# عتق — es-Sıhâh

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D9%82/sozluk/sihah
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D8%AA%D9%82/entries/sihah

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [عتق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D9%82.md)
- es-Sıhâh: Cevherî · 10. yy

## Madde başı: عتق

العِتْقُ: الكَرَمْ. يقال: ما أبْيَنَ العِتْقَ في وجه فلانٍ: يعني الكرم. والعِتْقُ: الجَمالُ. والعِتْقُ: الحرّيّةُ، وكذلك العَتاقُ بالفتح والعَتاقَةُ. تقول منه. عَتَقَ العبد يعتِق بالكسر عَتقاً وعَتَاقاً وعَتَاقَةً، فهو عَتيقٌ وعاتِقٌ؛ وأَعْتَقْتُهُ أنا. وفلانٌ مولى عَتاقَةٍ، ومولى عَتيقٌ ومولاة عَتيقَةٌ ومَوالٍ عُتَقاءُ ونساءٌ عَتائِقُ، وذلك إذا أُعْتِقْنَ. وعَتَقَ فلانٌ بعد اسْتِعْلاجٍ يَعْتِقُ: صار عَتيقاً، أي رَقَّتْ بَشَرَتُهُ بعد الجَفاء والغِلظ. قال الفراء: العِتْقُ: صَلاحُ المال. يقال: أَعْتَقْتُ المال فَعَتَقَ، أي أصلحته فصلَح. وعَتقتْ فرسُ فلان تَعْتِقُ عِتقاً، أي سبقتْ فنجتْ. وأعْتَقَها صاحبها، أي أعجلَها وأنجاها. وفلانٌ مِعْتاقُ الوَسيقَةِ، إذا طرد طريدةً أنجاها وسبقَ بها. قال الهذليّ:
حامي الحقيقةِ نَسَّالُ الوديقةِ مِعْتَاقُ الوسيقةِ لا نِكْسٌ ولا واني
وعَتُقَ الشيء بالضم عَتاقَةً، أي قَدُمَ وصار عتيقاً. وكذلك عَتَقَ يَعْتُقُ، مثل دخل يدخل، فهو عاتِقٌ، ودنانيرٌ عُتُقٌ. وعَتَّقْتُهُ أنا تَعتيقاً. والمُعَتَّقَةُ: الخمر الذي عُتِّقَتْ زماناً حتَّى عُتقَتْ. والعاتِقُ: الخمر العَتِيقةُ، ويقال التي لم يَفُضَّ ختامَها أحدٌ. ومنه قول الشاعر:
أوعاتقٍ كدَمِ الذَبيحِ مُدامِ
وجاريةٌ عاتقٌ، أي شابّةٌ أوَّلَ ما أدركت فخُدِّرَتْ في بيت أهلها ولم تَبِنْ إلى زوجٍ. والعاتِقة من القوس، مثل العاتِكة، وهي التي قَدُمَتْ واحمرَّتْ. والعاتِقُ من فرخ الطائر: فوق الناهض. يقال: أخذتُ فرخَ قَطاةٍ عاتِقاً، وذلك إذا طار فاستقلَّ. قال أبو عبيد: نرى إنَّه من السَبْق، كأنّه يَعْتِقُ، أي يسبق. وأمَّا قول لبيد:
أَغْلي السِباءَ بكلِّ أَدْكَنَ عاتِـقٍ		أو جَوْنَةٍ قُدِحَتْ وفُضَّ خِتامُها
فيقال هو الزِقُّ الذي طابت رائحته لعِتقِهِ. وقوله بكلِّ يعني من كُلّ. السِباءُ: اشتراءُ الخمر. وقوله قُدِحَتْ، أي غُرِفَ منها. والعاتِقُ: موضعُ الرداء من المَنْكِب، يذكَّر ويؤنث. يقال: رجلٌ أَمْيَلُ العاتِقِ، أي موضع الرداء منه مُعْوَجٌّ. وعَتَقَتْ عليه يمينٌ تَعْتُقُ، وعَتُقَتْ أيضاً بالضم، أي قدمَتْ ووجبَتْ، كأنَّه حفظها فلم يحنث. قال أوس بن حجر:
عَلَيَّ ألِيَّةً عتَقَتْ قـديمـاًفليس لها وإن طُلِبَتْ مَرامُ
أي ليس لها حيلة وإن طُلبت. والعَتيقُ: القديمُ من كلِّ شيء؛ حتَّى قالوا رجلٌ عَتيقٌ، أي قديمٌ. والعَتيقُ: العبدُ المُعْتَقُ. والعَتيقُ: الكريمُ من كلِّ شيء، والخيارُ من كل شيءٍ: التمرُ، والماءُ، والبازي، والشحمُ. قال الشاعر:
كَذَبَ العَتيقُ وماءُ شنٍّ بـاردٌ		إن كنتِ سائِلتي غَبوقاً فاذْهبي
فيقال: هو الماء نفسه. وفرسٌ عَتِيقٌ، أي رائِعٌ، والجمع العِتاقُ. وعِتاقُ الطَيْرُ: الجوارحُ منها. والأَرْحَبِيَّاتُ العِتاقُ: النَجائبُ منها. والبيتُ العَتيقُ: الكعبةُ.

### Türkçe

**العِتْقُ**: keremdir. Denilir: “Falancanın yüzünde **العِتْقَ** ne kadar da açık!” yani kerem. Ve **العِتْقُ**: güzelliktir. Ve **العِتْقُ**: hürriyettir; yine fetha ile **العَتاقُ** ve **العَتاقَةُ** da böyledir. Ondan şöyle dersin: Köle **عَتَقَ** eder, kesre ile **يعتِق**; **عَتقاً** ve **عَتَاقاً** ve **عَتَاقَةً** (olarak); o hâlde o **عَتيقٌ** ve **عاتِقٌ**’tir; ben de onu **أَعْتَقْتُهُ**. Ve falanca **مولى عَتاقَةٍ**’dır; ve **مولى عَتيقٌ** ve **مولاة عَتيقَةٌ** ve **مَوالٍ عُتَقاءُ** ve **نساءٌ عَتائِقُ**; bu, (kadınlar) azat edildikleri zaman olur. Ve falanca, bir **اسْتِعْلاجٍ**’dan sonra **عَتَقَ** eder, **يَعْتِقُ**: **عَتيقاً** oldu; yani kabalık ve kalınlıktan sonra derisi inceldi. el-Ferrâ dedi: **العِتْقُ**: malın ıslahıdır. Denilir: “Malı **أَعْتَقْتُ** da o **فَعَتَقَ** etti”; yani onu ıslah ettim de o ıslah oldu. Ve falancanın atı **عَتقتْ** eder, **تَعْتِقُ** **عِتقاً**: yani geçti de kurtuldu. Ve sahibi onu **أعْتَقَ** etti: yani onu acele ettirdi ve onu kurtardı. Ve falanca **مِعْتاقُ الوَسيقَةِ**’dir; bir avı kovaladığı zaman onu kurtarır ve onunla geçer. el-Huzelî dedi:
حامي الحقيقةِ نَسَّالُ الوديقةِ مِعْتَاقُ الوسيقةِ لا نِكْسٌ ولا واني

Ve şey **عَتُقَ** eder, zamme ile, **عَتاقَةً**: yani eskidi ve **عتيقاً** oldu. Yine **عَتَقَ يَعْتُقُ** da böyledir; “girdi girer” gibi; o hâlde o **عاتِقٌ**’tir; ve dinarlar **عُتُقٌ**’tur. Ben onu **عَتَّقْتُهُ** **تَعتيقاً**. Ve **المُعَتَّقَةُ**: bir zaman **عُتِّقَتْ** edilip de **عُتقَتْ** oluncaya kadar bekletilmiş şaraptır. Ve **العاتِقُ**: eski şaraptır; ve denilir: mührünü kimsenin açmadığı (şarap). Ondandır şairin sözü:
أوعاتقٍ كدَمِ الذَبيحِ مُدامِ

Ve **جاريةٌ عاتقٌ**: yani genç kız; ilk erginliğe eriştiği sırada, ailesinin evinde örtülüp (evde tutulup) bir kocaya henüz görünmemiş olan. Ve yaydan **العاتِقة**: **العاتِكة** gibidir; o, eskimiş ve kızarmış olandır. Ve kuş yavrusundan **العاتِقُ**: uçmaya yeni başlayan(ın) üstündedir. Denilir: “Bir **قَطاةٍ** yavrusunu **عاتِقاً** olarak aldım”; bu, uçup kendi başına kalabildiği zaman olur. Ebû Ubeyd dedi: Biz onun, geçmeden (ileri gitmeden) olduğunu görürüz; sanki o **يَعْتِقُ** eder, yani geçer. Ama Lebîd’in sözü:
أَغْلي السِباءَ بكلِّ أَدْكَنَ عاتِـقٍ		أو جَوْنَةٍ قُدِحَتْ وفُضَّ خِتامُها

Şöyle denilir: O, eskiliğinden dolayı kokusu güzelleşmiş olan tulumdur (**الزِقُّ**). Ve “**بكلِّ**” sözü: “**من كُلّ**” (her birinden) demektir. **السِباءُ**: şarap satın almaktır. Ve “**قُدِحَتْ**” sözü: yani ondan alındı (kepçelendi). Ve **العاتِقُ**: omuzdan ridânın yeri; müzekker de yapılır müennes de. Denilir: “Adam **أَمْيَلُ العاتِقِ**”; yani ridânın yeri ondan eğridir. Ve onun üzerine bir yemin **عَتَقَتْ** eder, **تَعْتُقُ**; zamme ile **عَتُقَتْ** de olur: yani eskidi ve vacip oldu; sanki onu korudu da yeminini bozmadı. Evs b. Hacer dedi:
عَلَيَّ ألِيَّةً عتَقَتْ قـديمـاًفليس لها وإن طُلِبَتْ مَرامُ

Yani onun için bir çare yoktur, istense bile. Ve **العَتيقُ**: her şeyden eski olan; hatta “adam **عَتيقٌ**” dediler: yani eski. Ve **العَتيقُ**: azat edilmiş köledir (**العبدُ المُعْتَقُ**). Ve **العَتيقُ**: her şeyden kerim olan ve her şeyden seçkin olan: hurma, su, doğan (**البازي**), içyağı. Şair dedi:
كَذَبَ العَتيقُ وماءُ شنٍّ بـاردٌ		إن كنتِ سائِلتي غَبوقاً فاذْهبي

Şöyle denilir: O, suyun kendisidir. Ve **فرسٌ عَتِيقٌ**: yani harika; çoğulu **العِتاقُ**’tır. Ve **عِتاقُ الطَيْرُ**: ondan yırtıcı kuşlardır. Ve **الأَرْحَبِيَّاتُ العِتاقُ**: ondan seçkin develerdir (**النَجائبُ**). Ve **البيتُ العَتيقُ**: Kâbe’dir.
