca | bereit, gerüstet, vorrätig | Hazır, donanımlı, elde mevcut | Maddi teçhizatı ve durumsal hazır bulunuşluğu verir; ilahi takdir vurgusunu içermez | Güçlü |
| Fransızca | prêt, préparé, pourvu | Hazır, tedarikli, donatılmış | Harekete geçmeye amade olma durumunu yansıtır | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré Dictionnaire de la langue française.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| أَعْتَدْنَا / وَأَعْتَدْنَا | İlahi adaletin tecellisi olarak azabın veya ödülün eksiksiz hazırlanmış olması | Kâfirler, zalimler ve münafıklar için cehennem azabının; müminler için ise cennet nimetlerinin önceden kesin olarak var kılınması (Nisâ [4:18](https://lisan.digital/tr/ayet/4:18.md), Nisâ [4:37](https://lisan.digital/tr/ayet/4:37.md), Kehf [18:29](https://lisan.digital/tr/ayet/18:29.md), Ahzâb [33:44](https://lisan.digital/tr/ayet/33:44.md)) |
| عَتِيدٌ | Kesintisiz gözetleyen, anında kayda geçiren ve şahitlik için hazır bulunan gözetici | İnsanın her söz ve fiilini kaydeden meleğin amade oluşu ve hesap gününde deliliyle hazır bekleyen yoldaş melek (Kâf [50:18](https://lisan.digital/tr/ayet/50:18.md), Kâf [50:23](https://lisan.digital/tr/ayet/50:23.md)) |
| أَعْتَدَتْ | Beşeri planda bir davet veya amaç için ortam ve gereçleri eksiksiz tertip etme | Mısır Azizi'nin eşinin kadınlar için ziyafet meclisi ve yaslanacak yerler hazırlaması (Yûsuf [12:31](https://lisan.digital/tr/ayet/12:31.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Cennet ve cehennemin yaratılmışlığı meselesi | أَعْتَدْنَا fiilinin geçmiş zaman kipiyle gelmesi sebebiyle cennet ve cehennemin halen mevcut ve yaratılmış (mahlûk) olup olmadığı tartışması | Mukadder bir akıbetin ontolojik olarak hazır bekletilmesi |
| Fıkıh | Cihad ve savunma hazırlığı (i‘dâdü’l-idde / el-atâd) | Savaş aletleri, binekler ve teçhizatın düşmana karşı barış zamanında dahi hazır ve işler tutulması yükümlülüğü | Caydırıcılık amacıyla anında kullanıma hazır askeri donanım |
| Tefsir | Amel defterleri ve ilahi murakabe sistemi | Kâf [50:18](https://lisan.digital/tr/ayet/50:18.md)'deki "rakîbün ‘atîd" terkibinin meleğin sıfatı olarak hiçbir anı kaçırmayan teyakkuz halini açıklaması | Zamansal ve mekânsal olarak kaçınılmaz hazır bulunuşluk |
| Hadis | Ölüm sonrası ve kabir ahvali rivayetleri | Kişinin ölümle birlikte amellerinin ve varacağı yerin karşısına hazır çıkarılması bağlamındaki anlatımlar | Amelin tehir edilmeksizin failin önüne konması |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İlahi adalet ve ceza/ödül düzeni | Ahirete matuf kesin tahsisat | Amelin karşılığının varoluşsal olarak eksiksiz bekletilmesi | İnsanın eylemine denk düşen karşılığın çoktan var kılınmış olması güven ve sorumluluk duygusunu diri tutar | Kesin |
| İlmi | Deneysel düzenek ve metodolojik tertibat | Hipotezi sınamaya amade altyapı | Bilgi üretiminde veri toplama araçlarını hazır tutma | Gözlemcinin yanılgıya yer bırakmayacak biçimde olguyu anında kaydetme donanımı | Güçlü |
| Siyasi | Savunma doktrini ve kriz yönetimi | Stratejik teyakkuz ve caydırıcılık | Ani tehditlere karşı hazır kuvvet bulundurma | Bir devletin saldırı vuku bulmadan evvel her türlü lojistik ve askeri gücünü harekete hazır tutması | Kesin |
| İktisadi | İhtiyat akçesi ve kriz rezervi | Likit ve amade sermaye/stok | Beklenmedik dalgalanmalara karşı piyasayı güvenceye alma | Tüketim veya felaket anında gecikmeksizin devreye sokulabilecek hazır kaynak yönetimi | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Potansiyel enerjinin eşik değerde bekletilmesi / kesme (interrupt) mekanizması | Fizikte serbest bırakılmaya hazır potansiyel durum veya bilgisayar mimarisinde bir sinyal geldiğinde ana işlemi durdurup anında yanıt veren donanımsal hazır bekleme rutini | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kurumsal teyakkuz hali ve hukuki yaptırım mekanizması | Bir ihlal vuku bulduğunda mahkemenin veya icra organının yeni bir yasa yapmaya gerek kalmaksızın yürürlükteki hazır müeyyideyi derhal tatbik etmesi | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün yalnızca mekanik veya zihinsel bir "planlama" olarak algılanması ve eylemin dinamik, anlık müdahaleye amade boyutunun silinmesi |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur’an’da bu kök, zamanı geldiğinde araya hiçbir gecikme girmeksizin devreye giren ilahi takdirin, kayıt mekanizmasının ve ceza/mükâfat ortamının ontolojik kesinliğini ifade eder |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Cehennem veya cennetin "ileride bir gün duruma göre üretilecek" tesadüfi sonuçlar sanılması; meleklerin kaydının ise sonradan toparlanan hatıralar düzeyine indirgenmesi tehlikesi |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın hesap, adalet ve murakabe anlayışının soyut birer vaatten ibaret olmadığını; her an tecelli edebilecek, fiziki ve ontolojik olarak kurulu, kusursuz işleyen bir sisteme dayandığını gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İnkârcılara yönelik ceza vaatlerinin yer aldığı tehdit ayetlerinde (Nisâ, Kehf, Furkân) ve insanın bireysel sorumluluğunun melekler vasıtasıyla kayda geçirildiği eskatolojik sahnelerde (Kâf Suresi). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | İlahi adaletin tehir edilmesini acziyet veya hazırlıksızlık sanan inkârcı zihniyetin yanılgısını yıkar; hazırlığın tamam olduğunu, sadece belirlenmiş vaktin beklendiğini bildirir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bir ihtiyacı veya görevi karşılamak üzere biniti, silahı, kabı veya ortamı tam teçhizatlı, işler ve erişilebilir halde bekletmek.
- Soyut anlam: Bir hükmün veya fiilin, tetikleyici şart gerçekleştiği anda sıfır zaman aralığında tatbik edilmesini sağlayan ontolojik ve epistemolojik hazır bulunuşluk.
- Sistematik karşılık: Varoluşsal ve ahlaki eylemlerin karşılıklarının gecikmeksizin tahakkuk etmesini güvenceye alan hazır altyapı ve teyakkuz nizamı.
- LaTeX modeli: $$\mathcal{S} \xrightarrow{\kappa} \mathcal{R} \implies \forall t \ge t_0, \quad \lim_{\Delta t \to 0} \frac{\mathcal{E}(t + \Delta t) - \mathcal{E}(t)}{\Delta t} \neq 0$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $\mathcal{S}$ hazırlık öncesi genel durumlar kümesini, $\kappa$ hazırlama ve donatma operatörünü (عتد kökünün fiili eylemini), $\mathcal{R}$ ise tam hazır ve amade olma durumunu (عتيد hali) simgeler. $t_0$ anından itibaren sistemin hazır hale gelmesiyle birlikte, olayın vuku bulma eşiğinde ($\Delta t \to 0$) sonuç eyleminin ($\mathcal{E}$) anında ve gecikmesiz türevlenebilir bir etki doğurduğu, araya hiçbir hazırlık boşluğunun girmediği matematiksel olarak ifade edilmiştir.

## Geçtiği ayetler (16 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D8%AA%D8%AF/occurrences?meal=IK

### [Nisa 4:18](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D8%AF/ayet/4:18.md) — أَعْتَدْنَا

وَلَيْسَتِ التَّوْبَةُ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السَّيِّئَاتِ حَتَّى إِذَا حَضَرَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قَالَ إِنِّي تُبْتُ الْآنَ وَلَا الَّذِينَ يَمُوتُونَ وَهُمْ كُفَّارٌ أُولَئِكَ أَعْتَدْنَا لَهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا

Meal (IK): Kötülükleri işleyip dururken, ölüm gelip çatınca: Şimdi işte gerçekten tevbe ettim, diyenlerin ve kafir olarak ölenlerin tevbesi kabul değildir. İşte onlar için, elem verici bir azab hazırlamışızdır.

### [Nisa 4:37](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D8%AF/ayet/4:37.md) — وَأَعْتَدْنَا

الَّذِينَ يَبْخَلُونَ وَيَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبُخْلِ وَيَكْتُمُونَ مَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَأَعْتَدْنَا لِلْكَافِرِينَ عَذَابًا مُهِينًا

Meal (IK): Onlar ki; hem cimrilik ederler, hem de insanlara cimrilik tavsiye ederler ve Allah’ın kendilerine lütfundan verdiği şeyleri saklarlar. Biz, kafirler için hor ve rüsvay edici bir azab hazırladık.

### [Nisa 4:151](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D8%AF/ayet/4:151.md) — وَأَعْتَدْنَا

أُولَئِكَ هُمُ الْكَافِرُونَ حَقًّا وَأَعْتَدْنَا لِلْكَافِرِينَ عَذَابًا مُهِينًا

Meal (IK): İşte onlar; gerçekten kafir olanlardır. Kafirlere alçaltıcı bir azab hazırlamışızdır.

### [Nisa 4:161](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D8%AF/ayet/4:161.md) — وَأَعْتَدْنَا

وَأَخْذِهِمُ الرِّبَا وَقَدْ نُهُوا عَنْهُ وَأَكْلِهِمْ أَمْوَالَ النَّاسِ بِالْبَاطِلِ وَأَعْتَدْنَا لِلْكَافِرِينَ مِنْهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا

Meal (IK): Kendilerine yasaklanan faizi almaları ve haksız yere insanların mallarını yemelerinden ötürü. Onların küfür içinde olanlarına elem verici bir azab hazırladık.

### [Yusuf 12:31](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D8%AF/ayet/12:31.md) — وَأَعْتَدَتْ

فَلَمَّا سَمِعَتْ بِمَكْرِهِنَّ أَرْسَلَتْ إِلَيْهِنَّ وَأَعْتَدَتْ لَهُنَّ مُتَّكَأً وَآتَتْ كُلَّ وَاحِدَةٍ مِنْهُنَّ سِكِّينًا وَقَالَتِ اخْرُجْ عَلَيْهِنَّ فَلَمَّا رَأَيْنَهُ أَكْبَرْنَهُ وَقَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ وَقُلْنَ حَاشَ لِلَّهِ مَا هَذَا بَشَرًا إِنْ هَذَا إِلَّا مَلَكٌ كَرِيمٌ

Meal (IK): Onların dedikodularını işitince; onlara haber yolladı. Onlar için yaslanacak yerler hazırladı ve onlardan her birine birer bıçak verdi. (Yusuf’a) : Çık karşılarına, dedi. Hepsi onu görünce kendisini çok büyüttüler. Ve ellerini kestiler. Dediler ki: Allah’ı tenzih ederiz. Haşa bu, bir beşer değildir, ancak çok şerefli bir melektir.

### [İsra 17:10](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D8%AF/ayet/17:10.md) — أَعْتَدْنَا

وَأَنَّ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ أَعْتَدْنَا لَهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا

Meal (IK): Ahirete inanmayanlar; onlar için elem verici bir azab hazırladık.

### [Kehf 18:29](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D8%AF/ayet/18:29.md) — أَعْتَدْنَا

وَقُلِ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكُمْ فَمَنْ شَاءَ فَلْيُؤْمِنْ وَمَنْ شَاءَ فَلْيَكْفُرْ إِنَّا أَعْتَدْنَا لِلظَّالِمِينَ نَارًا أَحَاطَ بِهِمْ سُرَادِقُهَا وَإِنْ يَسْتَغِيثُوا يُغَاثُوا بِمَاءٍ كَالْمُهْلِ يَشْوِي الْوُجُوهَ بِئْسَ الشَّرَابُ وَسَاءَتْ مُرْتَفَقًا

Meal (IK): De ki: Gerçek, Rabbınızdandır. İsteyen inansın, isteyen inkar etsin. Şüphesiz ki zalimler için, duvarları kendilerini çepeçevre kuşatmış bir ateş hazırlamışızdır. Onlar feryad edip yardım dilediklerinde, erimiş maden gibi yüzleri kavuran bir su kendilerine sunulur. O, ne kötü içecek ve ne kötü duraktır.

### [Kehf 18:102](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D8%AF/ayet/18:102.md) — أَعْتَدْنَا

أَفَحَسِبَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنْ يَتَّخِذُوا عِبَادِي مِنْ دُونِي أَوْلِيَاءَ إِنَّا أَعْتَدْنَا جَهَنَّمَ لِلْكَافِرِينَ نُزُلًا

Meal (IK): Kafirler, Beni bırakıp da kullarımı dost edinmelerini kafi mi sandılar? Doğrusu Biz, cehennemi kafirlere konak olarak hazırladık.

### [Furkan 25:11](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D8%AF/ayet/25:11.md) — وَأَعْتَدْنَا

بَلْ كَذَّبُوا بِالسَّاعَةِ وَأَعْتَدْنَا لِمَنْ كَذَّبَ بِالسَّاعَةِ سَعِيرًا

Meal (IK): Fakat onlar, kıyamet saatını da yalanladılar. Biz, o saatın geleceğini yalanlayanlara öyle çılgın bir ateş hazırladık ki.

### [Furkan 25:37](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D8%AF/ayet/25:37.md) — وَأَعْتَدْنَا

وَقَوْمَ نُوحٍ لَمَّا كَذَّبُوا الرُّسُلَ أَغْرَقْنَاهُمْ وَجَعَلْنَاهُمْ لِلنَّاسِ آيَةً وَأَعْتَدْنَا لِلظَّالِمِينَ عَذَابًا أَلِيمًا

Meal (IK): Nuh kavmini de peygamberlerini yalanladıkları vakit, suda boğduk ve kendilerini insanlar için bir ayet yaptık. Zalimlere elim bir azab hazırlamışızdır.

### [Ahzab 33:31](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D8%AF/ayet/33:31.md) — وَأَعْتَدْنَا

وَمَنْ يَقْنُتْ مِنْكُنَّ لِلَّهِ وَرَسُولِهِ وَتَعْمَلْ صَالِحًا نُؤْتِهَا أَجْرَهَا مَرَّتَيْنِ وَأَعْتَدْنَا لَهَا رِزْقًا كَرِيمًا

Meal (IK): Sizden her kim de Allah’a ve Rasulüne boyun eğip salih amel işlerse; onun mükafatını da iki kat veririz. Hem Biz, ona cömertçe bir rızık da hazırlamışızdır.

### [Fetih 48:13](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D8%AF/ayet/48:13.md) — أَعْتَدْنَا

وَمَنْ لَمْ يُؤْمِنْ بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ فَإِنَّا أَعْتَدْنَا لِلْكَافِرِينَ سَعِيرًا

Meal (IK): Kim, Allah’a ve Rasulüne iman etmezse; muhakkak ki Biz; kafirler için çılgın bir ateş hazırlamışızdır.

### [Kaf 50:18](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D8%AF/ayet/50:18.md) — عَتِيدٌ

مَا يَلْفِظُ مِنْ قَوْلٍ إِلَّا لَدَيْهِ رَقِيبٌ عَتِيدٌ

Meal (IK): O, bir söz atmaya dursun; mutlaka yanında hazır bir gözcü vardır.

### [Kaf 50:23](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D8%AF/ayet/50:23.md) — عَتِيدٌ

وَقَالَ قَرِينُهُ هَذَا مَا لَدَيَّ عَتِيدٌ

Meal (IK): Ona yakın olan dedi ki: İşte yanımda hazır olan şey.

### [Mülk 67:5](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D8%AF/ayet/67:5.md) — وَأَعْتَدْنَا

وَلَقَدْ زَيَّنَّا السَّمَاءَ الدُّنْيَا بِمَصَابِيحَ وَجَعَلْنَاهَا رُجُومًا لِلشَّيَاطِينِ وَأَعْتَدْنَا لَهُمْ عَذَابَ السَّعِيرِ

Meal (IK): Andolsun ki; Biz, yere en yakın göğü kandillerle donattık. Onlarla şeytanların taşlanmasını sağladık. Ve onlara, çılgın alevli azabı hazırladık.

### [İnsan 76:4](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D8%AF/ayet/76:4.md) — أَعْتَدْنَا

إِنَّا أَعْتَدْنَا لِلْكَافِرِينَ سَلَاسِلَا وَأَغْلَالًا وَسَعِيرًا

Meal (IK): Gerçekten Biz; kafirler için zincirler, demir halkalar ve alevlendirilmiş bir ateş hazırladık.

## Sözlükler (12)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D8%AF/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب العين والدّال والتاء معهما
ع ت د فقط
عتد:
عَتُدَ الشَّيء يَعْتُد عَتاداً فهو عَتِيد: حاضرٌ. ومنه سُمِّيَتِ العَتيدةُ التي يكون فيها الطِّيب، والأدهان. قال النابغة:
عتادُ امرىءٍ لا يَنْقُضُ البُعْدُ هَمَّـهُ		طَلُوبِ الأعادي، واضحٍ غير خامِلِ
والعتيدُ: الشّيءُ المُعَدُّ. أَعتَدْناه، أي: أعددناه لأمرٍ إن حزب.
وجمعه: عُتُدٌ، وأَعْتِدة. والعَتُودُ: الجدْيُ الذي قد استكرش. وثلاثة أعتدة، والجميع عِدّاتٌ: فِعْلانٌ، أصله: عِتْدان، فأدغمت التّاء في الدّال. ويقال: العَتُودُ: الذي بلغ السّفاد، قال:
واذْكُرْ غُدَانَةَ عِدّاناً مُـزَنَّـمَةً		من الحَبَلَّقِ تُبْنَى حَوْلَهُ الصِّيَرُ
وتقول: هذا الفرس عَتِدٌ، أي معدّ متى ما شئت ركبت، الذكر والأنثى فيه سواء. قال سلامة:
وكلِّ طُوَالَةٍ عَتِدٍ نِزاقِ
أي: شديد الجَرْي.

##### Türkçe

باب **العين** و**الدّال** ve**التاء** onlarla birlikte
**ع ت د** yalnız

**عتد**:
**عَتُدَ** şey **يَعْتُد** **عَتاداً**; o hâlde o **عَتِيد**’dir: hazır. Ondan dolayı, içinde güzel koku ve yağlar bulunan **العَتيدة** adlandırıldı. **النابغة** dedi ki:
**عتادُ** bir kişinin ki uzaklık onun kaygısını bozmaz		düşmanları arayıp isteyen, açık, gizli olmayan

Ve **العَتيد**: hazırlanmış şey. Onu **أَعتَدْناه**, yani: onu, bir iş bastırırsa diye hazırladık.
Onun çoğulu: **عُتُدٌ** ve **أَعْتِدة**. Ve **العَتُودُ**: işkembesi büyümüş oğlak. Ve üç **أعتدة**; hepsi **عِدّاتٌ**: **فِعْلانٌ** (vezni). Aslı: **عِتْدان** idi; sonra **التّاء** **الدّال**’a idgam edildi. Ve denilir: **العَتُودُ**: çiftleşme çağına ulaşmış olan; dedi ki:
Ve **غُدَانَة**’yi hatırla, **عِدّاناً** damgalanmış		**الحَبَلَّق**’tan, onun çevresine ağıl çitleri kurulur

Ve dersin: bu at **عَتِدٌ**; yani hazırlanmış, ne zaman istersen bindin; onda erkek ve dişi eşittir. **سلامة** dedi ki:
Ve her uzun boylu, **عَتِدٍ** sıçrayıcı

Yani: koşusu şiddetli.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D8%AF/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

العَتيد: الشيء الحاضرُ المهيَّأُ. وقد عَتَّدَهُ تَعْتيداً، وأَعْتَدَهُ إِعْتاداً، أي أَعَدَّهُ ليومٍ. ومنه قوله تعالى: "وأَعْتَدَتْ لَهُنَّ مُتَّكَأً". وفرسٌ عَتَدٌ وعَتِدٌ، بفتح التاء وكسرها: المُعَدُّ للجري. قال ابن السكيت: وهو الشديدُ التامُّ الخَلْق.والعَتادُ: العُدَّة. يقال: أخذ للأمر عُدَّتَهُ وعَتَادَهُ، أي أُهْبَتَهُ وآلَتَهُ. وربما سمّوا القدحَ الضخمَ عَتاداً. والعَتودُ من أولادِ المَعَزِ: ما رَعى وقوي وأتى عليه حولٌ؛ والجمع أَعْتِدةٌ وعِدَّانٌ، وأصله عِتْدانٌ فادُّغِمَ.

##### Türkçe

**العَتيد**: hazır, hazırlanmış şey. Ve onu **عَتَّدَهُ** **تَعْتيداً** ile, ve onu **أَعْتَدَهُ** **إِعْتاداً** ile; yani onu bir gün için hazırladı. Ve ondan Yüce Allah’ın sözü: "**وأَعْتَدَتْ لَهُنَّ مُتَّكَأً**". Ve **فرسٌ عَتَدٌ** ve **عَتِدٌ**, **التاء**’nın fethası ve kesresiyle: koşu için hazırlanmış olan. İbnü’s-Sikkît dedi: ve o, şiddetli, yaratılışı tam olandır. Ve **العَتادُ**: **العُدَّة**. Denir: iş için onun **عُدَّتَهُ**’sini ve onun **عَتَادَهُ**’sını aldı; yani onun hazırlığını ve aletini. Ve bazen büyük kadehe **عَتاداً** adını verdiler. Ve **العَتودُ** keçi yavrularından: otlayan, güçlenen ve üzerinden bir yıl geçen; çoğulu **أَعْتِدةٌ** ve **عِدَّانٌ**; aslı **عِتْدانٌ** idi de idğam edildi.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D8%AF/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب العين والدال والتاء
عتد
استعمل من وجوهها : ( عتد ) .
عتد : قال الله جلّ وعزّ : ( وَأَعْتَدَتْ لَهُنَّ مُتَّكَئًا ) ( يوسف : 31 ) أي هيّأت وأعدّت . وقال الليث : العَتَاد : الشيء الذي تُعِدّه لأمرٍ ما وتهيئُه له . قال : ويقال : إنّ العُدَّة إنما هي العُتْدَةُ ، وأعَدّ يُعِدّ إنما هو أعتَد يُعْتِد ، ولكن أدغمت التاء في الدال .
قال : وأنكر آخرون فقالوا : اشتقاق أعَدّ من عين ودالين ؛ لأنهم يقولون : أعدَدْناه فيُظهرون الدالين . وأنشد :
أعددت للحرب صارِماً ذكراً
مجرَّب الوقع غير ذي عَتَبِ
ولم يقل : أعتدت . قلت : وجائز أن يكون الأصل أعددت ثم قلبت إحدى الدالين تاء ، وجائز أن يكون عتد بناء على حِدةٍ ، وعَدَّ بناء مضاعفاً . وهذا هو الأصوب عندي .
وقال الله جلّ وعزّ : ( قَرِينُهُ هَاذَا مَا لَدَىَّ ) ( ق : 23 ) قال بعض المفسّرين : عتِيد أي حاضر . وقال بعضهم : قريبٌ . ويقال : أعتَدت الشيء فهو مُعْتَدُ ، وعتِيد . وقد عَتُدَ الشيءُ عَتَادَةً فهو عتِيد : حاضر . قاله الليث . قال : ومن هنالك سُمِّيت العَتِيدة التي فيها طِيب الرجُل وأدهانه . وقوله : ( قَرِينُهُ هَاذَا مَا لَدَىَّ ( في رفعه ثلاثة أوجه عند النحويين . أحدها أنه على إضمار التكرير ، كأنه قال : هذا ما لديّ هذا عتِيد ويجوز أن ترفعه على أنه خبر بعد خبر ، كما تقول : هذا حُلْو حامض . فيكون المعنى : هذا شيء لديّ عتيد .
ويجوز أن يكون بإضمار هو ، كأنه قال : هذا ما لدي هو عتيد والعَتِيدة طَبْل العرائس أُعتِدت تحتاج إليه العَرُوس من
طيب وأداة وبَخُور ومُشْط وغيره ، أدخل فيها الهاء على مذهب الأسماء .
وفي الحديث أن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) نَدَب الناسَ إلى الصدقة . فقيل له : قد مَنَع خالد بن الوليد والعبّاس عمّ النبي ( صلى الله عليه وسلم ) فقال رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) ( أمّا خالد فإنهم يظلمون خالداً ، إنّ خالداً جعل رَقيقه وأعْتُدَه حُبُساً في سبيل الله . وأمّا العباس فإنها عليه ومثلُها معه . والأعتُدُ يجمع العَتَاد : وهو ما أعدّه الرجل من السلاح والدوابّ والآلة للجهاد . ويجمع أعتِدَةً أيضاً . ويقال : فرسٌ عَتِدٌ وعَتَدٌ وهو المُعَدّ للركوب . ومنه قول الشاعر :
راحوا بصائرُهُم على أكتافهم
وبصيرتي يعدو بها عَتِدٌ وَأي
وسمعت أبا بكر الإيادي يقول : سمعت شمراً يقول : فرسٌ عَتِدٌ وعَتَدٌ : مُعَدٌّ مُعْتَدٌ ؛ وهما لغتان . وقال ابن السكيت : فرسٌ عتِد وعَتَد وهو الشديد التامّ الخَلْق المُعَدّ للجري . قال ومثله رجل سبِطٌ وسَبَطٌ وشَعَر رَجِل ورَجَلٌ وثغْر رَتِل ورَتَل أي مفلّج . أبو عبيد عن أبي زيد قال : العَتُود من أولاد المعز : ما رَعَى وقَوي وجمعه أعتِدَة وعِدَّان ، وأصله عِتْدَان ، إلاّ أنه أدغم قال : وهو العَرِيض أيضاً . وأخبرني المنذري عن ثعلب عن ابن الأعرابي قال : إذا أجذع الجَدْيُ أو العَنَاق سمِّي عَرِيضاً وعَتُوداً . وقال ابن شميل : ولد المِعْزَى إذا أجذع فهو عَرِيض ، فإذا أثْنَى فهو عَتُود . وقال الليث : العَتُود : الجَدْي إذا استَكْرَش . ويقال : بل هو إذا بلغ السِفَاد والجميع العِدان . وثلاثة أعتِدَة . وأصل عِدّان عِتْدَان . وأنشد أبو زيد :
واذكر غُدَانَة عِدّاناً مُزَنَّمَةً
من الحَبَلَّقِ تُبْنَى حولها الصِّيَرُ
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : العَتَاد : القَدَح وهو العَسْف والصَحْن . وقال شمر : أنشدني أبو عدنان وذكر أنّ أعرابياً من بني العنبر أنشده هذه الأرجوزة :
يا حَمْزَ هل شَبِعْتَ من هذا الخَبَطْ
أم أنت في شكَ فهذا مُنْتَقَدْ
صَقْبٌ جسيمٌ وشديدُ المعتَمَدْ
يعلو به كل عَتُودٍ ذاتَ وَدْ
عروقها في البحر يعمى بالزَبَدْ
قال العَتود السِدْرة أو الطَلْحة قال : عَتْوَد على بناء جَهْور : مأسدة . قال ابن مقبل :
جلوساً به الشمّ العجافُ كأنهم
أسود تَبْرجٍ أو أسودٌ بعتودا

##### Türkçe

باب **العين** ve **الدال** ve **التاء**
**عتد**
Onun vechlerinden kullanılmıştır: (**عتد**).

**عتد**: Allah جلّ وعزّ dedi: (**وَأَعْتَدَتْ لَهُنَّ مُتَّكَئًا**) (Yusuf: 31) yani hazırladı ve hazırlayıp ayırdı. Leys dedi: **العَتَاد**: bir iş için hazırladığın şey ve onu onun için hazırlayıp teçhiz ettiğin şeydir. Dedi: Ve denilir ki: **العُدَّة** ancak **العُتْدَة**’dir; ve **أعَدّ يُعِدّ** ancak **أعتَد يُعْتِد**’dir; fakat **التاء** **الدال**’e idğam edildi.

Dedi: Ve başkaları inkâr ettiler, şöyle dediler: **أعَدّ**’in اشتقاقı **عين** ve iki **دال**’dandır; çünkü onlar “**أعدَدْناه**” derler de iki **الدال**’i izhar ederler. Ve inşad etti:
أعددت للحرب صارِماً ذكراً
مجرَّب الوقع غير ذي عَتَبِ
Ve “**أعتدت**” demedi. Dedim: Caizdir ki asl **أعددت** olsun, sonra iki **الدال**’den biri **تاء**’ya çevrildi; ve caizdir ki **عتد** bir **حِدة** üzerine bina olsun, **عَدَّ** ise مضاعف bir bina olsun. Ve bu, benim yanımda daha isabetlidir.

Ve Allah جلّ وعزّ dedi: (**قَرِينُهُ هَاذَا مَا لَدَىَّ**) (Kaf: 23). Bazı müfessirler dedi: **عتِيد** yani حاضر. Bazıları dedi: قريب. Ve denilir: **أعتَدت** şeyi, o da **مُعْتَدُ** ve **عتِيد**’dir. Ve muhakkak şey **عَتُدَ** **عَتَادَةً**; o da **عتِيد**’dir: حاضر. Bunu Leys söyledi. Dedi: Ve oradan **العَتِيدة** isimlendirildi; onda erkeğin **طِيب**’i ve yağları vardır. Ve onun sözü: (**قَرِينُهُ هَاذَا مَا لَدَىَّ**) (onun ref‘inde nahivciler yanında üç vecih vardır). Birincisi, tekrarın izmarı üzerinedir; sanki dedi ki: “bu, yanımda olan budur; bu **عتِيد**.” Ve onu, haberden sonra haber olmak üzere ref‘ etmen caizdir; senin “bu tatlı ekşi” demen gibi. Böylece mana: “bu, yanımda olan bir şeydir; **عتِيد**.”

Ve caizdir ki **هو**’nun izmarıyla olsun; sanki dedi ki: “bu, yanımda olan şeydir; o **عتِيد**.” Ve **العَتِيدة**: gelinlerin davulu; gelinin ihtiyaç duyduğu **طيب** ve alet ve **بَخُور** ve **مُشْط** ve başkası için **أُعتِدت**. İsimler mezhebi üzere ona **الهاء** dâhil edildi.

Ve hadiste: Peygamber (صلى الله عليه وسلم) insanları sadakaya teşvik etti. Ona denildi ki: Halid b. Velid ve Peygamber’in amcası Abbas (صلى الله عليه وسلم) men etti. Bunun üzerine Resulullah (صلى الله عليه وسلم) dedi: “Halid’e gelince, onlar Halid’e zulmediyorlar; muhakkak Halid, kölelerini ve **أعْتُدَه**’sini Allah yolunda hapis kıldı. Abbas’a gelince, o onun üzerinedir ve onun misli de onunla beraberdir.” Ve **الأعتُدُ**, **العَتَاد**’ı cem eder: o, erkeğin cihad için silahtan, bineklerden ve aletten hazırladığı şeydir. Ve **أعتِدَةً** olarak da cem edilir. Ve denilir: **فرسٌ عَتِدٌ** ve **عَتَدٌ**; o, binmek için hazırlanmış olandır. Ondan şairin sözü:
راحوا بصائرُهُم على أكتافهم
وبصيرتي يعدو بها عَتِدٌ وَأي
Ve Ebu Bekir el-İyadi’yi şöyle derken işittim: Şemr’i şöyle derken işittim: **فرسٌ عَتِدٌ** ve **عَتَدٌ**: hazırlanmış, **مُعْتَدٌ**; ve ikisi iki lugattır. İbnü’s-Sikkit dedi: **فرسٌ عتِد** ve **عَتَد**; o, şiddetli, yaratılışı tam, koşu için hazırlanmış olandır. Dedi: Ve bunun misli: **رجل سبِطٌ** ve **سَبَطٌ**; ve **شَعَر رَجِل** ve **رَجَلٌ**; ve **ثغْر رَتِل** ve **رَتَل** yani مفلّج. Ebu Ubeyd, Ebu Zeyd’den: Dedi: **العَتُود** keçi yavrularındandır: otlayan ve kuvvetlenen; onun cemi **أعتِدَة** ve **عِدَّان**’dır; aslı **عِتْدَان**’dır, ancak idğam etti. Dedi: Ve o, **العَرِيض** da olur. Ve bana Münzirî, Sa‘leb’den, İbnü’l-A‘râbî’den haber verdi: Dedi: Oğlak veya dişi oğlak **أجذع** olunca **عَرِيضاً** ve **عَتُوداً** diye isimlendirilir. İbn Şümeyl dedi: Keçi yavrusu **أجذع** olunca o **عَرِيض**’dir; **أثْنَى** olunca o **عَتُود**’dur. Leys dedi: **العَتُود**: oğlak, **استَكْرَش** edince. Ve denilir: Bilakis o, **السِفَاد**’a ulaşınca; ve hepsi **العِدان**’dır. Ve üç **أعتِدَة**. Ve **عِدّان**’ın aslı **عِتْدَان**’dır. Ebu Zeyd inşad etti:
واذكر غُدَانَة عِدّاناً مُزَنَّمَةً
من الحَبَلَّقِ تُبْنَى حولها الصِّيَرُ
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Dedi: **العَتَاد**: **القَدَح**’tır; o da **العَسْف** ve **الصَحْن**’dır. Şemr dedi: Bana Ebu Adnan inşad etti ve bir Benî’l-Anber’den bir bedevinin ona bu recezi inşad ettiğini zikretti:
يا حَمْزَ هل شَبِعْتَ من هذا الخَبَطْ
أم أنت في شكَ فهذا مُنْتَقَدْ
صَقْبٌ جسيمٌ وشديدُ المعتَمَدْ
يعلو به كل عَتُودٍ ذاتَ وَدْ
عروقها في البحر يعمى بالزَبَدْ
Dedi: **العَتود** **السِدْرة** yahut **الطَلْحة**’dır. Dedi: **عَتْوَد** **جَهْور** vezni üzerinedir: **مأسدة**. İbn Mukbil dedi:
جلوساً به الشمّ العجافُ كأنهم
أسود تَبْرجٍ أو أسودٌ بعتودا

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D8%AF/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب العين والتاء وما يثلثهما)
(عتد) العين والتاء والدال أصلٌ واحدٌ يدلُّ على حضورٍ وقُرب. قال الخليل: تقول عَتُدَ الشّيءُ، وهو يعتُد عَتاداً، فهو عَتيدٌ حاضر. قال: ومن ذلك سمِّيت العتيدة: التي يكون فيها الطِّيب والأدهان. ويقال للشَّيء المعْتَد: إنّه لعتيد، وقد أعتدْناه، وهيَأناه لأمرٍ إنْ حَزَب. وجمع العَتَاد عُتُدٌ وأعْتِدة. قال النّابغة:
عَتَادَ امرئٍ لا ينقُضُ البُعدُ هَمَّه *** طَلُوبِ الأعادِي واضحٍ غيرِ خاملِ([1])
قال الخليل: يقولون هذا الفرس عَتَدٌ، أي مُعَدّ متى شاء صاحبهُ رَكِبَه، الذَّكرُ والأنثى فيه سواء. قال سلامة بن جندل:
بكل مُحنَّبٍ كالسِّيدِ نَهْدٍ *** وكُلِّ طُوَالةٍ عَتَدٍ مِزَاقِ([2])

فأمَّا العَتُود فذكَرَ الخليلُ فيه قياساً صحيحاً، وهو الذي بَلغ السِّفادَ. فإن كان كذا فكأنَّه شيءٌ أُعِدّ للسِّفاد، والجمع عِدَّان على وزنِ فِعْلان، وكان الأصل عِتْدَان فأُدغمت التاء في الدال. قال الأخطل:
واذكر غَدَانَةَ مزَنَّمة  *** من الحَبَلَّقِ تُبنَى حولَها الصِّيَرُ([3])
(عتر) العين والتاء والراء أصلٌ صحيح يدلُّ على معنيين، أحدهما الأصل والنِّصاب، والآخر التفرُّق.
فالأوُّل ما ذكره الخليل أن عِتْرَ كلِّ شيء: نصابه. قال: وعِتْرَةُ المِسْحاةِ: خشبتها التي تسمَّى يَدَ المسحاة. قال: ومن ثَمَّ قيل: عترة فلان، أي مَنْصِبه. وقال أيضاً: هم أقرباؤه، مِن ولدِه وولدِ ولده وبني عمِّه. هذا قولُ الخليل في اشتقاق العِتْرَة، وذكر غيرُه أنَّ القياسَ في العِترة ما نذكره من بعد.
والأصل الثاني: العِتْر، قال قومٌ: هو الذي يقال له: المَرْزَنْجُوش. قال: وهو لا ينبُت إلاّ متفرِّقاً. قال: وقياس عِترة الإنسان من هذا، لأنهم أقرباؤه متفرِّقي الأنساب، هذا من أبيه وهذا من نسله كولده. وأنشد في العِتْر:
فما كنتُ أخشَى أن أُقِيمَ خِلافهم  *** لستّةِ أبياتٍ كما ينبت العِتْرُ([4])
فهذا يدلُّ على التفرُّق، وهو وجهٌ جميل في قياس العِترة.
ومما يُشبهه عِتْرُ المسك، وهي حَصاةٌ تكون([5]) متفرِّقة فيه. ولعلَّ عِتْرُ المِسك أن تكون عربيَّة صحيحة فإِنَّها غير بعيدة مما ذكرناه، ولم نسمَعْها من عالم.
ومن هذا الأصل قولهم: عَتَرَ الرُّمحُ فهو يَعْتِرُ عَتراً وعَتَرَاناً، إذا اضطَرَبَ وترأَّدَ في اهتزاز. قال:
* وكلّ خطّيٍّ إذا هُزَّ عَتَرْ([6]) *
وإنما قلنا إنّه من الباب لأنّه إذا هُزّ خيّل أنّه تتفرّق أجزاؤه. وهذا مشاهَد، فإن صحَّ ما تأوَّلناه وإلاّ فهو من باب الإِبدال يكون من عَسَل، وتكون التاء بدلاً من السين والرَّاءُ بدلاً من اللام.
وممّا يصلح حملُه على هذا: العَتيرة؛ لأنَّ دَمها يُعْتَر، أي يُسَالُ حتى يتفرَّق. قال الخليل: العاتر: الذي يَعْترُ شاةً فيذبحُها، كانوا يفعلون ذلك في الجاهليَّة، يذبحُها ثم يصبُّ دمَها على رأس الصَّنَم، فتلك الشَّاةُ هي العَتيرة والمعتورة، والجمع عتائر. وكان بعضُهم يقول: العتير هو الصنم الذي تُعْتَرُ لـه العتائر في رَجب. وأنشد لِزُهير:
فَزَلَّ عنها وأوفَى رأسَ مَرقَبةٍ  *** كمَنْصَبِ العِتْر دَمَّى رأسه النُّسُكُ([7])
فإن كان صحيحاً هذا فهو من الباب الأوّل، وقد أفصح الشاعر بقياسه حيث قال:
* كمنصب العِتْرِ دَمَّى رأسَه النُّسكُ *
(عتق) العين والتاء والقاف أصل صحيح *يجمع معنى الكرم خِلْقةً وخُلُقاً، ومعنى القِدَم. وما شذَّ من ذلك فقد ذُكِر على حدة.
قال الخليل: عَتَق العبد يَعْتِق عَتاقاً وعَتاقةً وعُتوقاً، وأعتقه صاحبُه إعتاقاً. قال الأصمعيّ: عَتَق فلانٌ بعد استعلاجٍ، إذا صار رقيقَ الخِلْقة بعد ما كان جافياً. ويقال: حلف بالعَتَاق، وهو مولى عَتَاقةٍ. وصار العبد عتيقاً. ولا يقال عاتق في موضع عتيق([8]) إلاّ أن تنوى فعلهُ في قابل، فتقول عاتقٌ غداً. وامرأة عتيقةٌ حُرَّةٌ من الأمُوَّة([9]) . وامرأةٌ عتيقة أيضاً، أي جميلة كريمة. وفرس عتيق: رائع بيِّن العِتْق، وثوب ناعمٌ عتيق. والعتيق أيضاً: الكريم من كلِّ شيء. وقد عَتَق وعَتُق، إذا أتَى عليه زمن.
قال الخليل: جاريةٌ عاتق، أي شابّة أوّلَ ما أدركت. قال ابنُ الأعرابيِّ: إنما سمِّيت عاتقاً لأنّها عَتَقت من الصِّبا وبلغت أنْ تَدَرَّع. قالوا: والجوارح من الطير عِتاقٌ لأنّها تصيد ولا تصاد، فهي أكرمُ الطَّير([10]) ، وكأنّها عتَقت أن تُصاد، وذلك كالبازِي وما أشبهه. قال لبيد:
فانتضَلْنا وابنُ سلمى قاعدٌ  *** كعَتيق الطَّيرِ يُغضِي ويُجَلّ([11])
قال أبو عبيد: أعتقت المالَ فعَتق، أي أصلحتُه فصَلَح. ويقال: عَتَقت الفرسُ، إذا سَبَقت.
قال الأصمعيّ: وكنت بالمِرْبد فأُجرِيَ فَرَسان، فقال أعرابيّ: هذا أوَان([12]) عَتَقت الشَّقْراء، أي سبقت. ويقال: فلانٌ مِعتاقُ الوَسِيقة، إذا طرد طريدةً أنجاهَا وسَلِمَ بها. ويقال: ما أبْيَنَ العِتْق في وجه فلانٍ، أي الكرم.
قال الخليل: البيت العتيق: الكعبة، لأنّه أوّلُ بيتٍ وُضِع للنّاس. قال الله تعالى:﴿ولْيَطَّوَّفُوا بالبَيْتِ الْعَتِيقِ﴾ [الحج 29]. ويقال: سمِّي بذلك لأنّه أُعِتقَ من الغَرَق أيّامَ الطُّوفان فرُفع. ويقال أُعتِق من الحبشة عامَ الفيل ويقال: أُعتِقَ من أنْ يدَّعِيَه أحدٌ فهو بيتُ الله تعالى.
قال أبو عبيدة: من أمثالهم: "لولا عِتْقُه لقد بلى"، يقال ذلك للرَّجل إذا ثَبَتَ ودام. وقال الخليل: العاتق من الطَّير فوقَ النَّاهض. وقال الأصمعيّ: يقال أخذ فرْخ قطاة عاتقاً، إذا استقلَّ وطار. ونرى أنّه من عَتَقت الفرسُ.
قال أبو حاتم: طيرٌ عاتِق، إذا كان فوقَ النَّاهض، لأنَّه قد خرج عن حد الزقّ([13]) . فأما العاتق من الزِّقاق فهو الواسع الجيِّد، وهذا على معنى التَّشبيه بالشيء الكريم. قال لبيد:
أُغلِي السِّباءَ بكلِّ أدكَنَ عاتقٍ  *** أو جَونةٍ قُدِحَتْ وفُضَّ خِتامُها([14])
وقال الخليل: شرابٌ عاتقٌ، أي عتيق. قال أبو زُبَيد([15]) :
لا تَبعدَنَّ إداوةٌ مطروحة  *** كانت زماناً للشَّرَاب العاتق
ويقال للبِئر القديمة عاتقة([16]) . والخمر العتيقة: التي عُتّقَت زماناً حتى عَتَقت. قال الأعشى:
وسبيئةٍ ممَّا تُعَتِّقُ بابلٌ  *** كدم الذَّبيحِ سلبتُها جِريالَها([17])
قال بعضهم: العاتق في وصف الخمر التي لم تُفَضَّ ولم تُبزَل، ذَهَبَ إلى الجارية العاتق التي لم تَبِنْ عن أبويها. ويقال: بل الخمر العاتق من القِدم، وكلُّ شيء تقادَمَ فهو عاتق وعتيق. قال ابنُ الأعرابيّ: كلُّ شيء بلغ إنَاهُ فقد عَتَق، وسمِّي العبدُ عتيقاً لأنَّهُ بلغَ غايَته. فأمّا قولُ عنترة:
كَذَبَ العتيقُ وماءُ شنٍّ باردٌ  *** إن كنتِ سائلتِي غبوقاً فاذهَبِي([18])
فقال قوم: إنَّه نوعٌ من التَّمر العتيق. ومعنى كَذَب، أي عليك بهذا النَّوع. ويقال بل العتيق: الماء؛ وسمِّيَ بذلك لأنَّه أجلُّ الأشربة، وفيه الحياة.
ومن القِدَم الذي ذكرناه قولُهم: عَتُقَتْ عليه يمينٌ، أي قَدُمَت ووجَبَت. قال:
عليَّ أَلِيَّةٌ عتقَتْ قديماً  *** فليس لها وإن طُلبِت مَرَامُ([19])
ويقال لكلِّ كريمٍ عتيق.
ومما شذَّ عن هذا الأصل: عاتقا الإنسان، وهما ما بين المَنكِبَين والعُنق، والجمع العواتق. ويقال العاتق يذكَّر ويؤنَّث. وقال الأصمعيُّ: يقال فلانٌ أمْيَل العاتق *إذا كان موضعُ الرداء منه معوَّجاً. وقال في تأنيث العاتق:
لا صُلحَ بيني فاعلمُوه ولا  *** بينكم ما حَمَلَتْ عاتقي([20])
سَيفي وما كُنَّا بنجدٍ وما  *** قَرْقَرَ قُمْرُ الوادِ بالشَّاهقِ
قال ابن الأعرابيّ: العاتق: القَوس التي تغيَّر لونها واسودَّت، وهذا أيضاً من القِدَم راجعٌ إلى الباب الأوّل.
(عتك) العين والتاء والكاف أصلٌ صحيح يدلُّ على قريبٍ من الذي قبله، وليس ببعيدٍ أن يكونَ من باب الإبدال، وهو من الإقدام والقِدَم.
قال الخليلُ وغيره: عَتَك فلانٌ [بفلانٍ([21]) ]، إذا أقْدَمَ عليه ضرباً لا يُنهنِهُه شيء. قال الأصمعيُّ: هو أن يَحمِلَ عليه حملةَ أخْذٍ وبَطْش. قال الخليل: عَتَكَ الرّجُل يَعْتِك عَتْكاً وعُتُوكاً، إذا ذَهَب في الأرض. والقوس العاتكة طالَ عليها العهدُ حتَّى احمرَّت. قال الهذلي([22]) :
وصَفراء البُرايةِ عُودِ نَبْعٍ  *** كوَقْف العاجِ عاتكة [اللِّيَاطِ([23]) ]
[وامرأة عاتكة]، إذا كانت متضمِّخة بالخَلَوق. ومنه عَتَكتِ القوس. قال الخليل: يقال لكلِّ كريم عاتك، أي قديم. وأصله من عَتَكت القَوس.
(عتل) العين والتاء واللام أصلٌ صحيح يدلُّ على شِدّةٍ وقوّة في الشَّيء. من ذلك الرّجل العُتُلّ، وهو الشَّديد القويَّ المصحَّح الجِسم؛ واشتقاقُه من العَتَلة التي يُحفَر بها. والعَتَلة أيضاً: الهِراوة الغليظة من الخشَب، والجمع عَتَل. وقال:
وأينما كنتَ من البلادِ  ***
فاجتنبَنَّ عُرَّمَ الذُّوّادِ
وضَربَهم بالعَتَل الشِّدادِ
ومن الباب العَتْل، وهو أن تأخذ بتَلبيب الرّجُل فتَعتِله، أي تجرّه إليك بقوّة وشدّة. قال الله تعالى: ﴿خُذُوهُ فَاعْتِلُوهُ إِلَى سَواءِ الجَحِيمِ([24])﴾ [الدخان 47]. ولا يكون عَتْلاً إلاّ بجفاءٍ وشِدّة. وزعم قومٌ أنّهم يقولون: لا أنعتِل معك: أي لا أنقاد معك.
(عتم) العين والتاء والميم أصلٌ صحيح يدلُّ على إبطاء في الشَّيء أو كفٍّ عنه. قال الخليل: عَتَّم الرجل يُعَتِّم، إذا كفَّ عن الشيء بعد المضيِّ فيه، وعَتَم يَعْتم. وحملتُ على فُلانٍ فما عتَّمت أن ضربتُه، أي ما نَهنَهت وما نكَلت وما أبطأت. وفي الحديث: أنّ رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم غرس كذا وَدِيّةً [فما عتَّمَتْ منها وَدِيَّة([25]) ]، أي ما أبطأت، حتّى عَلِقت. وقال:
* مجامع الهام ولا يُعْتَمُ *
أي لا يُمْهَل ولا يُكَفّ. وقال:
ولستُ عن القِرن الكميِّ بعاتمِ *** ولستُ بوَقَّافٍ إذا الخَيلُ أحجمت
قال: والعَتَمة هو الثُّلث الأوّل من اللَّيل بعد غيبوبة الشَّمسِ والشَّفَق. يقال: أعْتَمَ القومُ، إذا صاروا في ذلك الوقت. وجاء الضَّيفُ عاتماً، أي مُعْتِماً في تلك السَّاعة.
ومما شذَّ عن هذا الباب العتم([26]) : الزَّيتون البرّيّ. قال النابغة([27]) :
[تَستَنُّ بالضَّرْوِ من بَراقِشَ أو *** هَيلانَ أو ناضرٍ من العتمِ([28]) ]
 (عتو) العين والتاء والحرف المعتل أصلٌ صحيح يدلُّ على استكبار. قال الخليل وغيرُه: عتَا يَعتُو عتُوَّاً: استكَبَر. قال الله تعالى: ﴿وعَتَوْا عُتُوَّاً كَبِيراً﴾  [الفرقان 21]. وكذلك يعتُو عِتِياً، فهو عاتٍ، والملك الجبَّار عاتٍ، وجَبابِرةٌ عُتاة. قال:
* والناس يعتُون على المُسلَّطِ *
ويقال: تَعَتَّى فلانٌ وتعتّت فلانة، إذا لم تُطِع. قال العجَّاج:
الحمد لله الذي استقلَّتِ  *** بأمره السّماءُ واطمأنّتِ
* بأمره الأرضُ فما تَعتَّتِ([29]) *
أي ما عصَتْ.
(عتب) العين والتاء والباء أصلٌ صحيح، يرجع كله إلى الأمر فيه بعضُ الصُّعوبة من كلامٍ أو غيره. من ذلك العَتَبة، وهي أسكُفَّة الباب، وإنَّما سمِّيت بذلك لارتفاعها عن المكان المطمئنّ السَّهل. وعَتَبات الدُّرْجة: [مَرَاقيها]، كلُّ مِرقاةٍ من الدُّرْجة عتَبة. ويشبّه بذلك العتَباتُ تكون في الجبال، والواحدة عَتَبة، وتجمع أيضاً على عَتَب. وكلُّ شيء جَسَا وجفا فهو يشتقُّ له هذا اللفظ، يقال فيه عَتَبٌ، إذا اعتراه ما يغيِّره عن الخُلوص. قال:
فما في حُسْن طاعتِنا  *** ولا في سَمْعِنا عَتَب([30])
وقال في وصف سيف:
* مُجرّبَ الوَقعِ غيرَ ذي عَتَبِ([31]) *
أي غير ملتوٍ عن الضَّريبة ولا نابٍ عنها.
 ويقولون: حُمِل فلانٌ على عَتَبةٍ كريهة* وعَتَب كريه من بلاءٍ وشرّ.
قال المتلمَّس:
* يُعْلَى على العَتَب الكريهِ ويُوبَسُ([32]) *
ويقال للفحَل المعقول أو الظَّالع إذا مَشَى على ثلاثِ قوائم كأنّه يَقفِز: عَتَب عَتَباناً([33]) . قال الخليل: وهذا تشبيهٌ، كأنّه يمشي على عتبات الدّرجةِ فينزُو من عَتبةٍ إلى عتبة. ويقال عتِّب لنا عَتبةً، أي اتَّخذْها.
ومن الباب، وهو القياسُ الصحيح: العَتْب: المَوْجِدة. تقول: عَتَبتُ على فلان عَتْباً ومَعْتَِبَة، أي وَجَدْت عليه. ثم يشتقّ منها فيقال: أعتَبَني، أي ترك [ما كنت([34]) ] أجد عليه ورجع إلى مَسَرَّتي([35]) ؛ وهو مُعْتِب راجعٌ عن الإساءة. وأنشد:
عتبتُ على جُمْلٍ ولستُ بشامتٍ *** بجُملٍ وإن كانت بها النّعلُ زلَّتِ
ويقولون: أعطانِي العُتْبَى، أي أعتَبني. ولك العُتْبَى، أي أعطيتك العتبَى. والتعتُّب، إذا قال هذا وهذا يَصِفان الموجِدة([36]) . وكذلك المعاتبة، إذا لامك واستزادك قلت عاتِبْني. قال:
إذا ذهب العتابُ فليس حُبٌّ *** ويبقى الحبُّ ما بقي العتابُ([37])
ويقال للرّجُل إذا طَلب أنْ يُعتَب: قد استَعتَب. قال أبو الأسود:
فعاتبتُه ثم راجعته  *** عتاباً رقيقاً وقولاً أصيلا
فألفيتُه غيرَ مستعتبٍ  *** ولا ذاكِرَ اللهَِ إلاّ قليلا([38])
وقال بعضهم: ما رأيت عند فلان عُتْباناً، إذا أردت أنّه أعتبك ولم تر لذلك بَياناً.
--------------ـــ
([1]) ديوان النابغة 64، من قصيدة ليست من مرويات الأصمعي.
([2]) البيت مما لم يرو في ديوان سلامة. وأنشده في اللسان (عتد) براوية "نزاق" بالنون، وكلاهما صحيح. والمزاق والنزاق: السريع، ويقالان أيضاً للسريعة بلفظهما.
([3]) ديوان الأخطل 111 واللسان (عتد، صبر، حبلق).
([4]) البيت للبريق الهذلي، كما في ديوان الهذليين (3: 59) واللسان (خلف، عتر). وذكر في بقية أشعار الهذليين أن قصيدة البيت يرويها الأصمعي لعامر بن سدوس. ويروى: "وما كنت أخشى أن أعيش خلافهم" كما في اللسان (خلف)؛ وفي (عتر) وديوان الهذليين: "بستة أبيات".
([5]) في الأصل: "فتكون".
([6]) وكذا أنشده في اللسان (عتر) وللعجاج في ديوانه 18:
* في سلب الغاب إذا هز عتر *
([7]) ديوان زهير 178، وفي اللسان (عتر): "كناصب العتر"، ثم قال: "ويروى: كمنصب العتر، يريد كمنصب ذلك الصنم أو الحجر الذي يدمي رأسه بدم العتيرة".
([8]) في الأصل: "عتق".
([9]) الأموة كالأبوة، مصدر أمت المرأة وأميت وأموت، أي صارت أمة.
([10]) في الأصل: "إكرام الطير".
([11]) ديوان لبيد 16 طبع 1881 واللسان (عتق، جلا).
([12]) في الأصل: "هذا وان".
([13]) أي أن يزقه أبواه. وفي الأصل: "الرق".
([14]) البيت من معلقته المشهورة.
([15]) يروى البيت التالي لعبد الرحمن بن أرطاة بن سيحان المحاربي، أو هو عبد الرحمن بن سيحان المحاربي. انظر الأغاني (1: 76-78) تجد قصة الشعر.
([16]) لم أجد بهذا اللفظ إلا قولهم: "العاتقة من القوس مثل العاتكة، وهي التي قدمت واحمرت".
([17]) ديوان الأعشى 23 واللسان (جرل، عتق) وقد سبق في (جرل).
([18]) ديوان عنترة 24 واللسان (كذب، عتق)، وقيل: إن البيت من أبيات لخزز بن لوذان السدوسي، رواه صاحب اللسان في (عتق).
([19]) لأوس بن حجر في ديوان 24 واللسان (عتق).
([20]) البيتان لأبي عامر، جد العباس بن مرداس، كما في اللسان (عتق)، وأنشدهما في إصلاح المنطق 399.
([21]) التكملة من اللسان.
([22]) هو المتنخل الهذلي. ديوان الهذليين (2: 26).
([23]) هذه الكلمة ساقطة من الأصل. وفي الديوان: "فرع نبع". قال السكري: "ويروى: وصفراء البرية غير خلط".
([24]) قرأ بضم التاء ابن كثير ونافع وابن عامر ويعقوب، ووافقهم ابن محيصن والحسن. وقرأ الباقون بكسر التاء. إتحاف فضلاء البشر 389 واللسان (عتل).
([25]) التكملة من اللسان (عتم).
([26]) يقال بضم وبضمتين، وبالتحريك.
([27]) هو النابغة الجعدي، اللسان (ضرو، برقش، هيل، عتم) والأغاني (6: 64) ومعجم البلدان(براقش، هيلان). وانظر الحيوان (5: 453).
([28]) التكملة من المراجع المتقدمة وأمالي القالي (1: 173) .
([29]) الأشطار مفتح أرجوزة له في ديوانه 5. والشطر الأخير في اللسان (عتا).
([30]) أنشده في اللسان (عتب).
([31]) صدره كما في اللسان (عتب):  * أعددت للحرب صارماً ذكراً *
([32]) أنشد هذا العجز في اللسان (عتب) بدون نسبة، وليس في ديوان المتلمس. على أن في الديوان أبياتاً من هذا الوزن والروي وليس هو بينها.
([33]) ويقال "عتباً" أيضاً، "وتعتاباً".
([34]) التكملة من اللسان.
([35]) في الأصل: "مدتي". وفي المجمل: "وأعتبني فلان، إذا عاد إلى مسرتي راجعاً عن الإساءة".
([36]) في الأصل: "نصفان الموجدة"، تحريف. وفي اللسان: "والتعتب والتعاتب والمعاتبة: تواصف الموجدة".
([37]) قبله في اللسان (عتب):
أعاتب ذا المودة من صديق  *** إذا ما رابني منه اجتناب
([38]) اللسان (عتب) والخزانة (4: 554) وسيبويه (1: 85) وأمالي ابن الشجري (1: 383) والأغاني (11: 107) وشرح شواهد المغني 316.

ـ

##### Türkçe

(باب العين والتاء وما يثلثهما)
(**عتد**) **العين** ve **التاء** ve **الدال** bir tek asıldır; bir hazır bulunmaya ve yakınlığa delâlet eder. Halîl dedi: **عَتُدَ** şey; o **يعتُد** **عَتاداً**; o hâlde o **عَتيدٌ**: hazır. Dedi: Ve bundan dolayı **العتيدة** adlandırıldı: içinde güzel koku ve yağlar bulunan (şey). Ve **المعْتَد** şeye denir: “O mutlaka **عتيد**dir”; ve onu **أعتدْناه**, ve onu bir iş için hazırladık, eğer bir sıkıntı bastırırsa. **العَتَاد**’ın çoğulu **عُتُدٌ** ve **أعْتِدة**’dir. Nâbiga dedi:
عَتَادَ امرئٍ لا ينقُضُ البُعدُ هَمَّه *** طَلُوبِ الأعادِي واضحٍ غيرِ خاملِ([1])
Halîl dedi: “Bu at **عَتَدٌ**” derler; yani sahibi ne zaman isterse biner diye hazırlanmış; onda erkek ve dişi eşittir. Selâme b. Cendel dedi:
بكل مُحنَّبٍ كالسِّيدِ نَهْدٍ *** وكُلِّ طُوَالةٍ عَتَدٍ مِزَاقِ([2])

Ama **العَتُود**’a gelince, Halîl onda sahih bir kıyas zikretti; o, çiftleşmeye ulaşmış olandır. Eğer böyle ise, sanki o, çiftleşme için hazırlanmış bir şeydir; çoğulu **عِدَّان**dır **فِعْلان** vezni üzere; aslında **عِتْدَان** idi de **التاء** **الدال**’a idğam edildi. Ahtal dedi:
واذكر غَدَانَةَ مزَنَّمة  *** من الحَبَلَّقِ تُبنَى حولَها الصِّيَرُ([3])
(**عتر**) **العين** ve **التاء** ve **الراء** sahih bir asıldır; iki mânaya delâlet eder: birisi asıl ve nişan/nisap, diğeri dağılma.
Birincisi: Halîl’in zikrettiği şudur ki her şeyin **عِتْرَ**’ı: onun nisabıdır. Dedi: **عِتْرَةُ المِسْحاةِ**: onun, **يَدَ المسحاة** diye adlandırılan tahtasıdır. Dedi: Bundan dolayı “falânın **عترة**’si” denildi; yani onun mansıbı. Yine dedi: Onlar onun akrabalarıdır; oğlundan, oğlunun oğlundan ve amcaoğullarından. Bu, Halîl’in **العِتْرَة**’nin اشتقاقı hakkındaki sözüdür; başkası ise, **العِترة**’de kıyasın, sonra zikredeceğimiz şey olduğunu zikretti.
İkinci asıl: **العِتْر**. Bir kavim dedi: O, kendisine **المَرْزَنْجُوش** denilen şeydir. Dedi: O ancak dağınık olarak biter. Dedi: İnsanın **عِترة**’sinin kıyası da bundandır; çünkü onlar onun akrabalarıdır, nesebleri dağınıktır: bu babasındandır, bu da onun neslindendir, evladı gibi. **العِتْر** hakkında şu beyit okundu:
فما كنتُ أخشَى أن أُقِيمَ خِلافهم  *** لستّةِ أبياتٍ كما ينبت العِتْرُ([4])
Bu, dağılmaya delâlet eder; ve bu, **العِترة**’nin kıyasında güzel bir veçhedir.
Buna benzeyen şeylerdendir: **عِتْرُ المسك**; o, içinde dağınık bulunan bir çakıl taşıdır([5]). Belki **عِتْرُ المِسك** sahih bir Arapça olabilir; çünkü zikrettiğimiz şeye uzak değildir; fakat onu bir âlimden işitmedik.
Bu asıldandır onların sözü: **عَتَرَ الرُّمحُ**; o hâlde o **يَعْتِرُ** **عَتراً** ve **عَتَرَاناً**; eğer titredi ve sallanıp durduysa, sarsıntı içinde. Dedi:
* وكلّ خطّيٍّ إذا هُزَّ عَتَرْ([6]) *
Biz onu bu bâbdan saydık; çünkü o sarsılınca, sanki parçaları dağılır gibi hayal edilir. Bu gözlemlenendir; eğer te’vil ettiğimiz sahih ise; değilse o, **الإِبدال** bâbındandır: **عَسَل**’den olur; **التاء** **السين**’in bedeli olur, **الرَّاءُ** da **اللام**’ın bedeli olur.
Buna hamledilmesi uygun olan şeylerdendir: **العَتيرة**; çünkü onun kanı **يُعْتَر**; yani akıtılır, ta ki dağılsın. Halîl dedi: **العاتر**: bir koyunu **يَعْترُ** edip onu boğazlayan kimsedir; câhiliye devrinde bunu yaparlardı: onu boğazlar, sonra kanını putun başına dökerdi; işte o koyun **العَتيرة** ve **المعتورة**’dur; çoğulu **عتائر**’dir. Bazıları derdi ki: **العتير**; Receb’de kendisi için **العتائر**’in **تُعْتَرُ** edildiği puttur. Züheyr’den şu beyit okundu:
فَزَلَّ عنها وأوفَى رأسَ مَرقَبةٍ  *** كمَنْصَبِ العِتْر دَمَّى رأسه النُّسُكُ([7])
Eğer bu sahih ise, o birinci bâbdandır; şair kıyasını açıkça ortaya koymuştur; şöyle dediği yerde:
* كمنصب العِتْرِ دَمَّى رأسَه النُّسكُ *
(**عتق**) **العين** ve **التاء** ve **القاف** sahih bir asıldır; yaratılışça ve huyca kerem mânasını ve eskilik mânasını bir araya getirir. Bundan şâz olan şey ise ayrıca zikredilmiştir.
Halîl dedi: **عَتَق** köle **يَعْتِق** **عَتاقاً** ve **عَتاقةً** ve **عُتوقاً**; ve sahibi onu **أعتقه** **إعتاقاً**. Asmaî dedi: **عَتَق** falan kimse, bir sertlikten sonra; yani kaba iken, yaratılışça ince/latif oldu. Ve **العَتَاق** ile yemin etti denir; o, **عَتَاقةٍ**’nın mevlâsıdır. Ve köle **عتيقاً** oldu. **عتيق** yerinde **عاتق** denmez([8]); ancak onu gelecek için fiilini kast edersen; o zaman “yarın **عاتقٌ**” dersin. Ve kadın **عتيقةٌ**: **الأمُوَّة**’den([9]) hür. Ve kadın **عتيقة** da: yani güzel, kerîm. Ve at **عتيق**: hayranlık uyandıran, **العِتْق**’ı açık olan; ve yumuşak elbise **عتيق**. Ve **العتيق** ayrıca: her şeyin kerîmi. Ve **عَتَق** ve **عَتُق**; eğer üzerinden zaman geçtiyse.
Halîl dedi: **جاريةٌ عاتق**: yani genç, ilk ergenliğe eriştiği vakit. İbnü’l-A‘râbî dedi: Ona ancak **عاتق** denildi; çünkü o, çocukluktan **عَتَقت** etti ve zırh/elbise giyecek noktaya ulaştı. Dediler: Kuşlardan yırtıcılar **عِتاقٌ**’tır; çünkü avlarlar ve avlanmazlar; o hâlde onlar kuşun en kerîmleridir([10]); sanki avlanmaktan **عتَقت** etmişlerdir; bu da doğan ve benzeri gibidir. Lebîd dedi:
فانتضَلْنا وابنُ سلمى قاعدٌ  *** كعَتيق الطَّيرِ يُغضِي ويُجَلّ([11])
Ebû Ubeyd dedi: Malı **أعتقتُ** ettim de o **عَتق** etti; yani onu ıslah ettim de o düzeldi. Ve denir: At **عَتَقت** etti; eğer geçti/yarışı kazandıysa.
Asmaî dedi: Mırbed’de idim; iki at koşturuldu; bir bedevî dedi: “Bu, **عَتَقت**’in vakti([12]) **الشَّقْراء**”; yani geçti. Ve denir: Falan kimse **مِعتاقُ الوَسِيقة**’dir; eğer bir avı kovalayıp onu kurtardı ve onunla selâmete çıktıysa. Ve denir: Falanın yüzünde **العِتْق** ne kadar da açık; yani kerem.
Halîl dedi: **البيت العتيق**: Kâbe’dir; çünkü insanlara konulan ilk evdir. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿ولْيَطَّوَّفُوا بالبَيْتِ الْعَتِيقِ﴾ [Hac 29]. Ve denir: Ona bu ad verildi; çünkü tufan günlerinde boğulmaktan **أُعِتقَ** edildi, yani yükseltildi. Ve denir: Fil yılında Habeş’ten **أُعتِق** edildi; ve denir: Birinin onu sahiplenmesinden **أُعتِقَ** edildi; o, Allah Teâlâ’nın evidir.
Ebû Ubeyde dedi: Onların mesellerindendir: “**لولا عِتْقُه لقد بلى**”; bu, adam için söylenir; eğer sebat etti ve devam ettiyse. Halîl dedi: Kuşlardan **العاتق**: **النَّاهض**’ın üstündedir. Asmaî dedi: “Bir katar yavrusunu **عاتقاً** aldı” denir; eğer bağımsızlaşıp uçtuysa. Biz onun, “at **عَتَقت** etti”den olduğunu görüyoruz.
Ebû Hâtim dedi: **طيرٌ عاتِق**; eğer **النَّاهض**’ın üstündeyse; çünkü o, **الزقّ**([13]) sınırından çıkmıştır. Ama tulumlardan **العاتق**: geniş, iyi olandır; bu, kerîm şeye benzetme mânası üzeredir. Lebîd dedi:
أُغلِي السِّباءَ بكلِّ أدكَنَ عاتقٍ  *** أو جَونةٍ قُدِحَتْ وفُضَّ خِتامُها([14])
Halîl dedi: **شرابٌ عاتقٌ**: yani **عتيق**. Ebû Zübeyd([15]) dedi:
لا تَبعدَنَّ إداوةٌ مطروحة  *** كانت زماناً للشَّرَاب العاتق
Ve eski kuyuya **عاتقة** denir([16]). **الخمر العتيقة**: bir zaman **عُتّقَت** edilip de **عَتَقت** edinceye kadar bekletilmiş olandır. A‘şâ dedi:
وسبيئةٍ ممَّا تُعَتِّقُ بابلٌ  *** كدم الذَّبيحِ سلبتُها جِريالَها([17])
Bazıları dedi: Şarap vasfında **العاتق**, henüz açılmamış ve süzülmemiş olan (şarap)tır; bunu, anne-babasından ayrılmamış **الجارية العاتق**’a götürdü. Ve denir: Bilakis **الخمر العاتق** eskiliktendir; ve her şey eskidikçe o **عاتق** ve **عتيق** olur. İbnü’l-A‘râbî dedi: Her şey vaktine ulaştığında **عَتَق** etmiştir; ve köleye **عتيق** denildi; çünkü o, gayesine ulaştı. Ama Antara’nın sözü:
كَذَبَ العتيقُ وماءُ شنٍّ باردٌ  *** إن كنتِ سائلتِي غبوقاً فاذهَبِي([18])
Bir kavim dedi: O, **العتيق** hurmasının bir türüdür. **كَذَب**’in mânası: yani sana bu tür gerekir. Ve denir: Bilakis **العتيق** sudur; ve ona bu ad verildi; çünkü o, içeceklerin en yücesidir; ve onda hayat vardır.
Zikrettiğimiz eskilikten onların sözü: “Üzerine bir yemin **عَتُقَتْ**”; yani eskidi ve vacip oldu. Dedi:
عليَّ أَلِيَّةٌ عتقَتْ قديماً  *** فليس لها وإن طُلبِت مَرَامُ([19])
Her kerîme **عتيق** denir.
Bu asıldan şâz olan şeylerdendir: insanın **عاتقا**’sı; ikisi, iki omuz ile boyun arasındadır; çoğulu **العواتق**. Ve **العاتق** müzekker de müennes de söylenir. Asmaî dedi: “Falan kimse **أمْيَل العاتق**” denir; eğer ondan ridânın yeri eğriyse. Ve **العاتق**’ın müennesliğinde şöyle dedi:
لا صُلحَ بيني فاعلمُوه ولا  *** بينكم ما حَمَلَتْ عاتقي([20])
سَيفي وما كُنَّا بنجدٍ وما  *** قَرْقَرَ قُمْرُ الوادِ بالشَّاهقِ
İbnü’l-A‘râbî dedi: **العاتق**: rengi değişmiş ve kararmış yaydır; bu da eskilikten olup birinci bâba döner.
(**عتك**) **العين** ve **التاء** ve **الكاف** sahih bir asıldır; bir öncekinin yakınını gösterir; ve **الإبدال** bâbından olması uzak değildir; o, atılganlık ve eskiliktendir.
Halîl ve başkası dedi: **عَتَك** falan kimse [falana([21])] eğer ona, hiçbir şeyin onu durdurmadığı bir vuruşla atıldıysa. Asmaî dedi: O, ona bir yakalama ve yakıp-yıkma hamlesiyle yüklenmektir. Halîl dedi: Adam **عَتَكَ** eder, **يَعْتِك** **عَتْكاً** ve **عُتُوكاً**; eğer yeryüzünde gitti ise. **القوس العاتكة**: üzerinden zaman geçti de kızardı. Hüzeli([22]) dedi:
وصَفراء البُرايةِ عُودِ نَبْعٍ  *** كوَقْف العاجِ عاتكة [اللِّيَاطِ([23]) ]
[Ve kadın **عاتكة**], eğer **الخَلَوق** ile kokulanmış ise. Ve ondan: yay **عَتَكتِ** etti. Halîl dedi: Her kerîme **عاتك** denir; yani eski. Aslı, “yay **عَتَكت** etti”dendir.
(**عتل**) **العين** ve **التاء** ve **اللام** sahih bir asıldır; şeyde şiddete ve kuvvete delâlet eder. Bundan: **الرّجل العُتُلّ**; o, şiddetli, güçlü, bedeni sağlam olandır; onun اشتقاقı, kazılan **العَتَلة**’dendir. **العَتَلة** ayrıca: ağaçtan kalın sopa; çoğulu **عَتَل**. Dedi:
وأينما كنتَ من البلادِ  ***
فاجتنبَنَّ عُرَّمَ الذُّوّادِ
وضَربَهم بالعَتَل الشِّدادِ
Bâbdandır: **العَتْل**; o, adamın yakasından tutup onu **تَعتِله** etmendir; yani onu kuvvet ve şiddetle kendine çekmendir. Allah Teâlâ dedi: ﴿خُذُوهُ فَاعْتِلُوهُ إِلَى سَواءِ الجَحِيمِ([24])﴾ [Duhân 47]. **عَتْلاً** ancak kabalık ve şiddetle olur. Bir kavim zannetti ki onlar “Seninle **أنعتِل** etmeyiz” derler; yani seninle boyun eğmeyiz.
(**عتم**) **العين** ve **التاء** ve **الميم** sahih bir asıldır; şeyde yavaşlamaya yahut ondan geri durmaya delâlet eder. Halîl dedi: Adam **عَتَّم** eder **يُعَتِّم**; eğer bir şeyde ilerledikten sonra ondan geri durursa; ve **عَتَم** eder **يَعْتم**. “Falana yüklendim de onu vurmada **عتَّمت** etmedim”; yani gevşemedim, çekinmedim, yavaşlamadım. Hadiste: Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم şöyle şöyle bir fidan dikti; [ondan bir fidan **فما عتَّمَتْ**([25])] etmedi; yani yavaşlamadı; ta ki tutundu. Dedi:
* مجامع الهام ولا يُعْتَمُ *
yani mühlet verilmez ve geri durulmaz. Dedi:
ولستُ عن القِرن الكميِّ بعاتمِ *** ولستُ بوَقَّافٍ إذا الخَيلُ أحجمت
Dedi: **العَتَمة**; güneşin ve şafağın kaybolmasından sonra gecenin ilk üçte biridir. Denir: Kavim **أعْتَمَ** etti; eğer o vakitte oldularsa. Misafir **عاتماً** geldi; yani o saatte karanlığa girmiş olarak.
Bu bâbdan şâz olan şeylerdendir **العتم**([26]): yabani zeytin. Nâbiga([27]) dedi:
[تَستَنُّ بالضَّرْوِ من بَراقِشَ أو *** هَيلانَ أو ناضرٍ من العتمِ([28]) ]
 (**عتو**) **العين** ve **التاء** ve illetli harf sahih bir asıldır; büyüklük taslamaya delâlet eder. Halîl ve başkası dedi: **عتَا** eder **يَعتُو** **عتُوّاً**: büyüklük tasladı. Allah Teâlâ dedi: ﴿وعَتَوْا عُتُوَّاً كَبِيراً﴾ [Furkan 21]. Ve yine **يعتُو** **عِتِياً**; o hâlde o **عاتٍ**’dır; zorba hükümdar **عاتٍ**’dır; ve zorbalara **عُتاة** denir. Dedi:
* والناس يعتُون على المُسلَّطِ *
Ve denir: Falan kimse **تَعَتَّى** etti ve falanca kadın **تعتّت** etti; eğer itaat etmedilerse. A‘câc dedi:
الحمد لله الذي استقلَّتِ  *** بأمره السّماءُ واطمأنّتِ
* بأمره الأرضُ فما تَعتَّتِ([29]) *
yani isyan etmedi.
(**عتب**) **العين** ve **التاء** ve **الباء** sahih bir asıldır; hepsi, sözden veya başkasından, içinde bir miktar zorluk bulunan işe döner. Bundan: **العَتَبة**; o, kapının eşiğidir; ona bu ad ancak, düz ve kolay yerden yüksek oluşundan dolayı verildi. Ve merdivenin **عَتَبات**’ı: [basamakları]; merdivenin her basamağı bir **عتَبة**’dir. Bununla dağlarda bulunan **العتَبات** da benzetilir; bir tanesi **عَتَبة**’dir; ve ayrıca **عَتَب** üzerine de toplanır. Her şey sertleşip kabalaşırsa bu lafız ondan türetilir; onda **عَتَبٌ** denir; eğer ona, onu safiyetten değiştiren bir şey arız olursa. Dedi:
فما في حُسْن طاعتِنا  *** ولا في سَمْعِنا عَتَب([30])
Ve bir kılıç vasfında dedi:
* مُجرّبَ الوَقعِ غيرَ ذي عَتَبِ([31]) *
yani darbeye karşı eğrilmeyen ve ondan sapmayan.
Ve derler: Falan kimse kötü bir **عَتَبة** üzerine yüklendi; ve belâ ve şerden kötü bir **عَتَب**.
Mutelemmis dedi:
* يُعْلَى على العَتَب الكريهِ ويُوبَسُ([32]) *
Ve bağlanmış yahut topal erkek deve, üç ayak üzerinde yürüyüp sanki sıçrıyormuş gibi olursa ona **عَتَب** **عَتَباناً**([33]) denir. Halîl dedi: Bu bir benzetmedir; sanki merdivenin eşikleri üzerinde yürür de bir **عَتبة**’den bir **عتبة**’ye sıçrar. Ve “Bize bir **عَتبةً** **عتِّب** et” denir; yani onu yap.
Bâbdandır ve sahih kıyastır: **العَتْب**; gücenme. Dersin: Falana **عَتَبتُ** ettim **عَتْباً** ve **مَعْتَِبَة**; yani ona gücendim. Sonra ondan türetilir de denir: **أعتَبَني**; yani [üzerinde([34])] bulduğum şeyi bıraktı ve benim sevincime([35]) döndü; o, kötülükten dönmüş **مُعْتِب**’dir. Şu beyit okundu:
عتبتُ على جُمْلٍ ولستُ بشامتٍ *** بجُملٍ وإن كانت بها النّعلُ زلَّتِ
Ve derler: Bana **العُتْبَى** verdi; yani beni **أعتَب** etti. Ve “Senin için **العُتْبَى** var”; yani sana **العتبَى** verdim. Ve **التعتُّب**; eğer bu ve şu, gücenmeyi([36]) vasfederlerse. Ve yine **المعاتبة**; eğer seni kınar ve senden artırmanı isterse, “Beni **عاتِبْني** et” dersin. Dedi:
إذا ذهب العتابُ فليس حُبٌّ *** ويبقى الحبُّ ما بقي العتابُ([37])
Ve adam için, **يُعتَب** edilmeyi talep ederse: “**استَعتَب** etti” denir. Ebü’l-Esved dedi:
فعاتبتُه ثم راجعته  *** عتاباً رقيقاً وقولاً أصيلا
فألفيتُه غيرَ مستعتبٍ  *** ولا ذاكِرَ اللهَِ إلاّ قليلا([38])
Bazıları dedi: “Falanın yanında **عُتْباناً** görmedim”; eğer onun seni **أعتب** ettiğini istedin de bunun için bir açıklık görmediysen.

--------------ـــ
([1]) Nâbiga divanı 64, Asmaî rivayetlerinden olmayan bir kasideden.
([2]) Beyit Selâme divanında rivayet edilmemiştir. Lisân’da (**عتد**) “**نزاق**” rivayetiyle okuttu; ikisi de sahihtir. **المزاق** ve **النزاق**: hızlı; ve ikisi de lafızlarıyla hızlı (dişi) için de söylenir.
([3]) Ahtal divanı 111 ve Lisân (**عتد**، **صبر**، **حبلق**).
([4]) Beyit, Hüzeli el-Berîk’indir; Hüzelliler divanı (3: 59) ve Lisân (**خلف**، **عتر**). Hüzellilerin diğer şiirlerinde, beyit kasidesini Asmaî’nin Âmir b. Sedûs için rivayet ettiği zikredildi. Şöyle de rivayet edilir: “**وما كنت أخشى أن أعيش خلافهم**” Lisân’da (**خلف**) olduğu gibi; ve (**عتر**) ve Hüzelliler divanında: “**بستة أبيات**”.
([5]) Asılda: “**فتكون**”.
([6]) Lisân’da (**عتر**) böyle okuttu; ve A‘câc’ın divanında 18:
* في سلب الغاب إذا هز عتر *
([7]) Züheyr divanı 178; Lisân’da (**عتر**): “**كناصب العتر**”, sonra dedi: “Şöyle rivayet edilir: **كمنصب العتر**; o putun veya taşın dikili yeri gibi demek ister; **العتيرة** kanıyla başını kanatır.”
([8]) Asılda: “**عتق**”.
([9]) **الأموة** tıpkı **الأبوة** gibidir; “**أمت المرأة وأميت وأموت**” masdarıdır; yani kadın cariye oldu.
([10]) Asılda: “**إكرام الطير**”.
([11]) Lebîd divanı 16, 1881 baskı ve Lisân (**عتق**، **جلا**).
([12]) Asılda: “**هذا وان**”.
([13]) Yani anne-babası onu kursağından beslemesi. Asılda: “**الرق**”.
([14]) Meşhur muallakasındandır.
([15]) Sonraki beyit, Abdurrahman b. Artâe b. Seyhân el-Muhâribî’ye rivayet edilir; yahut o, Abdurrahman b. Seyhân el-Muhâribî’dir. Ağânî (1: 76-78)’e bak; şiirin kıssasını bulursun.
([16]) Bu lafızla ancak onların sözü bulunmuştur: “**العاتقة من القوس مثل العاتكة، وهي التي قدمت واحمرت**”.
([17]) A‘şâ divanı 23 ve Lisân (**جرل**، **عتق**); (**جرل**)’de geçmişti.
([18]) Antara divanı 24 ve Lisân (**كذب**، **عتق**); ve denildi ki: Beyit, Huzaz b. Lûzân es-Sedûsî’nin beyitlerindendir; Lisân sahibi onu (**عتق**)’ta rivayet etti.
([19]) Evs b. Hacer’indir; divanda 24 ve Lisân (**عتق**).
([20]) İki beyit Ebû Âmir’indir; Abbâs b. Mirdâs’ın dedesi; Lisân’da (**عتق**) olduğu gibi; ve İslâhu’l-Mantık 399’da okuttu.
([21]) Tamamlama Lisân’dandır.
([22]) O, el-Mutenahhil el-Hüzelî’dir. Hüzelliler divanı (2: 26).
([23]) Bu kelime asıldan düşmüştür. Divanda: “**فرع نبع**”. Sükkerî dedi: “Şöyle rivayet edilir: **وصفراء البرية غير خلط**”.
([24]) **التاء**’yı zamme ile İbn Kesîr, Nâfi‘, İbn Âmir ve Ya‘kûb okudu; İbn Muhaysın ve Hasan da onlara muvafakat etti. Diğerleri **التاء**’yı kesre ile okudu. İthâfu Fudhalâi’l-Beşer 389 ve Lisân (**عتل**).
([25]) Tamamlama Lisân’dan (**عتم**).
([26]) Zamme ile ve iki zamme ile ve harekeli olarak söylenir.
([27]) O, Nâbiga el-Ca‘dî’dir; Lisân (**ضرو**، **برقش**، **هيل**، **عتم**) ve Ağânî (6: 64) ve Mu‘cemu’l-Buldân (**براقش**، **هيلان**). Hayavân (5: 453)’e bak.
([28]) Tamamlama, önceki kaynaklardan ve Emâlî’l-Kâlî (1: 173)’dendir.
([29]) Onun divanında 5’te bir urcûzesinin açılış mısralarıdır. Son mısra Lisân’da (**عتا**).
([30]) Lisân’da (**عتب**) okuttu.
([31]) Sadrı Lisân’da (**عتب**) olduğu gibi:  * أعددت للحرب صارماً ذكراً *
([32]) Bu aczi Lisân’da (**عتب**) nisbesiz okuttu; Mutelemmis divanında değildir. Bununla beraber divanda bu vezin ve kafiye üzere beyitler vardır; fakat bu onların arasında değildir.
([33]) “**عتباً**” da denir; ve “**تعتاباً**”.
([34]) Tamamlama Lisân’dandır.
([35]) Asılda: “**مدتي**”. Mücmel’de: “**وأعتبني فلان، إذا عاد إلى مسرتي راجعاً عن الإساءة**”.
([36]) Asılda: “**نصفان الموجدة**”; tahriftir. Lisân’da: “**والتعتب والتعاتب والمعاتبة: تواصف الموجدة**”.
([37]) Ondan önce Lisân’da (**عتب**):
أعاتب ذا المودة من صديق  *** إذا ما رابني منه اجتناب
([38]) Lisân (**عتب**) ve Hazâne (4: 554) ve Sîbeveyh (1: 85) ve Emâlî İbnü’ş-Şecerî (1: 383) ve Ağânî (11: 107) ve Şerhu Şevâhidi’l-Muğnî 316.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D8%AF/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- العتاد: ادخار الشيء قبل الحاجة إليه كالإعداد، والعتيد: المعد والمعد. قال تعالى: ﴿هذا ما لدي عتيد﴾ [ق/23]، ﴿رقيب عتيد﴾ [ق/18]، أي: معتد أعمال العباد، وقوله: ﴿أعتدنا لهم عذابا أليما﴾ [النساء/18]، قيل: هو أفعلنا من العتاد، وقيل: أصله أعددنا، فأبدل من إحدى الدالين تاء (انظر: البصائر 3/18). وفرس عتيد وعتد: حاضر العدو، والعتود من أولاد المعز، جمعه: أعتدة، وعدان على الإدغام.

##### Türkçe

- **العتاد**: ihtiyaçtan önce şeyi biriktirmek; **الإعداد** gibi. **العتيد**: hazırlanmış ve hazırlanmış. Yüce Allah dedi ki: ﴿هذا ما لدي **عتيد**﴾ [ق/23]، ﴿رقيب **عتيد**﴾ [ق/18]؛ yani: kulların amellerini hazırlayıcı. Ve O’nun sözü: ﴿**أعتدنا** لهم عذابا أليما﴾ [النساء/18]؛ denildi ki: o, **العتاد**’dan “**أفعلنا**”dır. Ve denildi ki: aslı **أعددنا**’dır; böylece iki **الدال**’den birinden **تاء** bedel kılındı (bak: البصائر 3/18). Ve **فرس عتيد** ve **عتد**: düşmana hazır (olan). **العتود**: keçi yavrularından; onun çoğulu: **أعتدة** ve idğam üzere **عدان**.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D8%AF/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ع ت د
هو عتاد لكذا أي عدة‏.‏
قال الكميت‏:‏ فلكل ذلك قد أعدّ عتاده أنْفُ الكريمِ وحيلَة الْمُحتالِ
وأعتَدَه له: هيّأه، وهو عتيدٌ: مُعَدّ حاضر، ومنه: العتيدة التي فيها الطّيب والأدهان.

##### Türkçe

ع ت د
O, **عتاد** “şu şey için” demektir; yani “**عدة**”.
Kumeyt dedi ki:
“Bütün bunlar için, kerîmin burnu ve hilekârın hilesi, **عتاده**’ını hazırlamıştır.”
Ve **أعتَدَه** ona: onu hazırladı; ve o **عتيدٌ**: hazırlanmış, hazır (bulunan)dır. Bundan: içinde güzel koku ve yağlar bulunan **العتيدة**.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D8%AF/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

عَتُدَ الشيءُ عَتاداً، فهو عَتِيدٌ: جَسُمَ. والعَتِيدَةُ: وعاءُ الطِّيب ونحوهُ، منه. قال الأَزهري: والعَتِيدَةُ طَبْلُ العَرائس أُعْتِدَتْ لِما تحتاج إِليه العَرُوسُ من طيب وأَداة وبَخُور ومُِشْط وغيره، أُدخل فيها الهاء على مذهب الأَسماء. وفي حديث أُم سليم: فَفَتَحَتْ عَتِيدَتَها؛ هي كالصندوق الصغير الذي تترك فيه المرأَة ما يَعِزُّ عليها من متاعها.
وأَعْتَدَ الشيءَ: أَعَدَّه؛ قال الله عز وجل: وأَعتدَت لهن مُتَّكَأً أَي هَيَّأَتْ وأَعَدَّت. وحكى يعقوب أَن تاء أَعْتَدْتُه بدل من دال أَعْدَدْتُه. يقال: أَعْتَدْتُ الشيءَ وأَعْدَدْتُه، فهو مُعْتَدٌ وعَتِيدٌ؛ وقد عَتَّدَه تَعْتِيداً. وفي التنزيل: إِنا أَعْتَدْنا للظالمين ناراً؛ وقال الشاعر:
أَعْتَدْتُ للغُرَماءِ كَلْباً ضارِياً
عِنْدي، وفَضْلَ هِراوَةٍ مِن أَزرَقِ
وشيء عَتِيدٌ: مُعَدٌّ حاضِرٌ. وعَتُدَ الشيءُ عَتادَةً، فهو عَتِيدٌ: حاضر. قال الليث: ومن هناك سُمِّيَتِ العَتِيدَةُ التي فيها طِيبُ الرجل وأَدْهانُه.
وقوله عز وجل: هذا ما لَدَيَّ عَتِيدٌ؛ في رفعها ثلاثة أوجه عند النحويين: أَحدها أَنه على إِضمار التكرير كأَنه قال: هذا ما لدي هذا عتيد، ويجوز أَن ترفعه على أَنه خبر بعد خبر، كما تقول هذا حلو حامض، فيكون المعنى هذا شيء لديّ عتيد، ويجوز أَن يكون بإِضمار هو كأَنه قال: هذا ما لديّ هو عتيد، يعني ما كتبه من عمله حاضر عندي، وقال بعضهم قريب.
والعَتادُ: العُدَّةُ، والجمع أَعْتِدَةٌ وعُتُدٌ. قال الليث: والعتاد الشيء الذي تُعِدُّه لأَمْرٍ ما وتُهَيِّئُه له، يقال: أَخذ للأَمر عُدَّتَه وعَتادَه أَي أُهْبَتَه وآلته. وفي حديث صفته، عليه السلام: لكل حالٍ عنده عَتادٌ أَي ما يَصْلُحُ لكلّ ما يقع من الأُمور. ويقال: إِنَّ العُدَّةَ إِنما هي العُتْدَةُ، وأَعَدَّ يُعِدُّ إِنما هو أَعْتَدَ يُعْتِدُ، ولكن أُدغمت التاء في الدال؛ قال: وأَنكر الآخرون فقالوا اشتقاق أَعَدَّ من عين ودالين لأَنهم يقولون أَعددناه فيظهرون الدالين؛ وأَنشد: أَعْدَدْتُ للحَرْبِ صارماً ذَكَراً،
مُجَرَّبَ الوقْع، غيرَ ذي عَتَبِ
ولم يقل أَعْتَدْتُ. قال الأَزهري: وجائز أَن يكون عَتَدَ بِناءً على حِدَةٍ وعَدَّ بناء مضاعفاً؛ قال: وهذا هو الأَصوب عندي. وفي الحديث: أَن النبي، صلى الله عليه وسلم، نَدَب الناسَ إِلى الصَّدقةِ فقيل له: قد مَنَعَ خالدُ بنُ الوليدِ والعباسُ عَمُّ النبي، صلى الله عليه وسلم، فقال رسول الله، صلى الله عليه وسلم: أَمّا خالد فإِنهم يَظْلِمون خالداً، إِنَّ خالداً جَعَل رقيقَه وأَعْتُدَه حُبُساً في سبيل الله، وأَما العباس فإِنها عليه ومثلُها معها؛ الأَعْتُدُ: جمع قلة للعَتاد، وهو ما أَعدّه الرجل من السلاح والدواب وآلة الحرب للجهاد، ويجمع على أَعْتِدَةٍ أَيضاً. وفي رواية: أَنه احْتَبَسَ أَدْراعَهُ وأَعْتادَه؛ قال الدارقطني، قال أَحمد بن حنبل، قال علي بن حفص: وأَعْتادَه وأَخطأَ فيه وصحَّف وإِنما هو أَعْتُدَه، وجاء في رواية أَعْبُدَه، بالباء الموحدة، جمع قلة للعبد؛ وفي معنى الحديث قولان: أَحدهما انه كان قد طولب بالزكاة عن أَثمان الدروع والأَعْتُدِ على معنى أَنها كانت عنده للتجارة فأَخبرهم النبي، صلى الله عليه وسلم، أَنه لا زكاة عليه فيها وأَنه قد جعلها حُبساً في سبيل الله، والثاني أَن يكون اعتذر لخالد ودافع عنه؛ يقول: إِذا كان خالد قد جعل أَدراعه وأَعتاده في سبيل الله تبرعاً وتقرباً إِلى الله، وهو غير واجب عليه، فكيف يستجيز منع الصدقة الواجبة عليه؟
وفرس عَتَدٌ وعَتِدٌ، بفتح التاء وكسرها: شديد تامّ الخلق سريع الوثبة مُعَدٌّ للجَرْيِ ليس فيه اضطِرابٌ ولا رَخاوَةٌ، وقيل: هو العتيد الحاضر المُعَدُّ للركوب، الذكر والأُنثى فيهما سواء؛ قال الأَشْعَرُ الجُعْفِيُّ:
راحُوا بَصائِرُهُم على أَكتافِهِمْ،
وبَصِيرَتي يَعْدُو بها عَتَِدٌ وَأَى
وقال سلامة بن جندل:
بِكُلِّ مُجَنَّب كالسِّيدِ نَهْدٍ،
وكلِّ طُوالَةٍ عَتَِدٍ نِزاقِ
ومثله رجل سَبِطٌ وسَبَطٌ، وشعَرٌ رَجِلٌ ورَجَلٌ، وثَغْرٌ رَتِلٌ ورَتَلٌ أَي مُفَلَّج.
والعَتُودُ: الجَدْيُ الذي استَكْرَشَ، وقيل: هو الذي بلغ السِّفادَ، وقيل: هو الذي أَجْذَعَ. والعَتُودُ من أَولاد المَعَز: ما رَعى وقَوِيَ وأَتى عليه حَوْل. وفي حديث الأُضحية: وقد بقي عندي عَتُودٌ. وفي حديث عمر وذكَرَ سِياسَتَهُ فقال: وَأَضُمُّ العَتُودَ أَي أَرُدُّه إِذا نَدَّ وشَرَدَ، والجمع أَعْتِدَةٌ وعِدَّانٌ، وأَصله عِتْدانٌ إِلا أَنه أُدغم؛ وأَنشد أَبو زيد:
واذْكُرْ غُدانَةَ عِدّاناً مُزَنَّمَةً
من الحَبَلَّقِ، تُبْنى حَوْلها الصِّيَرُ
وهو العَريضُ أَيضاً. ابن الأَعرابي: العَتادُ القَدَحُ، وهو العَسْفُ والصَّحْنُ، والعَتادُ: العُسُّ من الأَثل؛ عن أَبي حنيفة. قال الجوهري: وربما سَمَّوُا القَدَحَ الضَّخْم عَتاداً؛ وأَنشد أَبو عمرو: فكُلْ هَنِيّاً ثم لا تُزَمِّلِ،
وادْعُ هُديتَ بِعَتادٍ جُنْبُلِ
قال شمر: أَنشد ابن عدنان وذكر أَن أَعرابيّاً مِنْ بَلْعَنْبَرِ أَنشده هذه الأُرجوزة:
يا حمزُ هل شَبِعْتَ من هذا الخَبَطْ؟
(* «الخبط» كذا بالأصل)؟
أَو أَنتَ في شَكٍّ فهذا مُنْتَفَدْ،
صَقْبٌ جَسِيمٌ وشَديدُ المُعْتَمَدْ:
يَعْلُو به كلُّ عَتُودٍ ذاتِ وَدْ،
عرُوقُها في البحر تَرْمي بالزَّبَدْ
قال: العَتُودُ السِّدْرَة أَو الطَّلْحَةُ. وعَتائِد: موضع، وذهب سيبويه إِلى أَنه رباعي. وعَتْيَدٌ وعِتْوَدٌ: واد أَو موضع؛ قال ابن جني: عَتْيَدٌ مصنوع كَصَهْيَدٍ، وعِتْوَدٌ دُوَيْبَّةٌ مثل بها سيبويه وفسرها السيرافي. وَعَتْوَدٌ على بِناء جَهْورٍ
(* قوله «على بناء جهور» في المعجم
لياقوت وقال العمراني: عتود، بفتح أوله، واد، قال ويروى بكسر العين، قال ابن مقبل: جلوساً به الشعب الطوال كأَنهم): مَأْسَدَةٌ؛ قال ابن مقبل: جُلوساً به الشُّمُّ العِجافُ كأَنَّه
أُسودٌ بِتَرْجٍ، أَو أُسودٌ بَعَتْوَدا
وعِتْوَدٌ: اسم واد، وليس في الكلام فِعْوَلٌ غيره، وغير خِرْوَعٍ.

##### Türkçe

**عَتُدَ** şey **عَتاداً** (olarak), o hâlde o **عَتِيدٌ**’dir: irileşti. Ve **العَتِيدَةُ**: güzel koku ve benzeri için kap; ondan. Ezherî dedi: ve **العَتِيدَةُ** gelinlerin davuludur; gelinin güzel koku, alet, buhur, tarak ve başka şeylerden ihtiyaç duyacağı şeyler için hazırlanmıştır; **الهاء** isimler mezhebi üzere ona dâhil edilmiştir. Ümmü Süleym hadîsinde: “Böylece **عَتِيدَتَها**’sını açtı”; o, kadının eşyasından kendisine kıymetli geleni içinde bıraktığı küçük sandık gibidir.

Ve **أَعْتَدَ** şeyi: onu hazırladı; Aziz ve Celil Allah dedi: “Ve onlar için **مُتَّكَأً** hazırladı” yani hazırladı ve donattı. Yakub, **أَعْتَدْتُه**’nun **أَعْدَدْتُه**’nun **دال**’ından bedel olan bir **تاء** olduğunu nakletti. Denir: **أَعْتَدْتُ** şeyi ve **أَعْدَدْتُه**; o hâlde o **مُعْتَدٌ** ve **عَتِيدٌ**’dir; ve onu **تَعْتِيداً** (olarak) **عَتَّدَه**. Tenzîlde: “Şüphesiz biz zalimler için bir ateş **أَعْتَدْنا**”; şair dedi:
أَعْتَدْتُ للغُرَماءِ كَلْباً ضارِياً
عِنْدي، وفَضْلَ هِراوَةٍ مِن أَزرَقِ
Ve **عَتِيدٌ** bir şey: hazırlanmış, hazır. Ve **عَتُدَ** şey **عَتادَةً** (olarak), o hâlde o **عَتِيدٌ**’dir: hazır. Leys dedi: ve oradan, içinde erkeğin güzel kokusu ve yağları bulunan **العَتِيدَةُ** isimlendirilmiştir.

Ve Aziz ve Celil’in sözü: “Bu, yanımda **عَتِيدٌ** olan şeydir”; nahivciler katında onun merfû oluşunda üç vecih vardır: birincisi, tekrarın gizlenmesi üzeredir; sanki şöyle demiştir: bu, yanımda olan, bu **عتيد**’dir. Ve onu, haber üstüne haber olmak üzere merfû kılman caizdir; “bu tatlı ekşi” dediğin gibi; böylece mânâ: bu, yanımda hazır olan bir şeydir. Ve **هو**’nun gizlenmesiyle olması caizdir; sanki şöyle demiştir: bu, yanımda olan, o **عتيد**’dir; yani amelinden yazdığı şey yanımda hazırdır; bazıları “yakın” dedi.

Ve **العَتادُ**: **العُدَّةُ**; cem‘i **أَعْتِدَةٌ** ve **عُتُدٌ**. Leys dedi: ve **العتاد** bir iş için hazırladığın ve onun için teçhiz ettiğin şeydir; denir: iş için **عُدَّتَه** ve **عَتادَه** aldı, yani onun **أُهْبَتَه**’sini ve aletini. Onun sıfatı hadîsinde, عليه السلام: “Her hâl için onun yanında **عَتادٌ** vardır” yani vuku bulan işlerin her biri için uygun olan şey. Ve denir: **العُدَّةَ** ancak **العُتْدَةُ**’dir; ve **أَعَدَّ يُعِدُّ** ancak **أَعْتَدَ يُعْتِدُ**’dür; fakat **التاء** **الدال**’a idğam edilmiştir. Dedi: ötekiler inkâr ettiler ve dediler: **أَعَدَّ**’ın iştikakı **عين** ve iki **دال**’dandır; çünkü onlar “**أَعددناه**” derler, iki **الدال**’ı izhar ederler; ve şu beyti okudu:
أَعْدَدْتُ للحَرْبِ صارماً ذَكَراً،
مُجَرَّبَ الوقْع، غيرَ ذي عَتَبِ
Ve **أَعْتَدْتُ** demedi. Ezherî dedi: **عَتَدَ**’ın, keskinlik üzere bir bina olarak; **عَدَّ**’ın ise mudâaf bir bina olarak olması caizdir. Dedi: ve bu, benim katımda daha doğrudur. Hadîste: Peygamber, صلى الله عليه وسلم, insanları sadakaya teşvik etti; ona denildi: Hâlid b. Velîd ve Peygamber’in amcası Abbâs, صلى الله عليه وسلم, men etti. Resûlullah, صلى الله عليه وسلم, dedi: “Hâlid’e gelince, onlar Hâlid’e zulmediyorlar; şüphesiz Hâlid kölelerini ve **أَعْتُدَه**’sini Allah yolunda hapsedilmiş kıldı. Abbâs’a gelince, o onun üzerinedir ve onun misli de onunla beraberdir.” **الأَعْتُدُ**: **العَتاد** için azlık cem‘idir; o, erkeğin cihad için silahtan, bineklerden ve harp aletinden hazırladığı şeydir; **أَعْتِدَةٍ** üzerine de cem‘ olunur. Bir rivayette: “Şüphesiz o, zırhlarını ve **أَعْتادَه**’sini hapsetti”; Dârakutnî dedi: Ahmed b. Hanbel dedi, Ali b. Hafs dedi: “Ve **أَعْتادَه**; onda hata etti ve tashîf etti; ancak o **أَعْتُدَه**’dir.” Ve bir rivayette **أَعْبُدَه** geldi; **الباء**’sı muvahhada ile; **العبد** için azlık cem‘idir. Hadîsin mânâsında iki söz vardır: birincisi, zırhların ve **الأَعْتُدِ**’ün bedelleri hakkında, ticaret için onun yanında oldukları mânâsı üzere zekâtla talep edilmişti; Peygamber, صلى الله عليه وسلم, onlara, onda zekât olmadığını ve onu Allah yolunda hapsedilmiş kıldığını haber verdi. İkincisi, Hâlid için özür beyan etmiş ve onu savunmuş olmasıdır; der ki: Hâlid zırhlarını ve **أَعتاده**’sini Allah yolunda teberru ve Allah’a yakınlık için kılmış ise, bu ona vacip değilken, nasıl olur da üzerine vacip olan sadakayı men etmeyi caiz görür?

Ve bir at **عَتَدٌ** ve **عَتِدٌ**, **التاء**’nın fethi ve kesriyle: şiddetli, yaratılışı tam, sıçrayışı hızlı; koşu için hazırlanmış; onda ne ıztırab vardır ne gevşeklik. Ve denildi: o, binmek için hazırlanmış hazır olan **العتيد**’dir; erkek ve dişide ikisi de eşittir. **الأَشْعَرُ الجُعْفِيُّ** dedi:
راحُوا بَصائِرُهُم على أَكتافِهِمْ،
وبَصِيرَتي يَعْدُو بها عَتَِدٌ وَأَى
Ve Selâme b. Cendel dedi:
بِكُلِّ مُجَنَّب كالسِّيدِ نَهْدٍ،
وكلِّ طُوالَةٍ عَتَِدٍ نِزاقِ
Ve bunun benzeri: **سَبِطٌ** ve **سَبَطٌ** bir adam; ve **رَجِلٌ** ve **رَجَلٌ** bir saç; ve **رَتِلٌ** ve **رَتَلٌ** bir **ثَغْرٌ**, yani aralıklı.

Ve **العَتُودُ**: karnı büyümüş oğlak; ve denildi: o, çiftleşmeye ulaşmış olandır; ve denildi: o, **أَجْذَعَ** olanıdır. Ve keçi yavrularından **العَتُودُ**: otlamış, kuvvetlenmiş ve üzerinden bir yıl geçmiş olan. Kurban hadîsinde: “Ve yanımda bir **عَتُودٌ** kaldı.” Ömer hadîsinde, ve siyasetini zikretti, dedi: “Ve **العَتُودَ**’u toplarım” yani azıp kaçtığında onu geri çeviririm. Cem‘i **أَعْتِدَةٌ** ve **عِدَّانٌ**’dır; aslı **عِتْدانٌ**’dır, ancak idğam edilmiştir. Ebû Zeyd şu beyti okudu:
واذْكُرْ غُدانَةَ عِدّاناً مُزَنَّمَةً
من الحَبَلَّقِ، تُبْنى حَوْلها الصِّيَرُ
Ve o, geniş olan da (demektir). İbnü’l-A‘râbî: **العَتادُ** **القَدَحُ**’tır; o da **العَسْفُ** ve **الصَّحْنُ**’dır. Ve **العَتادُ**: **الأَثل**’den **العُسُّ**; Ebû Hanîfe’den. Cevherî dedi: ve bazen iri **القَدَحَ**’a **عَتاداً** ad verirler. Ebû Amr şu beyti okudu:
فكُلْ هَنِيّاً ثم لا تُزَمِّلِ،
وادْعُ هُديتَ بِعَتادٍ جُنْبُلِ
Şemmer dedi: İbn Adnân okudu ve Bel‘anber’den bir bedevînin ona bu urcûzeyi okuduğunu zikretti:
يا حمزُ هل شَبِعْتَ من هذا الخَبَطْ؟
أَو أَنتَ في شَكٍّ فهذا مُنْتَفَدْ،
صَقْبٌ جَسِيمٌ وشَديدُ المُعْتَمَدْ:
يَعْلُو به كلُّ عَتُودٍ ذاتِ وَدْ،
عرُوقُها في البحر تَرْمي بالزَّبَدْ
Dedi: **العَتُودُ** **السِّدْرَة** yahut **الطَّلْحَةُ**’dır. Ve **عَتائِد**: bir yer; Sîbeveyh onun dörtlü olduğuna gitti. Ve **عَتْيَدٌ** ve **عِتْوَدٌ**: bir vadi yahut yer; İbn Cinnî dedi: **عَتْيَدٌ**, **صَهْيَدٍ** gibi yapılmış; ve **عِتْوَدٌ** küçük bir hayvancıktır; Sîbeveyh onunla misal verdi ve Sîrâfî onu açıkladı. Ve **عَتْوَدٌ**, **جَهْورٍ** binası üzeredir: bir aslanlık; İbn Mukbil dedi:
جُلوساً به الشُّمُّ العِجافُ كأَنَّه
أُسودٌ بِتَرْجٍ، أَو أُسودٌ بَعَتْوَدا
Ve **عِتْوَدٌ**: bir vadi adıdır; sözde ondan başka **فِعْوَلٌ** yoktur; ve **خِرْوَعٍ**’dan başka.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D8%AF/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ع ت د * * العَتِيدُ * الحاضر المُهيأ وقد * عَتَّدَهُ تَعْتِيداً * و * أعْتَدَهُ إعْتَاداً * أي أعده ليوم ومنه قوله تعالى ﴿وأعتدت لهن متكأ﴾

##### Türkçe

* ع ت د * * **العَتِيدُ** * hazır, hazırlanmış olan; ve onu **عَتَّدَهُ تَعْتِيداً** ve **أعْتَدَهُ إعْتَاداً** (yaptı); yani onu bir gün için hazırladı. Ve ondan Yüce Allah’ın sözü: ﴿Ve onlar için bir yaslanma yeri hazırladım.﴾

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D8%AF/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

العتيد: الحاضر المهيأ وقوله تعالى:  هذا ما لدي عتيد  قيل: حاضر، وقيل: قريب. والمعتد، كمكرم: المعد، وأعد يعد إنمأ هو أعتد يعتد، فأدغم، وقيل: إنما هو من عين ودالين لقولهم أعددنا، فيظهرون الدالين. وقد عتد الشيء ككرم عتادة، وعتادا بالفتح فيهما، فهو عتيد: جسم. وعتدته تعتيدا، واعتدته: هيأته ليوم، ومنه قوله جل وعز  واعتدت لهن متكأ. وفرس عتد محركة وككتف: معد للجري والركوب، معتد، لغتأن: شديد الخلق سريع الوثبة، ليس فيه اضطراب ولا رخاوة أو شديد تام الخلق، وقيل: هو العتيد الحاضر، الذكر، والانثى سواء. وعتيد بن ضرار بن سلامان، كأمير: شاعر كلبي، ذكره الآمدي. وعتيد كزبير: ع، نقله الصاغاني. والعتيدة: الطبلة أو الحقة يكون فيها طيب الرجل والعروس وأدهانهما. والعتأد والعتدة كسحاب وتحفة: العدة لأمر ما تهيئه له، التاء مدغمة ج : أعتد، كأفلس، وأعتدة وعتد، بضمتين، وهو أيضا ما أعد من سلاح ودواب وآلة حرب. والعتاد كسحأب: العس من الأثل. وربما سموا القدح الضخم عتادا، وهو العسف والصحن. وعتائد، بالضم: ع بالحجاز، وفيه ماء لبني نصر بن معاوية، قال مزرد:
  فأيه بكندير حمار ابن واقع                      رآك بأير فاشتأى من عتائد أيه: صح به وأير: جبل. والعتود كصبور، في قول أعرابي، من بلعنبر:
  يا حمز هل شبعت من هذا الخبط
  أم أنت في شك فهذا منتفد
  صقب جسيم وشديد المعتمد
  يعلو به كل عتوج ذات ود قال شمر: أراد السدرة أو الطلحة. والعتود: الجدي الذي استكرش، وقيل: هو الحولي من أولاد المعز، وقيل: الذي بلغ السفاد. وقيل: الذي أجذع. وقيل رعى وقوى، وهو العريض أيضا. وقيل: إذا أجذع من أولاد المعزى فعريض. وإذا أثنى فعتود. وقيل: إذا أجذع الجدي والعناق سمى عريضا وعتودا، ج: أعتدة وعدان، الأخير بالكسر، وأصله: عتدان، فأدغمت التاء في الدال. ويقال: تعتد في صنعته، إذا تأنق. وعتود، كدرهم، كما ضبطه الجوهري. قال الصاغاني: وهو الأفصح، ويفتح، عن شمر،: واد أو موضع بالحجاز، مأسدة، قال ابن مقبل:
  جلوسا به الشم العجأف كأنهم                      أسود بترج أو أسود بعتودا هكذا أنشده شمر وضبطه بفتح العين. وقا لشيخنا: وزنه بدرهم غير جار على قواعد أئمة الصرف، لأن واوه زائده، فلو وزنه بخروع كان أولى. ومن أخواته التي وردت على وزانه: خروع سيأتي وذرود. قد تقدم وعتور، سيأتي ووهم الجوهري حيث ادعى أنه لا ثاليث لهما، قال شيخنا: وهذا لا يقال فيه وهم، بل تقصير، أو قصور وعدم اطلاع، وهذا لا يتم، إذ ليس بمتفق على ثبوت هذين اللفظين، بل هناك من أنكرهم. وهناك من قال بأصالة الواو. والحصر ادعأه قبل الجوهري أئمة الاستقراء. قلت: ومنهم صاحب الجمهرة ولعله لم يثبت عند الجوهري صحتهما فتركهما تنزيها لكتابه عمالا يصح والله أعلم. وعتيد، كجعفر، ع أو واد واسم قال الصاغاني: هو مرتجل. قال شيخنا: وهو مما يرد على صهيد، وترك المصنف التنبيه عليه، تقصيرا. وتكسر عينه، والذي في التكملة: وعتيد، وقيل عتيد: من كنانة، انتهى. فهذا يدل على أنه رجل من كنانة لأنه ذكره بعد أن ذكر الموضع المذكور فتأمل. وأبو عبد الله محمد بن يوسف بن يعقوب الشيرازي العتايدي: محدث، مات سنة 354.

  ومما يستدرك عليه: عتود، بعين وتاء مضمومتين، أبو بحتر، بطن من طيئ، منهم أبو عبادة البحتري الشاعر. وعتيد بن ربيعة: شيخ لأبي إسحاق السبيعي. قال الحافظ: وقيل هو عتيدة، بهاء، وقيل بموحدة.

##### Türkçe

**العتيد**: hazır, hazırlanmış; ve O’nun (yüce) sözü: **هذا ما لدي عتيد**; denildi ki: hazır; ve denildi ki: yakın. Ve **المعتد**، **كمكرم**: **المعد**; ve **أعد يعد** ancak o **أعتد يعتد**’dir; sonra idğam etti; ve denildi ki: ancak o, **عين** ve iki **دال**’dendir; onların “**أعددنا**” demeleri sebebiyle; böylece iki **الدال**’ı izhar ederler. Ve şey **عتد** etti, **ككرم**: **عتادة**; ve ikisinde de fetha ile **عتادا**; artık o **عتيد**’dir: cisim. Ve onu **عتدته** **تعتيدا**; ve onu **اعتدته**: onu bir gün için hazırladım; ve ondan O’nun (aziz ve celil) sözü: **واعتدت لهن متكأ**. Ve at **عتد** (harekeli) ve **وككتف**: koşu ve binme için hazırlanmış, **معتد**; iki lugat: yaratılışı sert, sıçrayışı hızlı; onda ne bir çalkantı vardır ne de bir gevşeklik; yahut yaratılışı sert, tam; ve denildi ki: o, hazır olan **العتيد**’dir; erkek; dişi de aynıdır. Ve **عتيد بن ضرار بن سلامان**، **كأمير**: Kelbî bir şair; onu el-Âmidî zikretti. Ve **عتيد**، **كزبير**: bir yer; es-Sağânî onu nakletti. Ve **العتيدة**: davul yahut içinde erkeğin ve gelinin güzel kokusu ve ikisinin yağları bulunan kutu.

Ve **العتأد** ve **العتدة**، **كسحاب وتحفة**: bir iş için, ona hazırladığın **العدة**; **التاء** idğam edilmiştir; çoğulu: **أعتد**، **كأفلس**; ve **أعتدة** ve **عتد** (iki damme ile); ve o ayrıca silah, binek hayvanları ve savaş aleti olarak hazırlanmış şeydir. Ve **العتاد**، **كسحأب**: **الأثل**’den yapılmış **العس**. Ve bazen büyük kadehe **عتادا** adını verdiler; ve o **العسف** ve **الصحن**’dır. Ve **عتائد** (damme ile): Hicaz’da bir yer; onda Benî Nasr b. Muâviye’ye ait su vardır; Mezred dedi ki:
  فأيه بكندير حمار ابن واقع                      رآك بأير فاشتأى من عتائد
**أيه**: onunla seslendi; ve **أير**: bir dağdır.

Ve **العتود**، **كصبور**; bir bedevînin sözünde, Bel‘anber’den:
  يا حمز هل شبعت من هذا الخبط
  أم أنت في شك فهذا منتفد
  صقب جسيم وشديد المعتمد
  يعلو به كل عتوج ذات ود
Şemmer dedi ki: **السدرة** yahut **الطلحة**’yı kastetti.

Ve **العتود**: işkembesi büyümüş oğlak; ve denildi ki: keçi yavrularından bir yaşını doldurmuş olan; ve denildi ki: çiftleşmeye ulaşmış olan; ve denildi ki: **أجذع** olan; ve denildi ki: otladı ve güçlendi; ve o ayrıca **العريض**’dir. Ve denildi ki: keçi yavrularından **أجذع** olunca **عريض**’dir. Ve iki yaşına girince **عتود**’dur. Ve denildi ki: oğlak ve dişi oğlak **أجذع** olunca **عريضا** ve **عتودا** diye adlandırılır; çoğulu: **أعتدة** ve **عدان**; sonuncusu kesre iledir; aslı: **عتدان**; sonra **التاء**’yı **الدال**’a idğam etti. Ve denir ki: sanatında **تعتد** etti; yani özen gösterdi. Ve **عتود**، **كدرهم**; el-Cevherî’nin ضبط ettiği üzere. es-Sağânî dedi ki: o daha fasîhtir; ve açılır; Şemmer’den: Hicaz’da bir vadi yahut yer; aslanlık; İbn Mukbil dedi ki:
  جلوسا به الشم العجأف كأنهم                      أسود بترج أو أسود بعتودا
Şemmer onu böyle inşad etti ve **العين**’i fetha ile ضبط etti. Ve şeyhimiz dedi ki: onun vezni **بدرهم**’dir; sarf imamlarının kaideleri üzerine yürüyen değildir; çünkü onun **واو**’su ziyadedir; eğer onu **بخروع** ile vezinlese daha evlâ olurdu. Ve onun kardeşlerinden, onun vezni üzere vârid olanlar: **خروع** (gelecek), ve **ذرود** (geçti), ve **عتور** (gelecek). Ve el-Cevherî’nin vehmi: ikisinin üçüncüsü olmadığını iddia ettiği yerde; şeyhimiz dedi ki: buna vehim denmez; bilakis eksiklik, yahut yetersizlik ve habersizliktir; ve bu tamam olmaz; zira bu iki lafzın sabit oluşu üzerinde ittifak edilmiş değildir; bilakis onları inkâr eden vardır. Ve **الواو**’nun aslî olduğunu söyleyen de vardır. Ve hasrı, el-Cevherî’den önce istikrâ imamları iddia etti. Dedim ki: onlardan biri de **صاحب الجمهرة**’dir; ve belki el-Cevherî nezdinde ikisinin sıhhati sabit olmadı da kitabını tenzih ederek onları terk etti; Allah daha iyi bilir.

Ve **عتيد**، **كجعفر**: bir yer yahut vadi ve bir isim; es-Sağânî dedi ki: o **مرتجل**’dir. Şeyhimiz dedi ki: o, **صهيد** üzerine vârid olanlardandır; ve musannif ona tenbih etmeyi terk etti; eksiklik olarak. Ve onun **عين**’i kesrelenir; ve **التكملة**’de olan: **وعتيد**; ve denildi ki **عتيد**: Kinâne’dendir; bitti. Bu, onun Kinâne’den bir adam olduğuna delâlet eder; çünkü zikredilen yeri zikrettikten sonra onu zikretti; öyleyse düşün. Ve Ebû Abdillâh Muhammed b. Yûsuf b. Ya‘kûb eş-Şîrâzî el-**عتايدي**: muhaddis; 354 senesinde öldü.

Ve ona istidrâk olunanlardandır: **عتود** (ayn ve tâ’sı dammeli): Ebû Bahtır; Tayy’dan bir batın; onlardan şair Ebû Ubâde el-Buhturî. Ve **عتيد بن ربيعة**: Ebû İshâk es-Sebî‘î’nin bir şeyhi. Hâfız dedi ki: ve denildi ki o **عتيدة**’dir, **بهاء** ile; ve denildi ki **بموحدة** ile.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D8%AF/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

عَتُدَ
1 عَتُدَ ذ , [aor. عَتُدَ ,] (O, L, Msb, K,) inf. n. عَتَادٌ (O, Msb, K) and عَتَادَةٌ, (O, L, K,) It (a thing, L, Msb) was, or became, ready, at hand, or prepared. (O, L, Msb, K.) ― -b2- And عَتُدَ, inf. n. عَتَادٌ (L, TA) and عَتَادَةٌ, (TA,) It (a thing) was, or became, great, big, or bulky. (L, TA.)

2 عَتَّدَ see the next paragraph.

اعتدهُ
4 اعتدهُ ذ , (S, O, Msb, K,) inf. n. اـِعْتَادٌ; (S;) and ↓ عتّدهُ, (S, Msb, K,) inf. n. تَعْتِيدٌ; (S, K;) He made it ready, or prepared it, (S, O, Msb, K,) for a [future] day. (S, O.) The former verb occurs in the Kur xii. 31. (S, O, Msb.) Yaakoob says that the [former] ت in أَعْتَدْتُهُ is a substitute for the [former] د in أَعْدَدْتُهُ: and some say that أَعَدَّ is originally أَعْتَدَ; but others deny this. (L.)

تعتّد فِى صَنْعَتِهِ
5 تعتّد فِى صَنْعَتِهِ ذ He was nice, or scrupulously nice and exact, in his work, art, or craft. (O, K.)

عَتَدٌ
عَتَدٌ ذ : see عَتِيدٌ. ― -b2- [Hence,] فَرَسٌ عَتَدٌ, as also ↓ عَتِدٌ, A horse made ready, or prepared, for running; (S, O, L, K;) of strong make; quick in leaping, or springing; not incongruous, unsound, faulty, or weak, in make; nor lax, or uncompact: (L:) or strong, and perfect in make: (ISk, S, O, K:) or that performs run after run: (O:) or made ready, or prepared, for riding: and applied alike to a male and to a female. (L.)

عَتِدٌ
عَتِدٌ ذ : see the next preceding paragraph.

عُتْدَةٌ
عُتْدَةٌ ذ and عَتَدَةٌ: see what next follows.

عَتَادٌ
عَتَادٌ ذ (S, A, O, L, Msb, K) and ↓ عُتْدَةٌ, (L, K,) or ↓ عَتَدَةٌ, (so in the O,) Apparatus; syn. عُدَّةٌ [q. v.]; (S, A, O, L, K;) which is said by some to be formed from عُتْدَةٌ, but others deny this; (L;) implements, or instruments, or the like; (S, O;) or weapons, beasts, and instruments, or equipage, of war: (L, Msb:) pl. أَعْتُدٌ (O, L, Msb, K) and أَعْتِدَةٌ (L, Msb) [both pls. of pauc.] and عُتُدٌ. (L.) One says, أَخَذَ لِلْأَمْرِ عَتَادَهُ He took his apparatus, or implements, or instruments, or the like, [or he prepared, or provided, himself,] for the affair: (S, O:) or he took, for the affair, what he had prepared of weapons, and beasts, and instruments, or equipage, of war. (Msb.) ― -b2- And sometimes, (S, O,) عَتَادٌ signifies also A large drinking-cup or bowl: (S, O, K:) i. q. عَسْفٌ and صَحْنٌ: (IAar, L:) or a large drinking-cup or bowl (عُسٌّ) of [wood of the tree called] أَثْل. (AHn, TA.)

عَتُودٌ
عَتُودٌ ذ A yearling goat; (Msb, K;) a young goat that pastures, and is strong, and has become a year old: (S, O, L:) or a kid that has begun to pasture: (L:) or that pastures, and has become strong; (Mgh, TA;) as also عَرِيضٌ: or that has become a جَذَع [a year old, in the second year]; and such is called عَرِيضٌ also; both of which appellations are applied to the male and the female; or such is only termed عَرِيضٌ; عتود signifying one that has become a ثَنِىّ [app. meaning in the third year]: (TA:) or that has attained the fit age for procreation: (L:) pl. [of pauc.] أَعْتِدَةٌ and [of mult.] عِدَّانٌ the latter originally عِتْدَانٌ, (S, O, L, Msb, K,) the use of which last form is also allowable. (Msb.) ― -b2- Also [A tree of the species called] a سِدْرَة: or a طَلْحَة. (O, L, K.)

عَتِيدٌ
عَتِيدٌ ذ A thing (S, O, L) ready, at hand, or prepared; (S, A, O, L, K;) as also ↓ عَتَدٌ [q. v.]: pl. [of pauc.] of the latter أَعْتَادٌ and [of mult.] عُتُدٌ: (Msb:) the former occurs in the Kur l. 22, (O, L,) in this sense: or as meaning near: (L:) or as meaning ↓ مُعْتَدٌ, (O,) i. e. made ready, or prepared. (K.)

عَتِيدَةٌ
عَتِيدَةٌ ذ A receptacle for perfume (A, Msb) and unguent (A) or unguents: (Msb:) a kind of wooden tray (طَبْلَة), or a small round box (حُقَّة), in which are the perfume of a man, (O, K,) or his unguent, (O,) and the perfume of the bride, (O, K,) prepared (أُعْتِدَتْ) for what she requires of perfume, and substance for fumigation, and a comb, and other things; [formed from عَتِيدٌ;] the ة being affixed to it as being a subst.: (O:) or a طَبْل [or small round basket covered with leather] prepared for the perfume, (Az, Mgh, L,) and utensils, and substance for fumigation, (Az, L,) and comb, (Az, Mgh, L,) and mirror, (Mgh,) and other things, required by a bride: (Az, Mgh, L:) or a thing like a casket, or small chest, in which a woman puts such of her goods, or utensils, as she values. (L.)

مُعْتَدٌ
مُعْتَدٌ ذ : see عَتِيدٌ.

##### Türkçe

عَتُدَ
1 **عَتُدَ** **ذ** , [muzâri‘ **عَتُدَ** ,] (O, L, Msb, K,) mastar ismi **عَتَادٌ** (O, Msb, K) ve **عَتَادَةٌ**, (O, L, K,) O (bir şey, L, Msb) hazır, elde, yahut hazırlanmış oldu veya oldu. (O, L, Msb, K.) ― -b2- Ve **عَتُدَ**, mastar ismi **عَتَادٌ** (L, TA) ve **عَتَادَةٌ**, (TA,) O (bir şey) büyük, iri, yahut hacimli oldu veya oldu. (L, TA.)

2 **عَتَّدَ** bir sonraki paragrafa bak.

اعتدهُ
4 **اعتدهُ** **ذ** , (S, O, Msb, K,) mastar ismi **اـِعْتَادٌ**; (S;) ve ↓ **عتّدهُ**, (S, Msb, K,) mastar ismi **تَعْتِيدٌ**; (S, K;) O, onu hazır etti, yahut onu hazırladı, (S, O, Msb, K,) bir [gelecek] gün için. (S, O.) İlk fiil Kur’ân xii. 31’de vârid olur. (S, O, Msb.) Yaakoob der ki: [ilk] **ت** in **أَعْتَدْتُهُ** [ilk] **د** in **أَعْدَدْتُهُ**’nun yerine geçen bir bedeldir: ve bazıları der ki **أَعَدَّ** aslında **أَعْتَدَ**’dır; fakat başkaları bunu reddeder. (L.)

تعتّد فِى صَنْعَتِهِ
5 **تعتّد فِى صَنْعَتِهِ** **ذ** O, işinde, sanatında yahut zanaatında ince, yahut titizlikle ince ve tam/doğru oldu. (O, K.)

عَتَدٌ
**عَتَدٌ** **ذ** : **عَتِيدٌ**’e bak. ― -b2- [Bundan dolayı,] **فَرَسٌ عَتَدٌ**, ve ayrıca ↓ **عَتِدٌ**, Koşu için hazır edilmiş, yahut hazırlanmış bir at; (S, O, L, K;) yapısı kuvvetli; sıçramada yahut atılmada çabuk; yapısında uygunsuz, sağlam olmayan, kusurlu yahut zayıf olmayan; ne de gevşek, yahut sıkı olmayan: (L:) yahut yapısı kuvvetli ve mükemmel: (ISk, S, O, K:) yahut koşu üstüne koşu yapan: (O:) yahut binmek için hazır edilmiş, yahut hazırlanmış: ve erkek ve dişiye eşit olarak uygulanır. (L.)

عَتِدٌ
**عَتِدٌ** **ذ** : bir önceki paragrafa bak.

عُتْدَةٌ
**عُتْدَةٌ** **ذ** ve **عَتَدَةٌ**: şimdi gelen şeye bak.

عَتَادٌ
**عَتَادٌ** **ذ** (S, A, O, L, Msb, K) ve ↓ **عُتْدَةٌ**, (L, K,) yahut ↓ **عَتَدَةٌ**, (O’da böyle,) Teçhizat; eş anlamlısı **عُدَّةٌ** [bk.]; (S, A, O, L, K;) ki bazılarınca **عُتْدَةٌ**’den türetilmiş olduğu söylenir, fakat başkaları bunu reddeder; (L;) aletler, yahut araçlar, yahut benzeri; (S, O;) yahut savaşın silahları, binekleri ve aletleri, yahut savaş donanımı: (L, Msb:) çoğulu **أَعْتُدٌ** (O, L, Msb, K) ve **أَعْتِدَةٌ** (L, Msb) [ikisi de azlık çoğullarıdır] ve **عُتُدٌ**. (L.) Denir ki, **أَخَذَ لِلْأَمْرِ عَتَادَهُ** O, iş için teçhizatını, yahut aletlerini, yahut araçlarını, yahut benzerini aldı, [yahut o, kendisini hazırladı yahut donattı,] o iş için: (S, O:) yahut o, iş için, hazırlamış olduğu silahlardan, bineklerden ve aletlerden, yahut savaş donanımından olanı aldı. (Msb.) ― -b2- Ve bazen, (S, O,) **عَتَادٌ** ayrıca Büyük bir içme kadehi yahut çanağı manasına gelir: (S, O, K:) **عَسْفٌ** ve **صَحْنٌ** ile aynı: (IAar, L:) yahut [ağacın odunundan olan] **أَثْل**’den büyük bir içme kadehi yahut çanağı (**عُسٌّ**). (AHn, TA.)

عَتُودٌ
**عَتُودٌ** **ذ** Bir yaşındaki keçi; (Msb, K;) otlayan, kuvvetli olan ve bir yaşını doldurmuş genç keçi: (S, O, L:) yahut otlamaya başlamış oğlak: (L:) yahut otlayan ve kuvvetlenmiş olan; (Mgh, TA;) ayrıca **عَرِيضٌ**: yahut **جَذَع** olmuş olan [ikinci yılda, bir yaşında]; ve böylesine **عَرِيضٌ** da denir; bu iki adlandırma erkek ve dişiye uygulanır; yahut böylesine yalnız **عَرِيضٌ** denir; **عتود** ise **ثَنِىّ** olmuş olanı ifade eder [görünüşe göre üçüncü yılda]: (TA:) yahut üreme için uygun yaşa erişmiş olan: (L:) çoğulu [azlık] **أَعْتِدَةٌ** ve [çokluk] **عِدَّانٌ**; ikincisi aslında **عِتْدَانٌ**, (S, O, L, Msb, K,) ki bu son şeklin kullanımı da câizdir. (Msb.) ― -b2- Ayrıca [türü denilen] bir **سِدْرَة** ağacı: yahut bir **طَلْحَة**. (O, L, K.)

عَتِيدٌ
**عَتِيدٌ** **ذ** Bir şey (S, O, L) hazır, elde, yahut hazırlanmış; (S, A, O, L, K;) ayrıca ↓ **عَتَدٌ** [bk.]: ikincisinin çoğulu [azlık] **أَعْتَادٌ** ve [çokluk] **عُتُدٌ**: (Msb:) birincisi Kur’ân l. 22’de, (O, L,) bu manada vârid olur: yahut yakın manasında: (L:) yahut ↓ **مُعْتَدٌ** manasında, (O,) yani hazır edilmiş, yahut hazırlanmış. (K.)

عَتِيدَةٌ
**عَتِيدَةٌ** **ذ** Koku (A, Msb) ve merhem (A) yahut merhemler için bir kap: (Msb:) bir çeşit tahta tepsi (**طَبْلَة**), yahut küçük yuvarlak kutu (**حُقَّة**), içinde bir erkeğin kokusu, (O, K,) yahut onun merhemi, (O,) ve gelinin kokusu, (O, K,) onun ihtiyaç duyduğu koku, tütsü maddesi ve tarak ve başka şeyler için hazırlanmış (**أُعْتِدَتْ**); [**عَتِيدٌ**’den türetilmiştir;] **ة** ona, bir isim olarak, eklenmiştir: (O:) yahut koku için hazırlanmış bir **طَبْل** [yahut deriyle kaplı küçük yuvarlak sepet], (Az, Mgh, L,) ve kap-kacak, ve tütsü maddesi, (Az, L,) ve tarak, (Az, Mgh, L,) ve ayna, (Mgh,) ve gelinin ihtiyaç duyduğu başka şeyler: (Az, Mgh, L:) yahut bir sandıkçaya yahut küçük sandığa benzer bir şey; bir kadın, eşyasından yahut kap-kacağından değer verdiği şeyleri onun içine koyar. (L.)

مُعْتَدٌ
**مُعْتَدٌ** **ذ** : **عَتِيدٌ**’e bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D8%AF/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

عَتُدَ
عَتُدَ U ( n. ac. عَتَاْد 22 ,  عَتَاْدَة 22t ),
a.  Was ready.

عَتَّدَ
عَتَّدَ II ,  أَعْتَدَ IV ,
a.  Prepared, made ready.

تَعَتَّدَ
تَعَتَّدَ V
a.  [ Fī ], Was careful over.

عَتَد
عَتَد 4 ,
a.  see 5 .

عَتِد
عَتِد 5 .
a.  Prepared, ready; handy.

b.  Strong, robust.

عَتَاْد
عَتَاْد 22 , ( pl. أَعْتُد 16 ),
a.  Apparatus: implement; utensil.

b.  Large cup.

عَتِيْد
عَتِيْد 25 ,
a.  see 5 (a) .

b.  [ coll. ], Future.

عَتِيْدَة
عَتِيْدَة 25t ,
a.  Perfume-box.

##### Türkçe

**عَتُدَ**
**عَتُدَ** U ( n. ac. **عَتَاْد** 22 ,  **عَتَاْدَة** 22t ),
a. Hazır oldu.

**عَتَّدَ**
**عَتَّدَ** II ,  **أَعْتَدَ** IV ,
a. Hazırladı, hazır hâle getirdi.

**تَعَتَّدَ**
**تَعَتَّدَ** V
a. [ Fī ], üzerinde dikkatli oldu.

**عَتَد**
**عَتَد** 4 ,
a. bkz. 5 .

**عَتِد**
**عَتِد** 5 .
a. Hazırlanmış, hazır; el altında.

b. Güçlü, sağlam.

**عَتَاْد**
**عَتَاْد** 22 , ( pl. **أَعْتُد** 16 ),
a. Donanım: alet; kap-kacak.

b. Büyük kadeh.

**عَتِيْد**
**عَتِيْد** 25 ,
a. bkz. 5 (a) .

b. [ topl. ], gelecek.

**عَتِيْدَة**
**عَتِيْدَة** 25t ,
a. Parfüm kutusu.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D8%AF/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

عتد

عَتُدَ- يَعْتُدُ - عَتِيْد - أَعْتَدَ - يَعْتِدُ
عَتُدَ- يَعْتُدُ + كائن  أو شيء + لشيئ أو أمر: يتهيأ ويجهز بكل مستلزمات وأدوات فعل أوعمل أو شأن
عَتِيْد: اسم مفعول مبالغة على وزن " فعيل " من " عَتُدَ- يَعْتُدُ ": من تجهز بكل ما يلزم لأدائه الفعل المراد منه
أَعْتَدَ - يَعْتِدُ (أعتدت - أعتدنا) + كائن + لكائن + شيئاً: على وزن " أفعل " من" عَتُدَ- يَعْتُدُ ": جعله " يَعْتُدُ ": جعله يجهز ويتهيأ بكل المستلزمات والأدوات اللازمة لفعل أو أمر، للتصرف حين الطلب
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الشرط والوعد بفعل أو عطاء في المستقبل بعد تحقق شرط سابق"، وهي:
شَرَطَ - يَشْرِطُ، رَهَنَ - يَرْهَنُ، عَتُدَ- يَعْتُدُ، نَذَرَ - يَنْذِرُ (نَذَرَ - يَنْذُرُ)، وَعَدَ - يَعِدُ، قَاضَ - يَقِيضُ
عتيد
 	﴿ما يلفظ من قول إلا لديه رقيب عتيد (18)﴾ ق ﴿وقال قرينه هذا ما لدي عتيد(23)﴾ ق
أعتد
 ﴿وليست التوبة للذين يعملون السيئات حتى إذا حضر أحدهم الموت قال إني تبت الآن ولا الذين يموتون وهم كفار أولئك أعتدنا لهم عذابا أليما(18)﴾ النساء ﴿وأن الذين لا يؤمنون بالآخرة أعتدنا لهم عذابا أليما(10)﴾ الإسراء
 	﴿وقوم نوح لما كذبوا الرسل أغرقناهم وجعلناهم للناس آية وأعتدنا للظالمين عذابا أليما(37)﴾ الفرقان ﴿وقل الحق من ربكم فمن شاء فليؤمن ومن شاء فليكفرإنا أعتدنا للظالمين نارا أحاط بهم سرادقها وإن يستغيثوا يغاثوا بماء كالمهل يشوي الوجوه بئس الشراب وساءت مرتفقا(29)﴾ الكهف
 	﴿الذين يبخلون ويأمرون الناس بالبخل ويكتمون ما آتاهم الله من فضله وأعتدنا للكافرين عذابا مهينا (37)﴾ النساء ﴿أولئك هم الكافرون حقا وأعتدنا للكافرين عذابا مهينا(151)﴾ النساء
 	﴿وأخذهم الربا وقد نهوا عنه وأكلهم أموال الناس بالباطل وأعتدنا للكافرين منهم عذابا أليما (161)﴾ النساء
 	﴿بل كذبوا بالساعة وأعتدنا لمن كذب بالساعة سعيرا(11)﴾ الفرقان ﴿ولقد زينا السماء الدنيا بمصابيح وجعلناها رجوما للشياطين وأعتدنا لهم عذاب السعير(5)﴾ الملك
 	﴿ومن لم يؤمن بالله ورسوله فإنا أعتدنا للكافرين سعيرا(13)﴾ الفتح ﴿إنا أعتدنا للكافرين سلاسلا وأغلالا وسعيرا (4)﴾ الإنسان
 	﴿أفحسب الذين كفروا أن يتخذوا عبادي من دوني أولياء إنا أعتدنا جهنم للكافرين نزلا(102)﴾ الكهف
 	﴿ومن يقنت منكن لله ورسوله وتعمل صالحا نؤتها أجرها مرتين وأعتدنا لها رزقا كريما (31)﴾ الأحزاب
 	﴿فلما سمعت بمكرهن أرسلت إليهن وأعتدت لهن متكأ وآتت كل واحدة منهن سكينا وقالت اخرج عليهن فلما رأينه أكبرنه وقطعن أيديهن وقلن حاش لله ما هذا بشرا إن هذا إلا ملك كريم(31)﴾ يوسف
مختار الصحاح
● [عتد] ع ت د: العَتِيدُ الحاضر المُهيأ وقد عَتَّدَهُ تَعْتِيداً و أعْتَدَهُ إعْتَاداً أي أعده ليوم ومنه قوله تعالى ﴿وأعتدت لهن متكأ﴾
الراغب
عتد
- العتاد: ادخار الشيء قبل الحاجة إليه كالإعداد، والعتيد: المعد والمعد. قال تعالى: }هذا ما لدي عتيد﴿[ق/23]،﴾رقيب عتيد﴿[ق/18]، أي: معتد أعمال العباد، وقوله:﴾أعتدنا لهم عذابا أليما{ [النساء/18]، قيل: هو أفعلنا من العتاد، وقيل: أصله أعددنا، فأبدل من إحدى الدالين تاء (انظر: البصائر 3/18). وفرس عتيد وعتد: حاضر العدو، والعتود من أولاد المعز، جمعه: أعتدة، وعدان على الإدغام.
ملخص اللسان:
1. عتد: عَتُدَ الشيءُ عَتاداً، فهو عَتِيدٌ: جَسُمَ.
2. والعَتِيدَةُ: وعاءُ  الطِّيب ونحوهُ، منه.
3. والعَتِيدَةُ طَبْلُ العَرائس  أُعْتِدَتْ لِما تحتاج إِليه العَرُوسُ من طيب وأَداة وبَخُور ومُِشْط وغيره،
4. وأَعْتَدَ الشيءَ: أَعَدَّه؛ وشيء عَتِيدٌ: مُعَدٌّ حاضِرٌ.
5. والعَتادُ: العُدَّةُ، والعتاد  الشيء الذي تُعِدُّه لأَمْرٍ ما وتُهَيِّئُه له،
6. وفرس عَتَدٌ وعَتِدٌ: شديد تامّ الخلق سريع الوثبة  مُعَدٌّ للجَرْيِ ليس فيه اضطِرابٌ ولا رَخاوَةٌ،
7. العَتُودُ السِّدْرَة أَو الطَّلْحَةُ.
لسان العرب
● - عتد: عَتُدَ الشيءُ عَتاداً، فهو عَتِيدٌ: جَسُمَ. والعَتِيدَةُ: وعاءُ  الطِّيب ونحوهُ، منه. قال الأَزهري: والعَتِيدَةُ طَبْلُ العَرائس  أُعْتِدَتْ لِما تحتاج إِليه العَرُوسُ من طيب وأَداة وبَخُور ومُِشْط وغيره،  أُدخل فيها الهاء على مذهب الأَسماء. وفي حديث أُم سليم: فَفَتَحَتْ  عَتِيدَتَها؛ هي كالصندوق الصغير الذي تترك فيه المرأَة ما يَعِزُّ عليها من  متاعها.  وأَعْتَدَ الشيءَ: أَعَدَّه؛ قال الله عز وجل: وأَعتدَت لهن مُتَّكَأً  أَي هَيَّأَتْ وأَعَدَّت. وحكى يعقوب أَن تاء أَعْتَدْتُه بدل من دال  أَعْدَدْتُه. يقال: أَعْتَدْتُ الشيءَ وأَعْدَدْتُه، فهو مُعْتَدٌ وعَتِيدٌ؛  وقد عَتَّدَه تَعْتِيداً. وفي التنزيل: إِنا أَعْتَدْنا للظالمين ناراً؛  وقال الشاعر:  أَعْتَدْتُ للغُرَماءِ كَلْباً ضارِياً  عِنْدي، وفَضْلَ هِراوَةٍ مِن أَزرَقِ  وشيء عَتِيدٌ: مُعَدٌّ حاضِرٌ. وعَتُدَ الشيءُ عَتادَةً، فهو عَتِيدٌ:  حاضر. قال الليث: ومن هناك سُمِّيَتِ العَتِيدَةُ التي فيها طِيبُ الرجل  وأَدْهانُه.  وقوله عز وجل: هذا ما لَدَيَّ عَتِيدٌ؛ في رفعها ثلاثة أوجه عند  النحويين: أَحدها أَنه على إِضمار التكرير كأَنه قال: هذا ما لدي هذا عتيد،  ويجوز أَن ترفعه على أَنه خبر بعد خبر، كما تقول هذا حلو حامض، فيكون المعنى  هذا شيء لديّ عتيد، ويجوز أَن يكون بإِضمار هو كأَنه قال: هذا ما لديّ هو  عتيد، يعني ما كتبه من عمله حاضر عندي، وقال بعضهم قريب.  والعَتادُ: العُدَّةُ، والجمع أَعْتِدَةٌ وعُتُدٌ. قال الليث: والعتاد  الشيء الذي تُعِدُّه لأَمْرٍ ما وتُهَيِّئُه له، يقال: أَخذ للأَمر  عُدَّتَه وعَتادَه أَي أُهْبَتَه وآلته. وفي حديث صفته، عليه السلام: لكل حالٍ  عنده عَتادٌ أَي ما يَصْلُحُ لكلّ ما يقع من الأُمور. ويقال: إِنَّ  العُدَّةَ إِنما هي العُتْدَةُ، وأَعَدَّ يُعِدُّ إِنما هو أَعْتَدَ يُعْتِدُ،  ولكن أُدغمت التاء في الدال؛ قال: وأَنكر الآخرون فقالوا اشتقاق أَعَدَّ  من عين ودالين لأَنهم يقولون أَعددناه فيظهرون الدالين؛ وأَنشد:  أَعْدَدْتُ للحَرْبِ صارماً ذَكَراً،  مُجَرَّبَ الوقْع، غيرَ ذي عَتَبِ  ولم يقل أَعْتَدْتُ. قال الأَزهري: وجائز أَن يكون عَتَدَ بِناءً على  حِدَةٍ وعَدَّ بناء مضاعفاً؛ قال: وهذا هو الأَصوب عندي. وفي الحديث: أَن  النبي، صلى الله عليه وسلم، نَدَب الناسَ إِلى الصَّدقةِ فقيل له: قد  مَنَعَ خالدُ بنُ الوليدِ والعباسُ عَمُّ النبي، صلى الله عليه وسلم، فقال  رسول الله، صلى الله عليه وسلم: أَمّا خالد فإِنهم يَظْلِمون خالداً، إِنَّ  خالداً جَعَل رقيقَه وأَعْتُدَه حُبُساً في سبيل الله، وأَما العباس  فإِنها عليه ومثلُها معها؛ الأَعْتُدُ: جمع قلة للعَتاد، وهو ما أَعدّه  الرجل من السلاح والدواب وآلة الحرب للجهاد، ويجمع على أَعْتِدَةٍ أَيضاً.  وفي رواية: أَنه احْتَبَسَ أَدْراعَهُ وأَعْتادَه؛ قال الدارقطني، قال  أَحمد بن حنبل، قال علي بن حفص: وأَعْتادَه وأَخطأَ فيه وصحَّف وإِنما هو  أَعْتُدَه، وجاء في رواية أَعْبُدَه، بالباء الموحدة، جمع قلة للعبد؛ وفي  معنى الحديث قولان: أَحدهما انه كان قد طولب بالزكاة عن أَثمان الدروع  والأَعْتُدِ على معنى أَنها كانت عنده للتجارة فأَخبرهم النبي، صلى الله عليه  وسلم، أَنه لا زكاة عليه فيها وأَنه قد جعلها حُبساً في سبيل الله،  والثاني أَن يكون اعتذر لخالد ودافع عنه؛ يقول: إِذا كان خالد قد جعل أَدراعه  وأَعتاده في سبيل الله تبرعاً وتقرباً إِلى الله، وهو غير واجب عليه،  فكيف يستجيز منع الصدقة الواجبة عليه؟  وفرس عَتَدٌ وعَتِدٌ، بفتح التاء وكسرها: شديد تامّ الخلق سريع الوثبة  مُعَدٌّ للجَرْيِ ليس فيه اضطِرابٌ ولا رَخاوَةٌ، وقيل: هو العتيد الحاضر  المُعَدُّ للركوب، الذكر والأُنثى فيهما سواء؛ قال الأَشْعَرُ  الجُعْفِيُّ:  راحُوا بَصائِرُهُم على أَكتافِهِمْ،  وبَصِيرَتي يَعْدُو بها عَتَِدٌ وَأَى  وقال سلامة بن جندل:  بِكُلِّ مُجَنَّب كالسِّيدِ نَهْدٍ،  وكلِّ طُوالَةٍ عَتَِدٍ نِزاقِ  ومثله رجل سَبِطٌ وسَبَطٌ، وشعَرٌ رَجِلٌ ورَجَلٌ، وثَغْرٌ رَتِلٌ  ورَتَلٌ أَي مُفَلَّج.  والعَتُودُ: الجَدْيُ الذي استَكْرَشَ، وقيل: هو الذي بلغ السِّفادَ،  وقيل: هو الذي أَجْذَعَ. والعَتُودُ من أَولاد المَعَز: ما رَعى وقَوِيَ  وأَتى عليه حَوْل. وفي حديث الأُضحية: وقد بقي عندي عَتُودٌ. وفي حديث عمر  وذكَرَ سِياسَتَهُ فقال: وَأَضُمُّ العَتُودَ أَي أَرُدُّه إِذا نَدَّ  وشَرَدَ، والجمع أَعْتِدَةٌ وعِدَّانٌ، وأَصله عِتْدانٌ إِلا أَنه أُدغم؛  وأَنشد أَبو زيد:  واذْكُرْ غُدانَةَ عِدّاناً مُزَنَّمَةً  من الحَبَلَّقِ، تُبْنى حَوْلها الصِّيَرُ  وهو العَريضُ أَيضاً. ابن الأَعرابي: العَتادُ القَدَحُ، وهو العَسْفُ  والصَّحْنُ، والعَتادُ: العُسُّ من الأَثل؛ عن أَبي حنيفة. قال الجوهري:  وربما سَمَّوُا القَدَحَ الضَّخْم عَتاداً؛ وأَنشد أَبو عمرو:  فكُلْ هَنِيّاً ثم لا تُزَمِّلِ،  وادْعُ هُديتَ بِعَتادٍ جُنْبُلِ  قال شمر: أَنشد ابن عدنان وذكر أَن أَعرابيّاً مِنْ بَلْعَنْبَرِ أَنشده  هذه الأُرجوزة:  يا حمزُ هل شَبِعْتَ من هذا الخَبَطْ؟  (* «الخبط» كذا بالأصل)؟  أَو أَنتَ في شَكٍّ فهذا مُنْتَفَدْ،  صَقْبٌ جَسِيمٌ وشَديدُ المُعْتَمَدْ:  يَعْلُو به كلُّ عَتُودٍ ذاتِ وَدْ،  عرُوقُها في البحر تَرْمي بالزَّبَدْ  قال: العَتُودُ السِّدْرَة أَو الطَّلْحَةُ. وعَتائِد: موضع، وذهب  سيبويه إِلى أَنه رباعي. وعَتْيَدٌ وعِتْوَدٌ: واد أَو موضع؛ قال ابن جني:  عَتْيَدٌ مصنوع كَصَهْيَدٍ، وعِتْوَدٌ دُوَيْبَّةٌ مثل بها سيبويه وفسرها  السيرافي. وَعَتْوَدٌ على بِناء جَهْورٍ  (* قوله «على بناء جهور» في المعجم  لياقوت وقال العمراني: عتود، بفتح أوله، واد، قال ويروى بكسر العين، قال  ابن مقبل: جلوساً به الشعب الطوال كأَنهم): مَأْسَدَةٌ؛ قال ابن مقبل:  جُلوساً به الشُّمُّ العِجافُ كأَنَّه  أُسودٌ بِتَرْجٍ، أَو أُسودٌ بَعَتْوَدا  وعِتْوَدٌ: اسم واد، وليس في الكلام فِعْوَلٌ غيره، وغير خِرْوَعٍ.
مقاييس اللغة:
(عتد) العين والتاء والدال أصلٌ واحدٌ يدلُّ على حضورٍ وقُرب. قال الخليل: تقول عَتُدَ الشّيءُ، وهو يعتُد عَتاداً، فهو عَتيدٌ حاضر. قال: ومن ذلك سمِّيت العتيدة: التي يكون فيها الطِّيب والأدهان. ويقال للشَّيء المعْتَد: إنّه لعتيد، وقد أعتدْناه، وهيَأناه لأمرٍ إنْ حَزَب. وجمع العَتَاد عُتُدٌ وأعْتِدة. قال النّابغة:
عَتَادَ امرئٍ لا ينقُضُ البُعدُ هَمَّه *** طَلُوبِ الأعادِي واضحٍ غيرِ خاملِ([1])
قال الخليل: يقولون هذا الفرس عَتَدٌ، أي مُعَدّ متى شاء صاحبهُ رَكِبَه، الذَّكرُ والأنثى فيه سواء. قال سلامة بن جندل:
بكل مُحنَّبٍ كالسِّيدِ نَهْدٍ *** وكُلِّ طُوَالةٍ عَتَدٍ مِزَاقِ([2])

فأمَّا العَتُود فذكَرَ الخليلُ فيه قياساً صحيحاً، وهو الذي بَلغ السِّفادَ. فإن كان كذا فكأنَّه شيءٌ أُعِدّ للسِّفاد، والجمع عِدَّان على وزنِ فِعْلان، وكان الأصل عِتْدَان فأُدغمت التاء في الدال. قال الأخطل:
واذكر غَدَانَةَ مزَنَّمة  *** من الحَبَلَّقِ تُبنَى حولَها الصِّيَرُ([3])
القاموس المحيط:
العَتيدُ الحاضِرُ المُهَيَّأ. والمُعْتَدُ، كمُكْرَمٍ المُعَدُّ، وقد عَتُدَ، كَكَرُمَ، عتادَةً وعَتاداً، وعَتَّدْتُهُ تَعْتيداً، وأعْتَدْتُهُ. وفَرَسٌ عَتَدٌ، محرَّكةً، وككَتِفٍ مُعَدٌّ للجَرْيِ، أو شديدٌ تامُّ الخَلْقِ. وعَتيدُ بنُ ضِرارٍ شاعِرٌ. وكزُبَيْرٍ ع. والعَتيدَةُ الطَّبْلَةُ، أو الحُقَّةُ يكونُ فيها طِيبُ الرَّجُلِ والعَروسِ.
والعَتادُ، كسَحابٍ وتُحْفَةٍ: العُدَّةُ، ج: أعْتُدٌ. وكسحابٍ: القَدَحُ الضَّخْمُ. وعُتائِدُ، بالضم: ع.
والعَتُودُ: السِّدْرَةُ، أو الطَّلْحَةُ، والحَوْلِيُّ من أولادِ المَعَزِ، ج: أعْتِدةٌ وعِدَّانٌ، وأصْلُهُ: عِتْدانٌ، فأُدْغِمَتْ. وتَعَتَّدَ في صَنْعَتِهِ: تأنَّقَ. وعِتْوَدٌ، كدِرْهَمٍ ويُفْتَحُ: وادٍ. ومن أخَواتِهِ: خِرْوَعٌ، وذِرْوَدٌ، وعِتْوَرٌ، ووَهِمَ الجوهريُّ. وعَتْيَدٌ، كجَعْفَرٍ: ع، واسْمٌ، وتُكْسَرُ عَيْنُهُ.
تاج العروس:
ع - ت - د
العَتِيدُ : الحاضِرُ المُهَيَّأُ وقوله تعالى : " هذا ما لَدَيَّ عَتِيدٌ " قيل : حاضِرٌ وقيل : قَرِيبٌ . والمُعْتَدُ كَمُكْرَمٍ : المُعَدُّ وأَعَدَّ يُعِدُّ إِنَّمَأ هو أَعْتَدَ يُعْتِدُ فأُدْغِم وقيل : إِنَّمَا هو من عَيْن ودالَيْن لقولهم أَعْدَدْنا فيُظْهِرُونَ الدَّالَيْنِ . وقد عَتُدَ الشيءُ كَكَرُمَ عَتَادَةً وعَتَاداً بالفتح فيهما فهو عَتِيدٌ : جَسُمَ . وَعَتَّدْتُهُ تَعْتِيداً واعْتَدْتُه : هَيَّأْتُه ليومٍ ومنه قوله جلّ وعَزَّ " واعْتَدَتْ لهُنَّ مُتَّكَأً . وفَرَسٌ عَتَدٌ مُحَرَّكَةً وككَتِفٍ : مُعَدٌّ لِلْجَرْيِ والرُّكوبِ مُعْتَدٌ لُغَتَأن : شَدِيدُ الخَلْقِ سَرِيعُ الوَثْبَةِ ليس فيه اضطرابٌ ولا رَخَاوةٌ أَو شَدِيدٌ تامُّ الخَلْقِ وقيل : هو العَتِيدُ الحاضرُ الذَّكَرُ والاُنْثى سواءٌ . وعَتِيدُ بنُ ضِرَار بن سَلاَمانَ كأَميرٍ : شاعِرٌ كَلْبِيّ ذكَره الآمِدِيُّ . وعُتَيْدٌ كَزُبَيْرٍ : ع نقله الصاغانيُّ . والعَتِيدَةُ : الطَّبْلَةُ أَو الحُقَّةُ يكون فيها طِيبُ الرَّجُلِ والعَرُوسِ وأَدْهَانُهما . والعَتَأدُ والعُتْدَةُ كسحاب وتُحْفَة : العُدَّةُ لأَمرٍ ما تُهَيِّئه له التاءُ مُدْغَمةٌ ج : أَعْتُدٌ كأَفْلُس وأَعْتِدَةٌ وعُتُدٌ بضمتين وهو أيضاً ما أُعِدَّ من سِلاحٍ ودَوابَّ وآلةِ حَرْبٍ . والعَتَادُ كسَحَأبٍ : العُسُّ من الأَثْلِ . وربما سَمَّوا القَدَح الضَّخم عَتَاداً وهو العَسْفُ والصّحْنُ . وعُتائِدُ بالضمّ : ع بالحجازِ وفيه ماءٌ لِبَنِي نَصْرِ بنِ مُعاويةَ قال مُزَرِّدٌ :
فأَيِّهْ بكنْدِيرٍ حِمارِ ابنِ واقِعٍ ... رآكَ بأَيْرٍ فاشْتأَى مِن عُتَائِدِ أَيِّه : صِحْ بهِ وأَيْر : جَبَلٌ . والعَتُودُ كصَبُور في قول أَعرابيّ من بَلْعَنبر :
" يا حَمْزَ هَل شَبِعْتَ من هذا الخَبَطْ
" أَمْ أَنتَ في شَكّ فهذا مُنْتَفَدْ
" صَقْبٌ جَسِيمٌ وشَدِيدٌ المُعْتَمَدْ
" يَعْلُو بهِ كُلُّ عَتُوجٍ ذاتِ وَدْ قال شمر : أَراد السِّدْرَةَ أَو الطَّلْحَة . والعَتُود : الجَدْيُ الذي استَكْرَشَ وقيل : هو الحَوْلِيُّ من أَولادِ المَعزِ وقيل : الذي بَلغَ السِّفادَ . وقيل : الذي أجذَعَ . وقيل رَعَى وقوِىَ وهو العريض أيضاً . وقيل : إذا أَجْذَع من أولاد المعْزَى فَعرِيضٌ . وإذا أَثْنَى فَعَتُودٌ . وقيل : إذا أَجْذَعَ الجَدْيُ والعَنَاقُ سُمِّىَ عَرِيضاً وعَتُوداً ج : أَعْتِدَةٌ وعِدَّانٌ الأخيرُ بالكسر وأَصلهُ : عِتْدانٌ فأُدْغِمَت التَّاءُ في الدَّال . ويقال : تَعَتَّدَ في صَنْعَتِهِ إذا تَأَنَّقَ . وعِتْوَدٌ كدِرْهَمٍ كما ضَبطه الجوهريُّ . قال الصاغانيُّ : وهو الأفصحُ ويُفْتَحُ عن شَمِرٍ : وادٍ أو موضعٌ بالحجازِ مَأْسَدَةٌ قال ابنُ مُقِبِلٍ :
جُلوساً به الشُّمُّ العِجَأفُ كأَنَّهُمْ ... أُسودٌ بِتَرْجٍ أَو أُسودٌ بِعَتْوَدَا هكذا أنشده شمرٌ وضبطه بفتح العَيْن . وقا لشيخنا : وَزنُه بِدِرْهَمٍ غيرُ جارٍ على قواعِدِ أئمّةِ الصَّرْفِ لأَن واوَه زائدهٌ فلو وزنَه بِخِرْوَعٍ كان أَوْلَى . ومن أَخَواتِهِ التي وَرَدَت على وِزَانِه : خِرْوَعٌ سيأْتي وذِرْوَدٌ . قد تقدَّم وعِتْوَرٌ سيأتي وَوَهِم الجوهَرِيُّ حيث ادَّعَى أَنه لا ثاليث لهما قال شيخُنا : وهذا لا يقال فيه وهَمٌ بل تقصيرٌ أَو قُصورٌ وعدم اطلاعٍ وهذا لا يتمّ إِذ ليس بِمُتَّفَقٍ على ثُبوت هذيْنِ اللَّفْظَيْنِ بل هُناكَ من أَنْكَرَهُم . وهُنَاكَ من قال بأَصَالَةِ الواوِ . والحَصْرُ ادَّعَأهُ قَبْلَ الجوهري أَئِمَّةُ الاستقراء . قلت : ومنهم صاحب الجمهرةِ ولعلَّه لم يَثْبُتْ عِنْدَ الجوهري صِحَّتُهما فترَكَهُما تَنْزِيهاً لكتابه عمَّالا يصِحُّ والله أعلم . وعَتْيَدٌ كجَعْفَرٍ ع أَو وادٍ واسمٌ قال الصاغانيّ : هو مُرْتَجَلٌ . قال شيخنا : وهو مِمَّا يَرِد على صَهْيَد وترك المصنفُ التنبيهَ عليه تقصيراً . وتُكْسَرُ عَيْنُهُ والذي في التكملة : وعَتْيَدٌ وقيل عِتْيَدٌ : من كِنانَةَ انتهى . فهذا يَدُلُّ على أَنه رجُلٌ من كِنانةَ لأنه ذَكَره بعد أن ذَكَر الموضعَ المذكورَ فتأَمَّلْ . وأَبو عبد الله محمد بن يوسف بن يعقوب الشيرازيّ العُتَايدٍيّ : مُحَدِّثٌ مات سنة 354
ومما يستدرك عليه : عُتُود بعين وتاءٍِ مضمومتين أَبو بُحْتُر بطنٌ من طيئٍ منهم أَبو عُبَادَة البُحْتُرِيُّ الشاعرُ . وعَتِيدُ بن رَبيعةَ : شيخٌ لأبي إسحاقَ السبيعيِّ . قال الحافظ : وقيل هو عُتَيْدةُ بهاءٍ وقيل بموحدة

##### Türkçe

عتd

**عَتُدَ- يَعْتُدُ - عَتِيْد - أَعْتَدَ - يَعْتِدُ**
Cuma, 11 Şubat/Februari 2011 15:05 yazar: Administrator
**عَتُدَ- يَعْتُدُ** + bir varlık veya bir şey + bir şey yahut bir iş için: bir fiil veya iş yahut şe’n için bütün gerekler ve aletlerle hazırlanır ve donanır.
**عَتِيْد**: **عَتُدَ- يَعْتُدُ**’dan, “فعيل” vezninde mübalağa ism-i mef’ûlü: kendisinden murad edilen fiili yerine getirmesi için gereken her şeyle donanmış olan.
**أَعْتَدَ - يَعْتِدُ** (أعتدت - أعتدنا) + bir varlık + bir varlık için + bir şeyi: **عَتُدَ- يَعْتُدُ**’dan “أفعل” vezninde: onu “**يَعْتُدُ**” kıldı; onu bir fiil veya iş için, istek anında tasarruf etmek üzere, gerekli bütün gerekler ve aletlerle hazırlanır ve donanır kıldı.
Ve lafız, “önceki bir şartın gerçekleşmesinden sonra gelecekte bir fiil veya bir bağışla şart koşma ve vaad etme” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**شَرَطَ - يَشْرِطُ**، **رَهَنَ - يَرْهَنُ**، **عَتُدَ- يَعْتُدُ**، **نَذَرَ - يَنْذِرُ** (**نَذَرَ - يَنْذُرُ**)، **وَعَدَ - يَعِدُ**، **قَاضَ - يَقِيضُ**

**عتيد**
﴿ما يلفظ من قول إلا لديه رقيب عتيد (18)﴾ ق ﴿وقال قرينه هذا ما لدي عتيد(23)﴾ ق

**أعتد**
﴿وليست التوبة للذين يعملون السيئات حتى إذا حضر أحدهم الموت قال إني تبت الآن ولا الذين يموتون وهم كفار أولئك أعتدنا لهم عذابا أليما(18)﴾ النساء ﴿وأن الذين لا يؤمنون بالآخرة أعتدنا لهم عذابا أليما(10)﴾ الإسراء
﴿وقوم نوح لما كذبوا الرسل أغرقناهم وجعلناهم للناس آية وأعتدنا للظالمين عذابا أليما(37)﴾ الفرقان ﴿وقل الحق من ربكم فمن شاء فليؤمن ومن شاء فليكفرإنا أعتدنا للظالمين نارا أحاط بهم سرادقها وإن يستغيثوا يغاثوا بماء كالمهل يشوي الوجوه بئس الشراب وساءت مرتفقا(29)﴾ الكهف
﴿الذين يبخلون ويأمرون الناس بالبخل ويكتمون ما آتاهم الله من فضله وأعتدنا للكافرين عذابا مهينا (37)﴾ النساء ﴿أولئك هم الكافرون حقا وأعتدنا للكافرين عذابا مهينا(151)﴾ النساء
﴿وأخذهم الربا وقد نهوا عنه وأكلهم أموال الناس بالباطل وأعتدنا للكافرين منهم عذابا أليما (161)﴾ النساء
﴿بل كذبوا بالساعة وأعتدنا لمن كذب بالساعة سعيرا(11)﴾ الفرقان ﴿ولقد زينا السماء الدنيا بمصابيح وجعلناها رجوما للشياطين وأعتدنا لهم عذاب السعير(5)﴾ الملك
﴿ومن لم يؤمن بالله ورسوله فإنا أعتدنا للكافرين سعيرا(13)﴾ الفتح ﴿إنا أعتدنا للكافرين سلاسلا وأغلالا وسعيرا (4)﴾ الإنسان
﴿أفحسب الذين كفروا أن يتخذوا عبادي من دوني أولياء إنا أعتدنا جهنم للكافرين نزلا(102)﴾ الكهف
﴿ومن يقنت منكن لله ورسوله وتعمل صالحا نؤتها أجرها مرتين وأعتدنا لها رزقا كريما (31)﴾ الأحزاب
﴿فلما سمعت بمكرهن أرسلت إليهن وأعتدت لهن متكأ وآتت كل واحدة منهن سكينا وقالت اخرج عليهن فلما رأينه أكبرنه وقطعن أيديهن وقلن حاش لله ما هذا بشرا إن هذا إلا ملك كريم(31)﴾ يوسف

مختار الصحاح
● [عتد] ع ت د: **العَتِيدُ** hazır, hazırlanmış olandır; ve onu **عَتَّدَهُ** **تَعْتِيداً** ile ve **أعْتَدَهُ** **إعْتَاداً** ile (yani) onu bir gün için hazırladı; ve ondan, Yüce Allah’ın sözü: ﴿**وأعتدت لهن متكأ**﴾.

الراغب
**عتد**
- **العتاد**: ihtiyaçtan önce şeyi biriktirmek; hazırlama gibi. Ve **العتيد**: hazırlanmış ve hazırlayan. Yüce Allah dedi: }**هذا ما لدي عتيد**﴿[ق/23]،﴾**رقيب عتيد**﴿[ق/18]، yani: kulların amellerini hazırlayan. Ve O’nun sözü:﴾**أعتدنا لهم عذابا أليما**{ [النساء/18]، denildi ki: o, **العتاد**’dan **أفعلنا**’dır; ve denildi ki: aslı **أعددنا**’dır; sonra iki **الدال**’dan birinden **تاء** bedel kılındı (bak: البصائر 3/18). Ve **فرس عتيد وعتد**: koşuya hazır bulunan. Ve **العتود** keçi yavrularındandır; cem’i: **أعتدة** ve idğam üzere **عدان**.

ملخص اللسان:
1. **عتد**: **عَتُدَ** şey **عَتاداً**; o hâlde o **عَتِيدٌ**’dir: irileşti.
2. Ve **العَتِيدَةُ**: güzel koku kabı ve benzeri; ondan.
3. Ve **العَتِيدَةُ** gelinlerin davuludur; gelinin ihtiyaç duyduğu güzel koku, alet, buhur, tarak ve başkası için **أُعْتِدَتْ**.
4. Ve **أَعْتَدَ** şeyi: onu hazırladı; ve **شيء عَتِيدٌ**: hazırlanmış, hazır.
5. Ve **العَتادُ**: teçhizat; ve **العتاد** bir iş için hazırladığın ve onun için teçhiz ettiğin şeydir.
6. Ve **فرس عَتَدٌ وعَتِدٌ**: şiddetli, yaratılışı tam, sıçrayışı hızlı; koşu için hazırlanmış; onda ne sarsıntı vardır ne gevşeklik.
7. **العَتُودُ**: sidre yahut talha ağacı.

لسان العرب
● - **عتد**: **عَتُدَ** şey **عَتاداً**; o hâlde o **عَتِيدٌ**’dir: irileşti. Ve **العَتِيدَةُ**: güzel koku kabı ve benzeri; ondan. Ezherî dedi: ve **العَتِيدَةُ** gelinlerin davuludur; gelinin ihtiyaç duyduğu güzel koku, alet, buhur, tarak ve başkası için **أُعْتِدَتْ**; isimler mezhebine göre ona **الهاء** dâhil edildi. Ümmü Süleym hadîsinde: “**فَفَتَحَتْ عَتِيدَتَها**”; o, kadının eşyasından kendisine kıymetli geleni içinde bıraktığı küçük sandık gibidir. Ve **أَعْتَدَ** şeyi: onu hazırladı; Aziz ve Celil Allah dedi: **وأَعتدَت لهن مُتَّكَأً** yani hazırladı ve hazırladı. Yakub, **أَعْتَدْتُه**’daki **تاء**’nın **أَعْدَدْتُه**’daki **دال**’dan bedel olduğunu nakletti. Denir: **أَعْتَدْتُ** şeyi ve **أَعْدَدْتُه**; o hâlde o **مُعْتَدٌ** ve **عَتِيدٌ**’dir; ve onu **عَتَّدَه** **تَعْتِيداً** ile. Tenzîlde: **إِنا أَعْتَدْنا للظالمين ناراً**. Şair dedi:
**أَعْتَدْتُ للغُرَماءِ كَلْباً ضارِياً
عِنْدي، وفَضْلَ هِراوَةٍ مِن أَزرَقِ**
Ve **شيء عَتِيدٌ**: hazırlanmış, hazır. Ve **عَتُدَ** şey **عَتادَةً**; o hâlde o **عَتِيدٌ**’dir: hazır. Leys dedi: ve oradan, erkeğin güzel kokusu ve yağlarının içinde bulunduğu **العَتِيدَةُ** isimlendirildi. Ve Aziz ve Celil O’nun sözü: **هذا ما لَدَيَّ عَتِيدٌ**; onun merfû oluşunda nahivciler katında üç vecih vardır: birincisi, tekrarın hazfi üzerinedir; sanki “bu, yanımdaki bu, hazırdır” dedi. Ve onu, haber üstüne haber olarak merfû kılman caizdir; “bu tatlı ekşi” dediğin gibi; böylece mana: “bu, yanımda hazır bir şeydir” olur. Ve “هو”nun hazfiyle olması da caizdir; sanki “bu, yanımdaki odur, hazırdır” dedi; yani amelinden yazdığı şey yanımda hazırdır; bazıları “yakın” dedi. Ve **العَتادُ**: teçhizat; cem’i **أَعْتِدَةٌ** ve **عُتُدٌ**. Leys dedi: ve **العتاد** bir iş için hazırladığın ve onun için teçhiz ettiğin şeydir; denir: iş için onun **عُدَّتَه**’sini ve **عَتادَه**’sini aldı; yani onun hazırlığını ve aletini. Onun sıfatı hadîsinde, عليه السلام: “her hâl için yanında bir **عَتادٌ** vardır”; yani işlerden vuku bulan her şeye uygun olan şey. Ve denir: **العُدَّةَ** ancak **العُتْدَةُ**’dir; ve **أَعَدَّ يُعِدُّ** ancak **أَعْتَدَ يُعْتِدُ**’dür; fakat **تاء** **الدال**’a idğam edildi. Diğeri inkâr etti ve dedi ki: **أَعَدَّ**’ın iştikakı **عين** ve iki **دال**’dandır; çünkü “**أَعددناه**” derler ve iki **الدال**’ı izhar ederler. Ve şu beyti inşad etti:
**أَعْدَدْتُ للحَرْبِ صارماً ذَكَراً،
مُجَرَّبَ الوقْع، غيرَ ذي عَتَبِ**
ve “**أَعْتَدْتُ**” demedi. Ezherî dedi: **عَتَدَ**’ın keskinlik üzere bir bina, **عَدَّ**’ın ise muzâaf bina olması caizdir; dedi: ve bu, benim katımda daha doğrudur. Hadîste: Peygamber, صلى الله عليه وسلم, insanları sadakaya çağırdı; ona denildi ki: Hâlid b. Velîd ve Peygamber’in amcası Abbas engelledi. Resûlullah, صلى الله عليه وسلم, dedi: “Hâlid’e gelince, onlar Hâlid’e zulmediyorlar; şüphesiz Hâlid, kölelerini ve **أَعْتُدَه**’sini Allah yolunda vakıf kıldı. Abbas’a gelince, o onun üzerinedir ve onunla beraber onun misli de.” **الأَعْتُدُ**: **العَتاد** için azlık cem’idir; o, kişinin cihad için silahtan, bineklerden ve harp aletinden hazırladığı şeydir; **أَعْتِدَةٍ** üzerine de cem’ olunur. Bir rivayette: “o, zırhlarını ve **أَعْتادَه**’sini hapsetti”; Dârakutnî dedi: Ahmed b. Hanbel dedi: Ali b. Hafs dedi: “**وأَعْتادَه**” onda hata etti ve tashîf etti; ancak o **أَعْتُدَه**’dir. Bir rivayette **أَعْبُدَه** geldi; **الباء**’sı müvahhada ile; **العبد** için azlık cem’idir. Hadîsin manasında iki söz vardır: birincisi, zırhların ve **الأَعْتُدِ**’ün bedelleri üzerinden zekâtla talep edilmişti; onların ticaret için yanında olduğu manası üzere; Peygamber, صلى الله عليه وسلم, onlara, onda zekât olmadığını ve onu Allah yolunda vakıf kıldığını haber verdi. İkincisi, Hâlid için özür beyan edip onu savunmuş olmasıdır; der ki: Hâlid zırhlarını ve aletlerini Allah yolunda teberru ve Allah’a yakınlık için kılmış ise—ki bu ona vacip değildir—o hâlde vacip sadakayı vermeyi nasıl caiz görür? Ve **فرس عَتَدٌ وعَتِدٌ**—**التاء**’nın fethi ve kesriyle—: şiddetli, yaratılışı tam, sıçrayışı hızlı; koşu için hazırlanmış; onda ne sarsıntı vardır ne gevşeklik. Ve denildi ki: o, binmek için hazırlanmış hazır **العتيد**’dir; erkekte ve dişide eşittir. Eş’ar el-Cu‘fî dedi:
**راحُوا بَصائِرُهُم على أَكتافِهِمْ،
وبَصِيرَتي يَعْدُو بها عَتَِدٌ وَأَى**
Selâme b. Cendel dedi:
**بِكُلِّ مُجَنَّب كالسِّيدِ نَهْدٍ،
وكلِّ طُوالَةٍ عَتَِدٍ نِزاقِ**
Ve bunun benzeri: **رجل سَبِطٌ وسَبَطٌ** ve **شعَرٌ رَجِلٌ ورَجَلٌ** ve **ثَغْرٌ رَتِلٌ ورَتَلٌ** yani aralıklı. Ve **العَتُودُ**: işkembesi büyümüş oğlaktır; ve denildi ki: çiftleşme çağına ulaşandır; ve denildi ki: **أَجْذَعَ** olmuştur. Ve **العَتُودُ** keçi yavrularındandır: otlamış, kuvvetlenmiş ve üzerinden bir yıl geçmiş olan. Kurban hadîsinde: “yanımda bir **عَتُودٌ** kaldı.” Ömer hadîsinde, siyasetini zikretti ve dedi: “**وَأَضُمُّ العَتُودَ**” yani azıp kaçtığında onu geri çeviririm. Cem’i **أَعْتِدَةٌ** ve **عِدَّانٌ**’dır; aslı **عِتْدانٌ** idi; ancak idğam edildi. Ebû Zeyd inşad etti:
**واذْكُرْ غُدانَةَ عِدّاناً مُزَنَّمَةً
من الحَبَلَّقِ، تُبْنى حَوْلها الصِّيَرُ**
Ve o, “geniş”tir de. İbnü’l-A‘râbî: **العَتادُ** kadehtir; o **العَسْفُ** ve **الصَّحْنُ**’dır. Ve **العَتادُ**: **الأَثل**’den yapılmış **العُسُّ**’tur; Ebû Hanîfe’den. Cevherî dedi: bazen büyük kadehe **عَتاداً** adını verirler. Ebû Amr inşad etti:
**فكُلْ هَنِيّاً ثم لا تُزَمِّلِ،
وادْعُ هُديتَ بِعَتادٍ جُنْبُلِ**
Şemmer dedi: İbn Adnân inşad etti ve bir Bel‘anber bedevîsinin ona şu urcûzeyi inşad ettiğini zikretti:
**يا حمزُ هل شَبِعْتَ من هذا الخَبَطْ؟
أَو أَنتَ في شَكٍّ فهذا مُنْتَفَدْ،
صَقْبٌ جَسِيمٌ وشَديدُ المُعْتَمَدْ:
يَعْلُو به كلُّ عَتُودٍ ذاتِ وَدْ،
عرُوقُها في البحر تَرْمي بالزَّبَدْ**
Dedi: **العَتُودُ** sidre yahut talha ağacıdır. Ve **عَتائِد**: bir yerdir; Sîbeveyh onun rubâî olduğuna gitti. Ve **عَتْيَدٌ** ve **عِتْوَدٌ**: bir vadi yahut yer; İbn Cinnî dedi: **عَتْيَدٌ** **صَهْيَدٍ** gibi yapılmıştır. Ve **عِتْوَدٌ** Sîbeveyh’in misal verdiği küçük bir canlıdır; Sîrâfî onu açıkladı. Ve **عَتْوَدٌ** **جَهْورٍ** binası üzerinedir: aslan yatağı; İbn Mukbil dedi:
**جُلوساً به الشُّمُّ العِجافُ كأَنَّه
أُسودٌ بِتَرْجٍ، أَو أُسودٌ بَعَتْوَدا**
Ve **عِتْوَدٌ**: bir vadi adıdır; sözde ondan başka **فِعْوَلٌ** yoktur; ve **خِرْوَعٍ**’dan başkası da yoktur.

مقاييس اللغة:
(**عتد**) **العين** ve **التاء** ve **الدال** bir tek asıldır; hazır bulunmaya ve yakınlığa delalet eder. Halîl dedi: “**عَتُدَ** şey” dersin; o **يعتُد** **عَتاداً**; o hâlde o **عَتيدٌ** hazırdır. Dedi: ve bundan, **العتيدة** isimlendirildi: içinde güzel koku ve yağlar bulunan. Ve **المعْتَد** şeye denir: “şüphesiz o **لعتيد**’dir”; ve onu **أعتدْناه** ve bir iş için onu hazırladık, eğer bir sıkıntı bastırırsa. Ve **العَتَاد**’ın cem’i **عُتُدٌ** ve **أعْتِدة**’dir. Nâbiga dedi:
**عَتَادَ امرئٍ لا ينقُضُ البُعدُ هَمَّه *** طَلُوبِ الأعادِي واضحٍ غيرِ خاملِ**([1])
Halîl dedi: “bu at **عَتَدٌ**” derler; yani sahibi ne zaman isterse biner, hazırlanmıştır; erkekte ve dişide eşittir. Selâme b. Cendel dedi:
**بكل مُحنَّبٍ كالسِّيدِ نَهْدٍ *** وكُلِّ طُوَالةٍ عَتَدٍ مِزَاقِ**([2])

أما **العَتُود**’a gelince, Halîl onda sahih bir kıyas zikretti: o, çiftleşme çağına ulaşmış olandır. Eğer böyle ise, sanki o, çiftleşme için hazırlanmış bir şeydir. Cem’i **عِدَّان**’dır; **فِعْلان** vezni üzeredir; asıl **عِتْدَان** idi; sonra **التاء** **الدال**’a idğam edildi. Ahtal dedi:
**واذكر غَدَانَةَ مزَنَّمة  *** من الحَبَلَّقِ تُبنَى حولَها الصِّيَرُ**([3])

القاموس المحيط:
**العَتيدُ** hazır, hazırlanmış olandır. Ve **المُعْتَدُ**—**مُكْرَمٍ** gibi—hazırlanmış olandır; ve **عَتُدَ**—**كَكَرُمَ** gibi—**عتادَةً** ve **عَتاداً**; ve onu **عَتَّدْتُهُ تَعْتيداً** ile ve **أعْتَدْتُهُ** ile. Ve **فَرَسٌ عَتَدٌ**—harekeli—ve **كَكَتِفٍ** gibi: koşu için hazırlanmış; yahut şiddetli, yaratılışı tam. Ve **عَتيدُ بنُ ضِرارٍ** bir şairdir. Ve **عُتَيْدٌ**—**زُبَيْرٍ** gibi—bir isimdir. Ve **العَتيدَةُ**: davul; yahut erkeğin ve gelinin güzel kokusunun bulunduğu kutucuk.
Ve **العَتادُ**—**سَحابٍ** ve **تُحْفَةٍ** gibi—teçhizat; cem’i: **أَعْتُدٌ**. Ve **سحابٍ** gibi: büyük kadeh. Ve **عُتائِدُ**—ضم ile—bir yerdir.
Ve **العَتُودُ**: sidre yahut talha; ve keçi yavrularından bir yıllık olan; cem’i: **أعْتِدةٌ** ve **عِدَّانٌ**; aslı: **عِتْدانٌ**; sonra idğam edildi. Ve **تَعَتَّدَ** sanatında: özen gösterdi. Ve **عِتْوَدٌ**—**دِرْهَمٍ** gibi—ve fethi de olur: bir vadi. Ve onun kardeşlerinden: **خِرْوَعٌ** ve **ذِرْوَدٌ** ve **عِتْوَرٌ**; Cevherî hata etti. Ve **عَتْيَدٌ**—**جَعْفَرٍ** gibi—bir yer ve bir isimdir; ve onun **عين**’i kesrelenir.

تاج العروس:
ع - ت - د
**العَتِيدُ**: hazır, hazırlanmış olandır. Ve O’nun sözü: “**هذا ما لَدَيَّ عَتِيدٌ**”; denildi ki: hazırdır; ve denildi ki: yakındır. Ve **المُعْتَدُ**—**كَمُكْرَمٍ**—hazırlanmış olandır. Ve **أَعَدَّ يُعِدُّ** ancak **أَعْتَدَ يُعْتِدُ**’dür; sonra idğam edildi. Ve denildi ki: ancak **عين** ve iki **دال**’dandır; “**أَعْدَدْنا**” demeleri sebebiyle; iki **الدال**’ı izhar ederler. Ve **عَتُدَ** şey—**كَكَرُمَ** gibi—**عَتَادَةً** ve **عَتَاداً** (ikisi de fetha ile); o hâlde o **عَتِيدٌ**’dir: irileşti. Ve onu **عَتَّدْتُهُ تَعْتِيداً** ile ve **اعْتَدْتُه** ile: onu bir gün için hazırladım; ve ondan, O’nun—Celîl ve Azîz—sözü: “**واعْتَدَتْ لهُنَّ مُتَّكَأً**”. Ve **فَرَسٌ عَتَدٌ**—harekeli—ve **ككَتِفٍ** gibi: koşu ve binme için hazırlanmış; **مُعْتَدٌ** iki lugattır: yaratılışı şiddetli, sıçrayışı hızlı; onda ne sarsıntı vardır ne gevşeklik; yahut şiddetli, yaratılışı tam. Ve denildi ki: o, hazır **العَتِيدُ**’dir; erkekte ve dişide eşittir. Ve **عَتِيدُ بنُ ضِرَار بن سَلاَمانَ**—**كأَميرٍ** gibi—Kelbî bir şairdir; Âmidî onu zikretti. Ve **عُتَيْدٌ**—**كَزُبَيْرٍ** gibi—bir isimdir; Sâğânî onu nakletti. Ve **العَتِيدَةُ**: davul; yahut erkeğin ve gelinin güzel kokusunun ve yağlarının bulunduğu kutucuk. Ve **العَتَأدُ** ve **العُتْدَةُ**—**كسحاب** ve **تُحْفَة** gibi—bir iş için hazırladığın teçhizattır; **التاء** idğam edilmiştir; cem’i: **أَعْتُدٌ**—**كأَفْلُس** gibi—ve **أَعْتِدَةٌ** ve iki damme ile **عُتُدٌ**; ve o ayrıca silahtan, bineklerden ve harp aletinden hazırlanmış olandır. Ve **العَتَادُ**—**كسَحَأبٍ**—**الأَثْل**’den yapılmış **العُسُّ**’tur. Ve bazen büyük kadehe **عَتَاداً** adını verirler; o **العَسْفُ** ve **الصّحْنُ**’dır. Ve **عُتائِدُ**—ضم ile—Hicaz’da bir yerdir; onda Benî Nasr b. Muâviye için su vardır. Muzarrid dedi:
**فأَيِّهْ بكنْدِيرٍ حِمارِ ابنِ واقِعٍ ... رآكَ بأَيْرٍ فاشْتأَى مِن عُتَائِدِ**
**أَيِّه**: ona seslen. Ve **أَيْر**: bir dağdır. Ve **العَتُودُ**—**كصَبُور**—Bel‘anber’den bir bedevînin sözünde:
**" يا حَمْزَ هَل شَبِعْتَ من هذا الخَبَطْ
" أَمْ أَنتَ في شَكٍّ فهذا مُنْتَفَدْ
" صَقْبٌ جَسِيمٌ وشَدِيدٌ المُعْتَمَدْ
" يَعْلُو بهِ كُلُّ عَتُوجٍ ذاتِ وَدْ**
Şemmer dedi: sidre yahut talhayı kastetti. Ve **العَتُود**: işkembesi büyümüş oğlaktır; ve denildi ki: keçi yavrularından bir yıllık olandır; ve denildi ki: çiftleşme çağına ulaşmış olandır; ve denildi ki: **أجذع** olmuştur; ve denildi ki: otlamış ve kuvvetlenmiştir; ve o “geniş”tir de. Ve denildi ki: keçi yavrularından **أَجْذَعَ** olursa “geniş”tir; ve **أَثْنَى** olursa **عَتُودٌ**’dur. Ve denildi ki: oğlak ve dişi oğlak **أَجْذَعَ** olunca “geniş” ve **عَتُوداً** diye isimlendirilir. Cem’i: **أَعْتِدَةٌ** ve **عِدَّانٌ**; sonuncusu kesre ile; aslı: **عِتْدانٌ**; sonra **التاء** **الدال**’a idğam edildi. Ve denir: **تَعَتَّدَ** sanatında, özen gösterdiği zaman. Ve **عِتْوَدٌ**—**كدِرْهَمٍ** gibi—Cevherî’nin ضبط ettiği üzere. Sâğânî dedi: o daha fasîhtir; Şemmer’den fethi de rivayet edilir: Hicaz’da bir vadi yahut yer; aslan yatağı. İbn Mukbil dedi:
**جُلوساً به الشُّمُّ العِجَأفُ كأَنَّهُمْ ... أُسودٌ بِتَرْجٍ أَو أُسودٌ بِعَتْوَدَا**
Şemmer onu böyle inşad etti ve **العَيْن**’in fethiyle ضبط etti. Şeyhimiz dedi: onun vezni **بِدِرْهَمٍ** ile, sarf imamlarının kaideleri üzerine cârî değildir; çünkü onun **واو**’u zâiddir; eğer onu **بِخِرْوَعٍ** ile vezinlese daha evlâ olurdu. Ve onun kardeşlerinden, onun vezni üzere vârid olanlar: **خِرْوَعٌ**—gelecek—ve **ذِرْوَدٌ**—geçti—ve **عِتْوَرٌ**—gelecek. Ve Cevherî, onların üçüncüsü olmadığını iddia ettiği yerde hata etti. Şeyhimiz dedi: buna “vehm” denmez; bilakis eksiklik yahut kusur ve bilgiye muttali olmamadır; ve bu tamam olmaz; zira bu iki lafzın sabit oluşu üzerinde ittifak yoktur; bilakis onları inkâr eden vardır; ve **الواو**’un aslî olduğunu söyleyen vardır. Hasrı, Cevherî’den önce istikrâ imamları iddia etti. Dedim: onlardan biri de Cemhere sahibidir; belki Cevherî katında onların sıhhati sabit olmadı da kitabını sahih olmayan şeyden tenzih için onları terk etti; Allah daha iyi bilir. Ve **عَتْيَدٌ**—**كجَعْفَرٍ**—bir yer yahut bir vadidir ve bir isimdir. Sâğânî dedi: o, mürtecel bir isimdir. Şeyhimiz dedi: o, **صَهْيَد** vezni üzere vârid olanlardandır; musannif ona tenbih etmeyi eksiklikle terk etti. Ve onun **عين**’i kesrelenir. Tekmile’de olan: **وعَتْيَدٌ وقيل عِتْيَدٌ**: Kinâne’dendir; bitti. Bu, onun Kinâne’den bir adam olduğuna delalet eder; çünkü zikredilen yeri zikrettikten sonra onu zikretti; düşün. Ve Ebû Abdillah Muhammed b. Yusuf b. Yakub eş-Şîrâzî el-**العُتَايدٍيّ**: bir muhaddistir; 354 yılında öldü.
Ve üzerinde istidrâk olunanlardan: **عُتُود**—**عين** ve **تاء**’ı dammeli olarak—Tayy’dan bir batındır; onlardan Ebû Ubâde el-Buhturî şairdir. Ve **عَتِيدُ بن رَبيعةَ**: Ebû İshak es-Sebî‘î’nin bir şeyhidir. Hâfız dedi: ve denildi ki o, **عُتَيْدةُ**’dir **هاء** ile; ve denildi ki **بموحدة** ile.
