# عتر (ع-ت-ر) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D8%B1
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D8%AA%D8%B1

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ع - ت - ر
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D8%B1/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب العين والتاء والراء معهما
ع ت ر، ت ر ع، ر ت ع مستعملات
عتر:
عَتَرَ الرّمْحُ يَعْتِرُ عَتْراً وعَتَراناً، أي: اضطرب وتراءد في اهتزاز. قال:
من كلِّ خَطّيٍّ إذا هُزَّ عَتَرْ
والعَتِيرة: شاة تذبح ويُصَبُّ دمُها على رأس الصَّنَم. والعاتِرُ: الذي يَعْتِرُ شاةً، يفعلونه في الجاهليّة، وهي المعتورة. قال:
فَخَرَّ صريعاً مِثْلَ عاتِرةِ النُّسْكِ
أراد الشاةَ المعتورةَ. وربما أدخلوا الفاعل على المفعول إذا جعلوه صاحب واحد ذلك الوصف. كقولهم: أَمْرٌ عارفٌ، أي: معروفٌ، ولكن أرادوا أمراً ذا معرفةٍ، كما تقول: رجل كاس، أي: ذو كسوة، ونحوه وقوله: "في عيشةٍ راضية"، أي: مرضيّة. وجمعه عتائر وعتيرات. قال:
عتائر مظلوم الهديّ المُذَبَّح
وأمّا العِتْر فاختلف فيه. قالوا: العِتْر مثل الذِّبْح، ويقال: هو الصّنم الذي كان تُعْتَرُ له العتائر في رجب. قال زهير:
كناصبِ العِتْرِ دمَّى رأسَهُ النُّسُكُ
يصف صقراً وقطاة، ويُروَى: كَمَنْصِبِ العِتْر، يقول: كمنصب ذلك الصَّنَم أو الحجر الذي يُدَمَّى بدم العتيرة. ومن روى: كناصب العتر يقول: إنّ العاتر إذا عتر عتيرته دمّى نفسه ونصبه إلى جنب الصّنم فوق شرف من الأرض ليعلم أنه ذبح لذلك.
وعِترةُ الرجل: أصله. وعِتْرَةُ الرَّجلِ أقرباؤه من ولده وولد ولده وبني عمّه دِنْياً. وعِتْرةُ الثّغرِ إذا رقّت غروب الأسنان ونقيت وجَرَى عليها الماء فتلك العِتْرة. ويقال: إنّ ثغرَها لذو أُشْرَةٍ وعِتْرَةٍ.
وعِتْرَةُ المسحاةِ: خشبتها التي تسمَّى يد المسحاة. عِتوراة: اسم رجل من بني كنانة. والعِتْرَةُ أيضاً: بقلة إذا طالت قطع أصلها، فيخرج منه لبنٌ. قال:
فما كنت أخشَى أن أقيم خلافهم		لستة أبيات كما ينبت العِـتْـرُ
لأنه إذا قطع أصله نبتت من حواليْه شُعَبٌ ستّ أو ثلاث، ولأن أصل العتر أقلّ من فرعه، وقال: لا تكون العترة أبداً كثيرة إنّما هنّ شجرات بمكان، وشجرات بمكان لا تملأ الوادي، ولها جراء شبهُ جراءِ العُلْقَة. والعُلْقَة شجرة يدبغ بها الأُهُب.
والعِتْرَةُ نبتة طيبة يلأكلها الناس ويأكلون جراءها.
ترع:
التَّرَعُ: امتلاء الإِناء. تَرِعَ يَتْرَعُ تَرَعاً، وأترعته. قال جرير:
فهنا كـم بـبـابـه رادحـات		من ذرى الكوم مترعات ركود
وقال:
فافترش الأرض بسيلٍ أترعا
أي: ملأ الأرض ملءً شديداً.
وقال بعضهم: لا أقول تَرِعَ الإناء في موضع الإمتلاء، ولكن أترع.
ويقولون: تَرِعَ الرجلُ، أي: اقتحم الأمور مرحاً ونشاطاً، يَتْرَعُ تَرَعاً. قال:
الباغيَ الحرب يسعى نحوها تَرِعاً		حتى إذا ذاق منها جاحماً بـردا
ترعاً، أي: ممتلئاً نشيطاً، جاحماً، أي: لهباً ووقوداً.
وإنّه لمتَتَرِّعٌ إلى كذا، أي: متسّرع. وقول رسول الله صلى الله عليه وآله: إنّ مِنْبَري على تُرْعَةٍ من تُرَعِ الجنّة. يقال: هي الدّرجة، ويقال: هي البابُ، كأنّه قال: إنّ مِنْبَري على باب من أبواب الجنّة. والتُّرعَةُ، والجماعةُ التُّرَعُ: أفواه الجداول تفجر من الأنهار فيها وتُسْكَرُ إذا ساقوا الماء.
رتع:
الرَّتْعُ: الأكل والشّرب في الربيع رغدا.
رَتَعَتِ الإبلُ رَتْعاً، وأَرْتَعْتُها: ألقيتها في الخصب. قال العجّاج:
يرتاد من أربا لهنَّ الرُّتَّعا
فأمّا إذا قلت: ارْتَعَتِ الإبل ترتعي فإنّما هو تفتعل من الرّعي نالت خصباً أو لم تنل، والرَّتْعُ لا يكون إلا في الخصب، وقال الفرزدق:
اِرْعَيْ فزارةُ، لا هناكِ المَرْتَعُ
وقال الحجاج للغضبان: سمنت قال: أمنني القَيْدُ والرَتَعَةَ، كما يقال: العزُّ والمَنَعَة والنجاة و الأمَنَة. وقال:
أبا جعفر لما تولَّيت أرتعوا		وقالوا لدُنْياهُمْ أفيقي فدرّت
وقوم مُرتعون وراتعون. ورَتَعَ فلان في المال إذا تقلّب فيه أكلاً وشرباً. وإِبِلٌ رِتاع.

##### Türkçe

باب **العين** ve **التاء** ve **الراء** onlarla birlikte

**ع ت ر**، **ت ر ع**، **ر ت ع** kullanımdadırlar

**عتر**:
**عَتَرَ** mızrak **يَعْتِرُ** **عَتْراً** ve **عَتَراناً**; yani: sarsıldı ve titremesinde çalkalandı. Dedi ki:
من كلِّ خَطّيٍّ إذا هُزَّ **عَتَرْ**

Ve **العَتِيرة**: kesilen bir koyun; ve kanı putun başına dökülür. Ve **العاتِرُ**: bir koyunu **يَعْتِرُ** eden kimse; bunu cahiliye’de yaparlardı; ve o **المعتورة**’dur. Dedi ki:
فَخَرَّ صريعاً مِثْلَ **عاتِرةِ** النُّسْكِ

**المعتورة** koyunu kastetti. Ve bazen, onu tek bir vasfın sahibi yaptıkları zaman, faili mef‘ûle sokarlar. Onların sözü gibi: **أَمْرٌ عارفٌ**; yani: **معروفٌ**; fakat “bilgi sahibi bir iş”i kastettiler; senin “**رجل كاس**” demen gibi; yani: elbise sahibi; ve benzeri; ve onun sözü: "في عيشةٍ راضية"، yani: **مرضيّة**. Ve onun çoğulu **عتائر** ve **عتيرات**’dır. Dedi ki:
**عتائر** مظلوم الهديّ المُذَبَّح

Ve **العِتْر**’e gelince, onda ihtilaf edildi. Dediler ki: **العِتْر** **الذِّبْح** gibidir; ve denilir ki: o, Receb’de kendisi için **العتائر**’in **تُعْتَرُ** edildiği puttur. Züheyr dedi ki:
كناصبِ **العِتْرِ** دمَّى رأسَهُ النُّسُكُ

Bir şahini ve bir yaban güvercinini vasfeder; ve şöyle rivayet olunur: **كَمَنْصِبِ العِتْر**; der ki: o putun veya **العتيرة** kanıyla kanatılan taşın dikilişi gibi. Ve “**كناصب العتر**” diye rivayet eden kimse der ki: **العاتر** **عتيرته**’sini **عتر** edince kendisini kanatır ve onu putun yanına, yerden bir yükseltinin üstüne diker; bunun, onun için kestiğini bilsinler diye.

Ve **عِترةُ** adam: aslıdır. Ve **عِتْرَةُ** adam: çocuğundan, çocuğunun çocuğundan ve amcaoğullarından yakın olarak olan akrabalarıdır. Ve **عِتْرةُ** **الثّغر**: dişlerin batışları inceldiği, temizlendiği ve üzerine su aktığı zaman; işte o **العِتْرة**’dir. Ve denilir ki: onun **ثغر**’u **أُشْرَةٍ** ve **عِتْرَةٍ** sahibidir.

Ve **عِتْرَةُ** **المسحاة**: **المسحاة**’nin “**يد المسحاة**” diye adlandırılan tahtasıdır. **عِتوراة**: **بني كنانة**’den bir adamın adıdır. Ve **العِتْرَة** ayrıca: bir ottur; uzayınca kökü kesilir; ondan süt çıkar. Dedi ki:
فما كنت أخشَى أن أقيم خلافهم		لستة أبيات كما ينبت **العِـتْـرُ**

Çünkü kökü kesilince çevresinden altı veya üç dal biter; ve çünkü **العتر**’in kökü dalından daha azdır. Ve dedi ki: **العترة** asla çok olmaz; ancak onlar bir yerde ağaççıklardır ve bir yerde ağaççıklardır; vadiyi doldurmaz. Ve onun, **العُلْقَة**’nin yavrularına benzer yavruları vardır. Ve **العُلْقَة**: derilerin tabaklandığı bir ağaçtır.

Ve **العِتْرَة**: insanların yediği ve yavrularını yedikleri hoş bir bitkidir.

**ترع**:
**التَّرَعُ**: kabın dolmasıdır. **تَرِعَ** **يَتْرَعُ** **تَرَعاً**; ve ben onu **أترعته**. Cerîr dedi ki:
فهنا كـم بـبـابـه رادحـات		من ذرى الكوم مترعات ركود

Ve dedi ki:
فافترش الأرض بسيلٍ **أترعا**

Yani: yeri şiddetli bir doluşla doldurdu.

Ve bazısı dedi ki: dolma yerinde “**تَرِعَ الإناء**” demem; fakat **أترع** derim.

Ve derler ki: **تَرِعَ الرجلُ**; yani: sevinç ve canlılıkla işlere daldı; **يَتْرَعُ** **تَرَعاً**. Dedi ki:
الباغيَ الحرب يسعى نحوها **تَرِعاً**		حتى إذا ذاق منها جاحماً بـردا

**ترعاً**; yani: dolu, canlı; **جاحماً**; yani: alev ve yakıt.

Ve o, şuna **لمتَتَرِّعٌ**’dır; yani: aceleci. Ve Allah’ın elçisi صلى الله عليه وآله’nin sözü: “إنّ مِنْبَري على **تُرْعَةٍ** من **تُرَعِ** الجنّة.” Denilir ki: o basamaktır; ve denilir ki: o kapıdır; sanki şöyle dedi: “Benim minberim cennetin kapılarından bir kapı üzerindedir.” Ve **التُّرعَةُ**, ve topluluk **التُّرَعُ**: nehirlerden içinde fışkıran ve suyu sevk ettiklerinde kapatılan küçük arkların ağızlarıdır.

**رتع**:
**الرَّتْعُ**: baharda bollukla yemek ve içmektir.

**رَتَعَتِ** develer **رَتْعاً**; ve ben onları **أَرْتَعْتُها**: onları bolluğa saldım. A‘câc dedi ki:
يرتاد من أربا لهنَّ الرُّتَّعا

Ama “**ارْتَعَتِ الإبل** **ترتعي**” dediğin zaman, ancak o, otlamadan **تفتعل**’dir; bolluğa erişti veya erişmedi; **الرَّتْعُ** ise ancak bollukta olur. Ferazdak dedi ki:
اِرْعَيْ فزارةُ، لا هناكِ المَرْتَعُ

Ve Haccâc, öfkeli olana dedi ki: “Semirdin.” Dedi ki: “Beni semirten **القَيْدُ** ve **الرَتَعَةَ**’dir”; “**العزُّ** ve **المَنَعَة** ve **النجاة** ve **الأمَنَة**” denildiği gibi. Ve dedi ki:
أبا جعفر لما تولَّيت **أرتعوا**		وقالوا لدُنْياهُمْ أفيقي فدرّت

Ve **مُرتعون** ve **راتعون** bir kavim. Ve falan, malda **رَتَعَ**: onda yiyip içerek dönüp dolaştı. Ve **إِبِلٌ رِتاع**.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D8%B1/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

العِتر بالكسر: الأصل. وفي المثل: عادت لعِتْرِها لَمِيسُ، أي رجعت إلى أصلها. يُضْرَبُ لمن رجع إلى خُلقٍ كانَ قد تركه. والعتْرُ أيضاً: نبتٌ يُتَداوى به، مثل المَرْزَنْجوشِ. وفي الحديث: لا بأس للمُحْرِمِ أن يَتداوى بالسَنا والعِتْر. والعتْرُ شجر صغار، واحدتها عِتْرِةٌ. والعِتْرةُ أيضاً: قِلادةٌ تُعجن بالمسك والأفاويه. وعِتْرَةُ الرجل: نسلُه ورهطه الأَدْنَوْنَ. وعِتْرة الأسنان: أَشَرُها. وعِتْرة المِسْحاة: الخشبة المعترِضة في نِصابها يعتمد عليها الحافرُ برجْله. والعِتْر أيضاً: العَتيرة، وهي شاةٌ كانوا يذبحونها في رجبٍ لآلهتهم، مثل ذِبْحٍ وذَبيحةٍ. وقد عَتَرَ الرجل يَعْتِرُ عَتْراً بالفتح، إذا ذبح العَتيرةَ. يقال: هذه أيّامُ ترحيب وتَعتار. وعتر الرمحُ: اضطرب واهتزَّ، يَعْتِرُ عَتْراً وعَتَراناً.

##### Türkçe

**العِتر** kesre ile: asıl. Meselde: “عادت لعِتْرِها لَمِيسُ”, yani aslına döndü. Bunu, terk etmiş olduğu bir huy’a geri dönen kimse için darb-ı mesel yaparlar. **والعتْرُ** ayrıca: onunla tedavi olunan bir bitki; **المَرْزَنْجوشِ** gibi. Hadiste: “**المُحْرِمِ** için **السَنا** ve **العِتْر** ile tedavi olmasında bir beis yoktur.” **والعتْرُ** küçük ağaçtır; onun bir tanesi **عِتْرِةٌ**’dir. **والعِتْرةُ** ayrıca: misk ve güzel kokularla yoğrulan bir gerdanlıktır. **وعِتْرَةُ** adamın: onun nesli ve en yakın taifesi. **وعِتْرة الأسنان**: onların **أَشَرُ**’i. **وعِتْرة المِسْحاة**: onun sapında enine olan tahta; kazıcı ayağıyla ona dayanır. **والعِتْر** ayrıca: **العَتيرة**’dir; o, ilahları için Receb’de kestikleri bir koyundur; **ذِبْحٍ** ve **ذَبيحةٍ** gibi. Ve adam **عَتَرَ** **يَعْتِرُ** **عَتْراً** fetha ile, **العَتيرةَ**’yi kestiği zaman. Denir: “bunlar karşılama ve **تَعتار** günleridir.” Ve mızrak **عتر**: çalkalandı ve sallandı; **يَعْتِرُ** **عَتْراً** ve **عَتَراناً**.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D8%B1/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب العين والتاء مع الراء
عتر ، عرت ، ترع ، تعر ، رتع : مستعملات .
عتر ( عرت ) : أبو عبيد عن أبي عُبَيدة : الرُمح العاتر : المضطرب ، مثل العاسِل . وقد عَتَر وعَسَل .
وقال أبو عبيد : قال الأصمعيّ : ومن الرماح العَرّات والعَرَّاص ، وهو الشديد الاضطراب . وقد عَرِت يَعْرَت وعَرِص يَعْرَص . قلت : قد صح عَتَر وعَرَت ودلّ اختلاف بنائهما على أن كل واحد منهما غير الآخر .
وقال الليث في عَتر الرمح يَعْتِر مثله .
وفي حديث النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : لا فَرَعة ولا عَتِيرة .
قال أبو عبيد : العَتِيرة هي الرَجَبيّة ، وهي ذَبيحة كانت تُذبح في رجب يتَقرَّب بها أهل الجاهليّة ، ثم جاء الإسلام فكان على ذلك حتى نُسِخَ بعدُ .
قال : والدليل على ذلك حديث مِخْنَف بن سُلَيْم قال : سمعت رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) يقول : ( إن على كل مسلم في كلّ عام أَضْحاةً وعَتِيرة ) .
وقال أبو عبيد : الحديث الأوّل ناسخ لهذا يقال منه : عَتَرتُ أعتِر عَتْراً .
وقال الحارث بن حِلِّزة يذكر قوماً أخذوهم بذَنْب غيرهم فقال :
عَنَنَاً باطلاً وظُلماً كما
تُعْتَرُ عن حَجْرة الربيض الظِباءُ
قال : وقوله : كما تُعْتَر يعني العَتِيرَة في رجب ، وذلك أن العرب في الجاهلية كانت إذا طلب أحدهم أمراً نَذر : لئن ظفِر به ليذبحنّ من غَنَمه في رجب كذا وكذا ، وهي العتائر ، فإذا ظفِر به فربّما ضنّ بغنمه وهي الربِيض فيأخذ عدَدها ظباءً فيذبحها في رجب مكانَ تلك الغنم ، فكانت تلك عتائره فضرب هذا مثلاً . يقول : أخذتمونا بذنب غيرنا ، كما أُخِذت الظباء مكان الغنم .
وقال الليث في العتائر نحواً ممّا فسَّر أبو عبيد ، وأنشد :
فخرّ صريعاً مثل عاتِرة النُّسْكِ
قال : وإنما هي معتورة ، وهي مثل ) فِى عِيشَةٍ ) ( الحَاقَّة : 21 ) وإنما هي مَرْضيّة .
وقال زهير في العِتْر :
كمَنْصِب العِتْر دمَّى رأسَه النُسُكُ
أراد بمنصب العِتْر صنماً كان يقرَّبُ له عِتْرٌ أي ذِبْح فيُذبَح له ويصيب رأسُه من دم العِتْر .
الحرّاني عن ابن السكيت قال : العَتْر
مصدر عَتَر الرمح يَعْتِر عَتْراً إذا اضطرب . قال : والعَتَّر مصدر عَتَر يَعْتِر عَتْراً إذا ذَبَح العَتِيرة . وهي ذبيحة كانت تُذْبح في رجبٍ للأصنام والعتْر : المذبوح . قال والعِتْر أيضاً : ضرْبٌ من النبت . والعتْر : الأصل ، ومنه قولهم : عادت لِعِتْرها لمِيسُ .
ثعلب عن ابن الأعرابي : العِتْرة : الرِيقة العَذْبة . والعِتْر : القطعة من المِسْك . والعِتْرة : شجرة تنبت عند وِجَار الضبّ ، فهو يُمَرِّسها فلا تَنْمي . ويقال : هو أذلّ من عِتْرة الضبّ .
وَرَوى شَرِيك عن الركين عن القاسم بن حسّان عن زيد بن ثابت قال : قال رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) ( إني تارك فيكم الثَقَلين خَلْفي : كتابَ الله وعِترتي ، فإنهما لن يتفرقا حتى يردَا عليّ الحوض ) .
قال محمد بن إسحاق : وهذا حديث حسن صحيح ، ورفعه نحوه زيد بن أرقم وأبو سعيد الخُدْرِيّ . وفي بعضها : ( إني تارك فيكم الثَقَلين : كتاب الله وعِتْرتي أهل بيتي . فجعل العِترة أهل البيت .
وقال أبو عبيد : عِتْرة الرجل وأُسْرته وفَصِيلته : رَهْطُه الأدنَوْن .
وقال ابن السكيت : العِتْرة مثل الرَهْط .
وروى أبو العباس عن ابن الأعرابي أنه قال : العِتْرة ولد الرجل وذُرّيته وعَقِبهُ من صُلْبه . قال فعِتْرة النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ولد فاطمة البَتُولِ ث .
وروى ابن الفرج عن أبي سعيد قال : العِتْرة : ساق الشجرة . قال : وعِترة النبي ( صلى الله عليه وسلم ) عبد المطلب ووَلده . قال : ومِن أمثالهم : عادت لعِتْرها لَميس ولعِكْرها أي أصلها .
وقال ابن المظفر : عِتْرة الرجل : أقرباؤه من وَلد عَمّه دِنْيا . وقيل : عِتْرة النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أهل بيته ، وهم آله الذين حُرّمَت عليهم الصَّدَقة المفروضة وهم ذوو القربى الذين لهم خمس الخمس المذكور في سورة الأنفال قال الأزهري وهذا القول عندي أقربها والله أعلم . وعِترة الثغر إذا رَقّت غُرُوب الأسنان ونقِيَت وجرى عليها الماء يقال : إن ثغرها لذو أُشرة وعِتْرة قال وعِتْرة المِسْحاة : خشبتها التي تسمَّى يد المِسحاة .
واحتجّ القتيبيّ في أن عترة الرجل أهل بيته الأقربون والأبعدون بحديث رُوي عن أبي بكر أنه قال : نحن عِترة رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) التي تفقَّأَت عنه .
قال الأزهري : ورَوَى عمرو بن مرّة عن أبي عبيدة عن عبد الله قال : لما كان يوم بدرٍ وأخذ رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) الأُسَارى قال : ما ترون في هؤلاء ؟ فقال عمر : كذَّبوك وأخرجوك ، ضَرِّبْ أرقابهم . فقال أبو بكر يا رسول الله : عِترتُك وقومك ، تجاوزْ عنهم يستنقذْهم الله بك من النار ، في حديث طويل .
وقال أبو عبيد في غير هذا : العِتْر واحدها عِتْرة : شجر صغار .
وأخبرني المنذري عن أبي الحسن الأسَدي عن الرياشي قال : سألت الأصمعي عن العِتْر فقال : هو نبتٌ ينبت ، مثلُ المَرْزَنْجوش متفرَّقاً . قال : وأنشدنا بيت الهذليّ :
وما كنتُ أخشى أن أعيش خلافَهم
لستّة أبيات كما ينبت العِتْر
يقول : هذه الأبيات متفرقة مع قلَّتها كتفرّق العِتْر في منبته .
وقال ابن المظفر : العِتْر : بقلة إذا طالت قُطِعَ أصلها فيخرج منه لَبَن . ثم ذكر بيت الهذليّ لأنه إذا قُطِع نبتت من حواليه شُعَبٌ ستّ أو ثلاث .
قلت : والقول ما قاله الأصمعي .
وقال الليث : عِتْوَارَة اسم حيّ من كَنَانَة وأنشد :
من حَيّ عِتْوَار ومن تَعَتْوَرا
وقال المبرّد : العَتْوَرَة : الشِدّة في الحرب . وبنو عِتْوَارة سُمِّيَتْ بهذا لقوّتها . قال وعِتْوَر : اسم وادٍ خشِن المَسْلَك .
ثعلب عن ابن الأعرابي : العَتَر : الشِّدة والقوّة في جميع الحيوان . قال : والعُتُر : الفُرُوج المُنْعِظة واحدها عَاتِر وعَتُور . والعَتّار : الرجل الشجاع ، والفَرس القويّ على السَّير ، ومن المواضع : الوحشُ الخشِن .
وقال المبرّد : جاء على فِعْوَل من الأسماء خِرْوَع وعِتْوَر وهو الوادي الخشِن التُرْبةِ . وبنو عِتْوَارة كانوا أُولِي صَبْرٍ وخشونة في الحروب .
ترع : رُوي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( إن منبري هذا على تُرْعَة من تُرعِ الجنّة ) .
قال أبو عبيد : قال أبو عبيدة : التُرْعة : الروضة تكون على المكان المرتفِع خاصّة ، فإذا كانت في المكان المطمئنّ فهي رَوْضة .
قال أبو عبيد : وقال أبو زياد الكلابي : أحسنُ ما تكون الروضة على المكان الذي فيه غِلظٌ وارتفاع . وأنشد قول الأعشى :
ما رَوْضة من رياض الحَزْن مُعْشبة
خضراء جاد عليها مُسْبلٌ هَطِل
روى أبو يعلى عن الأصمعي عن حمّاد بن سَلَمَة أنه قال : قرأت في مصحف أبيّ بن كعب : ( وتَرَّعَتْ الأبواب ) . قال الأزهري : هو في موضع ) وَغَلَّقَتِ الاَبْوَابَ ) ( يوسف : 23 ) .
قال أبو عبيد : وقال أبو عمرو : التُرعَة : الدَرَجة . قال أبو عبيد : وقال غيرهم : التُرعَة : الباب ، كأنه قال : منبري على باب من أبواب الجنّة . قال ذلك سَهْل بن سعد الساعديّ ، وهو الذي رَوَى الحديث . قال أبو عبيد : وهو الوجه عندنا .
وروى أبو العباس عن عمرو عن أبيه التُرْعَة : مَقَام الشاربة من الحوض ، والتُرعَة : الباب ، والتُرعَة : المِرْقاة من المنبر .
وفي حديث آخر أن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) قال : ( إن قَدَمَيَّ على تُرْعَة من تُرْعِ الحوض ) .
قلت : ترعة الحوض : مَفتَح الماء إليه . ومنه يقال أَتْرَعْتُ الحوض إتراعاً إذا ملأتَهُ وأترعْتُ الإناء مثله ، فهو مُتْرعٌ وسحابٌ تَرِع كثير المطر .
قال أبو وَجْزَة :
كأنما طرَقَتْ ليلى مُعَهَّدَةً
من الرياض ولاها عَارِض تَرعُ
وقال الليث : التَرَع : امتلاء الشيء ، وقد أترعت الإناء ، ولم أسمع تَرِعَ الإناء ، ولكن يقال : تَرِعَ الرجل ترعاً إذا اقتحم الأمر مَرَحاً ، وإنه لمُتَتَرِّع إلى الشرّ ، وأنشد :
الباغي الحرب يسعى نحوها ترِعاً
حتى إذا ذاق منها جاحِماً بَردَا
أبو عبيد عن الكسائي : هو تَرِعٌ عَتِل وقد تَرِعَ تَرَعاً وعَتِل عَتَلاً إذا كان سريعاً إلى الشرّ .
قال أبو عبيد : والمتترِّع الشرّير ، يقال تَتَرَّع فلان إلينا بالشرّ إذا تسرّع . أبو العباس عن ابن الأعرابي : حوضٌ تَرِعٌ ومُتْرِعٌ أي مملوءٌ . قال والتَرِع : السفيه السريع إلى الشرّ ، ونحو ذلك رَوَى الحَرّاني عن ابن السكيت قال : رجل تَرِعٌ إذا كانت فيه عَجَلة ، وقد تَرِع تَرَعاً ، وهذا حوضٌ تَرِعٌ أي مملوء .
وقال ابن الأعرابي : التَرَّاع : البوّاب ، والتُرْعَة : الباب .
وروى أبو زيد عن الكلابيين : فلان ذو مَتْرَعة إذا كان لا يغضب ولا يَعْجَل . قلت : وهذا ضدّ الترِع .
رتع : قال الله جلّ وعزّ مخبِراً عن إخوة يوسف وقولهم لأبيهم يعقوب ج ) أَرْسِلْهُ مَعَنَا غَداً يَرْتَعْ وَيَلْعَبْ ) ( يوسف : 12 ) .
قال الفرّاء : يَرتعْ ، العين مجزومة لا غير ؛ لأن الهاء في قوله ) أَرْسِلْهُ معرفة ووُوِغَداً ( معرفة فليس في جواب الأمر وهو ) يَرْتَعْ ( إلاّ الجزم . قال : ولو كان بدل المعرفة نكرة كقولك : أرسِل رجلاً يرتع جاز فيه الرفع والجزم ، كقول الله جلّ وعزّ ( ابعث لنا ملكاً يقاتلْ في سبيل الله ) ( البقرة : 246 ) ويقاتلُ ، الجزم لأنه جواب الشرط ، والرفع على أنه صلة للملِك كأنه قال : ابعث لنا الذي يقاتل .
وأخبرني المنذري عن أبي طالب أنه قال : الرَتْعُ : الرَعيُ في الخِصْب . قال : ومنه قولهم : القَيْدُ والرَتَعَة ، ويقال : الرَتَعة . قال : ومعنى الرَتْعَة : الخِصْب . ومن ذلك قولهم هو يَرتَع أي إنه في شيء كثير لا يُمْنَع منه فهو مخصبٌ .
قلت : والعرب تقول : رَتَع المالُ إذا رَعَى ما شاء ، وأرْتَعْتُها أنا . والرَتْع لا يكون إلا في الخِصْب والسِعَة . وإبل رِتَاع وقوم مرتِعون وراتعون إذا كانوا مخاصيب .
وقال أبو طالب : سَمَاعي من أبي عن الفرّاء : القَيْد والرَتَعة ، مُثقّل . قال : وهما لغتان : الرَّتْعَة والرَتَعَة .
قال أبو طالب : وأوّل من قال القيد والرتْعة عمرو بن الصَّعِق بن خويلد بن نُفَيل بن عمرو بن كلاب ، وكانت شاكرُ من هَمْدَان أسروه فأحسنوا إليه وروّحوا عنه ، وقد كان يوم فارق قومه نحيفاً فهَرَب من شاكِرَ فلما وصل إلى قومه قالوا : أَيْ عمرو خرجْتَ من عندنا نحيفاً وأنت اليوم بادِنٌ ، فقال : القيد والرتْعَة فأرسلها مثلاً . ثعلب عن ابن الأعرابي : الرَتْع : الأكل
بشَرَهِ ، يقال : رَتَعَ يَرْتَع رَتْعاً ورِتَاعاً ، والرَّتَّاع : الذي يتتبّع بإبله المراتع المخصِبَة .
وقال شمر : يقال أتيت على أرض مُرْتِعَة وهي التي قد طمِع ما لها من الشِبَع ، وقد أرتع المالُ وأرتَعَت الأرضُ وغيثٌ مُرْتِع : ذو خِصْبٍ . وقولهم فلان يرتع قال أبو بكر معناه : هو مُخصب لا يَعْدَم شيئاً يريده .
وقال أبو عبيدة : معنى ) يَرْتَعْ ( : يلهو . وقال في معنى قوله : أي يلهو ويَنعَم . وقال غيره : معناه : يسعى وينبسط . وقيل معنى قوله ) أَرْسِلْهُ مَعَنَا غَداً يَرْتَعْ وَيَلْعَبْ ( : يأكل . واحتجّ بقوله :
وحبيب لي إذا لاقيته
وإذا يخلو له لحمي رَتَعْ
معناه : أكله . ومن قرأ ( نرتع ) بالنون أراد : ترتع إبلنا :
تعر : أهمله الليث وروى أبو عبيد عن الأموي : جُرْح تغار بالغين إذا كان يسيل منه الدم .
قال أبو عبيد : وقال غيره : جُرْحٌ نَعَّار بالنون والعين .
قلت : وسمعت غير واحد من أهل العربية بهراة يزعم أن ( تغار ) بالغين تصحيف ، فقرأت في ( كتاب أبي عُمَر الزاهد ) رواية عن أبي العباس عن ابن الأعرابي أنه قال : جُرْحٌ تَعّار بالتاء والعين وتَغّار بالتاء والغين ونَعّار بالنون والعين بمعنى واحد ، وهو الذي لا يرقأ فجعلها كلّها لغاتٍ وصحّحها . والعين والغين في تعّار وتغّار تعاقبا ، كما قالوا : العَبِيثة والغبِيثة بمعنى واحد .
قلت : وتِعَار : اسم جبل في بلاد قيس . وقد ذكره لبيد :
إلاّ يرمرم أو تِعَار
ثعلب عن ابن الأعرابي : التعَر : اشتعال الحرب .

##### Türkçe

باب العين والتاء مع الراء
**عتر** ، **عرت** ، **ترع** ، **تعر** ، **رتع** : kullanımdadırlar.

**عتر** ( **عرت** ) : Ebû Ubeyd, Ebû Ubeyde’den: **الرُمح العاتر**: çalkantılı/şiddetle sallanan; **العاسِل** gibi. Ve **عَتَر** ve **عَسَل** olmuştur.

Ebû Ubeyd dedi: Asmaî dedi: Mızraklardan **العَرّات** ve **العَرَّاص** da vardır; o, şiddetli çalkantılı olandır. Ve **عَرِت يَعْرَت** ve **عَرِص يَعْرَص** olmuştur. Dedim: **عَتَر** ve **عَرَت** sahih olmuştur; ikisinin yapısının farklı oluşu, her birinin ötekinden başka olduğuna delâlet etti.

Leys, **عَتر الرمح يَعْتِر** hakkında bunun benzerini (söyledi).

Nebî’nin (sallallahu aleyhi ve sellem) hadisinde: “**لا فَرَعة ولا عَتِيرة**” dediği (rivayet edilmiştir).

Ebû Ubeyd dedi: **العَتِيرة** **الرَجَبيّة**dir; o, câhiliye ehlinin onunla yakınlık aradığı, Receb’de kesilen bir kurbandı; sonra İslâm geldi de bunun üzere oldu; sonra daha sonra neshedildi.

Dedi: Bunun delili, Mihnef b. Süleym hadisi: dedi: Resûlullah’ı (sallallahu aleyhi ve sellem) şöyle derken işittim: “(Her Müslümanın üzerine her yılda bir **أَضْحاةً** ve **عَتِيرة** vardır).”

Ebû Ubeyd dedi: Birinci hadis bunun nâsihidir; ondan şöyle denir: **عَتَرتُ أعتِر عَتْراً**.

Hâris b. Hillize, başkalarının günahıyla onları yakalayan bir kavmi anarak dedi ki:
عَنَنَاً باطلاً وظُلماً كما
تُعْتَرُ عن حَجْرة الربيض الظِباءُ

Dedi: “**كما تُعْتَر**” sözü, Receb’deki **العَتِيرَة**yi kasteder. Bu, Arapların câhiliyede, birisi bir iş istediğinde adak adaması sebebiyledir: “Eğer ona erişirsem, Receb’de koyunlarımdan şöyle şöyle mutlaka keseceğim”; bunlar **العتائر**dir. Ona erişince, bazen koyunlarına cimrilik eder; onlar **الربِيض** (bahar otlağına çıkan sürü) iken, onun sayısı kadar ceylan alır da Receb’de o koyunların yerine onları keser; işte bunlar onun **عتائره**i olur; böylece bunu bir mesel yaptı. Yani: Bizi başkasının günahıyla aldınız; ceylanların koyunların yerine alınması gibi.

Leys, **العتائر** hakkında Ebû Ubeyd’in açıkladığına yakın bir şey söyledi ve şu beyti okudu:
فخرّ صريعاً مثل عاتِرة النُّسْكِ

Dedi: Aslında o **معتورة**dır; bu da “( **فِى عِيشَةٍ** ) ( **الحَاقَّة : 21** )” gibidir; aslında o **مَرْضيّة**dir.

Züheyr, **العِتْر** hakkında dedi ki:
كمَنْصِب العِتْر دمَّى رأسَه النُسُكُ

**منصب العِتْر** ile, kendisine **عِتْر** yani kesim (kurban) yaklaştırılan bir putu kastetti; ona kesilir ve **العِتْر**ün kanından onun başına isabet eder.

Harrânî, İbn Sikkît’ten dedi ki: **العَتْر**
**عَتَر الرمح يَعْتِر عَتْراً**’ın masdarıdır; çalkalandığı zaman. Dedi: **العَتَّر** de, **عَتَر يَعْتِر عَتْراً**’ın masdarıdır; **العَتِيرة**yi kestiği zaman. O, putlar için Receb’de kesilen bir kurbandı; ve **العتْر**: kesilmiş olan. Dedi: **العِتْر** de: bitkiden bir türdür. Ve **العتْر**: asıldır; ondan onların sözü: “**عادت لِعِتْرها لمِيسُ**.”

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **العِتْرة**: tatlı, hoş **الرِيقة** (ince su/öz). Ve **العِتْر**: miskten bir parça. Ve **العِتْرة**: kertenkele yuvasının yanında biten bir ağaçtır; o onu sürter/ovalar da büyümez. Ve denir: “O, **عِتْرة الضبّ**’dan daha zelildir.”

Şerîk, er-Rukeyn’den, el-Kâsım b. Hassân’dan, Zeyd b. Sâbit’ten rivayet etti: dedi: Resûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem) dedi: “(Ben sizin için arkamda iki ağır şeyi bırakıyorum: Allah’ın kitabı ve **عِترتي**; ikisi havuzda bana varıncaya dek asla ayrılmayacaklardır).”

Muhammed b. İshâk dedi: Bu hadis hasen sahihdir; benzerini Zeyd b. Erkam ve Ebû Saîd el-Hudrî de merfû olarak rivayet etti. Bazılarında: “(Ben sizin için iki ağır şeyi bırakıyorum: Allah’ın kitabı ve **عِتْرتي أهل بيتي**.)” Böylece **العِترة**yi **أهل البيت** yaptı.

Ebû Ubeyd dedi: Adamın **عِتْرة**si, **أُسْرة**si ve **فَصِيلته**si: onun en yakın topluluğudur.

İbn Sikkît dedi: **العِتْرة** **الرَهْط** gibidir.

Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti: dedi: **العِتْرة** adamın çocukları, zürriyeti ve sulbünden olan neslidir. Dedi: Nebî’nin (sallallahu aleyhi ve sellem) **عِتْرة**si, Fâtıma el-Betûl’ün çocuklarıdır. ث

İbnü’l-Ferec, Ebû Saîd’den rivayet etti: dedi: **العِتْرة**: ağacın gövdesidir. Dedi: Nebî’nin (sallallahu aleyhi ve sellem) **عِترة**si Abdülmuttalib ve çocuklarıdır. Dedi: Onların mesellerinden: “**عادت لعِتْرها لَميس ولعِكْرها**” yani aslına.

İbnü’l-Muzaffer dedi: Adamın **عِتْرة**si: amca oğlunun çocuklarından en yakın akrabalarıdır. Ve denildi: Nebî’nin (sallallahu aleyhi ve sellem) **عِتْرة**si, Ehl-i beytidir; onlar, kendilerine farz sadaka haram kılınan âlidir; onlar, Enfâl sûresinde zikredilen beşte birin beşte birinden payları olan yakınlardır. Ezherî dedi: Bu söz, bana göre onların en yakınıdır; Allah daha iyi bilir. Ve **عِترة الثغر**: dişlerin uçları inceldiğinde, temizlendiğinde ve üzerine su aktığında; denir: “Onun ağzı/dişleri mutlaka **أُشرة** ve **عِتْرة** sahibidir.” Dedi: **عِتْرة المِسْحاة**: onun, **يد المِسحاة** diye adlandırılan tahta kısmıdır.

Kuteybî, adamın **عترة**sinin yakın ve uzak Ehl-i beyti olduğuna, Ebû Bekir’den rivayet edilen bir hadisle delil getirdi: dedi: “Biz, Resûlullah’ın (sallallahu aleyhi ve sellem) ondan fışkırıp ayrılan **عِترة**siyiz.”

Ezherî dedi: Amr b. Murre, Ebû Ubeyde’den, Abdullah’tan rivayet etti: Bedir günü olunca ve Resûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem) esirleri alınca dedi: “Bunlar hakkında ne görüyorsunuz?” Ömer dedi: “Seni yalanladılar ve seni çıkardılar; boyunlarını vur.” Ebû Bekir dedi: “Ey Allah’ın Resûlü, senin **عِترتُك** ve kavmin; onları bağışla; Allah seninle onları ateşten kurtarsın”; uzun bir hadiste.

Ebû Ubeyd, bunun dışında dedi: **العِتْر**; onun tekili **عِتْرة**: küçük ağaçlardır.

Münzirî bana haber verdi: Ebû’l-Hasen el-Esedî’den, er-Riyâşî’den: dedi: Asmaî’ye **العِتْر** hakkında sordum; dedi: O, biten bir bitkidir; **المَرْزَنْجوش** gibi, dağınık olarak biter. Dedi: Hüzellî’nin beytini bize okuttu:
وما كنتُ أخشى أن أعيش خلافَهم
لستّة أبيات كما ينبت العِتْر

Yani: Bu beyitler, azlıklarına rağmen, **العِتْر**ün bitiş yerindeki dağınıklığı gibi dağınıktır.

İbnü’l-Muzaffer dedi: **العِتْر**: bir ottur; uzayınca kökü kesilir de ondan süt çıkar. Sonra Hüzellî’nin beytini zikretti; çünkü o kesilince çevresinden altı ya da üç dalcık biter.

Dedim: Söz, Asmaî’nin dediğidir.

Leys dedi: **عِتْوَارَة** Kinâne’den bir kabilenin adıdır; ve şu beyti okudu:
من حَيّ عِتْوَار ومن تَعَتْوَرا

Müberred dedi: **العَتْوَرَة**: savaşta şiddettir. **بنو عِتْوَارة** buna, kuvvetleri sebebiyle adlandırıldı. Dedi: **عِتْوَر**: geçidi sert bir vadinin adıdır.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **العَتَر**: bütün hayvanda şiddet ve kuvvettir. Dedi: **العُتُر**: kabarmış/şişkin fercler; tekili **عَاتِر** ve **عَتُور**. Ve **العَتّار**: yiğit adam; ve yürüyüşe güçlü at; ve yerlerden: sert yaban(lık).

Müberred dedi: İsimlerden **فِعْوَل** vezni üzere **خِرْوَع** ve **عِتْوَر** geldi; o, toprağı sert vadidir. **بنو عِتْوَارة** savaşlarda sabır ve sertlik sahipleri idiler.

**ترع** : Nebî’den (sallallahu aleyhi ve sellem) rivayet edildi: “(Şu minberim, cennet **تُرعِ**lerinden bir **تُرْعَة** üzerindedir).”

Ebû Ubeyd dedi: Ebû Ubeyde dedi: **التُرْعة**: özellikle yüksek yerde bulunan çayırlıktır; eğer alçak yerde olursa o **رَوْضة**dir.

Ebû Ubeyd dedi: Ebû Ziyâd el-Kilâbî dedi: Çayırlığın en güzeli, içinde sertlik ve yükseklik bulunan yerde olandır. A‘şâ’nın sözünü okudu:
ما رَوْضة من رياض الحَزْن مُعْشبة
خضراء جاد عليها مُسْبلٌ هَطِل

Ebû Ya‘lâ, Asmaî’den, Hammâd b. Seleme’den rivayet etti: dedi: Übey b. Ka‘b’ın mushafında okudum: “( **وتَرَّعَتْ الأبواب** )”. Ezherî dedi: Bu, “( **وَغَلَّقَتِ الاَبْوَابَ** ) ( **يوسف : 23** )” yerindedir.

Ebû Ubeyd dedi: Ebû Amr dedi: **التُرعَة**: basamaktır. Ebû Ubeyd dedi: Başkaları dedi: **التُرعَة**: kapıdır; sanki “Minberim cennet kapılarından bir kapı üzerindedir” dedi. Bunu Sehl b. Sa‘d es-Sâ‘idî söyledi; o, hadisi rivayet edendir. Ebû Ubeyd dedi: Bizim yanımızda vech budur.

Ebû’l-Abbâs, Amr’dan, babasından rivayet etti: **التُرْعَة**: havuzdan içenin durduğu makamdır; ve **التُرعَة**: kapıdır; ve **التُرعَة**: minberin merdiven basamağıdır.

Başka bir hadiste, Nebî’nin (sallallahu aleyhi ve sellem) dediği (rivayet edilmiştir): “(İki ayağım, havuzun **تُرْع**lerinden bir **تُرْعَة** üzerindedir).”

Dedim: Havuzun **ترعة**si: suyun ona giriş ağzıdır. Ondan denir: **أَتْرَعْتُ الحوض إتراعاً**; onu doldurduğum zaman. Ve **أترعْتُ الإناء** da böyledir; o, **مُتْرعٌ**dur. Ve **سحابٌ تَرِع**: çok yağmurlu.

Ebû Vecze dedi ki:
كأنما طرَقَتْ ليلى مُعَهَّدَةً
من الرياض ولاها عَارِض تَرعُ

Leys dedi: **التَرَع**: şeyin doluluğudur; ben **أترعت الإناء** (kabı doldurdum) (ifadesini bilirim); **تَرِعَ الإناء** (kab doldu) işitmedim; fakat denir: **تَرِعَ الرجل ترعاً**; işi neşeyle/şenlikle gözü kara biçimde üstlendiği zaman. Ve o, şerre doğru mutlaka **مُتَتَرِّع**dir. Ve şu beyti okudu:
الباغي الحرب يسعى نحوها ترِعاً
حتى إذا ذاق منها جاحِماً بَردَا

Ebû Ubeyd, Kisâî’den: O, **تَرِعٌ عَتِل**dir; ve **تَرِعَ تَرَعاً** ve **عَتِل عَتَلاً** olmuştur; şerre hızlı olduğu zaman.

Ebû Ubeyd dedi: **المتترِّع** şerlidir; denir: “Falan bize şerle **تَتَرَّع** etti”; acele ettiğinde. Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: **حوضٌ تَرِعٌ ومُتْرِعٌ** yani dolu. Dedi: **التَرِع**: şerre hızlı sefih kimsedir. Bunun benzerini Harrânî, İbn Sikkît’ten rivayet etti: dedi: İçinde acele bulunan kimseye **رجل تَرِعٌ** denir; ve **تَرِع تَرَعاً** olmuştur. Ve bu, dolu demek üzere **حوضٌ تَرِعٌ**dur.

İbnü’l-A‘râbî dedi: **التَرَّاع**: kapıcıdır; ve **التُرْعَة**: kapıdır.

Ebû Zeyd, Kilâbîlerden rivayet etti: Falan **ذو مَتْرَعة**dır; öfkelenmediği ve acele etmediği zaman. Dedim: Bu, **الترِع**in zıddıdır.

**رتع** : Allah azze ve celle, Yusuf’un kardeşlerinden ve onların babaları Yakub’a sözlerinden haber vererek (şöyle dedi): “( **أَرْسِلْهُ مَعَنَا غَداً يَرْتَعْ وَيَلْعَبْ** ) ( **يوسف : 12** )”.

Ferrâ dedi: **يَرتعْ**; **العين** başka değil, cezmlidir; çünkü “( **أَرْسِلْهُ** )” sözündeki **الهاء** marifedir ve “**غَداً**” (da) marifedir; emir cevabında olan “( **يَرْتَعْ** )”da cezmdən başka bir şey yoktur. Dedi: Eğer marifenin yerine nekre olsaydı, senin “Bir adam gönder, otlansın” sözün gibi; onda ref‘ ve cezm câiz olurdu; Allah azze ve celle’nin sözü gibi: “(Bize bir kral gönder, Allah yolunda savaşsın) ( **البقرة : 246** )” ve “**يقاتلُ**”; cezm, şartın cevabı olduğu için; ref‘ ise, kralın sılası olması üzerinedir; sanki “Bize, savaşan kimseyi gönder” dedi.

Münzirî bana haber verdi: Ebû Tâlib dedi: **الرَتْعُ**: bollukta otlamadır. Dedi: Ondan onların sözü: “**القَيْدُ والرَتَعَة**”; ve denir: **الرَتَعة**. Dedi: **الرَتْعَة**nin manası: bolluktur. Bundan da onların sözü: “O **يَرتَع**”; yani, kendisinden men olunmayan çok şey içindedir; o, bolluk içindedir.

Dedim: Araplar der ki: **رَتَع المالُ**; dilediğini otladığı zaman. Ve ben onu **أرْتَعْتُها** (otlatttım). **الرَتْع** ancak bolluk ve genişlikte olur. Ve **إبل رِتَاع** ve **قوم مرتِعون** ve **راتعون**; bolluk içinde olduklarında.

Ebû Tâlib dedi: Babamdan Ferrâ’dan işittiğim: “**القَيْد والرَتَعة**”; şeddeli. Dedi: İkisi iki lugattır: **الرَّتْعَة** ve **الرَتَعَة**.

Ebû Tâlib dedi: “**القيد والرتْعة**” diyen ilk kişi, Amr b. es-Sa‘ik b. Huveylid b. Nufeyl b. Amr b. Kilâb’dır. Şâkir, Hemdân’dan, onu esir almıştı; ona iyi davrandılar ve onu ferahlattılar. Kavminden ayrıldığı gün zayıftı; Şâkir’den kaçtı; kavmine varınca ona dediler: “Ey Amr, yanımızdan zayıf çıktın; bugün ise semizsin.” O da: “**القيد والرتْعة**” dedi; onu mesel olarak gönderdi. Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الرَتْع**: oburlukla yemektir; denir: **رَتَعَ يَرْتَع رَتْعاً ورِتَاعاً**. Ve **الرَّتَّاع**: develeriyle verimli otlakları takip eden kimsedir.

Şemmer dedi: Denir: **أرض مُرْتِعَة**; o, doyumdan dolayı malı (hayvanı) tamah etmiş olandır. Ve **أرتع المالُ** ve **أرتَعَت الأرضُ**; ve **غيثٌ مُرْتِع**: bolluk sahibi. Ve onların “Falan **يرتع**” sözü; Ebû Bekir dedi: manası: O, bolluk içindedir; istediği bir şeyi yoksun kalmaz.

Ebû Ubeyde dedi: “( **يَرْتَعْ** )”ın manası: eğlenir. Ve dedi ki, sözünün manasında: yani eğlenir ve nimet içinde olur. Başkası dedi: manası: koşar ve yayılır. Ve denildi: “( **أَرْسِلْهُ مَعَنَا غَداً يَرْتَعْ وَيَلْعَبْ** )” sözünün manası: yer. Şu sözle delil getirdi:
وحبيب لي إذا لاقيته
وإذا يخلو له لحمي رَتَعْ

Manası: onu yedi. **( نرتع )**’ı **النون** ile okuyan, “develerimiz otlansın”ı kastetti: develerimiz otlanır:

**تعر** : Leys onu ihmal etti. Ebû Ubeyd, Ümeyyî’den rivayet etti: **جُرْح تغار** ( **بالغين** ) kan ondan akıp durduğu zaman.

Ebû Ubeyd dedi: Başkası dedi: **جُرْحٌ نَعَّار** ( **بالنون والعين** ).

Dedim: Herat’ta Arap dili ehlinden birden fazlasını işittim; **( تغار ) بالغين**’in tashîf olduğunu iddia ediyorlardı. Bunun üzerine, **( كتاب أبي عُمَر الزاهد )**’de Ebû’l-Abbâs’tan, İbnü’l-A‘râbî’den bir rivayet okudum: dedi: **جُرْحٌ تَعّار** ( **بالتاء والعين** ) ve **تَغّار** ( **بالتاء والغين** ) ve **نَعّار** ( **بالنون والعين** ) bir manadadır; o, durmayan (kanı kesilmeyen)dir. Böylece onların hepsini lugatlar kıldı ve sahih saydı. **العين** ve **الغين**, **تعّار** ve **تغّار**da birbirinin yerine geçti; onların “**العَبِيثة**” ve “**الغبِيثة**” demeleri gibi; bir manada.

Dedim: **تِعَار**: Kays diyarında bir dağın adıdır. Lebîd onu zikretti:
إلاّ يرمرم أو تِعَار

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **التعَر**: savaşın tutuşmasıdır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D8%B1/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب العين والتاء وما يثلثهما)
(عتد) العين والتاء والدال أصلٌ واحدٌ يدلُّ على حضورٍ وقُرب. قال الخليل: تقول عَتُدَ الشّيءُ، وهو يعتُد عَتاداً، فهو عَتيدٌ حاضر. قال: ومن ذلك سمِّيت العتيدة: التي يكون فيها الطِّيب والأدهان. ويقال للشَّيء المعْتَد: إنّه لعتيد، وقد أعتدْناه، وهيَأناه لأمرٍ إنْ حَزَب. وجمع العَتَاد عُتُدٌ وأعْتِدة. قال النّابغة:
عَتَادَ امرئٍ لا ينقُضُ البُعدُ هَمَّه *** طَلُوبِ الأعادِي واضحٍ غيرِ خاملِ([1])
قال الخليل: يقولون هذا الفرس عَتَدٌ، أي مُعَدّ متى شاء صاحبهُ رَكِبَه، الذَّكرُ والأنثى فيه سواء. قال سلامة بن جندل:
بكل مُحنَّبٍ كالسِّيدِ نَهْدٍ *** وكُلِّ طُوَالةٍ عَتَدٍ مِزَاقِ([2])

فأمَّا العَتُود فذكَرَ الخليلُ فيه قياساً صحيحاً، وهو الذي بَلغ السِّفادَ. فإن كان كذا فكأنَّه شيءٌ أُعِدّ للسِّفاد، والجمع عِدَّان على وزنِ فِعْلان، وكان الأصل عِتْدَان فأُدغمت التاء في الدال. قال الأخطل:
واذكر غَدَانَةَ مزَنَّمة  *** من الحَبَلَّقِ تُبنَى حولَها الصِّيَرُ([3])
(عتر) العين والتاء والراء أصلٌ صحيح يدلُّ على معنيين، أحدهما الأصل والنِّصاب، والآخر التفرُّق.
فالأوُّل ما ذكره الخليل أن عِتْرَ كلِّ شيء: نصابه. قال: وعِتْرَةُ المِسْحاةِ: خشبتها التي تسمَّى يَدَ المسحاة. قال: ومن ثَمَّ قيل: عترة فلان، أي مَنْصِبه. وقال أيضاً: هم أقرباؤه، مِن ولدِه وولدِ ولده وبني عمِّه. هذا قولُ الخليل في اشتقاق العِتْرَة، وذكر غيرُه أنَّ القياسَ في العِترة ما نذكره من بعد.
والأصل الثاني: العِتْر، قال قومٌ: هو الذي يقال له: المَرْزَنْجُوش. قال: وهو لا ينبُت إلاّ متفرِّقاً. قال: وقياس عِترة الإنسان من هذا، لأنهم أقرباؤه متفرِّقي الأنساب، هذا من أبيه وهذا من نسله كولده. وأنشد في العِتْر:
فما كنتُ أخشَى أن أُقِيمَ خِلافهم  *** لستّةِ أبياتٍ كما ينبت العِتْرُ([4])
فهذا يدلُّ على التفرُّق، وهو وجهٌ جميل في قياس العِترة.
ومما يُشبهه عِتْرُ المسك، وهي حَصاةٌ تكون([5]) متفرِّقة فيه. ولعلَّ عِتْرُ المِسك أن تكون عربيَّة صحيحة فإِنَّها غير بعيدة مما ذكرناه، ولم نسمَعْها من عالم.
ومن هذا الأصل قولهم: عَتَرَ الرُّمحُ فهو يَعْتِرُ عَتراً وعَتَرَاناً، إذا اضطَرَبَ وترأَّدَ في اهتزاز. قال:
* وكلّ خطّيٍّ إذا هُزَّ عَتَرْ([6]) *
وإنما قلنا إنّه من الباب لأنّه إذا هُزّ خيّل أنّه تتفرّق أجزاؤه. وهذا مشاهَد، فإن صحَّ ما تأوَّلناه وإلاّ فهو من باب الإِبدال يكون من عَسَل، وتكون التاء بدلاً من السين والرَّاءُ بدلاً من اللام.
وممّا يصلح حملُه على هذا: العَتيرة؛ لأنَّ دَمها يُعْتَر، أي يُسَالُ حتى يتفرَّق. قال الخليل: العاتر: الذي يَعْترُ شاةً فيذبحُها، كانوا يفعلون ذلك في الجاهليَّة، يذبحُها ثم يصبُّ دمَها على رأس الصَّنَم، فتلك الشَّاةُ هي العَتيرة والمعتورة، والجمع عتائر. وكان بعضُهم يقول: العتير هو الصنم الذي تُعْتَرُ لـه العتائر في رَجب. وأنشد لِزُهير:
فَزَلَّ عنها وأوفَى رأسَ مَرقَبةٍ  *** كمَنْصَبِ العِتْر دَمَّى رأسه النُّسُكُ([7])
فإن كان صحيحاً هذا فهو من الباب الأوّل، وقد أفصح الشاعر بقياسه حيث قال:
* كمنصب العِتْرِ دَمَّى رأسَه النُّسكُ *
(عتق) العين والتاء والقاف أصل صحيح *يجمع معنى الكرم خِلْقةً وخُلُقاً، ومعنى القِدَم. وما شذَّ من ذلك فقد ذُكِر على حدة.
قال الخليل: عَتَق العبد يَعْتِق عَتاقاً وعَتاقةً وعُتوقاً، وأعتقه صاحبُه إعتاقاً. قال الأصمعيّ: عَتَق فلانٌ بعد استعلاجٍ، إذا صار رقيقَ الخِلْقة بعد ما كان جافياً. ويقال: حلف بالعَتَاق، وهو مولى عَتَاقةٍ. وصار العبد عتيقاً. ولا يقال عاتق في موضع عتيق([8]) إلاّ أن تنوى فعلهُ في قابل، فتقول عاتقٌ غداً. وامرأة عتيقةٌ حُرَّةٌ من الأمُوَّة([9]) . وامرأةٌ عتيقة أيضاً، أي جميلة كريمة. وفرس عتيق: رائع بيِّن العِتْق، وثوب ناعمٌ عتيق. والعتيق أيضاً: الكريم من كلِّ شيء. وقد عَتَق وعَتُق، إذا أتَى عليه زمن.
قال الخليل: جاريةٌ عاتق، أي شابّة أوّلَ ما أدركت. قال ابنُ الأعرابيِّ: إنما سمِّيت عاتقاً لأنّها عَتَقت من الصِّبا وبلغت أنْ تَدَرَّع. قالوا: والجوارح من الطير عِتاقٌ لأنّها تصيد ولا تصاد، فهي أكرمُ الطَّير([10]) ، وكأنّها عتَقت أن تُصاد، وذلك كالبازِي وما أشبهه. قال لبيد:
فانتضَلْنا وابنُ سلمى قاعدٌ  *** كعَتيق الطَّيرِ يُغضِي ويُجَلّ([11])
قال أبو عبيد: أعتقت المالَ فعَتق، أي أصلحتُه فصَلَح. ويقال: عَتَقت الفرسُ، إذا سَبَقت.
قال الأصمعيّ: وكنت بالمِرْبد فأُجرِيَ فَرَسان، فقال أعرابيّ: هذا أوَان([12]) عَتَقت الشَّقْراء، أي سبقت. ويقال: فلانٌ مِعتاقُ الوَسِيقة، إذا طرد طريدةً أنجاهَا وسَلِمَ بها. ويقال: ما أبْيَنَ العِتْق في وجه فلانٍ، أي الكرم.
قال الخليل: البيت العتيق: الكعبة، لأنّه أوّلُ بيتٍ وُضِع للنّاس. قال الله تعالى:﴿ولْيَطَّوَّفُوا بالبَيْتِ الْعَتِيقِ﴾ [الحج 29]. ويقال: سمِّي بذلك لأنّه أُعِتقَ من الغَرَق أيّامَ الطُّوفان فرُفع. ويقال أُعتِق من الحبشة عامَ الفيل ويقال: أُعتِقَ من أنْ يدَّعِيَه أحدٌ فهو بيتُ الله تعالى.
قال أبو عبيدة: من أمثالهم: "لولا عِتْقُه لقد بلى"، يقال ذلك للرَّجل إذا ثَبَتَ ودام. وقال الخليل: العاتق من الطَّير فوقَ النَّاهض. وقال الأصمعيّ: يقال أخذ فرْخ قطاة عاتقاً، إذا استقلَّ وطار. ونرى أنّه من عَتَقت الفرسُ.
قال أبو حاتم: طيرٌ عاتِق، إذا كان فوقَ النَّاهض، لأنَّه قد خرج عن حد الزقّ([13]) . فأما العاتق من الزِّقاق فهو الواسع الجيِّد، وهذا على معنى التَّشبيه بالشيء الكريم. قال لبيد:
أُغلِي السِّباءَ بكلِّ أدكَنَ عاتقٍ  *** أو جَونةٍ قُدِحَتْ وفُضَّ خِتامُها([14])
وقال الخليل: شرابٌ عاتقٌ، أي عتيق. قال أبو زُبَيد([15]) :
لا تَبعدَنَّ إداوةٌ مطروحة  *** كانت زماناً للشَّرَاب العاتق
ويقال للبِئر القديمة عاتقة([16]) . والخمر العتيقة: التي عُتّقَت زماناً حتى عَتَقت. قال الأعشى:
وسبيئةٍ ممَّا تُعَتِّقُ بابلٌ  *** كدم الذَّبيحِ سلبتُها جِريالَها([17])
قال بعضهم: العاتق في وصف الخمر التي لم تُفَضَّ ولم تُبزَل، ذَهَبَ إلى الجارية العاتق التي لم تَبِنْ عن أبويها. ويقال: بل الخمر العاتق من القِدم، وكلُّ شيء تقادَمَ فهو عاتق وعتيق. قال ابنُ الأعرابيّ: كلُّ شيء بلغ إنَاهُ فقد عَتَق، وسمِّي العبدُ عتيقاً لأنَّهُ بلغَ غايَته. فأمّا قولُ عنترة:
كَذَبَ العتيقُ وماءُ شنٍّ باردٌ  *** إن كنتِ سائلتِي غبوقاً فاذهَبِي([18])
فقال قوم: إنَّه نوعٌ من التَّمر العتيق. ومعنى كَذَب، أي عليك بهذا النَّوع. ويقال بل العتيق: الماء؛ وسمِّيَ بذلك لأنَّه أجلُّ الأشربة، وفيه الحياة.
ومن القِدَم الذي ذكرناه قولُهم: عَتُقَتْ عليه يمينٌ، أي قَدُمَت ووجَبَت. قال:
عليَّ أَلِيَّةٌ عتقَتْ قديماً  *** فليس لها وإن طُلبِت مَرَامُ([19])
ويقال لكلِّ كريمٍ عتيق.
ومما شذَّ عن هذا الأصل: عاتقا الإنسان، وهما ما بين المَنكِبَين والعُنق، والجمع العواتق. ويقال العاتق يذكَّر ويؤنَّث. وقال الأصمعيُّ: يقال فلانٌ أمْيَل العاتق *إذا كان موضعُ الرداء منه معوَّجاً. وقال في تأنيث العاتق:
لا صُلحَ بيني فاعلمُوه ولا  *** بينكم ما حَمَلَتْ عاتقي([20])
سَيفي وما كُنَّا بنجدٍ وما  *** قَرْقَرَ قُمْرُ الوادِ بالشَّاهقِ
قال ابن الأعرابيّ: العاتق: القَوس التي تغيَّر لونها واسودَّت، وهذا أيضاً من القِدَم راجعٌ إلى الباب الأوّل.
(عتك) العين والتاء والكاف أصلٌ صحيح يدلُّ على قريبٍ من الذي قبله، وليس ببعيدٍ أن يكونَ من باب الإبدال، وهو من الإقدام والقِدَم.
قال الخليلُ وغيره: عَتَك فلانٌ [بفلانٍ([21]) ]، إذا أقْدَمَ عليه ضرباً لا يُنهنِهُه شيء. قال الأصمعيُّ: هو أن يَحمِلَ عليه حملةَ أخْذٍ وبَطْش. قال الخليل: عَتَكَ الرّجُل يَعْتِك عَتْكاً وعُتُوكاً، إذا ذَهَب في الأرض. والقوس العاتكة طالَ عليها العهدُ حتَّى احمرَّت. قال الهذلي([22]) :
وصَفراء البُرايةِ عُودِ نَبْعٍ  *** كوَقْف العاجِ عاتكة [اللِّيَاطِ([23]) ]
[وامرأة عاتكة]، إذا كانت متضمِّخة بالخَلَوق. ومنه عَتَكتِ القوس. قال الخليل: يقال لكلِّ كريم عاتك، أي قديم. وأصله من عَتَكت القَوس.
(عتل) العين والتاء واللام أصلٌ صحيح يدلُّ على شِدّةٍ وقوّة في الشَّيء. من ذلك الرّجل العُتُلّ، وهو الشَّديد القويَّ المصحَّح الجِسم؛ واشتقاقُه من العَتَلة التي يُحفَر بها. والعَتَلة أيضاً: الهِراوة الغليظة من الخشَب، والجمع عَتَل. وقال:
وأينما كنتَ من البلادِ  ***
فاجتنبَنَّ عُرَّمَ الذُّوّادِ
وضَربَهم بالعَتَل الشِّدادِ
ومن الباب العَتْل، وهو أن تأخذ بتَلبيب الرّجُل فتَعتِله، أي تجرّه إليك بقوّة وشدّة. قال الله تعالى: ﴿خُذُوهُ فَاعْتِلُوهُ إِلَى سَواءِ الجَحِيمِ([24])﴾ [الدخان 47]. ولا يكون عَتْلاً إلاّ بجفاءٍ وشِدّة. وزعم قومٌ أنّهم يقولون: لا أنعتِل معك: أي لا أنقاد معك.
(عتم) العين والتاء والميم أصلٌ صحيح يدلُّ على إبطاء في الشَّيء أو كفٍّ عنه. قال الخليل: عَتَّم الرجل يُعَتِّم، إذا كفَّ عن الشيء بعد المضيِّ فيه، وعَتَم يَعْتم. وحملتُ على فُلانٍ فما عتَّمت أن ضربتُه، أي ما نَهنَهت وما نكَلت وما أبطأت. وفي الحديث: أنّ رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم غرس كذا وَدِيّةً [فما عتَّمَتْ منها وَدِيَّة([25]) ]، أي ما أبطأت، حتّى عَلِقت. وقال:
* مجامع الهام ولا يُعْتَمُ *
أي لا يُمْهَل ولا يُكَفّ. وقال:
ولستُ عن القِرن الكميِّ بعاتمِ *** ولستُ بوَقَّافٍ إذا الخَيلُ أحجمت
قال: والعَتَمة هو الثُّلث الأوّل من اللَّيل بعد غيبوبة الشَّمسِ والشَّفَق. يقال: أعْتَمَ القومُ، إذا صاروا في ذلك الوقت. وجاء الضَّيفُ عاتماً، أي مُعْتِماً في تلك السَّاعة.
ومما شذَّ عن هذا الباب العتم([26]) : الزَّيتون البرّيّ. قال النابغة([27]) :
[تَستَنُّ بالضَّرْوِ من بَراقِشَ أو *** هَيلانَ أو ناضرٍ من العتمِ([28]) ]
 (عتو) العين والتاء والحرف المعتل أصلٌ صحيح يدلُّ على استكبار. قال الخليل وغيرُه: عتَا يَعتُو عتُوَّاً: استكَبَر. قال الله تعالى: ﴿وعَتَوْا عُتُوَّاً كَبِيراً﴾  [الفرقان 21]. وكذلك يعتُو عِتِياً، فهو عاتٍ، والملك الجبَّار عاتٍ، وجَبابِرةٌ عُتاة. قال:
* والناس يعتُون على المُسلَّطِ *
ويقال: تَعَتَّى فلانٌ وتعتّت فلانة، إذا لم تُطِع. قال العجَّاج:
الحمد لله الذي استقلَّتِ  *** بأمره السّماءُ واطمأنّتِ
* بأمره الأرضُ فما تَعتَّتِ([29]) *
أي ما عصَتْ.
(عتب) العين والتاء والباء أصلٌ صحيح، يرجع كله إلى الأمر فيه بعضُ الصُّعوبة من كلامٍ أو غيره. من ذلك العَتَبة، وهي أسكُفَّة الباب، وإنَّما سمِّيت بذلك لارتفاعها عن المكان المطمئنّ السَّهل. وعَتَبات الدُّرْجة: [مَرَاقيها]، كلُّ مِرقاةٍ من الدُّرْجة عتَبة. ويشبّه بذلك العتَباتُ تكون في الجبال، والواحدة عَتَبة، وتجمع أيضاً على عَتَب. وكلُّ شيء جَسَا وجفا فهو يشتقُّ له هذا اللفظ، يقال فيه عَتَبٌ، إذا اعتراه ما يغيِّره عن الخُلوص. قال:
فما في حُسْن طاعتِنا  *** ولا في سَمْعِنا عَتَب([30])
وقال في وصف سيف:
* مُجرّبَ الوَقعِ غيرَ ذي عَتَبِ([31]) *
أي غير ملتوٍ عن الضَّريبة ولا نابٍ عنها.
 ويقولون: حُمِل فلانٌ على عَتَبةٍ كريهة* وعَتَب كريه من بلاءٍ وشرّ.
قال المتلمَّس:
* يُعْلَى على العَتَب الكريهِ ويُوبَسُ([32]) *
ويقال للفحَل المعقول أو الظَّالع إذا مَشَى على ثلاثِ قوائم كأنّه يَقفِز: عَتَب عَتَباناً([33]) . قال الخليل: وهذا تشبيهٌ، كأنّه يمشي على عتبات الدّرجةِ فينزُو من عَتبةٍ إلى عتبة. ويقال عتِّب لنا عَتبةً، أي اتَّخذْها.
ومن الباب، وهو القياسُ الصحيح: العَتْب: المَوْجِدة. تقول: عَتَبتُ على فلان عَتْباً ومَعْتَِبَة، أي وَجَدْت عليه. ثم يشتقّ منها فيقال: أعتَبَني، أي ترك [ما كنت([34]) ] أجد عليه ورجع إلى مَسَرَّتي([35]) ؛ وهو مُعْتِب راجعٌ عن الإساءة. وأنشد:
عتبتُ على جُمْلٍ ولستُ بشامتٍ *** بجُملٍ وإن كانت بها النّعلُ زلَّتِ
ويقولون: أعطانِي العُتْبَى، أي أعتَبني. ولك العُتْبَى، أي أعطيتك العتبَى. والتعتُّب، إذا قال هذا وهذا يَصِفان الموجِدة([36]) . وكذلك المعاتبة، إذا لامك واستزادك قلت عاتِبْني. قال:
إذا ذهب العتابُ فليس حُبٌّ *** ويبقى الحبُّ ما بقي العتابُ([37])
ويقال للرّجُل إذا طَلب أنْ يُعتَب: قد استَعتَب. قال أبو الأسود:
فعاتبتُه ثم راجعته  *** عتاباً رقيقاً وقولاً أصيلا
فألفيتُه غيرَ مستعتبٍ  *** ولا ذاكِرَ اللهَِ إلاّ قليلا([38])
وقال بعضهم: ما رأيت عند فلان عُتْباناً، إذا أردت أنّه أعتبك ولم تر لذلك بَياناً.
--------------ـــ
([1]) ديوان النابغة 64، من قصيدة ليست من مرويات الأصمعي.
([2]) البيت مما لم يرو في ديوان سلامة. وأنشده في اللسان (عتد) براوية "نزاق" بالنون، وكلاهما صحيح. والمزاق والنزاق: السريع، ويقالان أيضاً للسريعة بلفظهما.
([3]) ديوان الأخطل 111 واللسان (عتد، صبر، حبلق).
([4]) البيت للبريق الهذلي، كما في ديوان الهذليين (3: 59) واللسان (خلف، عتر). وذكر في بقية أشعار الهذليين أن قصيدة البيت يرويها الأصمعي لعامر بن سدوس. ويروى: "وما كنت أخشى أن أعيش خلافهم" كما في اللسان (خلف)؛ وفي (عتر) وديوان الهذليين: "بستة أبيات".
([5]) في الأصل: "فتكون".
([6]) وكذا أنشده في اللسان (عتر) وللعجاج في ديوانه 18:
* في سلب الغاب إذا هز عتر *
([7]) ديوان زهير 178، وفي اللسان (عتر): "كناصب العتر"، ثم قال: "ويروى: كمنصب العتر، يريد كمنصب ذلك الصنم أو الحجر الذي يدمي رأسه بدم العتيرة".
([8]) في الأصل: "عتق".
([9]) الأموة كالأبوة، مصدر أمت المرأة وأميت وأموت، أي صارت أمة.
([10]) في الأصل: "إكرام الطير".
([11]) ديوان لبيد 16 طبع 1881 واللسان (عتق، جلا).
([12]) في الأصل: "هذا وان".
([13]) أي أن يزقه أبواه. وفي الأصل: "الرق".
([14]) البيت من معلقته المشهورة.
([15]) يروى البيت التالي لعبد الرحمن بن أرطاة بن سيحان المحاربي، أو هو عبد الرحمن بن سيحان المحاربي. انظر الأغاني (1: 76-78) تجد قصة الشعر.
([16]) لم أجد بهذا اللفظ إلا قولهم: "العاتقة من القوس مثل العاتكة، وهي التي قدمت واحمرت".
([17]) ديوان الأعشى 23 واللسان (جرل، عتق) وقد سبق في (جرل).
([18]) ديوان عنترة 24 واللسان (كذب، عتق)، وقيل: إن البيت من أبيات لخزز بن لوذان السدوسي، رواه صاحب اللسان في (عتق).
([19]) لأوس بن حجر في ديوان 24 واللسان (عتق).
([20]) البيتان لأبي عامر، جد العباس بن مرداس، كما في اللسان (عتق)، وأنشدهما في إصلاح المنطق 399.
([21]) التكملة من اللسان.
([22]) هو المتنخل الهذلي. ديوان الهذليين (2: 26).
([23]) هذه الكلمة ساقطة من الأصل. وفي الديوان: "فرع نبع". قال السكري: "ويروى: وصفراء البرية غير خلط".
([24]) قرأ بضم التاء ابن كثير ونافع وابن عامر ويعقوب، ووافقهم ابن محيصن والحسن. وقرأ الباقون بكسر التاء. إتحاف فضلاء البشر 389 واللسان (عتل).
([25]) التكملة من اللسان (عتم).
([26]) يقال بضم وبضمتين، وبالتحريك.
([27]) هو النابغة الجعدي، اللسان (ضرو، برقش، هيل، عتم) والأغاني (6: 64) ومعجم البلدان(براقش، هيلان). وانظر الحيوان (5: 453).
([28]) التكملة من المراجع المتقدمة وأمالي القالي (1: 173) .
([29]) الأشطار مفتح أرجوزة له في ديوانه 5. والشطر الأخير في اللسان (عتا).
([30]) أنشده في اللسان (عتب).
([31]) صدره كما في اللسان (عتب):  * أعددت للحرب صارماً ذكراً *
([32]) أنشد هذا العجز في اللسان (عتب) بدون نسبة، وليس في ديوان المتلمس. على أن في الديوان أبياتاً من هذا الوزن والروي وليس هو بينها.
([33]) ويقال "عتباً" أيضاً، "وتعتاباً".
([34]) التكملة من اللسان.
([35]) في الأصل: "مدتي". وفي المجمل: "وأعتبني فلان، إذا عاد إلى مسرتي راجعاً عن الإساءة".
([36]) في الأصل: "نصفان الموجدة"، تحريف. وفي اللسان: "والتعتب والتعاتب والمعاتبة: تواصف الموجدة".
([37]) قبله في اللسان (عتب):
أعاتب ذا المودة من صديق  *** إذا ما رابني منه اجتناب
([38]) اللسان (عتب) والخزانة (4: 554) وسيبويه (1: 85) وأمالي ابن الشجري (1: 383) والأغاني (11: 107) وشرح شواهد المغني 316.

ـ

##### Türkçe

( **باب العين والتاء وما يثلثهما** )
( **عتد** ) **العين** ve **التاء** ve **الدال** tek bir asıldır; bir hazır bulunmaya ve yakınlığa delâlet eder. Halîl dedi: **عَتُدَ** şey; ve o **يعتُد** **عَتاداً**; o hâlde o **عَتيدٌ**: hazır. Dedi: Ve bundan dolayı **العتيدة** adlandırıldı: içinde güzel koku ve yağlar bulunan (şey). Ve **المعْتَد** şeye denir: “O, elbette **عتيد**dir”; ve biz onu **أعتدْناه** (hazırladık) ve onu bir iş için hazırladık, eğer (iş) bastırırsa. Ve **العَتَاد**’ın çoğulu **عُتُدٌ** ve **أعْتِدة**’dir. Nâbiga dedi:
عَتَادَ امرئٍ لا ينقُضُ البُعدُ هَمَّه *** طَلُوبِ الأعادِي واضحٍ غيرِ خاملِ([1])
Halîl dedi: “Bu at **عَتَدٌ**” derler; yani sahibi ne zaman isterse biner; erkekte ve dişide bunda eşittir. Selâme b. Cendel dedi:
بكل مُحنَّبٍ كالسِّيدِ نَهْدٍ *** وكُلِّ طُوَالةٍ عَتَدٍ مِزَاقِ([2])

**العَتُود**’a gelince: Halîl onda sahih bir kıyas zikretti; o, **السِّفادَ**’a ulaşmış olandır. Eğer böyle ise, sanki o, **السِّفاد** için hazırlanmış bir şeydir; çoğulu **عِدَّان**dır, **فِعْلان** vezni üzeredir; aslında **عِتْدَان** idi de **التاء** **الدال**’a idğam edildi. Ahtal dedi:
واذكر غَدَانَةَ مزَنَّمة  *** من الحَبَلَّقِ تُبنَى حولَها الصِّيَرُ([3])
( **عتر** ) **العين** ve **التاء** ve **الراء** sahih bir asıldır; iki mânaya delâlet eder: birincisi asıl ve **النِّصاب**; diğeri dağılma.
Birincisi: Halîl’in zikrettiği şudur: Her şeyin **عِتْرَ**’ı: onun **نصابه**’dır. Dedi: **المِسْحاةِ**’nin **عِتْرَةُ**’si: onun, **يَدَ المسحاة** diye adlandırılan tahtasıdır. Dedi: Bundan dolayı “Falanın **عترة**’si” denildi; yani onun **مَنْصِبه**. Yine dedi: Onlar onun yakınlarıdır; çocuğundan, çocuğunun çocuğundan ve amcaoğullarından. Bu, **العِتْرَة**’nin اشتقاقı hakkında Halîl’in sözüdür; başkası ise, **العِترة** hakkında kıyasın, sonra zikredeceğimiz şey olduğunu söyledi.
İkinci asıl: **العِتْر**. Bir kavim dedi: O, kendisine **المَرْزَنْجُوش** denilen şeydir. Dedi: O, ancak dağınık olarak biter. Dedi: İnsanın **عِترة**’sinin kıyası da bundandır; çünkü onlar onun yakınlarıdır, nesebleri dağınıktır: bu, babasındandır; bu da neslindendir, çocuğu gibi. **العِتْر** hakkında şu beyit okundu:
فما كنتُ أخشَى أن أُقِيمَ خِلافهم  *** لستّةِ أبياتٍ كما ينبت العِتْرُ([4])
Bu, dağılmaya delâlet eder; ve bu, **العِترة**’nin kıyasında güzel bir veçhedir.
Buna benzeyen şeylerdendir: **عِتْرُ المسك**; o, onda dağınık bulunan bir çakıl taşıdır. Ve belki **عِتْرُ المِسك** sahih bir Arapça olabilir; çünkü zikrettiğimiz şeye uzak değildir; fakat onu bir âlimden işitmedik.
Ve bu asıldandır onların sözü: **عَتَرَ الرُّمحُ**; o hâlde o **يَعْتِرُ** **عَتراً** ve **عَتَرَاناً**; eğer titrer ve sallanırsa, bir sarsıntı içinde. Dedi:
* وكلّ خطّيٍّ إذا هُزَّ عَتَرْ([6]) *
Biz ancak onu bu bâbdan saydık; çünkü o sarsılınca, sanki parçaları dağılır gibi hayal edilir. Bu gözlemlenendir. Eğer te’vil ettiğimiz sahih ise (böyledir); değilse o, **الإِبدال** bâbındandır: **عَسَل**’den olur; **التاء** **السين**’in bedeli olur; **الرَّاءُ** da **اللام**’ın bedeli olur.
Buna hamledilmesi uygun olan şeylerdendir: **العَتيرة**; çünkü onun kanı **يُعْتَر**; yani akıtılır, ta ki dağılsın. Halîl dedi: **العاتر**: bir koyunu **يَعْترُ** edip kesen kimsedir; câhiliyede bunu yaparlardı: onu keser, sonra kanını putun başına dökerdi; işte o koyun **العَتيرة** ve **المعتورة**’dur; çoğulu **عتائر**’dir. Ve bazısı derdi: **العتير**; Receb’de kendisi için **العتائر**’in **تُعْتَرُ** edildiği puttur. Züheyr’den şu beyit okundu:
فَزَلَّ عنها وأوفَى رأسَ مَرقَبةٍ  *** كمَنْصَبِ العِتْر دَمَّى رأسه النُّسُكُ([7])
Eğer bu sahih ise, o, birinci bâbdandır; ve şair kıyasını açıkça ortaya koydu; şöyle dedi:
* كمنصب العِتْرِ دَمَّى رأسَه النُّسكُ *
( **عتق** ) **العين** ve **التاء** ve **القاف** sahih bir asıldır; yaratılışça ve huyca kerem mânasını ve eskilik mânasını toplar. Bundan şâz olan şey ise ayrıca zikredilmiştir.
Halîl dedi: **عَتَق** köle **يَعْتِق** **عَتاقاً** ve **عَتاقةً** ve **عُتوقاً**; ve sahibi onu **أعتقه** **إعتاقاً**. Asmaî dedi: **عَتَق** falan, **بعد استعلاجٍ**; eğer sert iken sonra yaratılışça ince (nâzik) olursa. Ve **بالعَتَاق** ile yemin etti denir; o, **عَتَاقةٍ**’nın mevlâsıdır. Ve köle **عتيقاً** oldu. **عتيق** yerinde **عاتق** denmez([8]); ancak onu gelecek için fiil olarak niyet edersen; o zaman “yarın **عاتقٌ**” dersin. Ve kadın **عتيقةٌ**: **الأمُوَّة**’den([9]) hür. Ve kadın **عتيقة** ayrıca: yani güzel, kerîm. Ve at **عتيق**: hayranlık uyandırıcı, **العِتْق**’ı açık. Ve yumuşak elbise **عتيق**. Ve **العتيق** ayrıca: her şeyden kerîm olan. Ve **عَتَق** ve **عَتُق**; eğer üzerinden zaman geçerse.
Halîl dedi: **جاريةٌ عاتق**; yani genç, ilk erginliğe eriştiği vakit. İbnü’l-A‘râbî dedi: O ancak **عاتق** diye adlandırıldı; çünkü o, çocukluktan **عَتَقت** etti ve zırh giymeye ulaşmış oldu. Dediler: Kuşlardan yırtıcılar **عِتاقٌ**’tır; çünkü avlarlar, avlanmazlar; o hâlde onlar kuşun en kerîmleridir([10]); ve sanki avlanmaktan **عتَقت** ettiler; bu da doğan ve benzeri gibidir. Lebîd dedi:
فانتضَلْنا وابنُ سلمى قاعدٌ  *** كعَتيق الطَّيرِ يُغضِي ويُجَلّ([11])
Ebû Ubeyd dedi: Malı **أعتقتُ** de o **عَتق** etti; yani onu ıslah ettim de düzeldi. Ve “At **عَتَقت** etti” denir; eğer geçti (yarışı kazandı) ise.
Asmaî dedi: Mırbed’de idim; iki at koşturuldu; bir bedevî dedi: “Bu, **عَتَقت** **الشَّقْراء**’nın vakti”([12]); yani geçti. Ve “Falan **مِعتاقُ الوَسِيقة**’dir” denir; eğer bir avı kovalar, onu kurtarır ve onunla selâmet bulursa. Ve “Falanın yüzünde **العِتْق** ne kadar açık” denir; yani kerem.
Halîl dedi: **البيت العتيق**: Kâbe’dir; çünkü insanlara konulan ilk evdir. Allah Teâlâ dedi: ﴿ولْيَطَّوَّفُوا بالبَيْتِ الْعَتِيقِ﴾ [الحج 29]. Ve denir: O, tufan günlerinde boğulmaktan **أُعِتقَ** edildiği için böyle adlandırıldı; böylece yükseltildi. Ve denir: Fil yılında Habeş’ten **أُعتِق** edildi. Ve denir: Birinin onu sahiplenmesinden **أُعتِقَ** edildi; o, Allah Teâlâ’nın evidir.
Ebû Ubeyde dedi: Onların darb-ı mesellerindendir: “**لولا عِتْقُه لقد بلى**”; bu, adam için söylenir; eğer sebat etmiş ve devam etmişse. Halîl dedi: Kuşlardan **العاتق**: **النَّاهض**’ın üstündedir. Asmaî dedi: “Keklik yavrusunu **عاتقاً** aldı” denir; eğer bağımsızlaşıp uçarsa. Ve biz, onun “At **عَتَقت** etti”den olduğunu görüyoruz.
Ebû Hâtim dedi: **طيرٌ عاتِق**; eğer **النَّاهض**’ın üstünde ise; çünkü o, **الزقّ**([13]) sınırından çıkmıştır. **الزِّقاق**’tan **العاتق** ise: geniş, iyi olandır; bu, kerîm şeye benzetme mânası üzeredir. Lebîd dedi:
أُغلِي السِّباءَ بكلِّ أدكَنَ عاتقٍ  *** أو جَونةٍ قُدِحَتْ وفُضَّ خِتامُها([14])
Halîl dedi: **شرابٌ عاتقٌ**; yani **عتيق**. Ebû Zübeyd([15]) dedi:
لا تَبعدَنَّ إداوةٌ مطروحة  *** كانت زماناً للشَّرَاب العاتق
Ve eski kuyuya **عاتقة** denir([16]). Ve **الخمر العتيقة**: zamanca **عُتّقَت** edilip de **عَتَقت** edinceye kadar (bekletilen)dir. A‘şâ dedi:
وسبيئةٍ ممَّا تُعَتِّقُ بابلٌ  *** كدم الذَّبيحِ سلبتُها جِريالَها([17])
Bazısı dedi: Şarap vasfında **العاتق**, henüz boşaltılmamış ve süzülmemiş olan (şarap)tır; bunu, anne-babasından ayrılmamış **الجارية العاتق**’a götürdü. Ve denir: Bilakis **الخمر العاتق** eskiliktendir; ve her şey eskirse o **عاتق** ve **عتيق**tir. İbnü’l-A‘râbî dedi: Her şey olgunluğuna ulaşırsa **عَتَق** etmiştir; ve köle **عتيق** diye adlandırıldı; çünkü o, gayesine ulaştı. **عنترة**’nin sözüne gelince:
كَذَبَ العتيقُ وماءُ شنٍّ باردٌ  *** إن كنتِ سائلتِي غبوقاً فاذهَبِي([18])
Bir kavim dedi: O, **العتيق** hurmasının bir türüdür. Ve **كَذَب**’in mânası: “Üzerine (bunu) al”dır. Ve denir: Bilakis **العتيق** sudur; ve o, içeceklerin en yücesi olduğu için böyle adlandırıldı; ve onda hayat vardır.
Zikrettiğimiz eskilikten onların sözü: “Üzerine bir yemin **عَتُقَتْ** etti”; yani eskidi ve vacip oldu. Dedi:
عليَّ أَلِيَّةٌ عتقَتْ قديماً  *** فليس لها وإن طُلبِت مَرَامُ([19])
Ve her kerîme **عتيق** denir.
Bu asıldan şâz olan şeylerdendir: insanın **عاتقا**’sı; ikisi, iki omuz ile boyun arasındadır; çoğulu **العواتق**. Ve **العاتق** müzekker de müennes de söylenir. Asmaî dedi: “Falan **أمْيَل العاتق**” denir; eğer ondan ridânın yeri eğri ise. Ve **العاتق**’ın müennesliğinde şöyle dedi:
لا صُلحَ بيني فاعلمُوه ولا  *** بينكم ما حَمَلَتْ عاتقي([20])
سَيفي وما كُنَّا بنجدٍ وما  *** قَرْقَرَ قُمْرُ الوادِ بالشَّاهقِ
İbnü’l-A‘râbî dedi: **العاتق**: rengi değişmiş ve kararmış yaydır; bu da eskiliktendir, birinci bâba döner.
( **عتك** ) **العين** ve **التاء** ve **الكاف** sahih bir asıldır; bir öncekinin yakınını gösterir; ve **الإبدال** bâbından olması uzak değildir; o, atılganlık ve eskiliktendir.
Halîl ve başkası dedi: **عَتَك** falan [**بفلانٍ**([21])]; eğer ona, hiçbir şeyin onu engellemediği bir vuruşla atılırsa. Asmaî dedi: O, ona bir yakalama ve kavrama hamlesiyle yüklenmektir. Halîl dedi: **عَتَكَ** adam **يَعْتِك** **عَتْكاً** ve **عُتُوكاً**; eğer yeryüzünde giderse. Ve **القوس العاتكة**: üzerinden zaman geçti de kızardı. Hüzeli([22]) dedi:
وصَفراء البُرايةِ عُودِ نَبْعٍ  *** كوَقْف العاجِ عاتكة [اللِّيَاطِ([23]) ]
[**وامرأة عاتكة**], eğer **الخَلَوق** ile kokulanmış ise. Ve ondan: yay **عَتَكت** etti. Halîl dedi: Her kerîme **عاتك** denir; yani eski. Aslı, “yay **عَتَكت** etti”dendir.
( **عتل** ) **العين** ve **التاء** ve **اللام** sahih bir asıldır; şeyde şiddete ve kuvvete delâlet eder. Bundan: **الرّجل العُتُلّ**; o, şiddetli, güçlü, bedeni sağlam olandır; onun اشتقاقı, kazılan **العَتَلة**’dendir. Ve **العَتَلة** ayrıca: ağaçtan kalın sopa; çoğulu **عَتَل**. Ve dedi:
وأينما كنتَ من البلادِ  ***
فاجتنبَنَّ عُرَّمَ الذُّوّادِ
وضَربَهم بالعَتَل الشِّدادِ
Bâbdandır: **العَتْل**; o, adamın yakasından tutup onu **تَعتِله** etmendir; yani onu kuvvet ve şiddetle kendine çekersin. Allah Teâlâ dedi: ﴿خُذُوهُ فَاعْتِلُوهُ إِلَى سَواءِ الجَحِيمِ([24])﴾ [الدخان 47]. Ve **عَتْلاً** ancak kabalık ve şiddetle olur. Bir kavim, onların “Seninle **لا أنعتِل**: yani seninle boyun eğmem” dediklerini iddia etti.
( **عتم** ) **العين** ve **التاء** ve **الميم** sahih bir asıldır; şeyde yavaşlamaya yahut ondan el çekmeye delâlet eder. Halîl dedi: **عَتَّم** adam **يُعَتِّم**; eğer bir şeyde ilerledikten sonra ondan el çekerse; ve **عَتَم يَعْتم**. Ve falana hamle ettim de onu vurmaktan **ما عتَّمت**; yani gevşemedim, çekinmedim, yavaşlamadım. Hadiste: Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم şöyle şöyle bir fidan dikti; [ondan bir fidan **فما عتَّمَتْ**([25])]; yani gecikmedi, ta ki tutundu. Ve dedi:
* مجامع الهام ولا يُعْتَمُ *
yani mühlet verilmez ve el çekilmez. Ve dedi:
ولستُ عن القِرن الكميِّ بعاتمِ *** ولستُ بوَقَّافٍ إذا الخَيلُ أحجمت
Dedi: **العَتَمة**; güneşin ve şafağın kaybolmasından sonra gecenin ilk üçte biridir. “Kavim **أعْتَمَ** etti” denir; eğer o vakitte olurlarsa. Ve misafir **عاتماً** geldi; yani o saatte **مُعْتِماً** olarak.
Bu bâbdan şâz olan şeylerdendir **العتم**([26]): yabani zeytin. Nâbiga([27]) dedi:
[تَستَنُّ بالضَّرْوِ من بَراقِشَ أو *** هَيلانَ أو ناضرٍ من العتمِ([28]) ]
 ( **عتو** ) **العين** ve **التاء** ve illetli harf sahih bir asıldır; büyüklük taslamaya delâlet eder. Halîl ve başkası dedi: **عتَا يَعتُو عتُوَّاً**: büyüklük tasladı. Allah Teâlâ dedi: ﴿وعَتَوْا عُتُوَّاً كَبِيراً﴾ [الفرقان 21]. Ve yine **يعتُو عِتِياً**; o hâlde o **عاتٍ**’dır. Ve zorba hükümdar **عاتٍ**’dır; ve zorbalara **عُتاة** denir. Dedi:
* والناس يعتُون على المُسلَّطِ *
Ve “Falan **تَعَتَّى** etti” ve “Falanca kadın **تعتّت** etti” denir; eğer itaat etmezse. Accâc dedi:
الحمد لله الذي استقلَّتِ  *** بأمره السّماءُ واطمأنّتِ
* بأمره الأرضُ فما تَعتَّتِ([29]) *
yani isyan etmedi.
( **عتب** ) **العين** ve **التاء** ve **الباء** sahih bir asıldır; hepsi, sözden veya başkasından bir miktar zorluk bulunan işe döner. Bundan: **العَتَبة**; o, kapının eşiğidir; o ancak, düz ve kolay yerden yüksek olduğu için böyle adlandırıldı. Ve merdivenin **عَتَبات**’ı: [basamakları]; merdivenin her basamağı bir **عتَبة**’dir. Ve bununla dağlarda bulunan **العتَبات** benzetilir; teki **عَتَبة**’dir; ayrıca **عَتَب** üzerine de toplanır. Ve her şey sertleşir ve kabalaşırsa, ona bu lafızdan اشتقاق yapılır; onda **عَتَبٌ** denir; eğer ona, onu safiyetten değiştiren bir şey arız olursa. Dedi:
فما في حُسْن طاعتِنا  *** ولا في سَمْعِنا عَتَب([30])
Ve bir kılıcın vasfında dedi:
* مُجرّبَ الوَقعِ غيرَ ذي عَتَبِ([31]) *
yani darbeye karşı eğrilmiş olmayan ve ondan geri duran olmayan.
Ve derler: Falan, kötü bir **عَتَبةٍ** üzerine yüklendi; ve belâ ve şerden kötü bir **عَتَب** (ile).
Mutelemmis dedi:
* يُعْلَى على العَتَب الكريهِ ويُوبَسُ([32]) *
Ve bağlı yahut topal aygıra, üç ayak üzerinde yürüyüp sanki sıçrıyormuş gibi yürürse: **عَتَب عَتَباناً**([33]) denir. Halîl dedi: Bu bir benzetmedir; sanki merdivenin basamakları üzerinde yürür; bir **عتبة**’den bir **عتبة**’ye sıçrar. Ve “Bize bir **عَتبةً** **عتِّب** et” denir; yani onu yap.
Bâbdandır; ve o sahih kıyastır: **العَتْب**: gücenme. Dersin: Falana **عَتَبتُ** **عَتْباً** ve **مَعْتَِبَة**; yani ona gücendim. Sonra ondan اشتقاق edilir de “Beni **أعتَبَني**” denir; yani [üzerinde bulduğum şeyi([34])] bıraktı ve sevinçime döndü([35]); o, kötülükten dönmüş **مُعْتِب**’dir. Ve şu beyit okundu:
عتبتُ على جُمْلٍ ولستُ بشامتٍ *** بجُملٍ وإن كانت بها النّعلُ زلَّتِ
Ve derler: Bana **العُتْبَى** verdi; yani beni **أعتَبني** etti. Ve “Senin için **العُتْبَى** vardır”; yani sana **العتبَى**yı verdim. Ve **التعتُّب**; eğer bu ve şu, gücenmeyi vasfederlerse([36]). Ve كذلك **المعاتبة**; eğer seni kınar ve senden artırmanı isterse, “Beni **عاتِبْني** et” dersin. Dedi:
إذا ذهب العتابُ فليس حُبٌّ *** ويبقى الحبُّ ما بقي العتابُ([37])
Ve adam için, **يُعتَب** etmeyi talep ederse: “**استَعتَب** etti” denir. Ebü’l-Esved dedi:
فعاتبتُه ثم راجعته  *** عتاباً رقيقاً وقولاً أصيلا
فألفيتُه غيرَ مستعتبٍ  *** ولا ذاكِرَ اللهَِ إلاّ قليلا([38])
Bazısı dedi: “Falanın yanında **عُتْباناً** görmedim”; eğer onun seni memnun ettiğini, fakat bunun için bir açıklık görmediğini kast edersen.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D8%B1/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ع ت ر
يقال‏:‏ سيف باتر ورمح عاتر وقد عتر إذا اضطرب وتراجع في اهترازه‏.‏
قال العجاج‏:‏ وكل خطّيٍّ إذا هزّ عتر وعترة النبي صلى الله عليه وسلم‏:‏ عبد المطلب وكل عمود تفرّعت منه الشعب‏:‏ فهو عترة وأغصان الشجرة عترتها‏:‏ عمود الشجرة‏.‏
وفي العين‏:‏ عترة الرجل‏:‏ أقرباؤه من ولده وولد ولده وبني عمه دنياً وفي حديث أبي بكر‏:‏ نحن عترة رسول الله وبيضته التي تفقأت عنه ويقال للمرد قوشة‏:‏ العترة وهي تنبت متفرقة‏.‏
قال‏:‏ وما كنت أخشى أن أقيم خلافهم لستة أبيات كما ينبت العتر

##### Türkçe

ع ت ر
Denilir: **سيف باتر** ve **رمح عاتر**; ve **عتر** (denilir) — sarsıldığı ve (kendini) savunmasında geri çekildiği zaman.
**العجاج** dedi: “Ve her **خطّيّ** (mızrak), sallanınca **عتر**.” Ve Peygamber’in (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) **عترة**’si: **عبد المطلب**; ve kendisinden dalların ayrılıp çoğaldığı her direk: o **عترة**’dir; ve ağacın dalları onun **عترة**’si: ağacın direği (gövdesi)dir.
Ve **العين**’de: adamın **عترة**’si: çocuğundan, çocuğunun çocuğundan ve amcaoğullarından yakın olan akrabalarıdır. Ve Ebû Bekir hadîsinde: “Biz, Resûlullah’ın **عترة**’siyiz ve ondan yarılıp çıkan onun yumurtasıyız.” Ve seyrek biten **قوشة** denilen (şeye): **العترة** denilir.
Dedi: “Ve ben, onların hilâfına altı beyit ile dikileceğimden korkmazdım; tıpkı **العتر**’in bitmesi gibi.”

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D8%B1/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

عتَرَ الرُّمْحُ وغيره يَعْتِر عَتْراً وعتَراناً: اشتدّ واضطرب واهتز؛ قال:
وكلّ خَطِّيٍّ إِذا هُزَّ عَتَرْ
والرُّمْحُ العاترُ: المضطرب مثل العاسِل، وقد عَتَرَ وعَسَلَ وعَرَتَ وعَرَصَ. قال الأَزهري: قد صح عَتَر وعرتَ ودلَّ اختلافُ بنائها على أَن كل واحد منها غير الآخر. وعَتَر الذكَرُِ يَعْتِر عَتْراً وعُتُوراً: اشتدّ إِنعاظُه واهتز؛ قال:
تقول إِذْ أَعْجَبَها عُتُورُه،
وغابَ في فقْرتِها جُذْمورُه:
أَسْتَقْدِرُ اللهَ وأَسْتَخِيرُه
والعُتُر: الفروجُ المُنْعِظة، واحدها عاتِرٌ وعَتُور. والعَتْر والعِتْر: الذَّكَر.
ورجل مُعَتَّر: غليظٌ كثير اللحم. والعَتَّار: الرجل الشجاع، والفرس القوي على السير، ومن المواضع الوَحْش الخشن؛ قال المبرد: جاء فِعْوَل من الأَسماء خِرْوعَ وعِتْوَر، وهو الوادي الخشن التربة. والعِتْر: العَتِيرة، وهي شاة كانوا يذبحونها في رجب لآلهتهم مثل ذِبح وذَبِيحة. وعَتَرَ الشاةَ والظبية ونحوهما يَعْتِرُها عَتْراً، وهي عَتِيرة: ذَبَحها. والعَتِيرةُ: أَول ما يُنْتَج كانوا يذبحونها لآلهتهم؛ فأَما قَوله: فخرّ صَرِيعاً مثلَ عاتِرَة النُّسُكْ
فإِنه وضع فاعلاً موضع مفعول، وله نظائر، وقد يكون على النسب؛ قال الليث: وإنما هي مَعْتُورةٌ، وهي مثل عِيشَة راضية وإِنما هي مَرْضِيّة. والعِتْر: المذبوح. والعِتْر: ما عُتِرَ كالذِّبْح. والعِتْرُ: الضم يُعْتَرُ له؛ قال زهير:
فَزَلّ عنها وأَوْفى رأْس مَرْقَبَةٍ،
كناصِبِ العِتْر دَمًى رأْسَه النُّسُكُ
ويروى: كمَنْصِب العِتْر؛ يريد كمنصب ذلك الصنم أَو الحجر الذي يُدَمَّى رأْسُه بدم العَتِيرة، وهذا الصنم كان يُقَرَّب له عِتْرٌ أَي ذِبْح فيذبح له ويُصيب رأْسه من دم العِتْر؛ وقول الحرث بن حِلِّزة يذكر قوماً أَخذوهم بذنب غيرهم:
عَنَناً باطلاً وظُلْماً، كما تُعْـ
ـتَرُ عن حَجْرة الرَّبِيضِ الظِّبَاءُ
معناه أَن الرجل كان يقول في الجاهلية: إِن بَلَغَتْ إِبلي مائة عَتَرْت عنها عَتِيرةً، فإِذا بلغت مائةً ضَنَّ بالغنم فصاد ظبياً فذبحه؛ يقول فهذا الذي تَسَلُوننا اعتراضٌ وباطل وظلم كما يُعْتَر الظبيُ عن رَبِيض الغنم. وقال الأَزهري في تفسير الليث: قوله كما تُعْتَر يعني العَتِيرة في رجب، وذلك أَن العرب في الجاهلية كانت إِذا طلب أَحدُهم أَمراً نَذَرَ لئن ظَفِرَ به ليذبَحَنَّ من غنمه في رجب كذا وكذا، وهي العَتائر أَيضاً ظَفر به فربما ضاقت نفسُه عن ذلك وضَنّ بغنمه، وهي الرَّبِيض، فيأْخذ عددَها ظباءً، فيذبحها في رجب مكان تلك الغنم، فكأَن تلك عتائرُه، فضرب هذا مثلاً، يقول: أَخَذْتمونا بذنبِ غيرِنا كما أُخِذَت الظباءُ مكانَ الغنم. وفي الحديث أَنه قال: لا فَرَعةَ ولا عَتِيرَلآ؛ قال أَبو عبيد: العَتِيرة هي الرَّجَبِيَّة، وهي ذبيحة كانت تُذْبَح في رجب يتَقَرَّب بها أَهلُ الجاهلية ثم جاء الإِسلام فكان على ذلك حتى نُسخَ بعد؛ قال: والدليل على ذلك حديث مخنف ابن سُلَيم قال: سمعت رسولُ الله، صلى الله عليه وسلم، يقول إِنّ على كل مسلم في كل عام أَضْحاةً وعَتِيرَةً؛ قال أَبو عبيد: الحديث الأَول أَصح، يقال منه: عَتَرْت أَعْتِرُ عَتْراً، بالفتح، إِذا ذَبح العَتِيرة؛ يقال: هذه أَيام تَرْجِيبٍ وتَعْتارٍ. قال الخطابي: العَتيرةُ في الحديث شاة تُذْبَح في رجب، وهذا هو الذي يُشْبِه معنى الحديث ويَلِيق بحكم الدِّين، وأَما العَتِيرة التي كانت تَعْتِرُها الجاهلية فهي الذبيحة التي كانت تُذْبَح للأَصنام ويُصَبُّ دَمُها على رأْسها. وعِتْرُ الشيء: نصابُه، وعِتْرةُ المِسْحاة: نِصابُها، وقيل: هي الخشبة المعترضة فيه يعتمد عليها الحافِرُ برجله، وقيل: عِتْرتُها خشبتُها التي تسمى يَدَ المِسْحاة.
وعِتْرةُ الرجل: أَقْرِباؤه من ولدٍ وغيرهِ، وقيل: هم قومُهُ دِنْياً، وقيل: هم رهطه وعشيرته الأَدْنَون مَنْ مَضى منهم ومَن غَبَر؛ ومنه قول أَبي بكر، رضي الله عنه: نحن عِتْرةُ رسولُ الله، صلى الله عليه وسلم، التي خرج منها وبَيْضَتُه التي تَفَقَأَتْ عنه، وإِنما جِيبَت العرَبُ عنّا كما جِيَبت الرحى عن قُطْبها؛ قال ابن الأَثير: لأَنهم من قريش؛ والعامة تَظُنُّ أَنها ولدُ الرجل خاصة وأَن عترة رسولُ الله، صلى الله عليه وسلم، ولدُ فاطمة، رضي الله عنها؛ هذا قول ابن سيده، وقال الأَزهري، رحمه الله، وفي حديث زيد بن ثابت قال: قال رسولُ الله، صلى الله عليه وسلم، إِني تارك فيكم الثَّقَلَينِ خَلْفي: كتابَ الله وعتْرتي فإِنهما لن يتفرّقا حتى يَرِدا عليّ الحوض؛ وقال: قال محمد بن إِسحق وهذا حديث صحيح ورفعَه نحوَه زيدُ بن أَرقم وأَبو سعيد الخدري، وفي بعضها: إِنِّي تاركٌ فيكم الثَّقَلْين: كتابَ الله وعِتْرَتي أَهلَ بيتي، فجعل العترة أَهلَ البيت. وقال أَبو عبيد وغيره: عِتْرةُ الرجل وأُسْرَتُه وفَصِيلتُه رهطه الأَدْنَون. ابن الأَثير: عِتْرةُ الرجل أَخَصُّ أَقارِبه. وقال ابن الأَعرابي: العِتْرة ولدُ الرجل وذريته وعِقُبُه من صُلْبه، قال: فعِتْرةُ النبي، صلى الله عليه وسلم، وولدُ فاطمة البَتُول، عليها السلام. وروي عن أَبي سعيد قال: العِتْرةُ ساقُ الشجرة، قال: وعِتْرةُ النبي، صلى الله عليه وسلم، عبدُ المطلب ولده، وقيل: عِتْرتُه أَهل بيته الأَقربون وهم أَولاده وعليٌّ وأَولاده، وقيل: عِتْرتُه الأَقربون والأَبعدون منهم، وقيل: عِتْرةُ الرجل أَقرباؤُه من ولد عمه دِنْياً؛ ومنه حديث أَبي بكر، رضي الله عنه، قال للنبي، صلى الله عليه وسلم، حين شاوَرَ أَصحابَه في أَسَارَى بدر: عتْرتُك وقَوْمُك؛ أَراد بِعِتْرتِه العباسَ ومن كان فيهم من بني هاشم، وبقومه قُرَيشاً. والمشهور المعروف أَن عتْرتَه أَهلُ بيته، وهم الذين حُرّمَت عليهم الزكاة والصدقة المفروضة، وهم ذوو القربى الذين لهم خُمُسُ الخُمُسِ المذكور في سورة الأَنفال.
والعِتْرُ، بالكسر: الأَصل، وفي المثل: عادَتْ إِلى عِتْرِها لَمِيس أَي رجعت إِلى أَصلها؛ يُضْرَب لمن رجع إِلى خُلُق كان قد تركه. وعِتْرة الثغر: دِقَّةٌ في غُروبِه ونقاءٌ وماءٌ يجري عليه. يقال: إِن ثغرها لذو أُشْرة وعِتْرةٍ. والعِتْرةُ: الرِّيقةُ العذبة. وعِتْرةُ الأَسنان: أُشَرُها. والعِتْرُ: بَقْلَةٌ إِذا طالت قطع أَصلها فخرج منه اللَّبن؛ قال البُرَيْق الهذلي:
فما كنتُ أَخْشَى أَن أُقِيمَ خِلافَهم،
لِستّة أَبياتٍ، كما نَبَتَ العِتْرُ
يقول: هذه الأَبيات متفرقة مع قلتها كتفرق العِتْر في مَنْبِته، وقال: لستة أَبيات كما نبت، لأَنه إِذا قُطع نبتَ من حواليه شُعَبٌ ست أَو ثلاث؛ وقال ابن الأَعرابي: هو نبات متفرق، قال: وإِنما بَكَى قومَه فقال: ما كنت أَخشى أَن يموتوا وأَبقى بين ستة أَبيات مثل نبت العِتْر؛ قال غيره: هذا الشاعرُ لم يَبْكِ قوماً ماتُوا كما قال ابن الأَعرابي، وإِنما هاجروا إِلى الشام في أَيام معاوية فاستأْجرهم لقتال الروم، فإِنما بَكَى قوماً غُيَّباً متباعدين؛ أَلا ترى أَن قبل هذا:
فإِن أَكُ شيخاً بالرَّجِيع وصِبْية،
ويُصْبِحُ قومِي دُونَ دارِهمُ مِصْر
فما كنت أَخشى . . . . . .
والعِتْر إِنما ينبت منه ست من هنا وست من هنالك لا يجتمع منه أَكثر من ست فشبّه نفسَه في بقائه مع ستة أَبيات مع أَهله بنبات العِتْر وقيل: العِتْر الغَضّ، واحدته عِتْرة، وقيل: العِتْرُ بقلةٌ، وهي شجرة صغيرة في جِرْم العرفج شاكةٌ كثيرة اللَبن، ومنَبْتُها نجدٌ وتهامة، وهي غُبَيراء فَطحاء الورق كأَن ورقها الدراهمُ، تنبت فيها جِراءٌ صغارٌ أَصغر من جِراء القطن، تؤكل جراؤها ما دامت غَضَّةً؛ وقيل: العِتْر ضرب من النبت، وقيل: العِتْر شجرِ صِغَار، واحدتها عِتْرةٌ، وقيل: العِتْر نبت ينبت مثل المَرْزَنْجوش متفرقاً، فإِذا طال وقُطِعَ أَصله خرج منه شَبِيهُ اللبن، وقيل: هو المَرْزَنْجوش، قيل: إِنه يُتَداوَى به؛ وفي حديث عطاء: لا بأْس للمُحْرِم أَن يَتَداوى بالسَّنا والعِتْر؛ وفي الحديث: أَنه أُهْدِي إِليه عتْرٌ فَسُرَّ بهذا النبت؛ وفي الحديث: يُفْلغُ رأْسي كما تُفْلغُ العِتْرةُ؛ هي واحدة العِتْرُ؛ وقيل: هو شجرة العرفج؛ قال أَبو حنيفة: العِتْرُ شجر صغار له جِرَاء نحو جِراء الخَشْحَاش، وهو المَرزَنجوش. قال: وقال أَعرابي من ربيعة: العِتْرةُ شُجَيرة تَرْتفعُ ذراعاً ذات أَغصان كثيرة وورق أَخضر مُدَوّر كورق التَّنُّوم، والعِتْرة: قثَّاء اللَّصَف، وهو الكَبَر، والعِتْرة: شجرة تنبت عند وِجَارِ الضّب فهو يُمَرّسُها فلا تَنْمِي، ويقال: هو أَذلُّ من عِتْرة الضّب.
والعِتْر المُمَسَّكُ: قلائدُ يُعْجَنَّ بالمسك والأَفاويهِ، على التشبيه بذلك. والعِتْرةُ والعِتُوارةُ: القطعة من المسك. وعِتْوَارة وعُتْوارة؛ الضمُّ عن سيبويه: حَيٌّ من كنانة؛ وأَنشد: مِن حَيٍّ عِتْوارٍ ومَنْ تَعَتْوَرا
قال المبرد: العَتْوَرةُ الشدة في الحرب، وبنو عِتْوارة سميت بهذا لقوتها في جميع الحيوان، وكانوا أُولِي صبر وخُشونةٍ في الحرب. وعِتْر: قبيلة. وعاتِرُ: اسم امرأَة. ومِعْتَر وعُتَير: اسمان. وفي الحديث ذكرُ العِتْر، وهو جبل بالمدينة من جهة الفِبْلة.

##### Türkçe

**عَتَرَ** **الرُّمْحُ** ve başkası **يَعْتِر** **عَتْراً** ve **عتَراناً**: şiddetlendi ve çalkalandı
ve sallandı; dedi ki:
Ve her **خَطِّيٍّ** (mızrak) sarsılınca **عَتَرْ**
Ve **الرُّمْحُ العاترُ**: çalkantılı olan; **العاسِل** gibi; ve (şöyle) olmuştur: **عَتَرَ** ve **عَسَلَ** ve **عَرَتَ**
ve **عَرَصَ**. **الأَزهري** dedi: **عَتَر** ve **عرتَ** sahih olmuştur; ve yapılarının farklılığı delâlet etti ki
bunların her biri ötekinden başkadır. Ve **عَتَر الذكَرُِ** **يَعْتِر** **عَتْراً** ve **عُتُوراً**:
ereksiyonunun şiddetlenmesi ve sallanması; dedi ki:
Der ki, onu **عُتُورُه** hayran bırakınca,
ve onun **جُذْمورُه** onun bel çukurunda kaybolunca:
Allah’tan güç isterim ve O’ndan hayır dilerim
Ve **العُتُر**: erekte olmuş fercler; tekili **عاتِرٌ** ve **عَتُور**. Ve **العَتْر**
ve **العِتْر**: erkeklik uzvu.

Ve adam **مُعَتَّر**: iri, çok etli. Ve **العَتَّار**: yiğit adam; ve
yürüyüşe güçlü at; ve yerlerden (olan) sert, kaba vahşi yer; **المبرد** dedi: isimlerden **فِعْوَل** geldi: **خِرْوعَ** ve **عِتْوَر**; o, toprağı kaba olan vadidir. Ve **العِتْر**: **العَتِيرة**’dir;
o, onların ilâhları için Receb’de kestikleri koyundur; **ذِبح** ve **ذَبِيحة** gibi. Ve **عَتَرَ**
koyunu ve ceylanı ve benzerlerini **يَعْتِرُها** **عَتْراً**; ve o **عَتِيرة**’dir: onu kesti.
Ve **العَتِيرةُ**: ilk doğan (yavru); onu ilâhları için keserlerdi; fakat onun sözü:
Derken **صَرِيعاً** düştü, ibadetin **عاتِرَة**’si gibi
Şüphesiz o, fâili mef‘ûl yerine koydu; bunun benzerleri vardır; ve nisbet üzere de olabilir; **الليث** dedi:
ancak o **مَعْتُورةٌ**’dur; ve o, **عِيشَة راضية** gibidir; hâlbuki o ancak **مَرْضِيّة**’dir.
Ve **العِتْر**: kesilmiş olan. Ve **العِتْر**: **عُتِرَ** olan şey; **الذِّبْح** gibi. Ve **العِتْرُ**: (üzerine) kan akıtılan put; onun için **يُعْتَرُ**; **زهير** dedi:
Ondan kaydı ve bir gözetleme yerinin başını aştı,
ibadetin başını kanlatan **العِتْر**’ün dikeni gibi
Şöyle de rivayet edilir: **كمَنْصِب العِتْر**; yani o putun dikilişi yahut taşın dikilişi gibi; onun başı **العَتِيرة** kanıyla kanatılır; ve bu put için **عِتْر** yani **ذِبْح** yaklaştırılırdı;
onun için kesilir ve **العِتْر** kanından onun başına isabet ederdi; ve **الحرث بن حِلِّزة**’nin sözü, başkasının günahıyla onları alan bir kavmi anarak:
Boş bir itiraz ve zulüm; tıpkı
**حَجْرة الرَّبِيضِ**’den ceylanların **تُعْتَرُ** edilmesi gibi
Manası: adam cahiliyede derdi ki: “Eğer develerim yüze ulaşırsa onun adına bir **عَتِيرة** **عَتَرْت** ederim”;
yüze ulaşınca koyuna kıyar, ceylan avlar ve onu keserdi; der ki: bize yüklediğiniz şey itiraz, bâtıl ve zulümdür;
tıpkı koyun ağılı (**رَبِيض**) yerine ceylanın **يُعْتَر** edilmesi gibi. **الأَزهري**, **الليث**’in tefsirinde dedi:
Onun sözü “**كما تُعْتَر**” yani Receb’deki **العَتِيرة** demektir; bu, şundandır ki Araplar cahiliyede,
onlardan biri bir iş isteyince adak adardı: “Eğer ona erişirsem Receb’de koyunlarımdan şu kadar şu kadar mutlaka keseceğim”;
ve bunlar **العَتائر**’dir de; ona erişince bazen nefsi buna daralır ve koyunlarına kıyar,
ve o **الرَّبِيض**’dir; onun sayısı kadar ceylan alır, Receb’de o koyunların yerine onları keserdi;
sanki onlar onun **عتائرُه**’dir; böylece bunu bir mesel yaptı; der ki: bizi başkasının günahıyla aldınız,
tıpkı koyunların yerine ceylanların alınması gibi. Ve hadiste: o dedi ki: **لا فَرَعةَ ولا عَتِيرَلآ**;
**أَبو عبيد** dedi: **العَتِيرة** **الرَّجَبِيَّة**’dir; o, cahiliye ehlinin Receb’de onunla yakınlık aradığı bir kurbandı;
sonra İslâm geldi, bu üzere oldu, sonra neshedildi; dedi: bunun delili **مخنف ابن سُلَيم** hadisi:
Resûlullah’ı, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, işittim, derken: “Her Müslümanın her yılda bir **أَضْحاةً** ve bir **عَتِيرَةً** vardır.”
**أَبو عبيد** dedi: birinci hadis daha sahihtir. Ondan denir: **عَتَرْت** **أَعْتِرُ** **عَتْراً** (fetha ile),
**العَتِيرة**’yi kestiği zaman. Denir: bunlar **تَرْجِيبٍ** ve **تَعْتارٍ** günleridir. **الخطابي** dedi:
Hadisteki **العَتيرةُ**, Receb’de kesilen koyundur; bu, hadisin manasına benzer ve din hükmüne yaraşır;
cahiliyenin **تَعْتِرُها** ettiği **العَتِيرة** ise putlar için kesilen ve kanı başına dökülen kurbandır.

**عِتْرُ** şey: sapıdır. Ve **عِتْرةُ المِسْحاة**: sapıdır. Ve denildi: o, onda enlemesine duran, kazıcının ayağıyla dayandığı ağaçtır;
ve denildi: onun **عِتْرتُها**, **يَدَ المِسْحاة** diye adlandırılan ağaç parçasıdır.

Ve **عِتْرةُ** adam: çocuk ve başkası yönünden yakınlarıdır; ve denildi: onlar, yakınlıkça kavmidir;
ve denildi: onlar, ondan geçmiş olan ve kalan olan en yakın rehdi ve aşiretidir. Bundan **أَبي بكر**’in, Allah ondan razı olsun, sözü:
Biz, Resûlullah’ın, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, içinden çıktığı **عِتْرةُ**’siyiz ve ondan yarılan yumurtasıyız;
ve ancak Araplar bizden, değirmenin milinden yarılması gibi yarıldı. **ابن الأَثير** dedi: çünkü onlar Kureyş’tendir.
Ve avam, onun yalnız adamın çocukları olduğunu ve Resûlullah’ın, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, **عترة**’sinin
Fâtıma’nın, Allah ondan razı olsun, çocukları olduğunu sanır; bu, **ابن سيده**’nin sözüdür. **الأَزهري**, Allah ona rahmet etsin, dedi:
Ve **زيد بن ثابت** hadîsinde: Resûlullah, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, dedi: “Şüphesiz ben sizde iki ağır şeyi ardımda bırakıyorum:
Allah’ın kitabı ve **عتْرتي**; çünkü ikisi, havuzda bana varıncaya dek ayrılmayacaklardır.” Ve dedi: **محمد بن إِسحق** dedi: bu sahih bir hadistir;
ve benzerini **زيدُ بن أَرقم** ve **أَبو سعيد الخدري** merfû olarak rivayet etti; bazılarında: “Şüphesiz ben sizde iki ağır şeyi bırakıyorum:
Allah’ın kitabı ve **عِتْرَتي** **أَهلَ بيتي**”; böylece **العترة**’yi **أَهلَ البيت** yaptı. Ve **أَبو عبيد** ve başkaları dedi:
Adamın **عِتْرةُ**’si ve **أُسْرَتُه** ve **فَصِيلتُه**, en yakın rehdi (hısımları)dır. **ابن الأَثير**: adamın **عِتْرةُ**’si, en özel yakınlarıdır.
Ve **ابن الأَعرابي** dedi: **العِتْرة** adamın çocukları, zürriyeti ve sulbünden olan neslidir; dedi:
Peygamberin, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, **عِتْرةُ**’si, Fâtıma **البَتُول**’ün, onun üzerine selâm olsun, çocuklarıdır.
Ve **أَبي سعيد**’den rivayet edildi: dedi: **العِتْرةُ** ağacın gövdesidir. Dedi: Peygamberin, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun,
**عِتْرةُ**’si, **عبدُ المطلب** ve onun çocuklarıdır. Ve denildi: onun **عِتْرتُه**, en yakın ev halkıdır; onlar, çocukları ve Ali ve onun çocuklarıdır.
Ve denildi: onun **عِتْرتُه**, onlardan yakın ve uzak olanlardır. Ve denildi: adamın **عِتْرةُ**’si, amcaoğlunun çocuklarından yakın olan akrabalarıdır.
Bundan **أَبي بكر** hadisi: Bedir esirleri hakkında ashabıyla istişare ettiğinde Peygambere, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, dedi ki:
**عتْرتُك** ve kavmin; onun **عِتْرتِه** ile Abbas’ı ve onlarda Benî Hâşim’den olanı kastetti; kavmiyle Kureyş’i.
Meşhur, bilinen: onun **عتْرتَه**’si **أَهلُ بيته**’dir; onlar, zekât ve farz sadakanın kendilerine haram kılındığı kimselerdir;
ve onlar, Enfâl sûresinde zikredilen **خُمُسُ الخُمُسِ**’ün kendilerine ait olduğu **ذوو القربى**’dır.

Ve **العِتْرُ** (kesre ile): asıl. Meselde: **عادَتْ إِلى عِتْرِها لَمِيس** yani aslına döndü;
terk etmiş olduğu bir huyuna dönen kimse için darb-ı mesel olur. Ve **عِتْرة الثغر**: batışında incelik, temizlik ve üzerinde akan su.
Denir: onun dişi elbette **أُشْرة** ve **عِتْرةٍ** sahibidir. Ve **العِتْرةُ**: tatlı salya. Ve **عِتْرةُ الأَسنان**: onların **أُشَرُ**’u.
Ve **العِتْرُ**: bir ottur; uzayınca kökü kesilir de ondan süt çıkar; **البُرَيْق الهذلي** dedi:
Onların hilâfında kalmaktan korkmazdım,
altı ev için; tıpkı **العِتْرُ**’ün bitmesi gibi
Der ki: bu evler, azlıklarına rağmen, **العِتْر**’ün bitiş yerinde dağılması gibi dağınıktır. Ve dedi: “altı ev gibi, nasıl bitti”;
çünkü o kesilince çevresinden altı yahut üç dal biter. Ve **ابن الأَعرابي** dedi: o, dağınık bir bitkidir. Dedi:
kavmini ağladı; şöyle dedi: onların ölüp benim altı ev arasında **العِتْر** bitkisi gibi kalmamdan korkmazdım. Başkası dedi:
Bu şair, **ابن الأَعرابي**’nin dediği gibi ölmüş bir kavmi ağlamadı; ancak Şam’a, Muâviye günlerinde, Rumlarla savaş için onları kiraladı da göçtüler;
o ancak uzaklaşmış, kaybolmuş bir kavmi ağladı. Görmez misin ki bundan önce:
Eğer ben **الرَّجِيع**’de bir ihtiyar ve çocuklar (ile) isem,
kavmim ise yurtlarından aşağıda Mısır’a sabahlar
“Fakat ben korkmazdım...”
Ve **العِتْر** ancak buradan altı, şuradan altı biter; ondan altıdan fazlası bir araya gelmez;
bu yüzden kendisini, ehliyle birlikte altı evle kalışında, **العِتْر** bitkisine benzetti. Ve denildi: **العِتْر** taze (bitki)dir; tekili **عِتْرة**.
Ve denildi: **العِتْرُ** bir ottur; o, **العرفج** gövdesinde küçük bir ağaçtır; dikenli, çok sütlü; bitiş yeri Necd ve Tihâme’dir;
o, tozlu, yassı yapraklıdır; sanki yaprakları dirhemlerdir; onda pamuk kozasından daha küçük küçük kozalaklar biter;
kozalakları taze kaldıkça yenir. Ve denildi: **العِتْر** bitkiden bir türdür. Ve denildi: **العِتْر** küçük ağaçlardır; tekili **عِتْرةٌ**.
Ve denildi: **العِتْر** **المَرْزَنْجوش** gibi dağınık biter; uzayınca ve kökü kesilince ondan süte benzer bir şey çıkar.
Ve denildi: o, **المَرْزَنْجوش**’tur. Denildi: onunla tedavi olunur. Ve **عطاء** hadîsinde:
**المُحْرِم**’in **السَّنا** ve **العِتْر** ile tedavi olmasında beis yoktur. Ve hadiste: ona **عتْرٌ** hediye edildi de bu bitkiyle sevindi.
Ve hadiste: “Başımı yarar, tıpkı **العِتْرةُ**’nın yarması gibi”; o, **العِتْرُ**’ün tekilidir. Ve denildi: o, **العرفج** ağacıdır.
**أَبو حنيفة** dedi: **العِتْرُ** küçük ağaçtır; **الخَشْحَاش** kozalakları gibi kozalakları vardır; o, **المَرزَنجوش**’tur.
Dedi: ve Rabîa’dan bir bedevî dedi: **العِتْرةُ** bir çalıcıktır; bir arşın yükselir; çok dallı; yeşil, yuvarlak yapraklı;
**التَّنُّوم** yaprağı gibi. Ve **العِتْرة**: **قثَّاء اللَّصَف**’tır; o, **الكَبَر**’dir. Ve **العِتْرة**:
kertenkele (**الضّب**) ininin yanında biten bir ağaçtır; o onu sürter de büyümez; ve denir: o, **عِتْرة الضّب**’den daha zelildir.

Ve **العِتْر المُمَسَّكُ**: misk ve baharatlarla yoğrulan gerdanlıklar; buna benzetme yoluyla. Ve **العِتْرةُ** ve **العِتُوارةُ**: miskten bir parça.

Ve **عِتْوَارة** ve **عُتْوارة**; zamme, **سيبويه**’den: Kinâne’den bir kabile; ve şu beyit okundu:
Bir kabileden: **عِتْوارٍ** ve **تَعَتْوَرا** eden kimse
**المبرد** dedi: **العَتْوَرةُ** savaşta şiddettir. Ve **بنو عِتْوارة** buna adlandırıldı;
bütün canlılarda kuvvetleri sebebiyle; ve onlar savaşta sabır ve sertlik sahipleriydi. Ve **عِتْر**: bir kabile.
Ve **عاتِرُ**: bir kadının adı. Ve **مِعْتَر** ve **عُتَير**: iki addır. Ve hadiste **العِتْر**’ün zikri vardır;
o, Medine’de **الفِبْلة** tarafında bir dağdır.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D8%B1/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ع ت ر * * العِتْرُ * بوزن التبر نبت يتداوى به كالمرزنجوش وفي الحديث ﴿لا بأس للمحرم أن يتداوى بالسنا والعتر﴾ و * عِتْرةُ * الرجل نسله ورهطه الأدنون و * العِتْرُ * أيضا و * العَتِيرةُ * بوزن الذبيحة شاة كانوا يذبحونها في رجب لآلهتهم

##### Türkçe

* ع ت ر * * **العِتْرُ** * **التبر** vezninde; kendisiyle tedavi olunan bir bitkidir; **المرزنجوش** gibi. Hadiste: ﴿İhramlı için **السنا** ve **العتر** ile tedavi olmasında bir beis yoktur.﴾ Ve * **عِتْرةُ** * adamın nesli ve en yakın taifesi (akrabaları)dır; ve * **العِتْرُ** * da böyledir. Ve * **العَتِيرةُ** * **الذبيحة** vezninde; **رجب**’de ilahları için kestikleri bir koyundur.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D8%B1/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

العتر، بالفتح: اشتداد الرمح وغيره، واضطرابه واهتزازه، كالعتران. محركة، يقال: عتر الرمح يعتر، إذا تراجع في اهتزازه، قال الشاعر:
  وكل خطي إذا هز عتر. ويقال: سيف باتر، ورمح عاتر، وهو المضطرب، مثل العاسل، وقد عتر، وعسل، وعرت، وعرص، قال الأزهري: قد صح عتر وعرت، ودل اختلاف بنائها على أن كل واحد منها غير الآخر. العتر: إنعاظ الذكر، كالعتور، بالضم، وقد عتر عتورا: اشتد إنعاظه واهتزازه، قال:
  تقول إذ أعجبها عـتـوره
  وغاب في فقرتها جذموره
  أستقدر الله وأستـخـيره. والعتر: الذبح، يعتر، بالكسر في الكل، أي في الأفعال الثلاثة التي تقدمت. يقال: عتر الرمح يعتر عترا، وعتر الذكر يعتر عتورا، وعتر الشاة والظبية ونحوهما يعترها عترا: ذبحها. العتر، بالفتح: الذكر، ويكسر، كالعتار، ككتان، قال الصاغاني: كأنه شبه بالرمح العاتر. العتر، بالكسر: الأصل، وفي المثل:  عادت إلى عترها لميس  أي رجعت إلى أصلها، يضرب لمن رجع إلى خلق كان قد تركه. العتر: نبت ينبت مثل المرزنجوش متفرقا، فإذا طال وقطع أصله خرج منه شبه اللبن. وقيل: هو المرزنجوش، قيل: إنه يتداوى به، وبه فسر حديث عطاء:  لابأس للمحرم أن يتداوى بالسنا والعتر  . وقيل: هو العرفج. أو شجر صغار له جراء نحو جراء الخشخاش، قاله أبو حنيفة. العتر: الصنم يعترله، قال زهير:

  فزل عنها وأوفي رأس مرقـبة                      كناصب العتر دمي رأسه النسك العتر: كل ما عتر، أي ذبح، كالذبح. العتر: شاة كانوا يذبحونها في رجب لآلهتهم، كالعتيرة، مثل ذبح وذبيحة، والجمع العتائر، وفي الحديث أنه قال:  لافرعة ولا عتيرة  قال أبو عبيد: العتيرة: هي الرجبية، وهي ذبيحة كانت تذبح في رجب يتقرب بها أهل الجاهلية، ثم جاء الإسلام فنسخ، وقال الحارث بن حلزة يذكر قوما أخذوهم بذنب غيرهم:
  عننا باطلا وظلما كـمـا تـع                      تر عن حجرة الربيض الظباء. معنااه، أن الرجل كان يقول في الجاهلية: إن بلغت إبلي مائة عترت عنها عتيرة، فإذا بلغت مائة ضن بالغنم فصاد ظبيا فذبحه. العتر: قبيلة من بلي أبوهم عتر بن جشم، منهم عبد الرحمن بن عديس بن عمرو بن عبيد البلوي العتري الصحابي بايع تحت الشجرة، وكان أميرا لجيش القادمين من مصر لحصار عثمان، وروى عنه جماعة في دمشق. وعتر بن معاذ: بطن من هوازن. من أحدهما سنان بن مظاهر شيخ لأبي كريب، ومحمد بن موسى الكوفي، عن فضيل بن مرزوق وبكار بن سلام: شيخ لمحمد ابن قيس الأسدي، ومالك بن ضمرة التابعي، يروى عن علي، وأبان وقاسم ابنا أرقم، وألأخوهما الثالث مطر، العتريون: محدثون. العتر: نصاب المسحاة وغيرها، أو هي الخشبة المعترضة في المسحاة يعتمد عليها الحافر برجله. وقيل: عترة المسحاة: خشبتها التي تسمى يد المسحاة. العتر: الهذيان أوشبهه. وسليم بن عتر التجيبي: القاضي مصر، روى عن عمر وجماعة. وفضيل بن مرزوق: مولى بني عتر، ويعرف بالكوفي، حدث عنه محمد بن موسى وغيره، وقد ضعفه النسائي، وعيب على مسلم إخراجه في الصحيح. العتر، بضمتين: الفروج المنعظة، جمع عاتر وعتور، كصبور.
 العتر، بالتحريك: الشددة والقوة في جميع الحيوان. سمي عتر بن عامر ابن عذر: جد لأبي موسى الأشعري، رضي الله عنه، وقد ذكره المصنف أيضا في ح-ض-ر. العتار ككتان: الرجل الشجاع، والفرس القوي على السير من المواضع: المكان الخشن التربة الوحش المنظر. من المجاز: العترة: بالكسر: قلادة تعجن بالمسك والأفاويه، على التشبيه بالعترة، وهي قطعة مسك خالصة. العترة: نسل الرجل وأقرباؤه من ولد وغيره. قيل: عترة الرجل: رهطه وعشيرته الأذنون، أي الأقربون ممن مضى وغبر، ومنه قول أبي بكر رضي الله عنه  نحن عترة رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم التي خرج منها، وبيضته التي تفقأت عنه، وإنما جيبت العرب عنا كما جيبت الرحي عن قطبها  قال ابن الأثير: لأنهم من قريش. والعمة تظن أنها ولد الرجل خاصة، وأن عترة رسول الله صلى الله عليه وسلم ولد فاطمة رضي الله عنها، هذا قول ابن سيده. وقال أبو عبيد، وغيره: وعترة الرجل، وأسرته، وفصيلته: رهطه الأدنون. وقال ابن الأثير: عترة الرجل: أخص أقاربه. وقال ابن الأعرابي: عترة الرجل: ولده وذريته وعقبه من صلبه، قال: فعترة النبي صلى الله عليه وسلم: ولد فاطمة البتول عليها السلام.

  وروى عن أبي سعيد قال: العترة: ساق الشجرة، قال وعترة الننبي صلى الله عليه وسلم: عبد المطلب وولده، وقيل: عترته: أهل بيته الأقربون، وهم أولاده، وعلي وأولاده، وقيل: عترته: الأقربون والأبعدون منهم. وقيل: عترة الرجل: أقرباؤه من ولد عمه دنيا، ومنه حديث أبي بكر رضي الله عنه  قال للنبي صلى الله عليه وسلم حين شاور أصحابه في أسارى بدر: عترتك وقومك  أراد بعترته العباس ومن كان فيهم من بني هاشم، وبقومه قريشا. والمشهور المعروف أن عترته أهل بيته، وهم الذين حرمت عليهم الزكاة والصدقة المفروضة، وهم ذو القربى الذين لهم خمس الخمس المذكور في سورة الأنفال. العترة: أشر الأسنان. عترة الثغر: دقة في غروبه، ونقاء وماء يجري عليه، هكذا عندنا في سائر الأصول، وفي بعض النسخ  وما يجري عليه  أي بما الموصولة، والضمير في غروبه وعليه راجع إلى الثغر، وهو ليس بمذكور في كلام المصنف، فتأمل. وفي حديث  تفلغ رأسي كما تفلغ العترة  ، وهي واحدة العتر، وقد تقدم أنه المرزنجوش وقيل: شجرة العرفج، وقال أعرابي من ربيعة العترة: شجيرة ترتفع ذراعا، ذات أغصان كثيرة، وورق أخضر مدور، كورق التنوم. العترة: قثاء الأصف، وهو الكبر. ويقال: هو أذل من عترة الضب، قيل: هي شجرة تنبت عند وجار الضب، فهو يمرسها فلا تنمى. العترة: الريقة العذبة، يقال إن ثغرها لذو أشرة وعترة. العترة: القطعة من المسك الخالص، أي نفسه غير مخلوط بشيء آخر. عترة بن عمرو بن الحارث في هذيل، فيها أيضا عترة بن غادية، ويقال: إن العتريين المحدثين منسوبون إلى أحدهما، وقد تقدم. والعتوارة، بالكسر: القطعة من المسك، كالعترة. العتوارة: الرجل القصير المكتنز اللحم. عتوارة، بلا لام: حي من كنانة، ويضم، عن سيبويه، وأنشد الليث:
  من حي عتوار ومن تعتورا. قال المبرد: العتورة: الشدة في الحرب، وبنو عتوارة سميت بهذا لقوتها، وكانوا أولي صبر وخشونة في الحرب. وتعتور الرجل: تشبه بهم، أو انتسب إلهم كما يقال تبغدد. وعاتر: اسم امرأة. وعترة، بالضم، بن عامر بن كعب: بطن من عجل. عتر كزفر: بن حبيب في نسب هوازن. ومحمد بن عتيرة الفزاري كسفينة: محدث، روى عن الشعبي. وقلعة عمارة، بالضم، ابن عتير، كزبير، بفارس، وعتير هذا هو عتير بن كدام، قاله الصاغاني ويوجد في غالب النسخ عمارة، بالكسر، وهو خطأ، وسيأتي ضبطه أيضا في ع-م-ر. وعتير، كزبير: صحابي بدري، وروى عنه سليمان الأزدي، أو هو عثير بالمثلثة، هكذا ضبطوه بالوجهين. قال المبرد: عتور، بالراء، كدرهم: اسم واد خشن المسلك، من العتر، وهو الشددة، وليس بتصحيف عتود، بالدال، وجاء على فعول من الأسماء عتود وعتور وخروع وذرود، نقله الصاغاني. ومما يستدرك عليه: رجل معتر، كمعظم: غليظ كثير اللحم. ورجل معتر: شرير، شامية. وقول الشاعر:
  فخر صريعا مثل عاترة النسك.

  فإنه وضع فاعلا موضع مفعول، وله نظائر، وقد يكون على النسب، قال الليث: وإنما هي معتورة وهي مثل عيشة راضية، وإنما هي مرضية. والعتر، بالكسر: المذبوح. ويقال: هذه أيام ترجيب وتعتار. وعتر المرأة عترا: نكحها، وهذه عن ابن القطاع. والعترة: ساق الشجرة، قاله ابن الأعرابي. وفي الأساس: وأغصان الشجرة: عترتها، وعمودها الشجرة، انتهى. ومتر، كمنبر: اسم رجل. وفي الحديث ذكر العتر، وهو بالكسر جبل بالمدينة من جهة القبلة. يقال له المشدر الأقصى، ذكره أبو عبيد، ونقله صاحب اللسان. قلت: وليس هو تصحيف عير. وفي خزاعة عترة بن عمرو بن أفصى، بالفتح، ذكره الصاغاني، وقيل هو بزاي ونون، وسيأتي. وعتر بن بكر بنتيم اللات بن رفيدة، كزفر، ذكره الحافظ، وقيل هو بإعجام الغين، والموحدة. ومحمد بن عترة الموصلي بالكسر، يروى عن محمد بن أحمد ابن أبي المنى، وحفيده عبد القادر بن محمد بن محمد، نزيل بغداد، معروف. ومعتر بن بولان، كمنبر، وفي طيء، وبنته عقدة بنت معتر. وأبو كعب بن مسعود بن معتر، ذكره ابن حبيب.

##### Türkçe

**العتر**، fetih ile: mızrağın ve başkasının şiddetlenmesi, ve onun çalkalanması ve titremesi; **العتران** gibi. Hareke ile (muharrake): “**عتر** mızrak **يعتر**” denir; titremesinde geri döndüğü zaman. Şair dedi ki:
  “Ve her mızrağım, titrediği vakit **عتر**.”
Ve “keskin kılıç”, “**عاتر** mızrak” denir; o, çalkalanandır; **العاسل** gibi. Ve “**عتر** etti”, “**عسل** etti”, “**عرت** etti”, “**عرص** etti” (denir). Ezherî dedi ki: “**عتر** ve **عرت** sahih olmuştur; ve onların yapılarının farklılığı, her birinin ötekinden başka olduğuna delâlet etti.”

**العتر**: erkeğin sertleşmesi; damme ile **العتور** gibi. Ve “**عتر** etti **عتورا**”: sertleşmesinin ve titremesinin şiddetlenmesi. Dedi ki:
  “Ona, **عتوره** onu hayran bıraktığı vakit der ki,
  Ve onun omurgasında **جذموره** kayboldu,
  Allah’tan güç isterim ve O’ndan hayır dilerim.”

**العتر**: boğazlama; hepsinde kesre ile **يعتر**; yani, az önce geçen üç fiilde. “**عتر** mızrak **يعتر** **عترا**” denir; ve “**عتر** erkeklik **يعتر** **عتورا**” denir; ve “**عتر** koyunu ve ceylanı ve benzerlerini **يعترها** **عترا**”: onu boğazladı.

**العتر**, fetih ile: erkek; ve kesrelenir; **العتار** gibi, **كتان** gibi. Sâgânî dedi ki: sanki onu **الرمح العاتر** ile benzetti.

**العتر**، kesre ile: asıl. Ve meselde: “**عادت إلى عترها لميس**” yani aslına döndü; terk etmiş olduğu bir huyuna dönen kimse için darb-ı mesel yapılır.

**العتر**: ayrı ayrı biten, **المرزنجوش** gibi biten bir bitki; uzadığı ve kökü kesildiği zaman ondan süte benzer bir şey çıkar. Ve denildi ki: o **المرزنجوش**tur. Denildi ki: onunla tedavi olunur; ve onunla Atâ’nın hadisi tefsir edildi: “**لابأس للمحرم أن يتداوى بالسنا والعتر**.” Ve denildi ki: o **العرفج**tir. Yahut küçük bir ağaçtır; onda **جراء** vardır, **جراء الخشخاش**a benzer; bunu Ebû Hanîfe söyledi.

**العتر**: put; ona **يعترله**. Züheyr dedi ki:

  “Ondan uzaklaş; ve bir gözetleme tepesinin başını tamamla,
  **العتر**i diken gibi; başını ibadet kanı akıtmıştır.”

**العتر**: her ne ki **عتر** edildi; yani boğazlandı; boğazlama gibi.

**العتر**: Receb’de ilâhları için boğazladıkları bir koyun; **العتيرة** gibi; “**ذبح** ve **ذبيحة**” misali; çoğulu **العتائر**. Ve hadiste: “**لافرعة ولا عتيرة**” dedi. Ebû Ubeyd dedi ki: **العتيرة**: o **الرجبية**dir; câhiliye ehlinin Receb’de onunla yakınlık aradığı bir kurbandı; sonra İslâm geldi de neshetti. Hâris b. Hillize, başkasının günahıyla onları yakalayan bir kavmi anarak dedi ki:
  “Bize bâtıl ve zulümle engel oldular; tıpkı **تـعتر** ettiği gibi,
  **حجرة الربيض** yanında ceylanlar.”
Manası: adam câhiliyede derdi ki: “Develerim yüze ulaşırsa onlardan bir **عتيرة** **عتر** edeceğim.” Yüze ulaşınca koyuna cimrilik eder; bir ceylan avlar da onu boğazlar.

**العتر**: **بلي**’den bir kabile; babaları **عتر بن جشم**. Onlardan: **عبد الرحمن بن عديس بن عمرو بن عبيد البلوي العتري** sahâbî; ağacın altında biat etti; Osman’ı kuşatmak için Mısır’dan gelenlerin ordusuna emir idi; Şam’da ondan bir cemaat rivayet etti.

Ve **عتر بن معاذ**: **هوازن**’den bir batın. İkisinden birinden: Ebû Kureyb’in şeyhi **سنان بن مظاهر**; ve Kûfeli **محمد بن موسى**; **فضيل بن مرزوق** ve **بكار بن سلام**’dan (rivayet eder). **محمد ابن قيس الأسدي**’nin şeyhi; ve tâbiî **مالك بن ضمرة**; Ali’den rivayet eder; ve **أبان** ve **قاسم** iki **أرقم** oğlu; ve onların üçüncü kardeşi **مطر**. **العتريون**: muhaddisler.

**العتر**: kazmanın ve başkasının sapı; yahut kazmada kazıcının ayağıyla dayandığı enine tahta. Ve denildi ki: **عترة المسحاة**: onun “kazma eli” denilen tahtasıdır.

**العتر**: hezeyan yahut ona benzer şey.

Ve **سليم بن عتر التجيبي**: Mısır kadısı; Ömer’den ve bir cemaatten rivayet etti.

Ve **فضيل بن مرزوق**: **بني عتر**’in mevlâsı; Kûfeli diye bilinir; ondan **محمد بن موسى** ve başkası hadis rivayet etti; Nesâî onu zayıf saydı; Müslim’e, onu Sahih’te çıkarması ayıplandı.

**العتر**، iki damme ile: sertleşmiş fercler; **عاتر** ve **عتور**un çoğulu; **صبور** gibi.

**العتر**، hareke ile: bütün hayvanda şiddet ve kuvvet. **عتر بن عامر ابن عذر** diye adlandırıldı: Ebû Mûsâ el-Eş’arî’nin ceddi; Allah ondan razı olsun. Musannif onu **ح-ض-ر**’da da zikretti.

**العتار** **كتان** gibi: yiğit adam; ve yürüyüşte güçlü at. “Yerlerden”: toprağı sert, görünüşü vahşi yer.

Mecazdan: **العترة**: kesre ile: misk ve güzel kokularla yoğrulan bir gerdanlık; **العترة**ya benzetme üzere; o ise saf misk parçasıdır.

**العترة**: adamın nesli ve çocuk ve başkasından olan yakınları. Denildi ki: adamın **عترة**si: onun **رهط**ı ve en yakın aşireti; yani geçmiş ve kalanlardan en yakın olanlar. Ondan, Ebû Bekir’in—Allah ondan razı olsun—sözü: “Biz, Allah Teâlâ’nın salâtı onun üzerine olsun, Resûlullah’ın **عترة**siyiz; ondan çıktığı (soy) ve ondan yarıldığı yumurtasıyız; Araplar bizden, değirmen taşının kutbundan uzaklaştırılması gibi uzaklaştırıldı.” İbnü’l-Esîr dedi ki: çünkü onlar Kureyş’tendir. Ve âmme, onun yalnız adamın çocukları olduğunu zanneder; ve Resûlullah’ın—Allah Teâlâ’nın salâtı onun üzerine olsun—**عترة**sinin, Fâtıma’nın—Allah ondan razı olsun—çocukları olduğunu (zanneder); bu, İbn Sîde’nin sözüdür. Ebû Ubeyd ve başkası dedi ki: adamın **عترة**si, **أسرته**si ve **فصيلته**si: en yakın **رهط**ıdır. İbnü’l-Esîr dedi ki: adamın **عترة**si: en hususî akrabalarıdır. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: adamın **عترة**si: onun sulbünden olan çocuğu, zürriyeti ve neslidir. Dedi ki: Peygamber’in—sallallahu aleyhi ve sellem—**عترة**si: Fâtıma el-Betûl’ün—aleyhâ’s-selâm—çocuklarıdır.

Ebû Saîd’den rivayet olundu; dedi ki: **العترة**: ağacın gövdesidir. Dedi: Peygamber’in—sallallahu aleyhi ve sellem—**عترة**si: Abdülmuttalib ve çocuklarıdır. Ve denildi ki: onun **عترته**si: Ehl-i beytinin en yakınlarıdır; onlar, onun çocukları ve Ali ve çocuklarıdır. Ve denildi ki: onun **عترته**si: onlardan yakınlar ve uzaklardır. Ve denildi ki: adamın **عترة**si: amca oğlunun çocuklarından en yakın olan akrabalarıdır. Ondan, Ebû Bekir’in—Allah ondan razı olsun—hadisi: Bedir esirleri hakkında ashabıyla istişare ettiği vakit Peygamber’e—sallallahu aleyhi ve sellem—dedi: “**عترتك وقومك**”; **عترته** ile Abbas’ı ve onlarda bulunan Benî Hâşim’den olanları kastetti; **قومه** ile Kureyş’i. Meşhur ve bilinen: onun **عترته**si Ehl-i beytidir; onlar, zekât ve farz sadaka kendilerine haram kılınanlardır; onlar, Enfâl sûresinde zikredilen beşte birin beşte biri kendilerine ait olan **ذو القربى**dır.

**العترة**: dişlerin keskinliği.

**عترة الثغر**: onun batışında incelik; ve saflık; ve üzerinde akan bir su. Bizde bütün asıllarda böyledir; bazı nüshalarda “**وما يجري عليه**” (vardır); yani, mevsûl **ما** ile; ve “**غروبه**” ve “**عليه**”deki zamir **الثغر**a râcidir; o ise musannifin sözünde zikredilmiş değildir; düşün.

Ve hadiste: “**تفلغ رأسي كما تفلغ العترة**”; o, **العتر**in bir tanesidir. Daha önce geçti ki o **المرزنجوش**tur; ve denildi ki: **شجرة العرفج**. Rebîa’dan bir bedevî dedi ki: **العترة**: bir zira yükselen bir çalıcık; çok dallı; yeşil, yuvarlak yapraklı; **التنوم** yaprağı gibi.

**العترة**: **قثاء الأصف**; o da **الكبر**dir.

Ve denilir: “O, **عترة الضب**’dan daha zelildir.” Denildi ki: o, kelerin ininin yanında biten bir ağaçtır; o onu çiğner de büyümez.

**العترة**: tatlı tükürük. Denilir: “Onun ağzı, elbette **أشرة** ve **عترة** sahibidir.”

**العترة**: saf miskten parça; yani, kendisi; başka bir şeyle karışık olmayan.

**عترة بن عمرو بن الحارث** Hüzeyl’dedir; onda ayrıca **عترة بن غادية** vardır. Denilir: muhaddis **العتريين** bunlardan birine nispetlidir; daha önce geçti.

Ve **العتوارة**، kesre ile: miskten parça; **العترة** gibi.

**العتوارة**: kısa boylu, eti sıkı adam.

**عتوارة**، lamsız: Kinâne’den bir hay; ve dammelenir; Sîbeveyh’ten. Leys şu beyti okudu:
  “**من حي عتوار ومن تعتورا**.”
Müberred dedi ki: **العتورة**: savaşta şiddettir. **بنو عتوارة** buna, kuvvetleri sebebiyle adlandırıldı; savaşta sabır ve sertlik sahipleri idiler. Ve “**تعتور** adam”: onlara benzemeye çalıştı; yahut onlara nispet etti; “**تبغدد**” denildiği gibi.

Ve **عاتر**: bir kadının adıdır.

Ve **عترة**، damme ile: **بن عامر بن كعب**: **عجل**’den bir batın.

**عتر**، **زفر** gibi: Hevâzin nesebinde **بن حبيب**.

Ve **محمد بن عتيرة الفزاري**، **سفينة** gibi: muhaddis; Şa‘bî’den rivayet etti.

Ve **قلعة عمارة**، damme ile: **ابن عتير**; **زبير** gibi; Fâris’te. Ve bu **عتير**: **عتير بن كدام**dır; bunu Sâgânî söyledi. Çoğu nüshalarda **عمارة** kesre ile bulunur; o hatadır; onun ضبطı **ع-م-ر**’de de gelecektir.

Ve **عتير**، **زبير** gibi: Bedirli sahâbî; ondan Süleyman el-Ezdî rivayet etti. Yahut o, üç noktalı ile **عثير**dir; onu iki vecihle böyle ضبط ettiler.

Müberred dedi ki: **عتور**، **راء** ile, **درهم** gibi: yolu sert bir vâdinin adıdır; **العتر**den, o da şiddettir; **عتود**un—**الدال** ile—tashîfi değildir. İsimlerden **فعول** vezninde **عتود** ve **عتور** ve **خروع** ve **ذرود** geldi; bunu Sâgânî nakletti.

Ve ona istidrâk olunanlardan: **معتر** adam, **معظم** gibi: kalın, çok etli.

Ve **معتر** adam: şerli; Şâmî (lehçesi).

Ve şairin sözü:
  “Derken, **النسك**in **عاترة**si gibi yere serilmiş düştü.”

Şüphesiz o, **فاعل**i **مفعول**un yerine koymuştur; onun benzerleri vardır. Ve nisbet üzere de olabilir. **الليث** dedi: O ancak **معتورة**dur; o, **عيشة راضية** gibidir; o ancak **مرضية**dir. Ve **العتر** (kesre ile): boğazlanmış (hayvan). Ve denilir: Bunlar **ترجيب** ve **تعتار** günleridir. Ve **عتر** kadını **عترا**: onunla nikâhlanıp cinsel ilişkide bulundu; bu, **ابن القطاع**’dandır. Ve **العترة**: ağacın gövdesi/sapı; bunu **ابن الأعرابي** söyledi. Ve **الأساس**’ta: Ağacın dalları: onun **عترتها**sıdır; ve onun direği **الشجرة**dir; bitti. Ve **متر** ( **منبر** gibi): bir adamın adıdır. Ve hadiste **العتر** zikredildi; o (kesre ile) kıble tarafı cihetinden Medine’de bir dağdır. Ona **المشدر الأقصى** denilir; bunu **أبو عبيد** zikretti ve **صاحب اللسان** nakletti. Dedim: O, **عير**in tashifi değildir. Ve **خزاعة** içinde **عترة بن عمرو بن أفصى** (fetha ile) vardır; onu **الصاغاني** zikretti; ve denildi ki o, **زاي** ve **نون** iledir; ileride gelecektir. Ve **عتر بن بكر بنتيم اللات بن رفيدة** ( **زفر** gibi); onu **الحافظ** zikretti; ve denildi ki o, **الغين**in i‘câmı ve **الموحدة** iledir. Ve **محمد بن عترة الموصلي** (kesre ile), **محمد بن أحمد ابن أبي المنى**’dan rivayet eder; ve onun torunu **عبد القادر بن محمد بن محمد**; Bağdat’ta ikamet eden; mâruf. Ve **معتر بن بولان** ( **منبر** gibi); ve **طيء** içinde; ve onun kızı **عقدة بنت معتر**. Ve **أبو كعب بن مسعود بن معتر**; onu **ابن حبيب** zikretti.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D8%B1/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

عَتَرَ
1 عَتَرَ ذ , aor. عَتِرَ , inf. n. عَتْرٌ [and تَعْتَارٌ (mentioned below in this paragraph), a form denoting repetition, or frequency, of the action, or its application to several objects, or it may be an inf. n. of which the verb is ↓ عتّر], He slaughtered [or sacrificed] (S, O, K, TA) an عَتِيرَة, (S, O,) [i. e.] a sheep or goat, or a gazelle or the like. (TA.) Sometimes a man, (S, O,) of the people of the Time of Ignorance, (S,) made a vow that, if he should see what he loved, he would slaughter such and such of his sheep or goats; and when the performance of the vow became obligatory, he would be unwilling to do so, and would slaughter gazelles instead of the sheep or goats: (S, O:) sometimes he would say, “ If my camels amount to a hundred, I will slaughter for them an عَتِيرَة; ” but when they amounted to a hundred, he would be niggardly of the sheep or goat, and would hunt a gazelle, and slaughter it. (TA.) One says, هٰذِهِ أَيَّامُ تَرْجِيبٍ and تَعْتَارٍ [These are days of the sacrificing of the عَتِيرَة]. (S, O.)

2 عَتَّرَ see above, first sentence.

عِتْرٌ
عِتْرٌ ذ Origin, or original state or condition; (S, O, K;) and natural disposition; like عِكْرٌ. (O.) One says, هُوَ كَرِيمُ العِتْرِ He is of generous origin. (TK.) And it is said in a prov., عَادَتْ اـِلَى عِتْرِهَا لَمِيسُ Lemees [a proper name of a woman] returned to her original state or condition (S, O) and natural disposition: (O:) applied to him who has returned to a natural disposition which he had relinquished. (S, O.) [See also عِكْرٌ.] -A2- Also A certain plant, (S, O, K,) used medicinally, like the مَرْزَنْجُوش [or marjoram]; (S;) growing like this latter plant, in a straggling manner; and when it has grown tall, and its stem is cut, there comes forth from it what resembles milk: (TA:) accord. to Aboo-Ziyلd, it is a plant of those termed أَحْرَار [pl. of حُرٌّ], having a small round fruit (جُرَىّ [dim. of جِرْوٌ]), which is sweet, or pleasant in taste, eaten by men; and it grows like as does the poppy, but is smaller: (AHn, O:) or certain small trees [or plants], (S, K, TA,) having round fruits (جِرَآء [pl. of جِرْوٌ]), like those of the poppy: (TA as on the authority of AHn:) AHn says, (O,) some assert it to mean the مَرْزَنْجُوش; (O, TA;) but, he adds, this I have not found to be known: (O:) and some say that it is the عَرْفَج: (TA:) the n. un. is عِتْرَةٌ: (S, O:) AHn says, a desert-Arab of Rabee'ah told me that this is a small tree [or plant], that rises to the height of a cubit, having many branches, and green, round leaves, like the تَنُّوم, and round fruits (جِرَآء), which are in pairs, near together, hanging down towards the ground, and sweet, or pleasant in taste, their taste being like that of small cucumbers: it seldom, or never, grows singly, but is found in pairs, or in fours, in one place: and some assert that it abounds with milk: (O:) it is also said to be a tree [or plant] that grows by the burrow of the [lizard called] ضَبّ, which mumbles it so that it does not increase; whence the saying هُوَ أَذَلُّ مِنْ عِتْرَةِ الضَّبِّ [He is more vile than the عترة of the ضبّ]: and it is also said, in the K, to signify the مَرْزَنْجُوش, mentioned above as being said to be a signification of عِتْرٌ: (TA:) also, the caper. (K, * TA.) It is said in a trad. that there is no harm in a man's treating himself medically with senna and عِتْر while in a state of اـِحْرَام: (S, O:) which, some say, means that there is no harm in taking these from the sacred territory for such treatment. (O.) -A3- Also An idol, (O, K,) such as had victims (عَتَائِر) sacrificed to it. (O.) ― -b2- See also عَتِيرَةٌ.

عِتْرَةٌ
عِتْرَةٌ ذ The stem, or stock, of a tree: on the authority of Aboo-Sa'eed and IAar: (TA:) and the branches of a tree. (A, TA.) ― -b2- [And hence,] (assumed tropical:) The people, or tribe, of a man, consisting of his nearer relations, (A'Obeyd, ISk, S, A, O, Msb, K,) both the dead and the living: (S, K:) or his relations: (Msb:) or his relations consisting of his offspring and his paternal uncle's sons: (A:) or his relations consisting of his offspring and of others: (TA:) or the more distinguished of one's relations: (IAth, TA:) or the people of a man's house, the more near and more distant: (O, TA:) and a man's offspring, or progeny; (IAar, Th, Az, S, O, Msb, K;) which is said to be the only meaning of the word known to the Arabs; (Msb;) or imagined by the vulgar to be its meaning peculiarly. (TA.) عِتْرَةُ النَّبِىِّ means [The nearer portion of the tribe of the Prophet, consisting of] the sons of 'Abd-El-Mut- talib: (Aboo-Sa'eed, O:) or 'Abd-El-Muttalib and his sons: (TA:) or the offspring of Fلtimeh: (IAar, TA:) or the nearer members of the house of the Prophet, consisting of his own offspring and of 'Alee and his offspring: or the nearer and the more distant in relationship of the house of the Prophet: or, as is commonly held, the people of the house of the Prophet; who are those from whom it is forbidden to exact the poor-rate, and those to whom is assigned the fifth of the fifth mentioned in the Soorat el-Anfلl [the eighth chapter of the Kur-لn, verse 42]. (TA.) -A2- Also n. un. of عِتْرٌ [q. v.]. (S, O.)

عَتِيرَةٌ
عَتِيرَةٌ ذ A sheep, or goat, which they used to slaughter, (S, O, Msb, K,) in [the month of] Rejeb, (S, O, Msb,) to their gods, (S, O, K,) or to their idols; (Msb;) i. q. رَجَبِيَّةٌ, (A'Obeyd, TA,) i. e. a victim which was sacrificed in Rejeb, as a propitiation, in the Time of Ignorance, (A'Obeyd, Mgh, TA,) and also by the Muslims in the beginning of El-Islلm; (Mgh;) but the custom was afterwards abolished; (A'Obeyd, Mgh, O;) as also ↓ عِتْرٌ; (S, O, K;) which likewise signifies any slaughtered animal; (K;) and so does ↓ عَاتِرَةٌ; this being like رَاضِيَةٌ, in the phrase عِيشَةٌ رَاضِيَةٌ, for مَرْضِيَّةٌ; (Lth, TA;) or it may be a possessive epithet [meaning ذَاتُ عَتْرٍ]: (TA:) the pl. of عَتِيرَةٌ is عَتَائِرُ. (Msb.)

عَاتِرَةٌ
عَاتِرَةٌ ذ : see the next preceding paragraph.

##### Türkçe

**عَتَرَ**
1 **عَتَرَ** ذ , muzâri‘i **عَتِرَ** , mastar ismi **عَتْرٌ** [ve (bu paragrafta aşağıda zikredilen) **تَعْتَارٌ**, fiilin tekrarını yahut sıklığını, yahut onun birkaç nesneye uygulanmasını bildiren bir kalıp; yahut fiili ↓ **عتّر** olan bir mastar ismi olabilir], bir **عَتِيرَة**yı (S, O,) boğazladı [yahut kurban etti]; (S, O, K, TA) [yani] bir koyun veya keçi, yahut bir ceylan veya benzeri. (TA.) Bazen Câhiliye devrinin halkından bir adam, (S, O,) (S,) sevdiği şeyi görürse, koyunlarından veya keçilerinden şu kadarını boğazlayacağına dair adakta bulunurdu; ve adak yerine getirilmesi vacip olunca, bunu yapmaya isteksiz olur, koyun veya keçi yerine ceylan boğazlardı: (S, O:) bazen şöyle derdi: “Develerim yüz olursa, onlar için bir **عَتِيرَة** boğazlayacağım;” fakat yüz olunca, koyun veya keçiyi esirger, bir ceylan avlar ve onu boğazlardı. (TA.) Şöyle denir: **هٰذِهِ أَيَّامُ تَرْجِيبٍ** ve **تَعْتَارٍ** [Bunlar **عَتِيرَة** kurban etme günleridir]. (S, O.)

2 **عَتَّرَ**: yukarıya bak, ilk cümle.

**عِتْرٌ**
**عِتْرٌ** ذ Asıl, yahut aslî hâl veya durum; (S, O, K;) ve tabiî huy; **عِكْرٌ** gibidir. (O.) Şöyle denir: **هُوَ كَرِيمُ العِتْرِ** O, soylu asıllıdır. (TK.) Ve bir darb-ı meselde şöyle denmiştir: **عَادَتْ اـِلَى عِتْرِهَا لَمِيسُ** Lemîs [bir kadının özel adı] aslî hâline veya durumuna (S, O) ve tabiî huyuna döndü: (O:) terk etmiş olduğu tabiî bir huya geri dönmüş kimse hakkında kullanılır. (S, O.) [Ayrıca **عِكْرٌ**’e de bak.] -A2- Ayrıca, tıbbî olarak kullanılan belirli bir bitki; (S, O, K,) **مَرْزَنْجُوش** gibi [yahut mercanköşk]; (S;) bu son bitki gibi, dağınık bir tarzda büyür; ve boy atıp da gövdesi kesilince, ondan süte benzeyen bir şey çıkar: (TA:) Ebû Ziyâd’a göre, bu, **أَحْرَار** [**حُرٌّ**’un çoğulu] denilenlerden bir bitkidir; küçük yuvarlak bir meyvesi ( **جُرَىّ** [**جِرْوٌ**’un küçültmesi]) vardır; tadı tatlı yahut hoş olup insanlar tarafından yenir; ve haşhaşın büyüdüğü gibi büyür, fakat daha küçüktür: (AHn, O:) yahut yuvarlak meyveleri ( **جِرَآء** [**جِرْوٌ**’un çoğulu]) olan, haşhaşınkiler gibi, belirli küçük ağaççıklar [yahut bitkiler]; (S, K, TA,) (TA, AHn rivayetiyle:) AHn der ki, (O,) bazıları bunun **مَرْزَنْجُوش** anlamına geldiğini ileri sürer; (O, TA;) fakat, o ekler, bunun bilinir olduğuna dair bir şey bulmadım: (O:) ve bazıları onun **عَرْفَج** olduğunu söyler: (TA:) bunun tekili **عِتْرَةٌ**’dır: (S, O:) AHn der ki, Rabî‘ah’tan bir bedevî bana bunun, bir arşın yüksekliğine kadar yükselen, çok dallı, yeşil, yuvarlak yapraklı, **تَنُّوم** gibi, ve ikişer ikişer, birbirine yakın, yere doğru sarkan, tatlı yahut hoş tatlı yuvarlak meyveleri ( **جِرَآء** ) olan küçük bir ağaççık [yahut bitki] olduğunu söyledi; tadı küçük hıyarların tadı gibidir: nadiren yahut hiç tek başına biter; bilakis bir yerde ikişer yahut dörder hâlinde bulunur: ve bazıları onun sütçe zengin olduğunu ileri sürer: (O:) ayrıca, [kertenkele denilen] **ضَبّ**’ın ininin yanında biten bir ağaççık [yahut bitki] olduğu da söylenir; **ضَبّ** onu geveleyip kemirir de o yüzden büyümez; buradan şu söz: **هُوَ أَذَلُّ مِنْ عِتْرَةِ الضَّبِّ** [O, **ضَبّ**’ın **عترة**sinden daha zelildir]: ve ayrıca K’da, yukarıda **عِتْرٌ**’ün anlamı olarak söylendiği zikredilen **مَرْزَنْجُوش**’u ifade ettiği de söylenmiştir: (TA:) ayrıca, kapari. (K, * TA.) Bir hadiste, **اـِحْرَام** hâlinde iken bir kimsenin kendini sinameki ve **عِتْر** ile tedavi etmesinde bir sakınca olmadığı söylenmiştir: (S, O:) ki bazıları bunun, böyle bir tedavi için bunları Harem bölgesinden almanın sakıncası olmadığı anlamına geldiğini söyler. (O.) -A3- Ayrıca, kendisine kurbanlar ( **عَتَائِر** ) kesilen bir put. (O, K,) (O.) ― -b2- Ayrıca **عَتِيرَةٌ**’e bak.

**عِتْرَةٌ**
**عِتْرَةٌ** ذ Bir ağacın gövdesi yahut kütüğü: Ebû Sa‘îd ve İAar rivayetine göre: (TA:) ve bir ağacın dalları. (A, TA.) ― -b2- [Bundan dolayı,] (mecaz olduğu varsayılarak:) bir adamın halkı yahut kabilesi; yakın akrabalarından oluşan, (A‘Obeyd, ISk, S, A, O, Msb, K,) hem ölü hem diri: (S, K:) yahut onun akrabaları: (Msb:) yahut onun evlâtları ve baba amcasının oğullarından oluşan akrabaları: (A:) yahut onun evlâtları ve başkalarından oluşan akrabaları: (TA:) yahut kişinin akrabalarının daha seçkin olanları: (IAth, TA:) yahut bir adamın ev halkı; daha yakın ve daha uzak olanlar: (O, TA:) ve bir adamın evlâtları yahut zürriyeti; (IAar, Th, Az, S, O, Msb, K;) ki bunun, Araplarca bilinen kelimenin tek anlamı olduğu söylenmiştir; (Msb;) yahut avamın, onun özellikle bu anlamı taşıdığını zannetmesi. (TA.) **عِتْرَةُ النَّبِىِّ** [Peygamberin kabilesinin daha yakın kısmı;] ‘Abdü’l-Muttalib’in oğulları demektir: (Ebû Sa‘îd, O:) yahut ‘Abdü’l-Muttalib ve oğulları: (TA:) yahut Fâtıma’nın nesli: (IAar, TA:) yahut Peygamberin hanesinin yakın mensupları; kendi nesli ile ‘Alî ve onun neslinden oluşan: yahut Peygamberin hanesinin akrabalıkça daha yakın ve daha uzak olanları: yahut yaygın kabul edildiği üzere, Peygamberin ev halkı; ki bunlar, kendilerinden zekât alınması haram olanlar ve Enfâl sûresinde [Kur’ân’ın sekizinci sûresi, 42. âyet] zikredilen beşte birin beşte birinin kendilerine tahsis edildiği kimselerdir. (TA.) -A2- Ayrıca **عِتْرٌ**’ün tekil ismidir [ona bak]. (S, O.)

**عَتِيرَةٌ**
**عَتِيرَةٌ** ذ Receb [ayında] (S, O, Msb,) ilâhlarına, (S, O, K,) yahut putlarına; (Msb;) boğazlamaya alıştıkları koyun veya keçi; (S, O, Msb, K,) **رَجَبِيَّةٌ** ile aynı (A‘Obeyd, TA), yani Câhiliye devrinde (A‘Obeyd, Mgh, TA) bir yatıştırma olarak Receb’de kesilen bir kurban; ve İslâm’ın başlangıcında Müslümanlar tarafından da; (Mgh;) fakat âdet sonradan kaldırıldı; (A‘Obeyd, Mgh, O;) tıpkı ↓ **عِتْرٌ** gibi; (S, O, K;) ki bu da herhangi bir boğazlanmış hayvanı ifade eder; (K;) ve ↓ **عَاتِرَةٌ** da böyledir; bu, **عِيشَةٌ رَاضِيَةٌ** ibaresinde **رَاضِيَةٌ**’nin **مَرْضِيَّةٌ** yerine olması gibi; (Lth, TA;) yahut [**ذَاتُ عَتْرٍ** anlamında] izafetli bir sıfat olabilir: (TA:) **عَتِيرَةٌ**’nin çoğulu **عَتَائِرُ**’dür. (Msb.)

**عَاتِرَةٌ**
**عَاتِرَةٌ** ذ : bir önceki paragrafa bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D8%B1/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

عَتَرَ
عَتَرَ I ( n. ac. عَتْر 1 ,  عَتَرَاْن 36 ),
a.  Quivered.

b.  ( n. ac. عَتْر 1 ), Became strong, robust.

c.  ( n. ac. عَتْر 1 ,  تَعْتَاْر 62 ), Slaughtered

عَتَّرَ
عَتَّرَ II ,
a.  see I (c) .

عِتْر
عِتْر 2 ,
a.  Origin, descent; stock.

b.  Marjoram.

c.  Caper ( plant ).

عِتْرَة
عِتْرَة 2t ,
a.  Family; kindred.

b.  Necklace of aromatic beads or seeds.

c.  Stem, stalk.

عَتِيْرَة
عَتِيْرَة 25t ,
a.  Sacrifice, victim.

عَتَّاْر
عَتَّاْر 28 ,
a.  Strong, robust.

b.  Courageous.

c.  Wild ( place ).

عَتَّرَ
N. P. عَتَّرَ II
a.  [ coll. ], Vagabond; ne'er-do-well; unfortunate, unlucky.

عيتْرُوْب
عيتْرُوْب
a.  Sumac ( plant ).

##### Türkçe

**عَتَرَ**
**عَتَرَ** I ( mastar: **عَتْر** 1, **عَتَرَاْن** 36 ),
a. Titredi.

b. ( mastar: **عَتْر** 1 ), Güçlü, sağlam oldu.

c. ( mastar: **عَتْر** 1, **تَعْتَاْر** 62 ), Boğazladı.

**عَتَّرَ**
**عَتَّرَ** II ,
a. I (c)’ye bak.

**عِتْر**
**عِتْر** 2 ,
a. Asıl, soy; kök.

b. Mercanköşk.

c. Kapari (bitki).

**عِتْرَة**
**عِتْرَة** 2t ,
a. Aile; hısım-akraba.

b. Kokulu boncuklardan veya tohumlardan gerdanlık.

c. Sap, gövde.

**عَتِيْرَة**
**عَتِيْرَة** 25t ,
a. Kurban, kurbanlık.

**عَتَّاْر**
**عَتَّاْر** 28 ,
a. Güçlü, sağlam.

b. Cesur.

c. Yabanî (yer).

**عَتَّرَ**
Özel isim: **عَتَّرَ** II
a. [topluluk adı], serseri; hayırsız; bahtsız, uğursuz.

**عيتْرُوْب**
**عيتْرُوْب**
a. Sumak (bitki).
