# عتل (ع-ت-ل) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D9%84
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D8%AA%D9%84

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: Hemen onu sürükleyin

- Harfler: ع - ت - ل
- Kur'an'da: 2 geçiş · 2 ayet · 2 sîga
- 12 sözlük

## Sîgalar (2)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [عُتُلٍّ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D9%84/siga/%D8%B9%D9%8F%D8%AA%D9%8F%D9%84%D9%8D%D9%91.md) | فُعُلٍّ | Kaba ve haşin | 1 | 1 | [68:13](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D9%84/ayet/68:13.md) |
| [فَاعْتِلُوهُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D9%84/siga/%D9%81%D9%8E%D8%A7%D8%B9%D9%92%D8%AA%D9%90%D9%84%D9%8F%D9%88%D9%87%D9%8F.md) | فَافْعِلُوهُ | Hemen onu sürükleyin | 1 | 1 | [44:47](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D9%84/ayet/44:47.md) |

## Mücavir kökler — 5 mücavir (7 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [زنم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%86%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 17 · Zenim (ze) : Kesilmiş ama kopmamış parça demektir
2. [جحم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AD%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Cehennem tuğlanın pişirildiği fırındır
3. [سوي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Seviye: Engebesiz düz yerdir
4. [بعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Baid uzak demektir
5. [أخذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B0.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · İhaze göl gibi suyun toplandığı yer yani birikintidir veya…

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | عتل |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [سحب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%A8.md), [جذب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B0%D8%A8.md), [غلظ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%84%D8%B8.md) |
| Zıt Kök | [رفق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%81%D9%82.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Sert ve kalın bir aletle (manivela, kazma) sert cisimleri zorla yerinden sökmek; bir kimseyi yakasından tutarak hoyratça ve şiddetle sürüklemek |
| Çekirdek Özet 2 | İnkârcı ve kibirli tipolojideki kaba, katı, vicdansız ve obur karakter ile bu karakterin ahirette cehenneme zorla, yaka paça sürüklenme akıbeti |
| Çekirdek Özet 3 | Dünyada hakka direnen kaba ve nobran gücün, ilahi adalette karşı konulamaz bir kahırla zelil edilip sökülüp atılması |
| Kritik Hata Riski | Kavramı yalnızca alelade bir ahlaki kabalık ya da sıradan bir çekme eylemi sayıp; kökün barındırdığı boyun eğmez nobranlık, doymak bilmezlik ve cebren söküp sürükleme dinamiğini gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| عت | Sertlik, katılık, eşiği zorlama, bir sınırdan diğerine şiddetle ve dirençle geçme. Bu çekirdek [عتو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D9%88.md) kökünde haddi aşma ve azgınlıkta; [عتد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D8%AF.md) kökünde sertleşip hazır hale gelmede; [عتق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D9%82.md) kökünde eskiyip katılaşma ve serbest kalmada; [عتب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D8%A8.md) kökünde ise eşik ve zorlamada görülür. | ل | Çekirdekteki sertlik ve direnç anlamına ل harfinin temsil ettiği yönlendirme, yapışma ve sürükleme dinamiği eklenmiş; böylece anlam bir varlığı manivela gibi sert bir vasıtayla zorla yerinden sökmeye, yakasından tutup kahredici bir şiddetle sürüklemeye ve laf anlamaz bir nobranlığa dönüşmüştür. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ع | göz; görme, bilme, kaynak | Algılanan somut gerçeklik, varlığın kökeni ve dışa dönük varoluşsal kaynak |
| ت | işaret, çarpı; im, sınır, antlaşma, son | Karşılaşılan sınır, konulmuş direnç noktası ve aşılması gereken engel |
| ل | çoban değneği, üvendire; yöneltme, öğretme, bağlama | Dıştan uygulanan zorlayıcı yönlendirme, çekme, bağlama ve boyun eğdirme hareketi |
| عتل | Varlığın veya öznenin (ع), karşılaştığı sınır ve direnç noktalarını (ت), dışarıdan uygulanan kahredici bir değnek/manivela gücüyle zorlayıp yönlendirerek çekmesi ve boyun eğdirmesi (ل). |  |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Taş, duvar ve sert toprağı kazıp sökmeye yarayan düz uçlu demir kazma veya manivela (el-ʿatele); budaklı kalın sopa; devenin yularını başının dibinden kavrayarak hoyratça çekmek; bir kimseyi yakasından (telbîb) yakalayıp hapse ya da cezaya doğru şiddetle sürüklemek. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem deve gütücülerinin sertliğini ve ellerindeki kalın sopaları tasvir eden şu recez beytinde kök alet anlamıyla geçer: وأينما كنتَ من البلادِ / فاجتنبَنَّ عُرَّمَ الذُّوّادِ / وضَربَهم بالعَتَل الشِّدادِ |
| Erken Arapça kullanım | Hz. Peygamber'in kendisine adı sorulduğunda «Atele» cevabını veren bir sahabîye, bu kelimenin taşıdığı sertlik, kabalık ve şiddet çağrışımı sebebiyle «Bilakis senin adın Utbe olsun» diyerek ismi değiştirmesi rivayetinde yer alır. |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.

### Sami etimolojik katman

Sami dilleri ailesinde عتل kökü, fiziksel olarak dirençli bir kütleyi zorlayarak yerinden oynatma, ağır yük taşıma, vurma ve sert cisimlerle baskı kurma eylemleriyle irtibatlıdır. Süryanice ve Batı Aramicesinde *ʿ-t-l* kökünden türeyen kelimeler (özellikle Süryanice *ʿattīlā*) çetin, zor, katı, haşin ve boyun eğmez anlamlarını taşır; bu durum Arapçadaki kaba, haşin ve nobran insan (el-ʿutull) vasfıyla doğrudan fonetik ve anlamsal bir süreklilik arz eder. Klasik İbranicede aynı kök bağımsız bir fiil olarak öne çıkmasa da *ʿ-t* çekirdeğine dayanan köklerde görülen sertleşme, cüret etme ve direnç gösterme katmanı kökün ortak Sami zeminindeki sertlik matrisini destekler. Arapçada kök bir yandan manivela ve kazma gibi fiziksel aletlerin adında somutlaşmış, diğer yandan birini yakasından tutup hoyratça sürükleme fiiline ve nihayet hiçbir kural tanımayan, obur ve merhametsiz karakter yapısına doğru semantik bir genişleme kaydetmiştir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith (Thesaurus Syriacus), David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques).

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | el-ʿAtele (kazma, manivela) ve el-ʿatl (yakasından çekip sürüklemek) | Taş ve duvarları söken sert aletin fonksiyonundan hareketle, insanın yakasına yapışıp zorla çekilmesine ve oradan da katı, nobran, doymak bilmez karaktere geçilmiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Süryanice *ʿattīlā* (çetin, haşin, sert, boyun eğmez) | Ahlaki ve fiziksel sertlik, zorbalık ve katılık vasfında ortak Sami semantik matrisini paylaşır. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Sami kolu ötesinde doğrudan ve güvenilir bir Afro-Asyatik eşasıllılık tespit edilmemiştir. | Veri bulunamadı |

Kaynak: Payne Smith, Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| عتل | Anlamlı | Sertçe çekip sürüklemek, kaba ve nobran olmak | Sert aletle sökmek, yakasından tutup cebren çekmek; kaba, katı ve doymak bilmez insan. | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| علت | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez; sözlüklerde mühmel kabul edilir |
| [تعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B9%D9%84.md) | Anlamlı | Sıkışma, üst üste binme, çatallanma | Dişlerin üst üste binip çarpık çıkması veya arazideki yarıntılar için kullanılır. | Kur'an'da geçmez; fiziksel pürüz ve sertlik taşır |
| [تلع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%84%D8%B9.md) | Anlamlı | Boyun uzatmak, yükselmek | Boynun uzayıp dikleşmesi, bir yerden başını uzatıp bakmak, yüksekten su akması. | Kur'an'da geçmez; yukarı doğru uzanma ve belirme bildirir |
| لعت | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez; sözlüklerde mühmel kabul edilir |
| لتع | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez; sözlüklerde mühmel kabul edilir |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| عتل | Merkez | Şiddetle çekip sürükleme, nobranlık ve katılık | Bir nesneyi ya da şahsı boynundan/yakasından tutarak sarsıcı ve zelil edici bir hiddetle zorla çekip götürmek; ahlaken doymak bilmez kaba güç. | Hem cebrî sürükleme eylemini hem de ahlaki hoyratlığı birlikte içerir. |
| [سحب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%A8.md) | Komşu | Sürüklemek | عتل kökünde yakapaça yakalama ve sarsıcı bir şiddet esasken, [سحب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%A8.md) kökünde yerle temas ederek çekilip götürülme hareketi öne çıkar. | Yer boyunca sürükleme eylemine odaklıdır. |
| [جذب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B0%D8%A8.md) | Komşu | Kendine doğru çekmek | Genel bir çekme eylemidir; عتل kökündeki tahkir edici kabalık, aşağılama ve zorbalık unsuru [جذب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B0%D8%A8.md) için zorunlu değildir. | Nötr veya her türlü çekişi ifade eder. |
| [غلظ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%84%D8%B8.md) | Komşu | Kabalık ve katılık | Yoğunluk, maddî veya manevî sertlik durumudur; عتل ise bu katılığa ilaveten oburluk, itip kakma ve aktif zorbalığı barındırır. | Hacimsel veya ahlaki sertlik ve kabalık durumudur. |
| [رفق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%81%D9%82.md) | Zıt | Nezaket, kolaylık ve şefkat | Muamelede yumuşak davranmak, işleri sükûnetle ve suhuletle yürütmektir; zorbalık ve hoyratça çekmenin tam karşıtıdır. | Karşı tarafı incitmeyen, zorlamayan latif tutumdur. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | عتل | Zorla sürüklemek; kaba, nobran | Hem yakasından tutup kahredici biçimde sürüklemeyi hem de laf anlamaz, obur karakteri karşılar. | Kesin |
| Latince | trahere, truculentus | Şiddetle çekmek; haşin, vahşi | Trahere fiili fiziksel çekip götürmeyi karşılar ancak ahlaki nobranlığı dışarıda bırakır; truculentus ise haşin mizacı verir. | Güçlü |
| İngilizce | to drag violently, ruthless / brute | Zorla sürüklemek; kaba, nobran | Fiil boyutu fiziksel zorlayıcı sürüklemeyi (drag/haul), sıfat boyutu ise acımasız ve kaba hoyratlığı (brute/ruthless) karşılar. | Güçlü |
| Almanca | gewaltsam schleppen, rücksichtslos / grob | Zorla sürüklemek; hoyrat, kaba | Fiziksel olarak cebren çekip götürme eylemini ve başkalarına saygısı olmayan kaba karakteri ifade eder. | Güçlü |
| Fransızca | traîner de force, brutal / grossier | Zorla sürüklemek; kaba, hoyrat | Yaka paça sürükleme eylemi ile insani incelikten yoksun, şiddete meyilli karakter yapısını ayrı ayrı karşılar. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Wörterbuch, Lane's Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| عُتُلٍّ (Sıfat formu) | Kaba, haşin, doymak bilmez, haktan yüz çeviren ve sınır tanımayan nobran karakter | Zenginliği ve nüfuzuyla şımararak peygamberin tebliğine hakaretle direnen müşrik tipolojisi bağlamında yer alır (Kalem [68:13](https://lisan.digital/tr/ayet/68:13.md)). |
| فَاعْتِلُوهُ (Emir fiil formu) | Yakasından tutup cehennemin ortasına hoyratça, zelil bir şekilde ve zorla sürüklemek | Günahkâr ve zorba suçluların ahirette zebanilerce boyun eğdirilerek ateşe atılma infazı bağlamında yer alır (Duhân [44:47](https://lisan.digital/tr/ayet/44:47.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Ahiret halleri ve cezanın mahiyeti | Suçluların cehenneme cebren sevk edilmesinde iradelerinin tamamen hükümsüz kılınması ve cebrî tahkir | Suçlunun dünyada gösterdiği kibrin, ahirette zebanilerin kahredici sürüklemesiyle zillet olarak tecelli etmesi |
| Fıkıh | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı |
| Tefsir | Karakter tahlili ve ceza tasviri | Kalem suresindeki nitelemenin Velid b. Muğire şahsında tecessüm eden obur, hayra engel, kaba aristokrat tipolojisi olarak açıklanması; Duhân suresindeki fiilin yakapaça derdest edilme tarzı | Dünyadaki nobranlığın ahirette zelilce sürüklenmeye dönüşmesi arasındaki semantik paralellik |
| Hadis | Ahlaki yergi ve cennet-cehennem ehli | Hz. Peygamber'in cehennem ehlini tarif ederken «cevvâz, ca'zerî ve utul» vasıflarını zikretmesi; katı kalpli, kibirli ve doyumsuz kimselerin yerilmesi | Hakka boyun eğmeyen, bencil, kaba ve hoyrat kişilik yapısı |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Ahlak ve ceza diyalektiği | Kibrin zelil kılınması | Tevazuya direnen yapının ilahi kahırla kırılması | Dünyada ilahi davete kaba bir inatla direnen nefsin, ahirette ilahi irade tarafından zorla sürüklenerek teslim alınması. | Güçlü |
| İlmi | Mekanik ve dinamik | Manivela etkisi (kaldıraç kuvveti) | Dirençli kütleleri momentle yerinden sökmek | Fiziksel alet anlamından hareketle, yüksek direnç gösteren sert cisimlerin uygulanan moment ve çekişle yerinden koparılması. | Muhtemel |
| Siyasi | Otorite ve güç kullanımı | Zorbalığın mutlak kamu gücüyle derdest edilmesi | Hukuk tanımaz nobranlığın bastırılması | Toplumsal alanda gücüne güvenerek zayıfları ezen despot unsurların, üstün ilahi/hukuki irade karşısında zorla sürüklenerek etkisiz kılınması. | Güçlü |
| İktisadi | Servet ve mülkiyet ahlakı | Tekelci ve doyumsuz birikim (ekûl menû') | Serveti paylaşıma kapatıp kendine çekme | Toplumsal dolaşıma girmesi gereken kaynakları kaba bir hırsla gasp eden ve başkalarına engel olan doymak bilmez tekelci tutum. | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Kaldıraç prensibi ve statik sürtünme eşiğinin aşılması | Klasik mekanikte manivela kullanılarak statik sürtünme direncinin uygulanan çekme momentiyle kırılması ve nesnenin zorunlu yer değiştirmeye zorlanması süreciyle tam bir yapısal eşbiçimlilik taşır. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Antisosyal/narsistik nobranlık ve cebrî infaz | Psikoloji ve kriminolojide empati yeteneği bulunmayan, kaba güce dayalı doyumsuz kişilik örüntüsünün, ceza infaz hukukunda zor kullanma yetkisiyle yaka paça kontrol altına alınması sürecine karşılık gelir. | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimeyi sadece gündelik bir «huysuzluk/kabalık» ya da nötr bir «fiziksel çekiş» olarak algılamak; kavramın arkasındaki boyun eğmez nobranlığı ve organize haksızlığı dışarıda bırakmak. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da kök, hem dünyada servet ve nüfuz sarhoşluğuyla hakka ve yetime geçit vermeyen, doymak bilmez nobran bir karakteri (Kalem [68:13](https://lisan.digital/tr/ayet/68:13.md)), hem de bu karakterin cehennemin ortasına zebanilerce zelilce sürüklenişini (Duhân [44:47](https://lisan.digital/tr/ayet/44:47.md)) kuşatır. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Kur'an'ın günah ile ceza arasındaki estetik ve adil simetrisini görememek; dünyada kibirle diklenip başkalarını ezen zorbanın, ahirette boynundan çekilerek aynı şiddetle aşağılanacağı gerçeğini sıradan bir işkence tasviri gibi algılamak. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an ahlakının zıddı olan nobran, kaba ve doyumsuz karakter tipi ile bu tipin eskatolojik akıbeti arasındaki ontolojik nedenselliği gösterdiği için son derece önemlidir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Mekkî dönemde müşrik aristokrasisinin psikolojik ve ahlaki röntgenini çeken uyarılarda ve kıyamet sahnelerindeki zorlayıcı ilahi adalet infazlarında belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Ahiretteki azabın rastgele bir şiddet eylemi değil, dünyada kaba kuvvetle hakka direnen kibrin kendi cinsinden bir zilletle ve cebrî bir sürüklenişle karşılık bulması olduğunu fark ettirir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Sert bir manivela veya kazma ile sert yapıları yerinden sökmek; bir varlığı boynundan veya yakasından tutarak kahredici bir şiddetle, zorla çekip sürüklemek.
- Soyut anlam: Hakka ve adalete karşı direnen, sınır ve kural tanımayan, doymak bilmez, kaba ve nobran ahlaki katılık.
- Sistematik karşılık: Dünyada haksız güç ve oburlukla dikleşen nobranlığın, ilahi infaz mekanizmasında karşı konulamaz bir çekme kuvvetiyle yerinden sökülüp zillete mahkûm edilmesi.
- LaTeX modeli: $$ F > R \implies \Delta x > 0 $$
- LaTeX açıklaması: Modelde $F$ dışarıdan uygulanan kahredici çekme ve infaz kuvvetini, $R$ zorbalık veya inatla direnen varlığın iç direncini ve katılığını, $x$ ise direncin kırılarak varlığın zelil şekilde yerinden sökülüp zorla sürüklenme mesafesini temsil eder. Dış kuvvet direnç eşiğini aştığı anda cebrî yer değiştirme kaçınılmaz hale gelir.

## Geçtiği ayetler (2 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D8%AA%D9%84/occurrences?meal=IK

### [Duhan 44:47](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D9%84/ayet/44:47.md) — فَاعْتِلُوهُ

خُذُوهُ فَاعْتِلُوهُ إِلَى سَوَاءِ الْجَحِيمِ

Meal (IK): Yakalayın onu, cehennemin ortasına sürükleyin.

### [Kalem 68:13](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D9%84/ayet/68:13.md) — عُتُلٍّ

عُتُلٍّ بَعْدَ ذَلِكَ زَنِيمٍ

Meal (IK): Kaba, haşin ve bunlardan başka da kulağı kesik olana,

## Sözlükler (12)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D9%84/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب العين والتّاء والّلام معهما
ع ت ل، ت ل ع يستعملان فقط
عتل:

العَتَلَةُ: حديدةٌ كحد فأس عريضة ليست بمتعقّفة الرأس كالفأس، ولكنها مستقيمة مع الخشبة، في أصلها خشبة يحفر بها الأرض والحيطان.
ورجل عُتُلٌّ أي: أكولٌ مَنُوع.
والعَتْلُ: أن تأخذ بتلبيب رجل فَتَعْتِلَهُ، أي: تجرّه إليك، وتذهب به إلى حبس أو عذاب.
وتقول: لا أَنْعتِلُ معك، أي: لا أَنْقاد معك. وأخذ فلان بزمام النّاقة فَعَتَلَها، وذلك إذا قَبَض على أصْلِ الزِّمام عند الرأس فقادها قوداً عنيفاً.
وقال بعضهم: العتلة عصاً من حديد ضخمةٌ طويلةٌ لها رأسٌ مُفَلْطَح مثل قَبيعةِ السيف مع البناة يهدمون بها الحيطان.
والعَتَلَةُ: الهراوة الغليظة من الخشب، والجميع عَتَلٌ. قال الراجز:
وأينما كنت من البلاد
فاجتنبنّ عرمَ الذّوّاد
وضّرْبَهم بالعَتَلِ الشِّداد
يعني عرامهم وشِرّتهم.
تلع:
التَّلَعُ: ارتفاع الضّحى. وتَلَعَ النّهار ارتفع. قال:
وكأنّهم في الآل إذ تَلَع الضّحى
وتَلَع فلان إذا أخرج رأسه من كلّ شيء كان فيه وهو شبهُ طَلَعَ، غير أنّ طَلَعَ أعمُّ.
وتَلَعَ الشاةُ يعني الثورَ، أي أخرج رأسَه من الكناس. وأَتْلَعَ رأسَهُ، فنظر إتلاعاً، لأنّ فعلَه يجاوز، كما تقول: أطْلَعَ رأسه إطلاعاً. قال ذو الرّمة:
كما أَتْلَعَتْ من تحتِ أَرْطَى صريمةٍ		ألى نبأةِ الصوتِ الظِّباءُ الكوانِـسُ
والأتلع من كلّ شيء: الطويلُ العُنُقِ. والأنثَى: تلعاء.
والتّلِعُ والتَّرِعُ هو الأتلع، لأن الفَعِلَ يدخُلُ على الأَفْعَل. قال:
وعَلَّقوا في تِلَعِ الرأسِ خَدِبْ
يعني بعيراً طويل العنق.
وسيد تَلِعٌ، ورجلٌ تَلِعٌ، أي كثيرُ التلفّت حوله.
ولزم فلانٌ مكانه فما يتتلّع، أي ما يرفع رأسه للنّهوض ولا يريد البراح. قال أبو ذؤيب:
فَوَردنَ والعَيُّوقُ مَعْقَدَ رابئ الضُّرَباءِ فوقَ النَّظْمِ لا يتتلَّعُ
ويقال: إنّه لَيتتالَعُ في مشيِهِ إذا مدَّ عُنُقه ورفَع رأسَه. ومُتالع: اسم جبل بالحمى. ومُتالع اسم موضع بالبادية. قال لبيد:
دَرَسَ المَنَا بمُتالعٍ فَأَبـانِ		فتقادَمَتْ بالحُبْسِ فالسُّوبانِ
والتّلعةُ: أرضٌ مرتفعة غليظة، وربما كانت مع غِلَظِها عريضة يتردّد فيها السّيلُ ثم يدفع منها إلى تلعةٍ أسفلَ منها. قال النابغة:
فالتِّلاعُ الدَّوافِعُ
ويقال: التَّلعَةُ مقدار قفيزٍ من الأرض، والذي يكون طويلاً ولا يكون عريضاً. والقرارة أصغرُ من التّلعة، والدّمعة أصغر من ذلك. ورجلٌ تليع، وجيدٌ تليع، أي طويل. قال:
جيدٍ تليعٍ تَزينُهُ الأَطْواقُ

##### Türkçe

باب العين والتّاء والّلام معهما
ع ت ل، ت ل ع يستعملان فقط

عتل:

**العَتَلَةُ**: başı geniş, balta ağzı gibi bir demir; başı balta gibi kıvrık değildir, fakat sapla birlikte düzdür; aslında onunla yer ve duvarlar kazılan bir tahta vardır.
Ve **رجل عُتُلٌّ** yani: çok yiyen, çok meneden.
Ve **العَتْلُ**: bir adamın yakalığından tutup onu **فَتَعْتِلَهُ**; yani onu kendine doğru çekmen ve onu hapse yahut azaba götürmendir.
Ve dersin ki: **لا أَنْعتِلُ معك**, yani: seninle boyun eğmem. Ve falan kimse devenin yularından tuttu da onu **فَعَتَلَها**; bu, başın yanında yuların aslını kavrayıp onu şiddetli bir sevk ile sevk ettiğinde olur.
Ve bazısı dedi ki: **العتلة**; demirden bir sopa, kalın, uzun; onun yassı bir başı vardır, kılıcın kabzası gibi; yapıcılarla birlikte onunla duvarları yıkarlar.
Ve **العَتَلَةُ**: ağaçtan kalın topuz; hepsi **عَتَلٌ**dur. Raciz dedi ki:
وأينما كنت من البلاد
فاجتنبنّ عرمَ الذّوّاد
وضّرْبَهم بالعَتَلِ الشِّداد
yani onların azgınlıklarını ve kötülüklerini.

تلع:

**التَّلَعُ**: kuşluğun yükselmesidir. Ve **تَلَعَ النّهار** yükseldi. Dedi ki:
وكأنّهم في الآل إذ تَلَع الضّحى
Ve **تَلَع** falan kimse; içinde bulunduğu her şeyden başını çıkardığında; o, **طَلَعَ** gibidir; ancak **طَلَعَ** daha geneldir.
Ve **تَلَعَ الشاةُ** yani boğayı; yani başını ininden çıkardı. Ve **أَتْلَعَ رأسَهُ**, böylece bir **إتلاعاً** ile baktı; çünkü onun fiili geçişlidir; nitekim dersin: **أطْلَعَ رأسه إطلاعاً**. Zü’r-Rumme dedi ki:
كما أَتْلَعَتْ من تحتِ أَرْطَى صريمةٍ		ألى نبأةِ الصوتِ الظِّباءُ الكوانِـسُ
Ve her şeyden **الأتلع**: uzun boyunlu olandır. Dişisi: **تلعاء**.
Ve **التّلِعُ** ve **التَّرِعُ** o **الأتلع**dır; çünkü **الفَعِلَ** kalıbı **الأَفْعَل** üzerine girer. Dedi ki:
وعَلَّقوا في تِلَعِ الرأسِ خَدِبْ
yani boynu uzun bir deve.
Ve **وسيد تَلِعٌ** ve **رجلٌ تَلِعٌ**; yani etrafına çokça dönüp bakan.
Ve falan kimse yerinde kaldı da **فما يتتلّع**; yani kalkmak için başını kaldırmaz ve ayrılmayı istemez. Ebû Züeyb dedi ki:
فَوَردنَ والعَيُّوقُ مَعْقَدَ رابئ الضُّرَباءِ فوقَ النَّظْمِ لا يتتلَّعُ
Ve denir ki: yürüyüşünde **لَيتتالَعُ**; boynunu uzatıp başını kaldırdığında. Ve **مُتالع**: himâda bir dağın adıdır. Ve **مُتالع** çöldeki bir yerin adıdır. Lebîd dedi ki:
دَرَسَ المَنَا بمُتالعٍ فَأَبـانِ		فتقادَمَتْ بالحُبْسِ فالسُّوبانِ
Ve **التّلعةُ**: yüksek, sert bir arazi; bazen sertliğiyle birlikte geniş olur; içinde sel gidip gelir, sonra ondan daha aşağı bir **تلعة**ye doğru iter. Nâbiga dedi ki:
فالتِّلاعُ الدَّوافِعُ
Ve denir ki: **التَّلعَةُ** yerden bir kafîz miktarıdır; uzun olup geniş olmayan şeydir. **القرارة** **التّلعة**den daha küçüktür; **الدّمعة** ondan daha küçüktür. Ve **رجلٌ تليع** ve **جيدٌ تليع**; yani uzun. Dedi ki:
جيدٍ تليعٍ تَزينُهُ الأَطْواقُ

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D9%84/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

العَتَلَةُ: بَيْرَمُ النجَّار والمُجْتابُ. والعَتَلةُ: الهراوةُ الغليظةُ. والعَتَلَةُ: الناقةُ التي لا تَلقَح، فهي قويَّة أبداً. والعَتَلَةُ: واحدة العَتَلِ، وهي القسيُّ الفارسيّةُ. وجديلةُ طَيِّءٍ تقول للأجير: عَتيلٌ، والجمع عُتَلاء. وعَتَلْتُ الرجل أَعْتِلُهُ وأَعْتُلُهُ، إذا جَذَبتَه جَذْباً عَنيفاً. ورجلٌ مِعْتَلٌ بالكسر. وقال يصف فرساً:
نَفْرَعُهُ فَرْعاً ولسنا نَعْتِلُهْ
والعُتُلُّ: الغليظُ الجافي. وقال تعالى: "عُتُلٍّ بعد ذلك زَنيمٍ". والعُتُلُّ أيضاً: الرمحُ الغليظُ. ورجلٌ عَتِلٌ بيِّن العَتَلِ. أي سريعٌ إلى الشرّ. ويقال: لا أَنْعَتِلُ معك أي لا أبرح مكاني.

##### Türkçe

**العَتَلَةُ**: marangozun **بَيْرَمُ**’u ve **المُجْتابُ**. Ve **العَتَلةُ**: kalın sopa. Ve **العَتَلَةُ**: gebe kalmayan dişi deve; o hâlde o daima güçlüdür. Ve **العَتَلَةُ**: **العَتَل**’in bir teki; o da Fars yaylarıdır. **وجديلةُ طَيِّءٍ** ücretliye şöyle der: **عَتيلٌ**; çoğulu **عُتَلاء**. Ve **عَتَلْتُ** adamı, **أَعْتِلُهُ** ve **أَعْتُلُهُ**; onu şiddetli bir çekişle çektiğin zaman. Ve **مِعْتَلٌ** (kesre ile) adam. Ve bir atı vasfederek dedi ki:
نَفْرَعُهُ فَرْعاً ولسنا نَعْتِلُهْ
Ve **العُتُلُّ**: kalın, kaba. Yüce Allah dedi ki: "**عُتُلٍّ** بعد ذلك **زَنيمٍ**". Ve **العُتُلُّ** ayrıca: kalın mızrak. Ve **عَتِلٌ** adam; **العَتَلِ**’i açık olan. Yani şerre çabuk (olan). Ve denilir: **لا أَنْعَتِلُ** seninle; yani yerimden ayrılmam.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D9%84/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب العين والتاء مع اللام
عتل ، تلع ، تعل : مستعملة .
علت ، لتع ، لعت : مهملة .
عتل : قال الله جلّ وعزّ : ( الْحَمِيمِ خُذُوهُ فَاعْتِلُوهُ ) ( الدّخَان : 47 ) وقال في موضع آخر : ( أَثِيمٍ عُتُلٍّ بَعْدَ ذَلِكَ زَنِيمٍ ) ( القلم : 13 ) قرأ عاصم وحمزة والكسائي : ( خُذُوهُ ( بكسر التاء ، وكذلك قرأ أبو عمرو . وقرأ ابن كَثِير ونافع وابن عامر ويعقوب : ( فاعتلوه ) بضمّ التاء . قلت : هما لغتان فصيحتان ، يقال : عَتَلَهُ يَعَتِله ويَعتُله .
ورَوَى الأعمش عن مجاهد في قوله ) الْحَمِيمِ خُذُوهُ فَاعْتِلُوهُ ( أي خذوه فاقصِفوه كما يُقصَف الحَطَب .
وقال أبو مُعَاذ النحويّ : العَتْل : الدَفْع والإرهاق بالسَّوْق العنيف . وأخبرني المنذريّ عن الحرّاني عن ابن السّكّيت : عَتَلْتُهُ إلى السجن وعَتَنْتُه فأنا أعْتِلُه وأعْتُلُه وأعْتِنُه وأعْتُنُه إذا دفعتَه دَفْعاً عنيفاً .
وقال الليث : العَتْلُ : أن تأخذ بتَلْبيب الرجل فتعتِلَه ، أي تجرّه إليك وتذهب به
إلى حَبْس أو بَلِيَّة . وأَخَذ فلان بِزِمام الناقة فعتَلها إذا قادها قَوْداً عنيفاً .
ويقال : لاأَتَعَتَّل معك شِبْراً أي لا أبرح مكاني ولا أجيء معك .
وأمّا قوله تعالى : ( ( القلم : 13 ) أَثِيمٍ عُتُلٍّ بَعْدَ ذَلِكَ زَنِيمٍ ( جاء في التفسير أن العُتُلّ ههنا : الشديد الخصومة ، وجاء في التفسير أيضاً أنه : الجافي الخُلُقِ اللئيمُ الضَرِيبةِ ، وهو في اللغة : الغليظ الجافي . أبو عبيد عن أبي عمرو : العَتَلَة : بَيْرَم النَجّار .
وقال الليث : هي حديدة كأنها حَدّ فأسٍ عريضة في أصلها خشبة ، تُحفر بها الأرض والحيطان ، ليست بمُعَقَّفَةٍ كالفأس ، ولكنها مستقيمة مع الخشبة . قال : ورجل عُتُلٌّ : أكول مَنُوع .
وقال أبو عبيد : العَتَلُ : القسِيّ الفارسية .
وقال أُمية :
يَرمُونَ عن عَتَل كأنها غُبُطٌ
بزَمْخَرٍ يُعجل المَرمِيّ إعجالاً
قال : واحدتها عَتَلة .
أبو عبيد عن الكسائي : إنك لعَتِلٌ إلى الشرّ أي سريع ، وقد عَتِل عتَلاً .
الحرّاني عن ابن السّكّيت : العَتِيل : الأجير بلغة طيء ، وجمعه العُتَلاَء .
وقال ابن شميل : العَتَلَة : المدَرَة الكبيرة تتقلّع من الأرض إذا أثيرت .
وقال ابن الأعرابي : العَاتِل الجِلْوَاز ، وجمعه عُتُلٌ . قال : والعَتِيل : الأجير وجمعه عُتُلٌ أيضاً . وفي ( النوادر ) : داءٌ عَتِيل شديد والعتيل : الخادم .
تلع : من أمثال العرب : فلان لا يمنَع ذنَبَ تَلْعه يضرب للرجل الذليل الحقير . والتَلْعَة : واحدة التِلاَع .
قال أبو عبيد : وهي مجارِي الماء من أعالي الوادي . قال : والتلاع أيضاً : ما انهبط من الأرض . قال وهي من الأضداد .
وأخبرني المنذري عن ثعلب عن ابن الأعرابي قال : يقال في مَثل : ما أخاف إلا من سَيْلِ تَلْعَتِي أي من بني عمّي وذوي قرابتي . قال : والتَلْعَة : مَسِيل الماء ؛ لأن من نزل التَلْعَة فهو على خَطَر : إن جاء السيل جَرف به . قال : وقال هذا وهو نازل بالتَلْعة فقال : لا أخاف إلا من مَأَمَنِي . وقال شمر : التِلاع : مسايل الماء تسيل من الأسناد والنِجَاف والجبال حتى تنصبّ في الوادي . قال وتَلْعة الجبل : أن الماء يجيء فيخُدّ فيه ويحفره حتى يخلُص منه . قال : ولا تكون التِلاَع في الصحارى . قال والتَلْعة ربما جاءت من أبعد من خمسة فراسخ إلى الوادي . قال : وإذا جَرَت من الجبال فوقعت في الصحارى حَفَرت فيها كهيئة الخنادق . قال وإذا عظمت التَلْعَة حتى تكون مثل نصف الوادي أو ثلثيه فهي مَيْثاء . وقال ابن شميل : من أمثالهم في الذي لا يوثق به : إني لا أثق بسَيل تَلْعتك أي لا أثق بما تقول وما تجيء به . قلت : فهذه ثلاثة أمثال جاءت في التَلْعة . وقال الليث : التَلْعة : أرض ارتفعت وهي غليظة يتردّد فيها السيل ، ثم يَدْفع منها إلى تَلْعَة أسفل
منها . وهي مَكَرَمة من المنابت .
أبو عبيد : التَتَلُّع : التقدّم . وأنشد لأبي ذؤيب :
فَوَردْنَ والعَيُّوقُ مقعدَ رابىءُ الض
رباء فوق النجم لا يتَتَلَّعُ
الأصمعي : الأتلع : الطويل . قال أبو عبيد : وأكثر ما يراد بالأتلع : طول عُنُقه . وقال الليث : يقال : هو أتلع وتَلِع للطويل العُنُق . قال : ورجل تَلِعٌ : كثير التلفّت . قال : ورجل تَلِعُ بمعنى التَرِع . قال : ويقال : لزم فلان مكانه فما يَتَتَلَّعُ ومايَتَتَالَع أي لا يرفع رأسه للنهوض ، وإنه ليَتَتَالع في مشيه إذا مَدّ عنقه ورفع رأسه . قال : ويقال : تَلَع فلان رأسه إذا أخرجه من شيء كان فيه ، وهو شبه طَلَع ، إلاّ أنّ طلع أعمّ . وتَلَع الثورُ إذا أخرج رأسه من الكِنَاس . قلت : المعروف في كلام العرب أتلع رأسه إذا أطلعه فنظر ؛ وتلع الرأسُ نفسُه . وقال الشاعر :
كما أتلعَت من تحت أَرْطى صريمةٍ
إلى نَبْأة الصوت الظباءُ الكوانِس
ويقال : تَلَع النهار إذا ارتفع يَتْلَع تلُوعاً . وجِيدٌ تَلِيع : طويل . ومُتَالِع : جبل بناحية البحرين بين السَوْدة والأحساء . وفي سفح هذا الجبل عَين يسيح ماؤها ، يقال لها : عين مُتَالِع .
تعل : أهمله الليث وروى أبو العباس عن ابن الأعرابي قال : التعَل : حرارة الحلق الهائجة .
وأما عَلَتَ فمهمل .

##### Türkçe

باب العين والتاء مع اللام
**عتل** ، **تلع** ، **تعل** : kullanımdadır.
**علت** ، **لتع** ، **لعت** : ihmaldir.

**عتل** : Allah جلّ وعزّ dedi ki: ( **الْحَمِيمِ خُذُوهُ فَاعْتِلُوهُ** ) ( **الدّخَان** : 47 ) ve başka bir yerde dedi ki: ( **أَثِيمٍ عُتُلٍّ بَعْدَ ذَلِكَ زَنِيمٍ** ) ( **القلم** : 13 ). Âsım, Hamza ve Kisâî okudu: ( **خُذُوهُ** ( **التاء**’yı kesre ile; Ebû Amr da böyle okudu. İbn Kesîr, Nâfi‘, İbn Âmir ve Ya‘kūb okudu: ( **فاعتلوه** ) **التاء**’yı damme ile. Dedim ki: ikisi de fasih iki lugattır; denir ki: **عَتَلَهُ** **يَعَتِله** ve **يَعتُله**.

A‘meş, Mücâhid’den, onun sözü hakkında rivayet etti: ( **الْحَمِيمِ خُذُوهُ فَاعْتِلُوهُ** ) yani: onu alın da onu **فاقصِفوه**; odunun **يُقصَف** edildiği gibi.

Ebû Mu‘âz en-Nahvî dedi: **العَتْل**: itme ve şiddetli sevk ile yorma. Münzirî bana, Harrânî’den, İbnü’s-Sikkît’ten haber verdi: **عَتَلْتُهُ** hapishaneye ve **عَتَنْتُه**; ben **أعْتِلُه** ve **أعْتُلُه** ve **أعْتِنُه** ve **أعْتُنُه** (derim), onu şiddetli bir itişle ittiğin zaman.

Leys dedi: **العَتْلُ**: adamın **تَلْبيب**’inden tutup onu **تعتِلَه**; yani onu kendine çekersin ve onunla gidersin, bir hapse yahut bir belâya. Ve falan kişi dişi devenin **بِزِمام**’ını tuttu da onu **عتَلها**; onu şiddetli bir sevk ile sevk ettiği zaman.

Ve denir ki: seninle bir karış **لاأَتَعَتَّل**; yani yerimden ayrılmam ve seninle gelmem.

Ama Yüce Allah’ın sözü: ( ( **القلم** : 13 ) **أَثِيمٍ عُتُلٍّ بَعْدَ ذَلِكَ زَنِيمٍ** ( tefsirde geldi ki, buradaki **العُتُلّ**: çekişmesi şiddetli olandır; tefsirde ayrıca geldi ki o: huyu kaba, tabiatı alçak olandır; ve o, dilde: kalın, kaba olandır. Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: **العَتَلَة**: marangozun **بَيْرَم**’ıdır.

Leys dedi: o, kökünde bir tahta bulunan, geniş bir balta ağzı gibi bir demirdir; onunla yer ve duvarlar kazılır; balta gibi eğri değildir, fakat tahta ile birlikte düzdür. Dedi ki: ve **رجل عُتُلٌّ**: çok yiyen, çok men eden.

Ebû Ubeyd dedi: **العَتَلُ**: Fars yaylarıdır.

Ümeyye dedi:
يَرمُونَ عن **عَتَل** كأنها غُبُطٌ
بزَمْخَرٍ يُعجل المَرمِيّ إعجالاً

Dedi ki: onun bir tanesi **عَتَلة**’dir.

Ebû Ubeyd, Kisâî’den: şüphesiz sen şerre karşı **لعَتِلٌ**’sin; yani hızlısın; ve **عَتِل** **عتَلاً**.

Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten: **العَتِيل**: Teyy lehçesinde ücretli işçidir; çoğulu **العُتَلاَء**’dır.

İbn Şümeyl dedi: **العَتَلَة**: yerden, kımıldatıldığı zaman kopup çıkan büyük toprak parçasıdır.

İbnü’l-A‘râbî dedi: **العَاتِل**: **الجِلْوَاز**’dır; çoğulu **عُتُلٌ**’dür. Dedi ki: ve **العَتِيل**: ücretli işçidir; çoğulu da **عُتُلٌ**’dür. Ve ( **النوادر** )’de: **داءٌ عَتِيل** şiddetli (bir) hastalık; ve **العتيل**: hizmetçidir.

**تلع** : Arapların darb-ı mesellerindendir: falan kişi **لا يمنَع ذنَبَ تَلْعه**; zelil, hakir adam için darb olunur. Ve **التَلْعَة**: **التِلاَع**’ın bir tanesidir.

Ebû Ubeyd dedi: o, vadinin yukarılarından su yollarıdır. Dedi ki: ve **التلاع** da: yerden alçalan şeydir. Dedi: ve o, zıt anlamlılardandır.

Münzirî bana, Sa‘leb’den, İbnü’l-A‘râbî’den haber verdi; dedi ki: bir meselde denir: ben ancak **من سَيْلِ تَلْعَتِي**’den korkarım; yani amcaoğullarımdan ve akrabalarımdan. Dedi ki: ve **التَلْعَة**: suyun akıntı yeridir; çünkü **التَلْعَة**’ye inen kimse tehlike üzerindedir: sel gelirse onu sürükler. Dedi ki: bunu, **بالتَلْعة**’de inmiş olduğu hâlde söyledi; sonra dedi: ben ancak **من مَأَمَنِي**’den korkarım. Şemmer dedi: **التِلاع**: sırtlardan, **النِجَاف**’lardan ve dağlardan akıp vadiye dökülünceye kadar akan su akıntılarıdır. Dedi ki: ve dağın **تَلْعة**’si: su gelir de onda bir yarık açar ve onu kazar, ta ki ondan çıkıp geçinceye kadar. Dedi ki: ve **التِلاَع** çöllerde olmaz. Dedi ki: ve **التَلْعة** bazen beş fersahtan daha uzaktan vadiye gelir. Dedi ki: dağlardan akıp çöllere düştüğünde, hendekler gibi bir biçimde orada kazar. Dedi ki: **التَلْعَة** büyüyüp de vadinin yarısı yahut üçte ikisi gibi olunca o **مَيْثاء**’dır. İbn Şümeyl dedi: güvenilmeyen kimse hakkında onların mesellerindendir: ben senin **سَيل تَلْعتك**’ine güvenmem; yani söylediğine ve getirdiğine güvenmem. Dedim ki: işte bunlar **التَلْعة** hakkında gelmiş üç meseldir. Leys dedi: **التَلْعة**: yükselmiş, kaba bir arazidir; sel onda gidip gelir; sonra ondan, kendisinden daha aşağı bir **تَلْعَة**’ye itilir. O, bitkilerin çıktığı yerlerden bir yüceliktir.

Ebû Ubeyd: **التَتَلُّع**: öne geçmedir. Ebû Züeyb için inşad etti:
فَوَردْنَ والعَيُّوقُ مقعدَ رابىءُ الض
رباء فوق النجم لا يتَتَلَّعُ

Asma‘î: **الأتلع**: uzundur. Ebû Ubeyd dedi: çoğunlukla **الأتلع** ile kastedilen, boynunun uzunluğudur. Leys dedi: uzun boyunlu için denir: o **أتلع** ve **تَلِع**’dir. Dedi ki: ve **رجل تَلِعٌ**: çok dönüp bakandır. Dedi ki: ve **رجل تَلِعُ** **التَرِع** anlamındadır. Dedi ki: ve denir: falan kişi yerini tuttu da ne **يَتَتَلَّعُ** eder ne **يَتَتَالَع**; yani kalkmak için başını kaldırmaz; ve o, yürüyüşünde **يَتَتَالع** eder; boynunu uzattığı ve başını kaldırdığı zaman. Dedi ki: ve denir: falan kişi başını **تَلَع** etti; içinde bulunduğu bir şeyden onu çıkardığı zaman; o, **طَلَع** gibidir; ancak **طلع** daha geneldir. Ve boğa **تَلَع** etti; başını **الكِنَاس**’tan çıkardığı zaman. Dedim ki: Arapların sözünde bilinen şudur: başını **أتلع** etti; onu çıkarıp baktığı zaman; ve başın kendisi **تلع** eder. Şair dedi:
كما أتلعَت من تحت أَرْطى صريمةٍ
إلى نَبْأة الصوت الظباءُ الكوانِس

Ve denir: gündüz **تَلَع** etti; yükseldiği zaman; **يَتْلَع** **تلُوعاً**. Ve **جِيدٌ تَلِيع**: uzundur. Ve **مُتَالِع**: Bahreyn tarafında, **السَوْدة** ile **الأحساء** arasında bir dağdır. Bu dağın eteğinde suyu akıp giden bir pınar vardır; ona **عين مُتَالِع** denir.

**تعل** : Leys onu ihmal etti; Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti; dedi ki: **التعَل**: boğazın kabaran hararetidir.

Ve أما **عَلَتَ** ise ihmaldir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D9%84/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب العين والتاء وما يثلثهما)
(عتد) العين والتاء والدال أصلٌ واحدٌ يدلُّ على حضورٍ وقُرب. قال الخليل: تقول عَتُدَ الشّيءُ، وهو يعتُد عَتاداً، فهو عَتيدٌ حاضر. قال: ومن ذلك سمِّيت العتيدة: التي يكون فيها الطِّيب والأدهان. ويقال للشَّيء المعْتَد: إنّه لعتيد، وقد أعتدْناه، وهيَأناه لأمرٍ إنْ حَزَب. وجمع العَتَاد عُتُدٌ وأعْتِدة. قال النّابغة:
عَتَادَ امرئٍ لا ينقُضُ البُعدُ هَمَّه *** طَلُوبِ الأعادِي واضحٍ غيرِ خاملِ([1])
قال الخليل: يقولون هذا الفرس عَتَدٌ، أي مُعَدّ متى شاء صاحبهُ رَكِبَه، الذَّكرُ والأنثى فيه سواء. قال سلامة بن جندل:
بكل مُحنَّبٍ كالسِّيدِ نَهْدٍ *** وكُلِّ طُوَالةٍ عَتَدٍ مِزَاقِ([2])

فأمَّا العَتُود فذكَرَ الخليلُ فيه قياساً صحيحاً، وهو الذي بَلغ السِّفادَ. فإن كان كذا فكأنَّه شيءٌ أُعِدّ للسِّفاد، والجمع عِدَّان على وزنِ فِعْلان، وكان الأصل عِتْدَان فأُدغمت التاء في الدال. قال الأخطل:
واذكر غَدَانَةَ مزَنَّمة  *** من الحَبَلَّقِ تُبنَى حولَها الصِّيَرُ([3])
(عتر) العين والتاء والراء أصلٌ صحيح يدلُّ على معنيين، أحدهما الأصل والنِّصاب، والآخر التفرُّق.
فالأوُّل ما ذكره الخليل أن عِتْرَ كلِّ شيء: نصابه. قال: وعِتْرَةُ المِسْحاةِ: خشبتها التي تسمَّى يَدَ المسحاة. قال: ومن ثَمَّ قيل: عترة فلان، أي مَنْصِبه. وقال أيضاً: هم أقرباؤه، مِن ولدِه وولدِ ولده وبني عمِّه. هذا قولُ الخليل في اشتقاق العِتْرَة، وذكر غيرُه أنَّ القياسَ في العِترة ما نذكره من بعد.
والأصل الثاني: العِتْر، قال قومٌ: هو الذي يقال له: المَرْزَنْجُوش. قال: وهو لا ينبُت إلاّ متفرِّقاً. قال: وقياس عِترة الإنسان من هذا، لأنهم أقرباؤه متفرِّقي الأنساب، هذا من أبيه وهذا من نسله كولده. وأنشد في العِتْر:
فما كنتُ أخشَى أن أُقِيمَ خِلافهم  *** لستّةِ أبياتٍ كما ينبت العِتْرُ([4])
فهذا يدلُّ على التفرُّق، وهو وجهٌ جميل في قياس العِترة.
ومما يُشبهه عِتْرُ المسك، وهي حَصاةٌ تكون([5]) متفرِّقة فيه. ولعلَّ عِتْرُ المِسك أن تكون عربيَّة صحيحة فإِنَّها غير بعيدة مما ذكرناه، ولم نسمَعْها من عالم.
ومن هذا الأصل قولهم: عَتَرَ الرُّمحُ فهو يَعْتِرُ عَتراً وعَتَرَاناً، إذا اضطَرَبَ وترأَّدَ في اهتزاز. قال:
* وكلّ خطّيٍّ إذا هُزَّ عَتَرْ([6]) *
وإنما قلنا إنّه من الباب لأنّه إذا هُزّ خيّل أنّه تتفرّق أجزاؤه. وهذا مشاهَد، فإن صحَّ ما تأوَّلناه وإلاّ فهو من باب الإِبدال يكون من عَسَل، وتكون التاء بدلاً من السين والرَّاءُ بدلاً من اللام.
وممّا يصلح حملُه على هذا: العَتيرة؛ لأنَّ دَمها يُعْتَر، أي يُسَالُ حتى يتفرَّق. قال الخليل: العاتر: الذي يَعْترُ شاةً فيذبحُها، كانوا يفعلون ذلك في الجاهليَّة، يذبحُها ثم يصبُّ دمَها على رأس الصَّنَم، فتلك الشَّاةُ هي العَتيرة والمعتورة، والجمع عتائر. وكان بعضُهم يقول: العتير هو الصنم الذي تُعْتَرُ لـه العتائر في رَجب. وأنشد لِزُهير:
فَزَلَّ عنها وأوفَى رأسَ مَرقَبةٍ  *** كمَنْصَبِ العِتْر دَمَّى رأسه النُّسُكُ([7])
فإن كان صحيحاً هذا فهو من الباب الأوّل، وقد أفصح الشاعر بقياسه حيث قال:
* كمنصب العِتْرِ دَمَّى رأسَه النُّسكُ *
(عتق) العين والتاء والقاف أصل صحيح *يجمع معنى الكرم خِلْقةً وخُلُقاً، ومعنى القِدَم. وما شذَّ من ذلك فقد ذُكِر على حدة.
قال الخليل: عَتَق العبد يَعْتِق عَتاقاً وعَتاقةً وعُتوقاً، وأعتقه صاحبُه إعتاقاً. قال الأصمعيّ: عَتَق فلانٌ بعد استعلاجٍ، إذا صار رقيقَ الخِلْقة بعد ما كان جافياً. ويقال: حلف بالعَتَاق، وهو مولى عَتَاقةٍ. وصار العبد عتيقاً. ولا يقال عاتق في موضع عتيق([8]) إلاّ أن تنوى فعلهُ في قابل، فتقول عاتقٌ غداً. وامرأة عتيقةٌ حُرَّةٌ من الأمُوَّة([9]) . وامرأةٌ عتيقة أيضاً، أي جميلة كريمة. وفرس عتيق: رائع بيِّن العِتْق، وثوب ناعمٌ عتيق. والعتيق أيضاً: الكريم من كلِّ شيء. وقد عَتَق وعَتُق، إذا أتَى عليه زمن.
قال الخليل: جاريةٌ عاتق، أي شابّة أوّلَ ما أدركت. قال ابنُ الأعرابيِّ: إنما سمِّيت عاتقاً لأنّها عَتَقت من الصِّبا وبلغت أنْ تَدَرَّع. قالوا: والجوارح من الطير عِتاقٌ لأنّها تصيد ولا تصاد، فهي أكرمُ الطَّير([10]) ، وكأنّها عتَقت أن تُصاد، وذلك كالبازِي وما أشبهه. قال لبيد:
فانتضَلْنا وابنُ سلمى قاعدٌ  *** كعَتيق الطَّيرِ يُغضِي ويُجَلّ([11])
قال أبو عبيد: أعتقت المالَ فعَتق، أي أصلحتُه فصَلَح. ويقال: عَتَقت الفرسُ، إذا سَبَقت.
قال الأصمعيّ: وكنت بالمِرْبد فأُجرِيَ فَرَسان، فقال أعرابيّ: هذا أوَان([12]) عَتَقت الشَّقْراء، أي سبقت. ويقال: فلانٌ مِعتاقُ الوَسِيقة، إذا طرد طريدةً أنجاهَا وسَلِمَ بها. ويقال: ما أبْيَنَ العِتْق في وجه فلانٍ، أي الكرم.
قال الخليل: البيت العتيق: الكعبة، لأنّه أوّلُ بيتٍ وُضِع للنّاس. قال الله تعالى:﴿ولْيَطَّوَّفُوا بالبَيْتِ الْعَتِيقِ﴾ [الحج 29]. ويقال: سمِّي بذلك لأنّه أُعِتقَ من الغَرَق أيّامَ الطُّوفان فرُفع. ويقال أُعتِق من الحبشة عامَ الفيل ويقال: أُعتِقَ من أنْ يدَّعِيَه أحدٌ فهو بيتُ الله تعالى.
قال أبو عبيدة: من أمثالهم: "لولا عِتْقُه لقد بلى"، يقال ذلك للرَّجل إذا ثَبَتَ ودام. وقال الخليل: العاتق من الطَّير فوقَ النَّاهض. وقال الأصمعيّ: يقال أخذ فرْخ قطاة عاتقاً، إذا استقلَّ وطار. ونرى أنّه من عَتَقت الفرسُ.
قال أبو حاتم: طيرٌ عاتِق، إذا كان فوقَ النَّاهض، لأنَّه قد خرج عن حد الزقّ([13]) . فأما العاتق من الزِّقاق فهو الواسع الجيِّد، وهذا على معنى التَّشبيه بالشيء الكريم. قال لبيد:
أُغلِي السِّباءَ بكلِّ أدكَنَ عاتقٍ  *** أو جَونةٍ قُدِحَتْ وفُضَّ خِتامُها([14])
وقال الخليل: شرابٌ عاتقٌ، أي عتيق. قال أبو زُبَيد([15]) :
لا تَبعدَنَّ إداوةٌ مطروحة  *** كانت زماناً للشَّرَاب العاتق
ويقال للبِئر القديمة عاتقة([16]) . والخمر العتيقة: التي عُتّقَت زماناً حتى عَتَقت. قال الأعشى:
وسبيئةٍ ممَّا تُعَتِّقُ بابلٌ  *** كدم الذَّبيحِ سلبتُها جِريالَها([17])
قال بعضهم: العاتق في وصف الخمر التي لم تُفَضَّ ولم تُبزَل، ذَهَبَ إلى الجارية العاتق التي لم تَبِنْ عن أبويها. ويقال: بل الخمر العاتق من القِدم، وكلُّ شيء تقادَمَ فهو عاتق وعتيق. قال ابنُ الأعرابيّ: كلُّ شيء بلغ إنَاهُ فقد عَتَق، وسمِّي العبدُ عتيقاً لأنَّهُ بلغَ غايَته. فأمّا قولُ عنترة:
كَذَبَ العتيقُ وماءُ شنٍّ باردٌ  *** إن كنتِ سائلتِي غبوقاً فاذهَبِي([18])
فقال قوم: إنَّه نوعٌ من التَّمر العتيق. ومعنى كَذَب، أي عليك بهذا النَّوع. ويقال بل العتيق: الماء؛ وسمِّيَ بذلك لأنَّه أجلُّ الأشربة، وفيه الحياة.
ومن القِدَم الذي ذكرناه قولُهم: عَتُقَتْ عليه يمينٌ، أي قَدُمَت ووجَبَت. قال:
عليَّ أَلِيَّةٌ عتقَتْ قديماً  *** فليس لها وإن طُلبِت مَرَامُ([19])
ويقال لكلِّ كريمٍ عتيق.
ومما شذَّ عن هذا الأصل: عاتقا الإنسان، وهما ما بين المَنكِبَين والعُنق، والجمع العواتق. ويقال العاتق يذكَّر ويؤنَّث. وقال الأصمعيُّ: يقال فلانٌ أمْيَل العاتق *إذا كان موضعُ الرداء منه معوَّجاً. وقال في تأنيث العاتق:
لا صُلحَ بيني فاعلمُوه ولا  *** بينكم ما حَمَلَتْ عاتقي([20])
سَيفي وما كُنَّا بنجدٍ وما  *** قَرْقَرَ قُمْرُ الوادِ بالشَّاهقِ
قال ابن الأعرابيّ: العاتق: القَوس التي تغيَّر لونها واسودَّت، وهذا أيضاً من القِدَم راجعٌ إلى الباب الأوّل.
(عتك) العين والتاء والكاف أصلٌ صحيح يدلُّ على قريبٍ من الذي قبله، وليس ببعيدٍ أن يكونَ من باب الإبدال، وهو من الإقدام والقِدَم.
قال الخليلُ وغيره: عَتَك فلانٌ [بفلانٍ([21]) ]، إذا أقْدَمَ عليه ضرباً لا يُنهنِهُه شيء. قال الأصمعيُّ: هو أن يَحمِلَ عليه حملةَ أخْذٍ وبَطْش. قال الخليل: عَتَكَ الرّجُل يَعْتِك عَتْكاً وعُتُوكاً، إذا ذَهَب في الأرض. والقوس العاتكة طالَ عليها العهدُ حتَّى احمرَّت. قال الهذلي([22]) :
وصَفراء البُرايةِ عُودِ نَبْعٍ  *** كوَقْف العاجِ عاتكة [اللِّيَاطِ([23]) ]
[وامرأة عاتكة]، إذا كانت متضمِّخة بالخَلَوق. ومنه عَتَكتِ القوس. قال الخليل: يقال لكلِّ كريم عاتك، أي قديم. وأصله من عَتَكت القَوس.
(عتل) العين والتاء واللام أصلٌ صحيح يدلُّ على شِدّةٍ وقوّة في الشَّيء. من ذلك الرّجل العُتُلّ، وهو الشَّديد القويَّ المصحَّح الجِسم؛ واشتقاقُه من العَتَلة التي يُحفَر بها. والعَتَلة أيضاً: الهِراوة الغليظة من الخشَب، والجمع عَتَل. وقال:
وأينما كنتَ من البلادِ  ***
فاجتنبَنَّ عُرَّمَ الذُّوّادِ
وضَربَهم بالعَتَل الشِّدادِ
ومن الباب العَتْل، وهو أن تأخذ بتَلبيب الرّجُل فتَعتِله، أي تجرّه إليك بقوّة وشدّة. قال الله تعالى: ﴿خُذُوهُ فَاعْتِلُوهُ إِلَى سَواءِ الجَحِيمِ([24])﴾ [الدخان 47]. ولا يكون عَتْلاً إلاّ بجفاءٍ وشِدّة. وزعم قومٌ أنّهم يقولون: لا أنعتِل معك: أي لا أنقاد معك.
(عتم) العين والتاء والميم أصلٌ صحيح يدلُّ على إبطاء في الشَّيء أو كفٍّ عنه. قال الخليل: عَتَّم الرجل يُعَتِّم، إذا كفَّ عن الشيء بعد المضيِّ فيه، وعَتَم يَعْتم. وحملتُ على فُلانٍ فما عتَّمت أن ضربتُه، أي ما نَهنَهت وما نكَلت وما أبطأت. وفي الحديث: أنّ رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم غرس كذا وَدِيّةً [فما عتَّمَتْ منها وَدِيَّة([25]) ]، أي ما أبطأت، حتّى عَلِقت. وقال:
* مجامع الهام ولا يُعْتَمُ *
أي لا يُمْهَل ولا يُكَفّ. وقال:
ولستُ عن القِرن الكميِّ بعاتمِ *** ولستُ بوَقَّافٍ إذا الخَيلُ أحجمت
قال: والعَتَمة هو الثُّلث الأوّل من اللَّيل بعد غيبوبة الشَّمسِ والشَّفَق. يقال: أعْتَمَ القومُ، إذا صاروا في ذلك الوقت. وجاء الضَّيفُ عاتماً، أي مُعْتِماً في تلك السَّاعة.
ومما شذَّ عن هذا الباب العتم([26]) : الزَّيتون البرّيّ. قال النابغة([27]) :
[تَستَنُّ بالضَّرْوِ من بَراقِشَ أو *** هَيلانَ أو ناضرٍ من العتمِ([28]) ]
 (عتو) العين والتاء والحرف المعتل أصلٌ صحيح يدلُّ على استكبار. قال الخليل وغيرُه: عتَا يَعتُو عتُوَّاً: استكَبَر. قال الله تعالى: ﴿وعَتَوْا عُتُوَّاً كَبِيراً﴾  [الفرقان 21]. وكذلك يعتُو عِتِياً، فهو عاتٍ، والملك الجبَّار عاتٍ، وجَبابِرةٌ عُتاة. قال:
* والناس يعتُون على المُسلَّطِ *
ويقال: تَعَتَّى فلانٌ وتعتّت فلانة، إذا لم تُطِع. قال العجَّاج:
الحمد لله الذي استقلَّتِ  *** بأمره السّماءُ واطمأنّتِ
* بأمره الأرضُ فما تَعتَّتِ([29]) *
أي ما عصَتْ.
(عتب) العين والتاء والباء أصلٌ صحيح، يرجع كله إلى الأمر فيه بعضُ الصُّعوبة من كلامٍ أو غيره. من ذلك العَتَبة، وهي أسكُفَّة الباب، وإنَّما سمِّيت بذلك لارتفاعها عن المكان المطمئنّ السَّهل. وعَتَبات الدُّرْجة: [مَرَاقيها]، كلُّ مِرقاةٍ من الدُّرْجة عتَبة. ويشبّه بذلك العتَباتُ تكون في الجبال، والواحدة عَتَبة، وتجمع أيضاً على عَتَب. وكلُّ شيء جَسَا وجفا فهو يشتقُّ له هذا اللفظ، يقال فيه عَتَبٌ، إذا اعتراه ما يغيِّره عن الخُلوص. قال:
فما في حُسْن طاعتِنا  *** ولا في سَمْعِنا عَتَب([30])
وقال في وصف سيف:
* مُجرّبَ الوَقعِ غيرَ ذي عَتَبِ([31]) *
أي غير ملتوٍ عن الضَّريبة ولا نابٍ عنها.
 ويقولون: حُمِل فلانٌ على عَتَبةٍ كريهة* وعَتَب كريه من بلاءٍ وشرّ.
قال المتلمَّس:
* يُعْلَى على العَتَب الكريهِ ويُوبَسُ([32]) *
ويقال للفحَل المعقول أو الظَّالع إذا مَشَى على ثلاثِ قوائم كأنّه يَقفِز: عَتَب عَتَباناً([33]) . قال الخليل: وهذا تشبيهٌ، كأنّه يمشي على عتبات الدّرجةِ فينزُو من عَتبةٍ إلى عتبة. ويقال عتِّب لنا عَتبةً، أي اتَّخذْها.
ومن الباب، وهو القياسُ الصحيح: العَتْب: المَوْجِدة. تقول: عَتَبتُ على فلان عَتْباً ومَعْتَِبَة، أي وَجَدْت عليه. ثم يشتقّ منها فيقال: أعتَبَني، أي ترك [ما كنت([34]) ] أجد عليه ورجع إلى مَسَرَّتي([35]) ؛ وهو مُعْتِب راجعٌ عن الإساءة. وأنشد:
عتبتُ على جُمْلٍ ولستُ بشامتٍ *** بجُملٍ وإن كانت بها النّعلُ زلَّتِ
ويقولون: أعطانِي العُتْبَى، أي أعتَبني. ولك العُتْبَى، أي أعطيتك العتبَى. والتعتُّب، إذا قال هذا وهذا يَصِفان الموجِدة([36]) . وكذلك المعاتبة، إذا لامك واستزادك قلت عاتِبْني. قال:
إذا ذهب العتابُ فليس حُبٌّ *** ويبقى الحبُّ ما بقي العتابُ([37])
ويقال للرّجُل إذا طَلب أنْ يُعتَب: قد استَعتَب. قال أبو الأسود:
فعاتبتُه ثم راجعته  *** عتاباً رقيقاً وقولاً أصيلا
فألفيتُه غيرَ مستعتبٍ  *** ولا ذاكِرَ اللهَِ إلاّ قليلا([38])
وقال بعضهم: ما رأيت عند فلان عُتْباناً، إذا أردت أنّه أعتبك ولم تر لذلك بَياناً.
--------------ـــ
([1]) ديوان النابغة 64، من قصيدة ليست من مرويات الأصمعي.
([2]) البيت مما لم يرو في ديوان سلامة. وأنشده في اللسان (عتد) براوية "نزاق" بالنون، وكلاهما صحيح. والمزاق والنزاق: السريع، ويقالان أيضاً للسريعة بلفظهما.
([3]) ديوان الأخطل 111 واللسان (عتد، صبر، حبلق).
([4]) البيت للبريق الهذلي، كما في ديوان الهذليين (3: 59) واللسان (خلف، عتر). وذكر في بقية أشعار الهذليين أن قصيدة البيت يرويها الأصمعي لعامر بن سدوس. ويروى: "وما كنت أخشى أن أعيش خلافهم" كما في اللسان (خلف)؛ وفي (عتر) وديوان الهذليين: "بستة أبيات".
([5]) في الأصل: "فتكون".
([6]) وكذا أنشده في اللسان (عتر) وللعجاج في ديوانه 18:
* في سلب الغاب إذا هز عتر *
([7]) ديوان زهير 178، وفي اللسان (عتر): "كناصب العتر"، ثم قال: "ويروى: كمنصب العتر، يريد كمنصب ذلك الصنم أو الحجر الذي يدمي رأسه بدم العتيرة".
([8]) في الأصل: "عتق".
([9]) الأموة كالأبوة، مصدر أمت المرأة وأميت وأموت، أي صارت أمة.
([10]) في الأصل: "إكرام الطير".
([11]) ديوان لبيد 16 طبع 1881 واللسان (عتق، جلا).
([12]) في الأصل: "هذا وان".
([13]) أي أن يزقه أبواه. وفي الأصل: "الرق".
([14]) البيت من معلقته المشهورة.
([15]) يروى البيت التالي لعبد الرحمن بن أرطاة بن سيحان المحاربي، أو هو عبد الرحمن بن سيحان المحاربي. انظر الأغاني (1: 76-78) تجد قصة الشعر.
([16]) لم أجد بهذا اللفظ إلا قولهم: "العاتقة من القوس مثل العاتكة، وهي التي قدمت واحمرت".
([17]) ديوان الأعشى 23 واللسان (جرل، عتق) وقد سبق في (جرل).
([18]) ديوان عنترة 24 واللسان (كذب، عتق)، وقيل: إن البيت من أبيات لخزز بن لوذان السدوسي، رواه صاحب اللسان في (عتق).
([19]) لأوس بن حجر في ديوان 24 واللسان (عتق).
([20]) البيتان لأبي عامر، جد العباس بن مرداس، كما في اللسان (عتق)، وأنشدهما في إصلاح المنطق 399.
([21]) التكملة من اللسان.
([22]) هو المتنخل الهذلي. ديوان الهذليين (2: 26).
([23]) هذه الكلمة ساقطة من الأصل. وفي الديوان: "فرع نبع". قال السكري: "ويروى: وصفراء البرية غير خلط".
([24]) قرأ بضم التاء ابن كثير ونافع وابن عامر ويعقوب، ووافقهم ابن محيصن والحسن. وقرأ الباقون بكسر التاء. إتحاف فضلاء البشر 389 واللسان (عتل).
([25]) التكملة من اللسان (عتم).
([26]) يقال بضم وبضمتين، وبالتحريك.
([27]) هو النابغة الجعدي، اللسان (ضرو، برقش، هيل، عتم) والأغاني (6: 64) ومعجم البلدان(براقش، هيلان). وانظر الحيوان (5: 453).
([28]) التكملة من المراجع المتقدمة وأمالي القالي (1: 173) .
([29]) الأشطار مفتح أرجوزة له في ديوانه 5. والشطر الأخير في اللسان (عتا).
([30]) أنشده في اللسان (عتب).
([31]) صدره كما في اللسان (عتب):  * أعددت للحرب صارماً ذكراً *
([32]) أنشد هذا العجز في اللسان (عتب) بدون نسبة، وليس في ديوان المتلمس. على أن في الديوان أبياتاً من هذا الوزن والروي وليس هو بينها.
([33]) ويقال "عتباً" أيضاً، "وتعتاباً".
([34]) التكملة من اللسان.
([35]) في الأصل: "مدتي". وفي المجمل: "وأعتبني فلان، إذا عاد إلى مسرتي راجعاً عن الإساءة".
([36]) في الأصل: "نصفان الموجدة"، تحريف. وفي اللسان: "والتعتب والتعاتب والمعاتبة: تواصف الموجدة".
([37]) قبله في اللسان (عتب):
أعاتب ذا المودة من صديق  *** إذا ما رابني منه اجتناب
([38]) اللسان (عتب) والخزانة (4: 554) وسيبويه (1: 85) وأمالي ابن الشجري (1: 383) والأغاني (11: 107) وشرح شواهد المغني 316.

ـ

##### Türkçe

(باب العين والتاء وما يثلثهما)
(عتد) **العين** ve **التاء** ve **الدال** tek bir asıldır; bir hazır bulunmaya ve yakınlığa delâlet eder. Halîl dedi: **عَتُدَ** şey; o **يعتُد** **عَتاداً** (olarak), o hâlde o **عَتيدٌ**: hazır (bulunan). Dedi: Bundan dolayı **العتيدة** adlandırıldı: içinde güzel koku ve yağlar bulunan (şey). Ve **المعْتَد** şeye denir: “O, elbette **عتيد**dir”; ve biz onu **أعتدْناه** (hazırladık) ve onu bir iş için hazırladık, eğer (iş) bastırırsa. **العَتَاد**’ın çoğulu **عُتُدٌ** ve **أعْتِدة**’dir. Nâbiga dedi:
عَتَادَ امرئٍ لا ينقُضُ البُعدُ هَمَّه *** طَلُوبِ الأعادِي واضحٍ غيرِ خاملِ([1])
Halîl dedi: “Bu at **عَتَدٌ**” derler; yani, sahibi ne zaman isterse ona biner diye hazırlanmış; onda erkek ve dişi eşittir. Selâme b. Cendel dedi:
بكل مُحنَّبٍ كالسِّيدِ نَهْدٍ *** وكُلِّ طُوَالةٍ عَتَدٍ مِزَاقِ([2])

**العَتُود**’a gelince: Halîl onda sahih bir kıyas zikretti; o, çiftleşmeye ulaşmış olandır. Eğer böyle ise, sanki o, çiftleşme için hazırlanmış bir şeydir; çoğulu **عِدَّان**dır, **فِعْلان** vezni üzerinedir; aslında **عِتْدَان** idi de **التاء** **الدال**’a idğam edildi. Ahtal dedi:
واذكر غَدَانَةَ مزَنَّمة  *** من الحَبَلَّقِ تُبنَى حولَها الصِّيَرُ([3])
(عتر) **العين** ve **التاء** ve **الراء** sahih bir asıldır; iki mânaya delâlet eder: birincisi asıl ve nişan/nisap, ikincisi dağılma.
Birincisi: Halîl’in zikrettiği: her şeyin **عِتْرَ**’ı: onun nisabı/ölçüsüdür. Dedi: **عِتْرَةُ المِسْحاةِ**: onun, **يَدَ المسحاة** diye adlandırılan tahtasıdır. Dedi: Bundan dolayı “falânın **عترة**’si” denildi; yani onun mansıbı/mevkii. Yine dedi: Onlar onun akrabalarıdır; çocuğundan, çocuğunun çocuğundan ve amcaoğullarından. Bu, Halîl’in **العِتْرَة**’nin اشتقاقı hakkındaki sözüdür; başkası ise, **العِترة** hakkında kıyasın, sonra zikredeceğimiz şey olduğunu zikretti.
İkinci asıl: **العِتْر**. Bir kavim dedi: O, kendisine **المَرْزَنْجُوش** denilen şeydir. Dedi: O, ancak dağınık olarak biter. Dedi: İnsanın **عِترة**’si bunun üzerinedir; çünkü onlar, nesebleri dağınık olan akrabalarıdır: bu, babasındandır; bu da, çocuğu gibi, neslindendir. **العِتْر** hakkında şu beyit okundu:
فما كنتُ أخشَى أن أُقِيمَ خِلافهم  *** لستّةِ أبياتٍ كما ينبت العِتْرُ([4])
Bu, dağılmaya delâlet eder; ve bu, **العِترة**’nin kıyasında güzel bir veçhedir.
Buna benzeyen şeylerdendir: **عِتْرُ المسك**; o, onun içinde dağınık bulunan bir çakıl taşıdır. Belki **عِتْرُ المِسك** sahih bir Arapça olur; çünkü o, zikrettiğimiz şeye uzak değildir; fakat onu bir âlimden işitmedik.
Bu asıldandır onların sözü: **عَتَرَ الرُّمحُ**; o, **يَعْتِرُ** **عَتراً** ve **عَتَرَاناً** (olarak), eğer sarsılır ve titreyip dalgalanırsa. Dedi:
* وكلّ خطّيٍّ إذا هُزَّ عَتَرْ([6]) *
Biz onu bu bâbdan saydık; çünkü o, sarsılınca, parçaları dağılır gibi hayal edilir. Bu gözlemlenendir. Eğer te’vil ettiğimiz sahihse (böyledir); değilse o, **الإِبدال** bâbındandır: **عَسَل**’den olur; **التاء** **السين**’in bedeli olur; **الرَّاءُ** da **اللام**’ın bedeli olur.
Buna hamledilmesi uygun olanlardandır: **العَتيرة**; çünkü onun kanı **يُعْتَر**; yani akıtılır, ta ki dağılsın. Halîl dedi: **العاتر**: bir koyunu **يَعْترُ** (keser) de onu boğazlayan kimsedir; câhiliyede bunu yaparlardı: onu boğazlar, sonra kanını putun başına dökerdi; işte o koyun **العَتيرة** ve **المعتورة**’dur; çoğulu **عتائر**’dir. Bazıları derdi ki: **العتير**; Receb’de kendisi için **العتائر**’in **تُعْتَرُ** edildiği puttur. Züheyr’den şu beyit okundu:
فَزَلَّ عنها وأوفَى رأسَ مَرقَبةٍ  *** كمَنْصَبِ العِتْر دَمَّى رأسه النُّسُكُ([7])
Eğer bu sahihse, o, birinci bâbdandır; şair, “
* كمنصب العِتْرِ دَمَّى رأسَه النُّسكُ *
” dediği yerde kıyasını açıkça ortaya koymuştur.
(عتق) **العين** ve **التاء** ve **القاف** sahih bir asıldır; yaratılışça ve huyca kerem mânasını ve eskilik mânasını bir araya toplar. Bundan şâz olan şey ise ayrıca zikredilmiştir.
Halîl dedi: **عَتَق** köle **يَعْتِق** **عَتاقاً** ve **عَتاقةً** ve **عُتوقاً** (olarak); sahibi onu **أعتقه** **إعتاقاً** (ile) azat etti. Asma‘î dedi: **عَتَق** falan kimse, bir sertleşmeden sonra; yani, kaba iken ince/zarif yaratılışlı oldu. Ve **العَتَاق** üzerine yemin etti denir; o, **عَتَاقةٍ**’nın mevlâsıdır. Ve köle **عتيقاً** oldu. **عتيق** yerinde **عاتق** denmez([8]); ancak onun fiilini gelecek için niyet edersen; o zaman “yarın **عاتقٌ**” dersin. Ve kadın **عتيقةٌ**: **الأمُوَّة**’den hür([9]). Ve kadın **عتيقة** da (denir); yani güzel, kerîm. Ve at **عتيق**: hayranlık verici, **العِتْق**’ı açık. Ve yumuşak elbise **عتيق**. **العتيق** ayrıca: her şeyden kerîm olan. Ve **عَتَق** ve **عَتُق** (denir), eğer üzerinden zaman geçtiyse.
Halîl dedi: **جاريةٌ عاتق**; yani genç kız, ilk erginliğe eriştiği vakit. İbnü’l-A‘râbî dedi: Ona ancak **عاتق** denildi; çünkü o, çocukluktan **عَتَقت** (çıktı) ve zırh/elbise giymeye ulaşmıştır. Dediler: Kuşlardan yırtıcılar **عِتاقٌ**’tır; çünkü avlarlar ve avlanmazlar; onlar kuşun en kerîmleridir([10]); sanki avlanmaktan **عتَقت** (kurtuldu); bu da doğan ve benzeri gibidir. Lebîd dedi:
فانتضَلْنا وابنُ سلمى قاعدٌ  *** كعَتيق الطَّيرِ يُغضِي ويُجَلّ([11])
Ebû Ubeyd dedi: Malı **أعتقتُ** da o **عَتق**; yani onu ıslah ettim de o düzeldi. Ve “At **عَتَقت**” denir; eğer geçti/yarışı kazandıysa.
Asma‘î dedi: Mırbed’de idim; iki at koşturuldu; bir bedevî dedi: “Bu, **عَتَقت** **الشَّقْراء**’nın vakti”([12]); yani geçti. Ve “Falan, **مِعتاقُ الوَسِيقة**’dir” denir; eğer bir avı kovalayıp onu kurtardı ve onunla selâmet bulduysa. Ve “Falanın yüzünde **العِتْق** ne kadar da açık” denir; yani kerem.
Halîl dedi: **البيت العتيق**: Kâbe’dir; çünkü o, insanlar için konulan ilk evdir. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿ولْيَطَّوَّفُوا بالبَيْتِ الْعَتِيقِ﴾ [الحج 29]. Ve denir ki: Ona bu ad verildi; çünkü tufan günlerinde boğulmaktan **أُعِتقَ** (kurtarıldı) da yükseltildi. Ve denir: Fil yılında Habeş’ten **أُعتِق** edildi. Ve denir: Birinin onu sahiplenmesinden **أُعتِقَ** edildi; o, Allah Teâlâ’nın evidir.
Ebû Ubeyde dedi: Atasözlerindendir: “لولا **عِتْقُه** لقد بلى”; bu, adam için söylenir; eğer sebat etti ve devam ettiyse. Halîl dedi: Kuşlardan **العاتق**: **النَّاهض**’un üstündedir. Asma‘î dedi: “Bir katar yavrusunu **عاتقاً** aldı” denir; eğer bağımsızlaşıp uçtuysa. Biz, bunun “At **عَتَقت**”ten olduğunu görüyoruz.
Ebû Hâtim dedi: **طيرٌ عاتِق**; eğer **النَّاهض**’un üstündeyse; çünkü o, **الزقّ** haddinden çıkmıştır([13]). **الزِّقاق**’tan **العاتق** ise geniş, iyi olandır; bu, kerîm şeye benzetme mânası üzerinedir. Lebîd dedi:
أُغلِي السِّباءَ بكلِّ أدكَنَ عاتقٍ  *** أو جَونةٍ قُدِحَتْ وفُضَّ خِتامُها([14])
Halîl dedi: **شرابٌ عاتقٌ**; yani **عتيق**. Ebû Zübeyd([15]) dedi:
لا تَبعدَنَّ إداوةٌ مطروحة  *** كانت زماناً للشَّرَاب العاتق
Eski kuyuya **عاتقة** denir([16]). **الخمر العتيقة**: bir zaman olgunlaştırıldı da **عَتَقت** oluncaya kadar (bekletilen). A‘şâ dedi:
وسبيئةٍ ممَّا تُعَتِّقُ بابلٌ  *** كدم الذَّبيحِ سلبتُها جِريالَها([17])
Bazıları dedi: Şarap vasfında **العاتق**, henüz boşaltılmamış ve süzülmemiş olan (şaraptır); bunu, anne-babasından ayrılmamış **الجارية العاتق**’a götürdü. Ve denir: Bilakis **الخمر العاتق** eskiliktendir; her eskiyen şey **عاتق** ve **عتيق**’tir. İbnü’l-A‘râbî dedi: Her şey olgunluğuna ulaşınca **عَتَق** eder; köleye **عتيق** adı verildi; çünkü o, gayesine ulaştı. أما Antara’nın sözü:
كَذَبَ العتيقُ وماءُ شنٍّ باردٌ  *** إن كنتِ سائلتِي غبوقاً فاذهَبِي([18])
Bir kavim dedi: O, **العتيق** hurmasının bir türüdür. **كَذَب**’in mânası: “Sana bu tür gerekir.” Ve denir: Bilakis **العتيق** sudur; ona bu ad verildi; çünkü o, içeceklerin en yücesidir ve onda hayat vardır.
Zikrettiğimiz eskiliktendir onların sözü: “Üzerine bir yemin **عَتُقَتْ**”; yani eskidi ve vacip oldu. Dedi:
عليَّ أَلِيَّةٌ عتقَتْ قديماً  *** فليس لها وإن طُلبِت مَرَامُ([19])
Her kerîm olana **عتيق** denir.
Bu asıldan şâz olanlardandır: insanın **عاتقا**’sı; ikisi, iki omuz ile boyun arasındadır; çoğulu **العواتق**’tir. Ve **العاتق** müzekker de müennes de kullanılır. Asma‘î dedi: “Falan **أمْيَل العاتق**” denir; eğer ondan ridânın yeri eğriyse. **العاتق**’ın müennesliğinde şu beyiti söyledi:
لا صُلحَ بيني فاعلمُوه ولا  *** بينكم ما حَمَلَتْ عاتقي([20])
سَيفي وما كُنَّا بنجدٍ وما  *** قَرْقَرَ قُمْرُ الوادِ بالشَّاهقِ
İbnü’l-A‘râbî dedi: **العاتق**: rengi değişmiş ve kararmış yaydır; bu da eskiliktendir, birinci bâba döner.
(عتك) **العين** ve **التاء** ve **الكاف** sahih bir asıldır; bir öncekine yakın bir şeye delâlet eder; ve **الإبدال** bâbından olması uzak değildir; o, atılganlık ve eskiliktendir.
Halîl ve başkası dedi: **عَتَك** falan kimse [falana]([21]); eğer ona, hiçbir şeyin onu durdurmadığı bir vuruşla atıldıysa. Asma‘î dedi: O, ona bir yakalama ve yakıp-yıkma hamlesiyle yüklenmektir. Halîl dedi: Adam **عَتَكَ** **يَعْتِك** **عَتْكاً** ve **عُتُوكاً** (olarak); eğer yeryüzünde gitti (dolaştı)ysa. **القوس العاتكة**: üzerinden zaman geçti de kızarıncaya kadar (eskiyen yay). Hüzeli([22]) dedi:
وصَفراء البُرايةِ عُودِ نَبْعٍ  *** كوَقْف العاجِ عاتكة [اللِّيَاطِ([23]) ]
[Ve kadın **عاتكة**], eğer **الخَلَوق** ile kokulanmışsa. Bundan: Yay **عَتَكتِ**. Halîl dedi: Her kerîm olana **عاتك** denir; yani eski. Aslı, “Yay **عَتَكت**”tendir.
(عتل) **العين** ve **التاء** ve **اللام** sahih bir asıldır; şeyde şiddete ve kuvvete delâlet eder. Bundan: **الرّجل العُتُلّ**; o, şiddetli, güçlü, bedeni sağlam olandır; onun اشتقاقı, kendisiyle kazılan **العَتَلة**’dendir. **العَتَلة** ayrıca: ağaçtan kalın sopa; çoğulu **عَتَل**. Dedi:
وأينما كنتَ من البلادِ  ***
فاجتنبَنَّ عُرَّمَ الذُّوّادِ
وضَربَهم بالعَتَل الشِّدادِ
Bâbdandır: **العَتْل**; o, adamın yakasından tutup onu **تَعتِله** (çekip sürüklemen)dir; yani onu kuvvet ve şiddetle kendine çekersin. Allah Teâlâ dedi: ﴿خُذُوهُ فَاعْتِلُوهُ إِلَى سَواءِ الجَحِيمِ([24])﴾ [الدخان 47]. **عَتْل** ancak kabalık ve şiddetle olur. Bir kavim, onların şöyle dediklerini iddia etti: “Seninle **أنعتِل** etmeyiz”; yani seninle boyun eğmeyiz.
(عتم) **العين** ve **التاء** ve **الميم** sahih bir asıldır; şeyde yavaşlamaya yahut ondan el çekmeye delâlet eder. Halîl dedi: Adam **عَتَّم** **يُعَتِّم**; eğer bir şeyde ilerledikten sonra ondan el çektiyse; ve **عَتَم** **يَعْتم**. “Falana hamle ettim de onu dövmekten **عتَّمت** etmedim”; yani gevşemedim, çekinmedim, yavaşlamadım. Hadiste: Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم şöyle şöyle bir fidan dikti; [ondan bir fidan **عتَّمَتْ** etmedi]([25]); yani yavaşlamadı; ta ki tutundu. Dedi:
* مجامع الهام ولا يُعْتَمُ *
yani mühlet verilmez ve el çekilmez. Dedi:
ولستُ عن القِرن الكميِّ بعاتمِ *** ولستُ بوَقَّافٍ إذا الخَيلُ أحجمت
Dedi: **العَتَمة**; güneşin ve şafağın kaybolmasından sonra gecenin ilk üçte biridir. “Kavim **أعْتَمَ** etti” denir; eğer o vakitte oldularsa. Misafir **عاتماً** geldi; yani o saatte **مُعْتِماً** olarak.
Bu bâbdan şâz olanlardandır **العتم**([26]): yabani zeytin. Nâbiga([27]) dedi:
[تَستَنُّ بالضَّرْوِ من بَراقِشَ أو *** هَيلانَ أو ناضرٍ من العتمِ([28]) ]
 (عتو) **العين** ve **التاء** ve illetli harf sahih bir asıldır; büyüklük taslamaya delâlet eder. Halîl ve başkası dedi: **عتَا** **يَعتُو** **عتُوّاً**: büyüklük tasladı. Allah Teâlâ dedi: ﴿وعَتَوْا عُتُوَّاً كَبِيراً﴾ [الفرقان 21]. Ve yine **يعتُو** **عِتِياً** (olarak); o hâlde o **عاتٍ**’tir. Zorba hükümdar **عاتٍ**’tir; ve zorbalara **عُتاة** denir. Dedi:
* والناس يعتُون على المُسلَّطِ *
Ve “Falan **تَعَتَّى** etti” ve “Falan kadın **تعتّت** etti” denir; eğer itaat etmediyse. A‘câc dedi:
الحمد لله الذي استقلَّتِ  *** بأمره السّماءُ واطمأنّتِ
* بأمره الأرضُ فما تَعتَّتِ([29]) *
yani isyan etmedi.
(عتب) **العين** ve **التاء** ve **الباء** sahih bir asıldır; hepsi, sözden veya başkasından, içinde bir miktar zorluk bulunan işe döner. Bundan: **العَتَبة**; o, kapının eşiğidir; ancak, düz ve kolay yerden yüksek oluşundan dolayı böyle adlandırıldı. Merdivenin **عَتَبات**’ı: [basamakları]dır; merdivenin her basamağı bir **عتَبة**’dir. Bununla, dağlarda bulunan **العتَبات** da benzetilir; teki **عَتَبة**’dir; ayrıca **عَتَب** üzerine de toplanır. Sertleşen ve kabalaşan her şey için bu lafız türetilir; onda **عَتَبٌ** denir; eğer ona, onu safiyetten değiştiren bir şey arız olursa. Dedi:
فما في حُسْن طاعتِنا  *** ولا في سَمْعِنا عَتَب([30])
Ve bir kılıcı vasfederken dedi:
* مُجرّبَ الوَقعِ غيرَ ذي عَتَبِ([31]) *
yani darbeye karşı eğrilmemiş ve ondan sapmamış.
Ve derler: Falan kimse kötü bir **عَتَبة** üzerine yüklendi; ve belâ ve şerden kötü bir **عَتَب** (ile).
Mütelemmiş dedi:
* يُعْلَى على العَتَب الكريهِ ويُوبَسُ([32]) *
Bağlı yahut topal erkek deve, üç ayak üzerinde yürüdüğünde sanki sıçrıyormuş gibi: **عَتَب** **عَتَباناً**([33]) (eder) denir. Halîl dedi: Bu bir benzetmedir; sanki merdivenin basamakları üzerinde yürür de bir **عَتبة**’den bir **عَتبة**’ye sıçrar. Ve “Bize bir **عَتبة** **عتِّب** et” denir; yani onu yap.
Bâbdandır; ve o sahih kıyastır: **العَتْب**: gücenme. “Falana **عَتَبتُ**” **عَتْباً** ve **مَعْتَِبَة** (olarak) dersin; yani ona gücendim. Sonra ondan türetilir de “Beni **أعتَبَني**” denir; yani [kendisine gücendiğim]([34]) şeyi bıraktı ve benim sevincime döndü([35]); o, kötülükten dönmüş **مُعْتِب**’dir. Şu beyit okundu:
عتبتُ على جُمْلٍ ولستُ بشامتٍ *** بجُملٍ وإن كانت بها النّعلُ زلَّتِ
Ve derler: Bana **العُتْبَى** verdi; yani beni **أعتَبني** etti. “Senin için **العُتْبَى** vardır”; yani sana **العتبَى** verdim. **التعتُّب**: eğer bu ve şu, gücenmeyi vasfederlerse([36]). Aynı şekilde **المعاتبة**: eğer seni kınar ve senden daha fazlasını isterse, “Beni **عاتِبْني** et” dersin. Dedi:
إذا ذهب العتابُ فليس حُبٌّ *** ويبقى الحبُّ ما بقي العتابُ([37])
Adam için, eğer **يُعتَب** edilmeyi talep ederse: “**استَعتَب** etti” denir. Ebü’l-Esved dedi:
فعاتبتُه ثم راجعته  *** عتاباً رقيقاً وقولاً أصيلا
فألفيتُه غيرَ مستعتبٍ  *** ولا ذاكِرَ اللهَِ إلاّ قليلا([38])
Bazıları dedi: “Falanın yanında **عُتْباناً** görmedim”; eğer onun seni memnun ettiğini, fakat bunun için bir açıklık görmediğini kast edersen.

--------------ـــ
([1]) Nâbiga divanı 64, Asma‘î rivayetlerinden olmayan bir kasidedendir.
([2]) Beyit, Selâme divanında rivayet edilmemiştir. Lisân’da (عتد) “نزاق” rivayetiyle nakledilmiştir; ikisi de sahihtir. **المزاق** ve **النزاق**: hızlı; ayrıca hızlı (dişi) için de aynı lafızlarla söylenir.
([3]) Ahtal divanı 111 ve Lisân (عتد، صبر، حبلق).
([4]) Beyit, Bureyk el-Hüzelî’nindir; Hüzeliyyîn divanında (3: 59) ve Lisân’da (خلف، عتر). Hüzeliyyîn’in diğer şiirlerinde, beyitin kasidesini Asma‘î’nin Âmir b. Sedûs için rivayet ettiği zikredilmiştir. Lisân’da (خلف) “وما كنت أخشى أن أعيش خلافهم” diye rivayet edilir; (عتر) ve Hüzeliyyîn divanında: “بستة أبيات”.
([5]) Asılda: “فتكون”.
([6]) Lisân’da (عتر) böyle de okuttu; A‘câc’ın divanında 18:
* في سلب الغاب إذا هز عتر *
([7]) Züheyr divanı 178; Lisân’da (عتر): “كناصب العتر”; sonra dedi: “Ve ‘كمنصب العتر’ diye rivayet edilir; o, o putun yahut taşın mansıbı gibi demek ister; başını **العَتيرة** kanıyla kanatır.”
([8]) Asılda: “عتق”.
([9]) **الأموة** **الأبوة** gibidir; “أمت المرأة وأميت وأموت” masdarıdır; yani cariye oldu.
([10]) Asılda: “إكرام الطير”.
([11]) Lebîd divanı 16, 1881 baskısı ve Lisân (عتق، جلا).
([12]) Asılda: “هذا وان”.
([13]) Yani anne-babası onu gagalasın. Asılda: “الرق”.
([14]) Meşhur muallakasındandır.
([15]) Sonraki beyit, Abdurrahman b. Artâe b. Seyhân el-Muhâribî’ye rivayet edilir; yahut o, Abdurrahman b. Seyhân el-Muhâribî’dir. el-Eğânî (1: 76-78)’e bak; şiirin kıssasını bulursun.
([16]) Bu lafızla ancak onların sözü bulunmuştur: “**العاتقة** yaydan, **العاتكة** gibidir; o, eskimiş ve kızarmış olandır.”
([17]) A‘şâ divanı 23 ve Lisân (جرل، عتق); (جرل)’de daha önce geçti.
([18]) Antara divanı 24 ve Lisân (كذب، عتق); ve denildi ki: Beyit, Hazzaz b. Lûzân es-Sedûsî’nin beyitlerindendir; Lisân sahibi onu (عتق)’ta rivayet etti.
([19]) Evs b. Hacer’indir; divanda 24 ve Lisân (عتق).
([20]) İki beyit, Abbâs b. Mirdâs’ın dedesi Ebû Âmir’indir; Lisân’da (عتق) böyle; ve “İslâhu’l-Mantık” 399’da okuttu.
([21]) Tamamlama Lisân’dandır.
([22]) O, Mütenahhil el-Hüzelî’dir. Hüzeliyyîn divanı (2: 26).
([23]) Bu kelime asılda düşmüştür. Divanda: “فرع نبع”. Sükkerî dedi: “Ve ‘وصفراء البرية غير خلط’ diye rivayet edilir.”
([24]) **التاء**’nın zammesiyle İbn Kesîr, Nâfi‘, İbn Âmir ve Ya‘kûb okudu; İbn Muhaysın ve Hasan da onlara muvafakat etti. Diğerleri **التاء**’nın kesresiyle okudu. İthâfu Fudalâi’l-Beşer 389 ve Lisân (عتل).
([25]) Tamamlama Lisân (عتم)’dendir.
([26]) Zamme ile ve iki zamme ile ve hareke ile söylenir.
([27]) O, Nâbiga el-Ca‘dî’dir; Lisân (ضرو، برقش، هيل، عتم) ve el-Eğânî (6: 64) ve Mu‘cemü’l-Büldân (براقش، هيلان). ve el-Hayevân (5: 453)’e bak.
([28]) Tamamlama, ileri geçen kaynaklardan ve Emâlî’l-Kâlî (1: 173)’dendir.
([29]) Onun divanında 5’te bir urcûzesinin açılış parçalarıdır. Son parça Lisân’da (عتا).
([30]) Lisân’da (عتب) okuttu.
([31]) Sadrı Lisân’da (عتب) şöyle:
* أعددت للحرب صارماً ذكراً *
([32]) Bu aczi Lisân’da (عتب) nisbesiz okuttu; Mütelemmiş divanında değildir. Bununla beraber divanda bu vezin ve kafiye üzere beyitler vardır; fakat o, onların arasında değildir.
([33]) “**عتباً**” da denir; “ve **تعتاباً**”.
([34]) Tamamlama Lisân’dandır.
([35]) Asılda: “مدتي”. Mücmel’de: “Ve falan beni **أعتبني** etti; eğer kötülükten dönerek sevincime döndüyse.”
([36]) Asılda: “نصفان الموجدة”; tahriftir. Lisân’da: “**التعتب** ve **التعاتب** ve **المعاتبة**: gücenmeyi karşılıklı vasfetmektir.”
([37]) Ondan önce Lisân’da (عتب):
أعاتب ذا المودة من صديق  *** إذا ما رابني منه اجتناب
([38]) Lisân (عتب) ve el-Hizâne (4: 554) ve Sîbeveyh (1: 85) ve Emâlî İbnü’ş-Şecerî (1: 383) ve el-Eğânî (11: 107) ve Şerhu Şevâhidi’l-Muğnî 316.

ـ

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D9%84/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- العتل: الأخذ بمجامع الشيء وجره بقهر، كعتل البعير. قال تعالى: ﴿فاعتلوه إلى سواء الجحيم﴾ [الدخان/47]، والعتل: الأكول المنوع الذي يعتل الشيء عتلا. قال: ﴿عتل بعد ذلك زنيم﴾ [القلم/13].

##### Türkçe

- **العتل**: bir şeyin tutamaklarından yakalayıp onu zorla çekip sürüklemek; tıpkı deveyi **عتل** etmek gibi. Yüce Allah dedi ki: ﴿فاعتلوه إلى سواء الجحيم﴾ [الدخان/47] ve **العتل**: çok yiyen, çok meneden; bir şeyi **عتلا** ile **يعتل** eden. Dedi ki: ﴿عتل بعد ذلك زنيم﴾ [القلم/13].

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D9%84/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ع ت ل
عتلة إذا أخذ بتلبيبه فجرّه إلى حبس أو نحوه ‏"‏ خذوه فاعتلوه ‏"‏ وأخذ بزمام ناقته فعتلها وذلك إذا قبض على أصل الزّمام عند الرّأس فقادها قوْدًا عنيفًا.

##### Türkçe

ع ت ل
**عتلة**: Eğer onun yakalığından tuttu da onu bir hapse veya benzerine doğru sürükledi ise: “Onu alın da **فاعتلوه**.” Ve devesinin yularından tuttu da onu **عتلها**; bu, başın yanındaki yuların aslını kavradığı zaman olur; böylece onu şiddetli bir sevk ile sevk etti.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D9%84/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

العَتَلةُ: حَدِيدة كأَنَّها رأْس فأْس عَرِيضةٌ، في أَسْفلها خَشَبةٌ يُحْفَر بها الأَرْضُ والحِيطانُ، ليست بمُعَقَّفَة كالفأْس ولكنها مستقيمة مع الخشبة، وقيل: العَتَلة العَصا الضَّخْمة من حَدِيد لها رأْس مُفَلْطَحٌ كقَبِيعة السَّيْف تكون مع البَنَّاء يَهْدِم بها الحيطانَ. والعَتَلة أَيضاً: الهِراوة الغليظة من الخشب، وقيل: هي المِجْثاث وهي الحديدة التي يُقْطَع بها فَسِيلُ النخل وقُضُبُ الكَرْم، وقيل: هي بَيْرَمُ النَّجَّارِ والمُجْتَابِ، والجمع عَتَلٌ. والعَتَلة: المَدَرة الكبيرة تَتَقَلَّع من الأَرض إِذا أُثِيرت. وفي الحديث: أَنه قال لعُتْبة بن عَبْدٍ: ما اسْمُكَ؟ قال: عَتَلة،
(* قوله «ما اسمك قال عتلة» قال الصاغاني:
وقيل كان اسمه نشبة) قال: بل أَنت عُتْبة؛ قيل في تفسيره كأَنه كَرِه العَتَلة لِمَا فيها من الغِلْظة والشِّدَّة، وهي عَمودُ حدِيدٍ يُهْدَمُ به الحِيطانُ، وقيل: حديدة كبيرة يُقْلَع بها الشجرُ والحجرُ. وفي حديث هَدْم الكعبة: فأَخذ ابنُ مُطِيعٍ العَتَلة؛ ومنه اشْتُقَّ العُتُلُّ، وهو الشديد الجافي والفَظُّ الغَلِيظ من الناس. والعُتُلُّ: الشديد، وقيل: الأَكُول المَنُوع، وقيل: هو الجافي الغليظ، وقيل: هو الجافي الخُلُق اللئيم الضَّرِيبة، وقيل: هو الشديد من الرجال والدواب. وفي التنزيل: عُتُلٍّ بعد ذلك زَنِيمٍ؛ قيل: هو الشديد الخُصومَةِ، وقيل هو ما تقدم. والعَتَلة: واحدة العَتَل، وهي القِسِيُّ الفارسيَّة؛ قال أُميَّة:
يَرْمُونَ عن عَتَلٍ كأَنَّها غُبُطٌ
بِزَمْخَرٍ، يُعْجِلُ المَرْمِيَّ إِعْجالا
وعَتَلَه يعتِلُه ويَعْتُله عَتْلاً فانْعَتَل: جَرَّه جَرًّا عَنِيفاً وجَذَبَه فحَمَله. وفي التنزيل: خُذُوه فاعْتِلُوه إِلى سَواءِ الجحيم؛ قرأَ عاصم وحمزة والكسائي وأَبو عمرو فاعْتِلُوه، بكسر التاء، وقرأَ ابن كثير ونافعٌ وابن عامر ويعقوبُ فاعْتُلوه، بضم التاء؛ قال الأَزهري: وهما لغتان فصيحتان، ومعناه خُذُوه فاقْصِفُوه كما يُقْصَف الحَطَبُ. والعَتْلُ: الدَّفْع والإِرْهاقُ بالسَّوْق العَنِيف. ابن السكيت: عَتَلْته إِلى السِّجْن وعَتَنْتُه أَعْتِلُه وأَعْتُله وأَعْتِنُه وأَعْتُنُه إِذا دَفَعْته دَفْعاً عنيفاً. ابن السكيت: عَتَلَه وعَتَنَه، باللام والنون جميعاً، وقيل: العَتْلُ أَن تأْخُذَ بتَلْبيبِ الرَّجُل فتَعْتِله أَي تَجُرّه إِليك وتَذْهَب به إِلى حَبس أَو بَلِيَّة. ورَجُلٌ مِعْتَلٌ، بالكسر: قَوِيٌّ على ذلك؛ قال أَبو النجم يَصف فرساً:
طارَ عن المُهْرِ نَسِيلٌ يَنْسُلُه،
عن مُفْرَع الكَتِفَيْن حُرٍّ عَطَلُه،
نَفْرَعُه فَرْعاً ولَسْنَا نَعْتِلُه
وأَخَذَ فلان بِزمَام الناقة فَعَتَلَها إِذا قادَها قَوْداً عنِيفاً. ويقال: لا أَتَعَتَّلُ مَعَك ولا أَنْعَتِلُ معك شِبْراً أَي لا أَبْرَح مكاني ولا أَجيء معك. وإِنَّه لَعَتِلٌ إِلى الشرِّ أَي سريع. وعَتِلَ إِلى الشَّرِّ عَتَلاً، فهو عَتِلٌ: سَرُعَ؛ قال:
وعَتِلٍ داوَيْتُه من العَتَل
والعَاتِل: الجِلْوازُ، وجمعه عُتُل. وداء عَتِيل: شديد. والعَتِيلُ: الخادمُ. وجَبَلٌ عُتُلٌّ: صُلْبٌ شديد؛ أَنشد ابن الأَعرابي: ثلاثةٌ أَشْرَفْنَ في طَوْدٍ عُتُلّ
والعَتِيل: الأَجيرُ، بلُغَةِ جَدِيلة طَيِّءٍ، والجمع عُتُلٌ وعُتَلاء. والعَتَلة: التي لا تُلْقَح فهي أَبداً قَوِيَّةٌ. والعُتُلُّ: الرُّمْح الغليظ. والعُنْتُل والعُنْتَل: البَظْر؛ عن اللحياني، والمعروف العُنْبُل؛ وأَنشد:
بَدَا عُنْبُلٌ لو تُوضَعُ الفَأْسُ فَوْقه
مُذَكَّرةً، لانْفَلَّ عنها غُرابُها

##### Türkçe

**العَتَلةُ**: Sanki geniş bir balta başı gibi olan bir demir; alt tarafında onunla yer ve duvarların kazıldığı bir tahta vardır; balta gibi eğri değildir, fakat tahta ile birlikte düzdür. Ve denildi: **العَتَلة** başı kılıç kabzası gibi yassı olan, demirden iri bir değnektir; duvarları onunla yıkan inşaatçı ile bulunur.

Ve **العَتَلة** ayrıca: ağaçtan kalın sopa; ve denildi: o **المِجْثاث**tır; o, hurma fidanı ve asma çubuklarının kesildiği demirdir. Ve denildi: o, marangozun ve **المُجْتَابِ**ın **بَيْرَمُ**udur; çoğulu **عَتَلٌ**dur. Ve **العَتَلة**: yer kabartıldığında yerden sökülüp çıkan büyük toprak parçası.

Ve hadiste: **عُتْبة بن عَبْدٍ**’e dedi ki: “Adın nedir?” Dedi: **عَتَلة**.
(* “Adın nedir dedi: عتلة” sözü hakkında, **الصاغاني** dedi: Ve denildi: onun adı **نشبة** idi.) Dedi: “Bilakis sen **عُتْبة**’sin.” Onun tefsirinde denildi: Sanki onda bulunan kabalık ve sertlik sebebiyle **العَتَلة**yi kerih gördü; o, onunla duvarların yıkıldığı bir demir sütundur. Ve denildi: onunla ağaç ve taşın söküldüğü büyük bir demirdir.

Ve Kâbe’nin yıkımı hadîsinde: **ابن مُطِيعٍ** **العَتَلة**yi aldı; bundan **العُتُلُّ** türetildi; o, insanlardan sert, kaba ve katı kalın olan kimsedir.

Ve **العُتُلُّ**: serttir. Ve denildi: çok yiyen, çok men eden. Ve denildi: kaba, kalın olandır. Ve denildi: ahlâkı kaba, alçak, tabiatı kötü olandır. Ve denildi: erkeklerden ve binek hayvanlarından sert olandır.

Ve tenzîlde: **عُتُلٍّ بعد ذلك زَنِيمٍ**; denildi: o, husumeti şiddetli olandır; ve denildi: o, daha önce geçen şeydir.

Ve **العَتَلة**: **العَتَل**in bir tanesidir; o, Fars yaylarıdır; **أُميَّة** dedi:
يَرْمُونَ عن **عَتَلٍ** كأَنَّها غُبُطٌ
بِزَمْخَرٍ، يُعْجِلُ المَرْمِيَّ إِعْجالا

Ve **عَتَلَه** onu **يعتِلُه** ve **يَعْتُله** **عَتْلاً**; böylece **انْعَتَل**: onu şiddetli bir çekişle çekti ve onu çekip taşıdı.

Ve tenzîlde: **خُذُوه فاعْتِلُوه إِلى سَواءِ الجحيم**; **عاصم** ve **حمزة** ve **الكسائي** ve **أَبو عمرو** **فاعْتِلُوه** diye, **التاء**’yı kesreli okuyarak okudu; **ابن كثير** ve **نافعٌ** ve **ابن عامر** ve **يعقوبُ** ise **فاعْتُلوه** diye, **التاء**’yı dammeli okuyarak okudu. **الأَزهري** dedi: İkisi de fasih iki lehçedir; manası: “Onu alın, odunun kırılıp parçalanması gibi onu kırıp parçalayın.”

Ve **العَتْلُ**: itme ve şiddetli sevk ile zorlama.

**ابن السكيت**: Onu zindana **عَتَلْته** ve **عَتَنْتُه**; onu **أَعْتِلُه** ve **أَعْتُله** ve **أَعْتِنُه** ve **أَعْتُنُه**; onu şiddetli bir itişle ittiğim zaman.

**ابن السكيت**: **عَتَلَه** ve **عَتَنَه**, **اللام** ve **النون** ile ikisi birden. Ve denildi: **العَتْلُ**, adamın yakalığından tutup onu **تَعْتِله**; yani onu kendine çekmen ve onu hapse yahut belâya götürmendir.

Ve **رَجُلٌ مِعْتَلٌ**, kesre ile: buna güçlü olan; **أَبو النجم** bir atı vasfederek dedi:
طارَ عن المُهْرِ نَسِيلٌ يَنْسُلُه،
عن مُفْرَع الكَتِفَيْن حُرٍّ عَطَلُه،
نَفْرَعُه فَرْعاً ولَسْنَا نَعْتِلُه

Ve falan kimse devenin yularını tuttu da onu **فَعَتَلَها**; onu şiddetli bir sevk ile sürdüğü zaman.

Ve denilir: Seninle **لا أَتَعَتَّلُ** ve seninle bir karış **لا أَنْعَتِلُ**; yani yerimden ayrılmam ve seninle gelmem.

Ve şüphesiz o, şerre **لَعَتِلٌ**dür; yani hızlıdır. Ve şerre **عَتِلَ** **عَتَلاً**; o hâlde o **عَتِلٌ**dür: hızlandı; dedi ki:
وعَتِلٍ داوَيْتُه من العَتَل

Ve **العَاتِل**: **الجِلْوازُ**dur; çoğulu **عُتُل**dür. Ve **داء عَتِيل**: şiddetlidir.

Ve **العَتِيلُ**: hizmetçi.

Ve **جَبَلٌ عُتُلٌّ**: katı, şiddetli; **ابن الأَعرابي** inşad etti:
ثلاثةٌ أَشْرَفْنَ في طَوْدٍ عُتُلّ

Ve **العَتِيل**: **جَدِيلة طَيِّءٍ** lehçesinde ücretli işçi; çoğulu **عُتُلٌ** ve **عُتَلاء**dır.

Ve **العَتَلة**: aşılanmayan dişi; böylece o daima güçlüdür.

Ve **العُتُلُّ**: kalın mızrak.

Ve **العُنْتُل** ve **العُنْتَل**: klitoris; **اللحياني**’den. Ve bilinen **العُنْبُل**dür; ve inşad etti:
بَدَا عُنْبُلٌ لو تُوضَعُ الفَأْسُ فَوْقه
مُذَكَّرةً، لانْفَلَّ عنها غُرابُها

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D9%84/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ع ت ل * * عَتَلَ * الرجل جذبه جذبا عنيفا وبابه ضرب ونصر و * العُتُلُّ * الغليظ الجافي قال الله تعالى ﴿عُتُل بعد ذلك زنيم﴾

##### Türkçe

* ع ت ل * * **عَتَلَ** * adamı şiddetli bir çekişle çekti; babı **ضرب** ve **نصر**’dır. Ve * **العُتُلُّ** *: kaba, katı. Allah Teâlâ dedi ki: { **عُتُل** bundan sonra **زنيم** }.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D9%84/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

العتلة، محركة: المدرة الكبيرة، تنقلع من الأرض إذا أثيرت، عن ابن شميل، وأيضا: حديدة كأنها رأس فأس، عريضة، في أسفلها خشبة، يحفر بها الأرض والحيطان، ليست بمعقفة كالفأس، ولكنها مستقيمة مع الخشبة أو هي: العصا الضخمة من حديد، لها رأس مفلطح، كقبيعة السيف، تكون مع البناء، يهدم بها الحائط وقيل: هي بيرم النجار والمجتاب، والجمع عتل، وأيضا: الناقة التي لا تلقح فهي أبدا قوية، وقيل: هي الهراوة الغليظة من الخشب، وأيضا: القوس الفارسية، ج: عتل، قال أبو الصلت أمية الثقفي:
  يرمون عن عتل كأنها غبـط                      بزمخر يعجل المرمي إعجالا

  وبلا لام: عتلة بن عبد السلمي، أبو الوليد، غير النبي صلى الله عليه وسلم اسمه، وسماه: عتبة، وكأنه كرهه لما فيه من الغلظة والشدة، وقيل: كان اسمه نشبة، وقد نزل حمص، وروى عنه جماعة. ومنه اشتق العتل، بضمتين مشددة اللام، قال تعالى:  عتل بعد ذلك زنيم  . قيل: هو الأكول المنيع، هكذا في النسخ، والصواب: المنوع، كما هو نص الراغب، واللسان، زاد الراغب: الذي يعتل الشيء عتلا. وقيل: هو الجافي عن الموعظة، نقله صاحب التوشيح عن الفراء، وقال غيره: الجافي الخلق، اللئيم الضريبة، وقيل: هو الشديد الخصومة، وقيل: هو الفظ الغليظ، الذي لا ينقاد لخير، عن ابن عرفة، قيل: هو الجافي الشديد، من الرجال والدواب، وقيل: من كل شيء. وأيضا: الرمح الغليظ. والعتيل، كأمير: الأجير، في لغة جديلة طيء، وأيضا: الخادم، ج: عتلاء، ككرماء، وأيضا: عتل، بضمتين. وداء عتيل: شديد. والعنتل، كقنفذ، وجندب: البظر، عن اللحياني، والمعروف: عنبل، بالموحدة، كما تقدم في ع ب ل، وسيأتي له أيضا في ع ن ب ل، وأنشد:
  بدا عنتل لو توضع الفأس فوقه                      مذكرة لانفل عنها غرابـهـا وعتله، يعتله، ويعتله، عتلا، من حدي ضرب ونصر، قال الأزهري: هما لغتان فصيحتان، فانعتل: أي جره جرا عنيفا، وجذبه، فحمله، وقوله: فانعتل، للمطاوعة، أي انقاد، وفي التنزيل:  خذوه فاعتلوه إلى سواء الجحيم  ، قرأ عاصم، وحمزة، والكسائي، وأبو عمرو:  فاعتلوه  ، وبالكسر، وقرأ ابن كثير، ونافع، وابن عامر، بالضم، ومعناه: خذوه فاقصفوه كما يقصف الحطب. والعتل: الدفع، والإرهاق بالسوق العنيف، وقال ابن السكيت: عتله، وعتنه، باللام والنون جميعا، أي دفعه إلى السجن دفعا عنيفا. وقال غيره: العتل أن تأخذ بتلبيب الرجل، فتعتله، أي تجره إليك، وتذهب به إلى حبس أو بلية. وقال أبو النجم، يصف فرسا:
  نفرعه فرعا ولسنا نعتله وهو معتل، كمنبر: قوي على ذلك، أي على الجر العنيف. ويقال: أخذ بزمام الناقة، فعتلها: أي قادها قودا عنيفا. وعتل إلى الشر، كفرح، عتلا، فهو عتل: أي أسرع، قال:
  وعتل داويته من العتل

  وعنتله، عنتلة: خرقه قطعا. ويقال: لا أتعتل معك: أي لا أبرح مكاني، ولا أجيء معك، نقله الجوهري. والعتول، كدرهم، هكذا في النسخ، والصواب بتشديد اللام، ووزنه ابن عباد بقثول، وهو مشدد اللام: من ليس عنده غناء للنساء، قاله ابن عباد، وهو شاذ عن هذا التركيب، فإن التركيب كما قاله الصاغاني يدل على قوة وشدة، وهو عندي تصحيف من عثول، بالمثلثة، فتأمل ذلك. والظباء العناتل، هكذا في النسخ، والصواب: والضباع العناتل، كما سيأتي له في ع ن ت ل: التي تقطع الأكيلة، أي المأكولة، قطعا، بكسر القاف وفتح الطاء، وفي بعض النسخ بفتح فسكون. ومما يستدرك عليه. العتلة، محركة: الحديدة يقطع بها فسيل النخل، وقضب الكرم. والمعاتلة: المراهقة، والمدافعة. والعتال، كشداد: الحمال بالأجرة. والعتلة، محركة: الأجراء، واحدها عاتل. والعاتل أيضا: الجلواز، جمعه عتل، بضمتين. ويقال: لا أنعتل معك شبرا، أي لا أجيء معك، هكذا روي بخط الجوهري في بعض النسخ. وجبل عتل: صلب شديد، أنشد ابن الأعرابي:
  ثلاثة أشرفن في طود عتل والعتول، كقرشب: الجافي الغليظ من الرجال. ومما يستدرك عليه.

##### Türkçe

**العتلة**، harekeli: büyük **المدرة** (toprak kesek parçası); kımıldatıldığı zaman yerden sökülür; İbn Şümeyl’den. Ve ayrıca: sanki balta başı gibi bir demir; geniş; alt tarafında bir tahta vardır; onunla yer ve duvarlar kazılır; balta gibi eğri değildir, fakat tahta ile birlikte düzdür. Yahut o: demirden kalın bir değnektir; onun yassı bir başı vardır; kılıç kabzası gibi; bina ile birlikte bulunur; onunla duvar yıkılır. Ve denildi: o, marangozun ve **المجتاب**’ın **بيرم**’idir. Çoğulu **عتل**’dir. Ve ayrıca: gebe kalmayan dişi deve; o hâlde daima kuvvetlidir. Ve denildi: o, ağaçtan kalın bir topuzdur. Ve ayrıca: Fars yayıdır. Çoğul: **عتل**. Ebû’s-Salt Ümeyye es-Sekafî dedi:
  **يرمون عن عتل كأنها غبـط                      بزمخر يعجل المرمي إعجالا**

Lâmsız: **عتلة بن عبد السلمي**; Ebû’l-Velîd; Nebî صلى الله عليه وسلم onun adını değiştirdi ve onu **عتبة** diye adlandırdı; sanki onda bulunan kabalık ve şiddetten dolayı onu kerih gördü. Ve denildi: onun adı **نشبة** idi. Humus’a inmiştir; ondan bir cemaat rivayet etti. Ondan türetilmiştir **العتل**; iki damme ile, lâmı şeddeli. Allah Teâlâ dedi ki: **عتل بعد ذلك زنيم**. Denildi: o, çok yiyen, menî‘ (engelleyici)dir; nüshalarda böyle. Doğrusu: **المنوع**’dur; Râgıb’ın ve **اللسان**’ın nassı üzere. Râgıb artırdı: “şeyi **عتلا** ile **يعتل** eden.” Ve denildi: o, öğütten kaba davranandır; bunu **التوشيح** sahibi Ferrâ’dan nakletti. Başkası dedi: yaratılışı kaba, tabiatı alçak olandır. Ve denildi: o, çekişmesi şiddetli olandır. Ve denildi: o, sert-kaba, kalın olandır; hayra boyun eğmeyen; İbn Arafe’den. Denildi: o, erkeklerden ve binek hayvanlarından kaba-şiddetli olandır. Ve denildi: her şeyden. Ve ayrıca: kalın mızraktır.

**العتيل**, **أمير** gibi: ücretli işçi; Cedîle-i Tayy lügatinde. Ve ayrıca: hizmetçi. Çoğul: **عتلاء**, **كرماء** gibi. Ve ayrıca: **عتل**, iki damme ile. **داء عتيل**: şiddetli.

**العنتل**, **قنفذ** ve **جندب** gibi: klitoris; Lihyânî’den. Bilinen: **عنبل**’dir, **الموحدة** ile; daha önce **ع ب ل**’de geçti; ona ayrıca **ع ن ب ل**’de de gelecektir. Şu beyit okundu:
  **بدا عنتل لو توضع الفأس فوقه                      مذكرة لانفل عنها غرابـهـا**

Ve **عتله**; **يعتله** ve **يعتله**; **عتلا**; **حدي ضرب ونصر** babından. Ezherî dedi: ikisi fasih iki lugattır. O hâlde **فانعتل**: yani onu şiddetli bir çekişle çekti; ve onu kendine çekti; böylece onu taşıdı. Ve onun sözü: **فانعتل**; mutâvaat içindir; yani boyun eğdi. Tenzîlde: **خذوه فاعتلوه إلى سواء الجحيم**. **عاصم** ve **حمزة** ve **الكسائي** ve **أبو عمرو**: **فاعتلوه** diye, kesre ile okudular. **ابن كثير** ve **نافع** ve **ابن عامر** damme ile okudular. Manası: “Onu alın, sonra onu odunun kırıldığı gibi kırın.”

**العتل**: itme; şiddetli sevk ile zorlama. İbn Sikkît dedi: **عتله** ve **عتنه**; lâm ve nûn ile ikisi birden; yani onu zindana şiddetli bir itişle itti. Başkası dedi: **العتل**; erkeğin yakalığından tutmandır; sonra onu **تعتله**; yani onu kendine çekersin ve onunla hapse yahut belaya gidersin. Ebû’n-Necm, bir atı vasfederek dedi:
  **نفرعه فرعا ولسنا نعتله**

Ve o **معتل**’dir, **منبر** gibi: buna karşı kuvvetlidir; yani şiddetli çekişe karşı. Ve denilir: dişi devenin yularından tuttu; sonra onu **عتلها**: yani onu şiddetli bir sevk ile sevk etti. Ve **عتل إلى الشر**; **فرح** gibi; **عتلا**; o hâlde o **عتل**’dir: yani hızlandı. Dedi ki:
  **وعتل داويته من العتل**

Ve **عنتله**; **عنتلة**: onu parça parça kesti. Ve denilir: **لا أتعتل معك**: yani yerimden ayrılmam ve seninle gelmem; Cevherî nakletti.

**والعتول**, **درهم** gibi; nüshalarda böyle. Doğrusu lâmın şeddeli olmasıyladır; veznini İbn Abbâd **بقثول** ile tarttı; o, lâmı şeddelidir: kadınlara karşı bir faydası olmayan kimse; bunu İbn Abbâd söyledi. O, bu terkibden şâzdır; çünkü terkib, Sâgânî’nin dediği gibi, kuvvet ve şiddete delâlet eder. Ve benim yanımda o, **عثول**’dan, **بالمثلثة** ile, bir tashîftir; öyleyse bunu düşün.

**والظباء العناتل**; nüshalarda böyle. Doğrusu: **والضباع العناتل**’dir; **ع ن ت ل**’de ona geleceği üzere: **الأكيلة**’yi, yani yenileni, parça parça kesen; kâfın kesresi ve tâ’nın fethasıyla; bazı nüshalarda fetha sonra sükûn ile. Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir.

**العتلة**، harekeli: hurma fidanını ve asma çubuklarını kesilen demir. **والمعاتلة**: ergenliğe yaklaşma ve karşılıklı itişme. **والعتال**, **شداد** gibi: ücretle hamal. **والعتلة**، harekeli: ücretliler; onun teki **عاتل**’dir. **والعاتل** ayrıca: **الجلواز**; çoğulu **عتل**, iki damme ile. Ve denilir: **لا أنعتل معك شبرا**; yani seninle gelmem; Cevherî’nin hattıyla bazı nüshalarda böyle rivayet edildi.

**وجبل عتل**: sert, şiddetli. İbnü’l-A‘râbî inşâd etti:
  **ثلاثة أشرفن في طود عتل**

**والعتول**, **قرشب** gibi: erkeklerden kaba, kalın olan. Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D9%84/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

عَتَلَهُ
1 عَتَلَهُ ذ , aor. عَتُلَ and عَتِلَ , (S, O, K, TA,) as in the Kur xliv. 47 accord. to different readers, inf. n. عَتْلٌ, (TA,) He drew him along, or dragged him, roughly, or violently, (S, O, K,) namely, a man, and likewise a horse, (S, O,) and carried him off or away: (K:) he pushed him, or thrust him, and urged him, driving him along roughly, or violently: (TA:) accord. to ISk, عَتَلَهُ and عَتَنَهُ signify the same; (S, O, TA;) i. e. he pushed him, or thrust him, roughly, or violently, to the prison: or العَتْلُ signifies the laying hold upon the clothes at the bosom of a man, and drawing him, or dragging him to thee, and taking him away to prison, or to trial, or affliction. (TA.) And عَتَلَ النَّاقَةَ He led the she-camel (K, TA) roughly, or violently, taking hold of her nose-rein. (TA.) -A2- عَتِلَ اـِلَى الشَّرِّ, aor. عَتَلَ , (K,) inf. n. عَتَلٌ, (S, O, TA,) He (a man, S, O) hastened, or was quick, to do evil, or mischief. (S, * O, * K.)

تَعْتِيلٌ
2 تَعْتِيلٌ ذ [app. The making one to quit his place]: see 7.

مُعَاتَلَةٌ
3 مُعَاتَلَةٌ ذ The act of pushing, or thrusting, one another [app. roughly, or violently]. (TA.)

5 تَعَتَّلَ see the next paragraph, in two places.

انعتل
7 انعتل ذ He was, or became, drawn along, or dragged, roughly, or violently: (K:) or i. q. اِنْقَادَ [he suffered himself to be led, &c.]. (Ibn-'Abbلd, O, TA.) ― -b2- And لَا أَنْعَتِلُ مَعَكَ; (so in copies of the S and K and in the TA;) or مَعَكَ ↓ لا أَتَعَتَّلُ, (so in the O and in one of my copies of the S,) from ↓ التَّعْتِيلُ; (O;) I will not quit my place with thee; (S, O, K, TA;) and will not come with thee. (TA.) And لَا أَنْعَتِلُ مَعَكَ شِبْرًا, thus in the handwriting of J in one of the copies [of the S, or ↓ أَتَعَتَّلُ may be the correct word], I will not come with thee [a span]. (TA.)

عَتَلٌ
عَتَلٌ ذ : see [its n. un.] عَتَلَةٌ, in two places.

عَتِلٌ
عَتِلٌ ذ A man (S, O) who hastens, or is quick, to do evil, or mischief. (S, O, K.)

عَتَلَةٌ
عَتَلَةٌ ذ The بَيْرَم [i. e. auger, wimble, or gimlet,] of the carpenter. (S, O, K.) ― -b2- And The مِجْثَاث [or iron implement with which young palm-trees, or shoots of palm-trees, are pulled up or off, as expl. in art. جث, and in the Ham p. 102]: (S, K: [in one copy of the S, المِحتاتُ is erroneously put for المِجْثَاثُ; and in another of the S, and in some copies of the K, and in the O, المُجْتَابُ:]) pl. [or rather coll. gen. n.] ↓ عَتَلٌ. (TA.) An iron implement with which young palm-trees, or shoots of palm-trees, and the branches, or shoots, of grape-vines, are cut, or lopped. (TA.) ― -b3- And An iron thing resembling the head of a [hoe, or the like, such as is called] فَأْس, (K, TA,) broad, and having in its lower part a piece of wood; with which earth and walls are dug, or excavated; not curved like the فأس, but even with the piece of wood: (TA:) or [in the CK “ and ”] a large, or thick, rod of iron, having a wide head, (K, TA,) like the قَبِيعَة [or pommel] of the sword, used by the builder, (TA,) with which the wall is demolished. (K, TA.) ― -b4- And A thick staff (S, O, K TA) of wood. (TA.) [Now commonly applied to A shoulder-pole by means of which burdens are carried by two men.] ― -b5- And ↓ عَتَلٌ signifies Persian bows; one of which is termed عَتَلَةٌ: (S, O, K:) or strong bows. (KL.) -A2- Also, i. e. عَتَلَةٌ, A large clod of clay, or cohesive earth, that is plucked from the ground (ISh, O, K) when it is ploughed, or turned over. (ISh, O.) -A3- And A she-camel that does not conceive, (S, O, K,) and is therefore always strong. (S, O.) -A4- [It is also a pl. of عَاتِلٌ, q. v., voce عَتِيلٌ.]

عُتُلٌّ
عُتُلٌّ ذ A great eater, who denies, or refuses to give, (Er-Rلghib, L, K, * TA, [المَنِيعُ in the K, as is said in the TA, being a mistake for المَنُوعُ,]) and draws, or drags, [to him] a thing roughly, or violently; (Er-Rلghib, TA;) gross, coarse, rough, or rude: (S, O, K:) occurring in the Kur lxviii. 13: (S, O:) or one who recoils from admonition: (Fr, Towsheeh, TA:) or vehement in altercation; gross, coarse, rough, or rude; low, ignoble, or mean, in natural disposition: or, accord. to Ibn- 'Arafeh, unkind, churlish, or surly; gross, coarse, rough, or rude; who will not suffer himself to be led to a thing that is good: (O:) or gross, coarse, rough, or rude, and strong; applied to a man and to any beast, and, some say, to anything. (TA.) ― -b2- Also A thick spear. (S, O, K.) ― -b3- And A hard mountain. (TA.)

عَتِيلٌ
عَتِيلٌ ذ A hired man, or hireling; (S, O, K;) so in the dial. of Jedeeleh of Teiyi; (S, O;) as also ↓ عَاتِلٌ: (TA:) pl. of the former عُتَلَآءُ (S, O, K) and عُتُلٌ also; and of the latter عَتَلَةٌ: (TA:) which last pl. also signifies a man's aiders, or assistants: (TA in art. امل:) and some say that عَتِيلٌ signifies a servant. (O.) ― -b2- Also A violent, or severe, disease, or malady. (O, K.)

عَتَّالٌ
عَتَّالٌ ذ A porter, or carrier of burdens, for hire [by means of the عَتَلَة, or shoulder-pole]. (TA.)

عَاتِلٌ
عَاتِلٌ ذ : see عَتِيلٌ. ― -b2- Also An aid, or officer, of the prefect of the police: pl. عُتُلٌ. (TA.)

مِعْتَلٌ
مِعْتَلٌ ذ Strong to draw along, or drag, roughly, or violently. (S, * K, TA.)

##### Türkçe

**عَتَلَهُ**
1 **عَتَلَهُ** ذ, muzâri‘i **عَتُلَ** ve **عَتِلَ**, (S, O, K, TA,) Kur’ân xliv. 47’de farklı kurrâya göre olduğu üzere, mastarı **عَتْلٌ**, (TA,) onu kaba, yahut şiddetle çekip sürükledi, (S, O, K,) yani bir adamı, ve aynı şekilde bir atı, (S, O,) ve onu alıp götürdü yahut uzaklaştırdı: (K:) onu itti yahut dürttü ve onu sevk etti, kaba yahut şiddetle sürerek: (TA:) ISk’ye göre, **عَتَلَهُ** ve **عَتَنَهُ** aynı mânâyı ifade eder; (S, O, TA;) yani onu hapishaneye kaba yahut şiddetle itti yahut dürttü: yahut **العَتْلُ** bir adamın göğsü hizasında elbisesinden tutmayı ve onu kendine doğru çekmeyi yahut sürüklemeyi ve onu hapishaneye, yahut muhakemeye, yahut eziyete götürmeyi ifade eder. (TA.) Ve **عَتَلَ النَّاقَةَ** dişi deveyi (K, TA) kaba yahut şiddetle, onun burun yularından tutarak sevk etti. (TA.) -A2- **عَتِلَ اـِلَى الشَّرِّ**, muzâri‘i **عَتَلَ**, (K,) mastarı **عَتَلٌ**, (S, O, TA,) o (bir adam, S, O) kötülük yapmaya yahut fesat çıkarmaya acele etti, yahut çabuk davrandı. (S, * O, * K.)

**تَعْتِيلٌ**
2 **تَعْتِيلٌ** ذ [görünüşe göre: birini yerini terk etmeye sevk etme]: 7’ye bak.

**مُعَاتَلَةٌ**
3 **مُعَاتَلَةٌ** ذ birbirini itme yahut dürtme fiili [görünüşe göre kaba yahut şiddetle]. (TA.)

5 **تَعَتَّلَ** bir sonraki paragrafa, iki yerde, bak.

**انعتل**
7 **انعتل** ذ kaba yahut şiddetle çekilip sürüklendi, yahut sürüklenir oldu: (K:) yahut **اِنْقَادَ** ile aynı mânâdadır [kendini sevk edilmeye bıraktı, vb.]. (Ibn-‘Abbâd, O, TA.) ― -b2- Ve **لَا أَنْعَتِلُ مَعَكَ**; (S ve K nüshalarında ve TA’da böyle;) yahut **مَعَكَ ↓ لا أَتَعَتَّلُ**, (O’da ve S’nin nüshalarımdan birinde böyle,) ↓ **التَّعْتِيلُ**’den; (O;) seninle yerimi terk etmeyeceğim; (S, O, K, TA;) ve seninle gelmeyeceğim. (TA.) Ve **لَا أَنْعَتِلُ مَعَكَ شِبْرًا**, J’nin el yazısında nüshalardan birinde böyle [yahut ↓ **أَتَعَتَّلُ** doğru kelime olabilir], seninle [bir karış] gelmeyeceğim. (TA.)

**عَتَلٌ**
**عَتَلٌ** ذ: [onun isim birimi] **عَتَلَةٌ**’ye, iki yerde, bak.

**عَتِلٌ**
**عَتِلٌ** ذ kötülük yapmaya yahut fesat çıkarmaya acele eden, yahut çabuk davranan bir adam. (S, O, K.)

**عَتَلَةٌ**
**عَتَلَةٌ** ذ marangozun **بَيْرَم**’ı [yani burgu, el burgusu, yahut matkap]. (S, O, K.) ― -b2- Ve **مِجْثَاث** [yahut genç hurma fidanlarının, yahut hurma sürgünlerinin, جث maddesinde ve Ham s. 102’de açıklandığı üzere, sökülüp çıkarıldığı demir âlet]: (S, K: [S’nin bir nüshasında, **المِحتاتُ** yanlışlıkla **المِجْثَاثُ** yerine konmuştur; ve S’nin başka bir nüshasında, ve K’nin bazı nüshalarında, ve O’da, **المُجْتَابُ**:]) çoğulu [yahut daha doğrusu cem‘î cins ismi] ↓ **عَتَلٌ**. (TA.) Genç hurma fidanlarının, yahut hurma sürgünlerinin, ve asma dallarının yahut sürgünlerinin kesildiği yahut budandığı bir demir âlet. (TA.) ― -b3- Ve **فَأْس** denilen [çapa başı yahut benzeri] başına benzeyen bir demir şey, (K, TA,) geniş, ve alt kısmında bir parça ağaç bulunan; onunla toprak ve duvarlar kazılır yahut oyulur; **فأس** gibi eğri değil, fakat ağaç parçasıyla düz: (TA:) yahut [CK’de “ve”] geniş bir başı olan büyük yahut kalın bir demir çubuk, (K, TA,) kılıcın **قَبِيعَة**’si [yahut kabzası/tepelik kısmı] gibi, yapıcı tarafından kullanılan, (TA,) onunla duvar yıkılır. (K, TA.) ― -b4- Ve tahta bir kalın sopa. (S, O, K TA) (TA.) [Şimdi yaygın olarak iki adamın yük taşıdığı omuz sırığına uygulanır.] ― -b5- Ve ↓ **عَتَلٌ** Fars yaylarını ifade eder; bunlardan birine **عَتَلَةٌ** denir: (S, O, K:) yahut güçlü yaylar. (KL.) -A2- Ayrıca, yani **عَتَلَةٌ**, sürüldüğünde yahut altüst edildiğinde yerden koparılan büyük bir kil topağı, yahut yapışık toprak parçası. (ISh, O, K) (ISh, O.) -A3- Ve gebe kalmayan, (S, O, K,) bu sebeple daima güçlü olan bir dişi deve. (S, O.) -A4- [Ayrıca **عَاتِلٌ**’in bir çoğuludur, bk. **عَتِيلٌ** maddesinde.]

**عُتُلٌّ**
**عُتُلٌّ** ذ çok yiyen, vermeyi inkâr eden yahut vermekten kaçınan, (Er-Râghib, L, K, * TA, [K’deki **المَنِيعُ**, TA’da söylendiği üzere, **المَنُوعُ** yerine bir hatadır,]) ve bir şeyi kaba yahut şiddetle [kendine] çeken yahut sürükleyen; (Er-Râghib, TA;) iri, kaba, sert, yahut haşin: (S, O, K:) Kur’ân lxviii. 13’te vârid olmuştur: (S, O:) yahut öğütten geri duran: (Fr, Towsheeh, TA:) yahut münakaşada şiddetli; iri, kaba, sert, yahut haşin; tabiatça aşağı, soysuz, yahut bayağı: yahut İbn-‘Arafeh’e göre, merhametsiz, kaba, yahut asık suratlı; iri, kaba, sert, yahut haşin; iyi olan bir şeye sevk edilmeye kendini bırakmayan: (O:) yahut iri, kaba, sert, yahut haşin, ve güçlü; bir adama ve her türlü hayvana uygulanır, ve bazıları der ki her şeye. (TA.) ― -b2- Ayrıca kalın bir mızrak. (S, O, K.) ― -b3- Ve sert bir dağ. (TA.)

**عَتِيلٌ**
**عَتِيلٌ** ذ ücretle tutulan bir adam, yahut ücretli işçi; (S, O, K;) Tayyi’ kabilesinin Jedeeleh lehçesinde böyledir; (S, O;) ve ayrıca ↓ **عَاتِلٌ**: (TA:) ilkinin çoğulu **عُتَلَآءُ** (S, O, K) ve **عُتُلٌ** da; ve ikincisinin çoğulu **عَتَلَةٌ**: (TA:) ki bu son çoğul ayrıca bir adamın yardımcılarını yahut destekçilerini ifade eder: (TA, امل maddesinde:) ve bazıları der ki **عَتِيلٌ** bir hizmetçiyi ifade eder. (O.) ― -b2- Ayrıca şiddetli yahut ağır bir hastalık, yahut illet. (O, K.)

**عَتَّالٌ**
**عَتَّالٌ** ذ ücretle yük taşıyan hamal, yahut yük taşıyıcısı [**عَتَلَة** yahut omuz sırığı vasıtasıyla]. (TA.)

**عَاتِلٌ**
**عَاتِلٌ** ذ: **عَتِيلٌ**’e bak. ― -b2- Ayrıca polis âmiri (muhtesib)nin bir yardımcısı, yahut memuru: çoğulu **عُتُلٌ**. (TA.)

**مِعْتَلٌ**
**مِعْتَلٌ** ذ kaba yahut şiddetle çekip sürüklemeye yahut sürüklemeye güçlü. (S, * K, TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D9%84/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

عَتَلَ
عَتَلَ I ,  U ( n. ac. عَتْل 1 ),
a.  Drew, dragged, pulled along.

b.  Carried, bore.

عَتِلَ
عَتِلَ A ( n. ac. عَتَل 4 )
a.  [ Ila ], Was prone, inclined to ( evil ),

تَعَتَّلَ
تَعَتَّلَ V ,  اِنْعَتَلَ VII ,
a.  Moved, stirred.

عَتَلَة
عَتَلَة 4t , ( pl. عَتَل 4 ),
a.  Crowbar; lever; shoulder-pole.

b.  Auger, borer; wimble; gimlet.

عَتِل
عَتِل 5 ,
a.  Prone to evil, bad.

عُتُلّ
عُتُلّ 13 ,
a.  Voracious, greedy.

b.  Bad; hard.

عِتَاْلَة
عِتَاْلَة 23t ,
a.  Occupation of a streetporter.

عَتِيْل
عَتِيْل 25 , ( pl. عُتَلَآءُ 43 ),
a.  Servant; hireling; mercenary.

b.  Grievous ( disease ),

عَتَّاْل
عَتَّاْل 28 , ( pl. عَتَّاْلَة 28t ),
a.  Street-porter, carrier.

لا أَنْعَتِلَ مَعَكَ
لا أَنْعَتِلَ مَعَكَ ,
a.  لا أَتَعَتَّلَ مَعَكَ I will not accompany thee.

##### Türkçe

عَتَلَ
عَتَلَ I , U ( mastar: **عَتْل** 1 ),
a. Çekti, sürükledi, peşinden çekip götürdü.

b. Taşıdı, yüklendi.

عَتِلَ
عَتِلَ A ( mastar: **عَتَل** 4 )
a. [ **إِلَى** ], (kötülüğe) meyilli, eğilimli oldu,

تَعَتَّلَ
تَعَتَّلَ V , **اِنْعَتَلَ** VII ,
a. Hareket etti, kımıldadı.

عَتَلَة
عَتَلَة 4t , ( çoğulu: **عَتَل** 4 ),
a. Levye; kaldıraç; omuz sırığı.

b. Burgu, delici; el burgusu; matkap; küçük burgu.

عَتِل
عَتِل 5 ,
a. Kötülüğe meyilli, kötü.

عُتُلّ
عُتُلّ 13 ,
a. Obur, açgözlü.

b. Kötü; sert.

عِتَاْلَة
عِتَاْلَة 23t ,
a. Sokak hamalının mesleği.

عَتِيْل
عَتِيْل 25 , ( çoğulu: **عُتَلَآءُ** 43 ),
a. Hizmetçi; ücretli işçi; paralı asker.

b. Ağır (hastalık),

عَتَّاْل
عَتَّاْل 28 , ( çoğulu: **عَتَّاْلَة** 28t ),
a. Sokak hamalı, taşıyıcı.

لا أَنْعَتِلَ مَعَكَ
لا أَنْعَتِلَ مَعَكَ ,
a. **لا أَتَعَتَّلَ مَعَكَ**: Sana eşlik etmeyeceğim.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D9%84/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

عتل
عَتَلَ - يَعْتِلُ - عُتُلَ
عَتَلَ - يَعْتِلُ + كائن + شيئاً: يحمل الكائن شيئاً لنقله، فيَثْقُل أو يَغْلُظ عليه، فيجره مُثقلاً مرهقاً منه
عُتُلَ: اسم فعل بمعنى مفعول على وزن " فـُعـُلّ " من " عَتَلَ - يَعْتِلُ ": كثير إحداث الإرهاق والثقل على آخر يحمله: غليظ وجافي
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الحمل بالرفع للأعلى و الركوب والاستقرار بالعالي"، وهي:
رَفَعَ - يَرْفَعُ، نَتَقَ - يَنْتِقُ (نَتَقَ - يَنْتُقُ)، حَمَلَ - يَحْمِلُ، عَتَلَ - يَعْتِلُ، قَلَّ - يَقُلُّ، شَحَنَ - يَشْحَنُ
عتل
 ﴿عُتُلٍّ بَعْدَ ذَلِكَ زَنِيمٍ(13)﴾ القلم
اعتلوه
 ﴿خذوه فاعتِلوه إلى سواء الجحيم(47)﴾ الدخان
جاء في التفسير: عتل: الشديد الجافي في كفره، اعتلوه: جروه
مختار الصحاح
● [عتل] ع ت ل: عَتَلَ الرجل جذبه جذبا عنيفا وبابه ضرب ونصر و العُتُلُّ الغليظ الجافي قال الله تعالى ﴿عُتُل بعد ذلك زنيم﴾
الراغب
عتل
- العتل: الأخذ بمجامع الشيء وجره بقهر، كعتل البعير. قال تعالى: }فاعتلوه إلى سواء الجحيم﴿[الدخان/47]، والعتل: الأكول المنوع الذي يعتل الشيء عتلا. قال:﴾عتل بعد ذلك زنيم{ [القلم/13].
ملخص اللسان:
1.     وعَتَلَه يعتِلُه ويَعْتُله عَتْلاً فانْعَتَل: جَرَّه جَرًّا عَنِيفاً وجَذَبَه فحَمَله. العَتْلُ أَن تأْخُذَ بتَلْبيبِ الرَّجُل فتَعْتِله أَي تَجُرّه إِليك وتَذْهَب به إِلى حَبس أَو بَلِيَّة.
2.     والعَتْلُ: الدَّفْع والإِرْهاقُ بالسَّوْق العَنِيف،
3.      العتل : هو الجافي الغليظ، وقيل: هو الجافي الخُلُق اللئيم الضَّرِيبة
لسان العرب
● - عتل: العَتَلةُ: حَدِيدة كأَنَّها رأْس فأْس عَرِيضةٌ، في أَسْفلها خَشَبةٌ يُحْفَر بها الأَرْضُ والحِيطانُ، ليست بمُعَقَّفَة كالفأْس ولكنها     مستقيمة مع الخشبة، وقيل: العَتَلة العَصا الضَّخْمة من حَدِيد لها رأْس     مُفَلْطَحٌ كقَبِيعة السَّيْف تكون مع البَنَّاء يَهْدِم بها الحيطانَ.     والعَتَلة أَيضاً: الهِراوة الغليظة من الخشب، وقيل: هي المِجْثاث وهي     الحديدة التي يُقْطَع بها فَسِيلُ النخل وقُضُبُ الكَرْم، وقيل: هي بَيْرَمُ     النَّجَّارِ والمُجْتَابِ، والجمع عَتَلٌ. والعَتَلة: المَدَرة الكبيرة     تَتَقَلَّع من الأَرض إِذا أُثِيرت. وفي الحديث: أَنه قال لعُتْبة بن     عَبْدٍ: ما اسْمُكَ؟ قال: عَتَلة،     (* قوله «ما اسمك قال عتلة» قال الصاغاني:     وقيل كان اسمه نشبة) قال: بل أَنت عُتْبة؛ قيل في تفسيره كأَنه كَرِه     العَتَلة لِمَا فيها من الغِلْظة والشِّدَّة، وهي عَمودُ حدِيدٍ يُهْدَمُ به     الحِيطانُ، وقيل: حديدة كبيرة يُقْلَع بها الشجرُ والحجرُ. وفي حديث     هَدْم الكعبة: فأَخذ ابنُ مُطِيعٍ العَتَلة؛ ومنه اشْتُقَّ العُتُلُّ، وهو     الشديد الجافي والفَظُّ الغَلِيظ من الناس. والعُتُلُّ: الشديد، وقيل:     الأَكُول المَنُوع، وقيل: هو الجافي الغليظ، وقيل: هو الجافي الخُلُق اللئيم     الضَّرِيبة، وقيل: هو الشديد من الرجال والدواب. وفي التنزيل: عُتُلٍّ     بعد ذلك زَنِيمٍ؛ قيل: هو الشديد الخُصومَةِ، وقيل هو ما تقدم. والعَتَلة:     واحدة العَتَل، وهي القِسِيُّ الفارسيَّة؛ قال أُميَّة:     يَرْمُونَ عن عَتَلٍ كأَنَّها غُبُطٌ     بِزَمْخَرٍ، يُعْجِلُ المَرْمِيَّ إِعْجالا     وعَتَلَه يعتِلُه ويَعْتُله عَتْلاً فانْعَتَل: جَرَّه جَرًّا عَنِيفاً     وجَذَبَه فحَمَله. وفي التنزيل: خُذُوه فاعْتِلُوه إِلى سَواءِ الجحيم؛     قرأَ عاصم وحمزة والكسائي وأَبو عمرو فاعْتِلُوه، بكسر التاء، وقرأَ ابن     كثير ونافعٌ وابن عامر ويعقوبُ فاعْتُلوه، بضم التاء؛ قال الأَزهري: وهما     لغتان فصيحتان، ومعناه خُذُوه فاقْصِفُوه كما يُقْصَف الحَطَبُ.     والعَتْلُ: الدَّفْع والإِرْهاقُ بالسَّوْق العَنِيف. ابن السكيت: عَتَلْته إِلى     السِّجْن وعَتَنْتُه أَعْتِلُه وأَعْتُله وأَعْتِنُه وأَعْتُنُه إِذا     دَفَعْته دَفْعاً عنيفاً. ابن السكيت: عَتَلَه وعَتَنَه، باللام والنون     جميعاً، وقيل: العَتْلُ أَن تأْخُذَ بتَلْبيبِ الرَّجُل فتَعْتِله أَي     تَجُرّه إِليك وتَذْهَب به إِلى حَبس أَو بَلِيَّة. ورَجُلٌ مِعْتَلٌ، بالكسر:     قَوِيٌّ على ذلك؛ قال أَبو النجم يَصف فرساً:     طارَ عن المُهْرِ نَسِيلٌ يَنْسُلُه،     عن مُفْرَع الكَتِفَيْن حُرٍّ عَطَلُه،     نَفْرَعُه فَرْعاً ولَسْنَا نَعْتِلُه     وأَخَذَ فلان بِزمَام الناقة فَعَتَلَها إِذا قادَها قَوْداً عنِيفاً.     ويقال: لا أَتَعَتَّلُ مَعَك ولا أَنْعَتِلُ معك شِبْراً أَي لا أَبْرَح     مكاني ولا أَجيء معك. وإِنَّه لَعَتِلٌ إِلى الشرِّ أَي سريع. وعَتِلَ     إِلى الشَّرِّ عَتَلاً، فهو عَتِلٌ: سَرُعَ؛ قال:     وعَتِلٍ داوَيْتُه من العَتَل     والعَاتِل: الجِلْوازُ، وجمعه عُتُل. وداء عَتِيل: شديد. والعَتِيلُ:     الخادمُ. وجَبَلٌ عُتُلٌّ: صُلْبٌ شديد؛ أَنشد ابن الأَعرابي:     ثلاثةٌ أَشْرَفْنَ في طَوْدٍ عُتُلّ     والعَتِيل: الأَجيرُ، بلُغَةِ جَدِيلة طَيِّءٍ، والجمع عُتُلٌ وعُتَلاء.     والعَتَلة: التي لا تُلْقَح فهي أَبداً قَوِيَّةٌ. والعُتُلُّ: الرُّمْح     الغليظ. والعُنْتُل والعُنْتَل: البَظْر؛ عن اللحياني، والمعروف     العُنْبُل؛ وأَنشد:     بَدَا عُنْبُلٌ لو تُوضَعُ الفَأْسُ فَوْقه     مُذَكَّرةً، لانْفَلَّ عنها غُرابُها
مقاييس اللغة:
(عتل) العين والتاء واللام أصلٌ صحيح يدلُّ على شِدّةٍ وقوّة في الشَّيء. من ذلك الرّجل العُتُلّ، وهو الشَّديد القويَّ المصحَّح الجِسم؛ واشتقاقُه من العَتَلة التي يُحفَر بها. والعَتَلة أيضاً: الهِراوة الغليظة من الخشَب، والجمع عَتَل. وقال:
وأينما كنتَ من البلادِ  ***
فاجتنبَنَّ عُرَّمَ الذُّوّادِ
وضَربَهم بالعَتَل الشِّدادِ
ومن الباب العَتْل، وهو أن تأخذ بتَلبيب الرّجُل فتَعتِله، أي تجرّه إليك بقوّة وشدّة. قال الله تعالى: ﴿خُذُوهُ فَاعْتِلُوهُ إِلَى سَواءِ الجَحِيمِ([24])﴾ [الدخان 47]. ولا يكون عَتْلاً إلاّ بجفاءٍ وشِدّة. وزعم قومٌ أنّهم يقولون: لا أنعتِل معك: أي لا أنقاد معك.
القاموس المحيط:
العَتَلَةُ، محرَّكةً المَدَرَةُ الكبيرَةُ تَنْقَلِعُ من الأرضِ، وحَديدَةٌ كأَنَّها رأسُ فَأسٍ، أو العَصا الضَّخْمةُ من حَديدٍ، لها رَأسٌ مُفَلْطَحٌ، يُهْدَمُ بها الحائِطُ، وبَيْرَمُ النَّجَّارِ والمُجْتابِ، والناقةُ لا تُلْقَحُ، والهِراوَةُ الغليظَةُ، والقَوْسُ الفارِسِيَّةُ ج عتَلٌ. وبِلا لامٍ عَتَلَةُ بنُ عبدٍ السُّلَمِيُّ غَيَّرَ النبي صلى الله عليه وسلم اسْمَه، وسَمَّاهُ عُتْبَةَ. والعُتُلُّ، بضمتينِ مُشَدَّدَةَ اللامِ الأكولُ المَنيعُ الجافي الغليظُ، والرُّمْحُ الغليظُ، وكأَميرٍ الأجيرُ والخادِمُ ج عُتَلاءُ. وداءٌ عَتيلٌ شديدٌ. والعُنْتُلُ، كقُنْفُذٍ وجُنْدَبٍ البَظْرُ.
وعَتَلَهُ يَعْتِلُه ويَعْتُلُه فانْعَتَلَ: جَرَّهُ عَنيفاً فَحَمَلَهُ. وهو مِعْتَلٌ كمِنْبَرٍ: قَوِيٌّ على ذلك، و الناقَةَ: قادَها. وعَتِلَ إلى الشّرِّ، كفرِحَ، فهو عَتِلٌ: أسْرَعَ، وعَنْتَلَهُ: خَرَّقَهُ قِطَعاً، ولا أتَعَتَّلُ معكَ: لا أبْرَحُ مكاني. والعِتْوَل، كدِرْهَمٍ: مَن ليس عندَه غَناءٌ للنساءِ. والظِباءُ العَناتِلُ: التي تَقْطَعُ الأَكِيلَةَ قِطَعَاً.
تاج العروس:
ع ت ل
الْعَتَلَةُ مُحَرَّكَةً : الْمَدَرَةُ الْكَبِيرَةُ تَنْقَلِعُ مِنَ الأَرْضِ إذا أُثِيرَتْ عن ابنِ شُمَيْلٍ وأيضاً : حَدِيدَةٌ كَأَنَّها رَأْسُ فَأْسٍ عَرِيضَةٌ في أَسْفَلِها خَشَبَةٌ يُحْفَرُ بها الأَرْضُ والْحِيطَانُ ليستْ بِمُعَقَّفَةٍ كالفَأْسِ ولَكِنَّها مُسْتَقِيمَةٌ معَ الخَشَبَةِ أو هي : الْعَصَا الضَّخْمَةُ مِنْ حَدِيدٍ لَهَا رَأْسٌ مُفَلْطَحٌ كَقَبِيعَةِ السَّيْفِ تَكونُ مَعَ البَنَّاءِ يُهْدَمُ بِها الْحَائِطُ وقيلَ : هي بَيْرَمُ النَّجَّارِ والْمُجْتَابِ والجَمْعُ عَتَلٌ وأيضاً : النَّاقَةُ التي لا تُلْقَحُ فهي أَبَداً قَوِيَّةٌ وقيلَ : هي الْهِرَاوَةُ الْغَلِيظَةُ مِنَ الخَشَبِ وأيضاً : الْقَوْسُ الْفَارِسِيَّةُ ج : عَتَلٌ قال أبو الصَّلْتِ أُمَيَّةُ الثَّقَفِيُّ :
يَرْمُونَ عَنْ عَتَلٍ كَأَنَّها غُبُطٌ ... بِزَمْخَرٍ يُعْجِلُ الْمَرْمِيَّ إِعْجَالاَ
وبِلاَ لاَمٍ : عَتَلَةُ بْنُ عَبْدٍ السُّلَمِيُّ أبو الْوَلَيدِ غَيَّرَ النَّبِيُ صلى اللهُ عليه وسلم اسْمَهُ وسَمَّاهُ : عُتْبَةَ وكأَنَّهُ كَرِهَهُ لِمَا فيهِ مِنَ الْغِلْظَةِ والشِّدَّةِ وقيلَ : كان اسْمُهُ نُشْبَةَ وقد نَزَلَ حِمْصَ ورَوَى عنهُ جَمَاعَةٌ . ومنه اشْتُقَّ الْعُتُلُّ بِضَمَّتَيْنِ مَشَدَّدَةَ اللاَّمِ قالَ تَعالى : " عُتُلٍّ بَعْدَ ذَلِكَ زَنِيم " . قيل : هو الأَكُولُ الْمَنِيعُ هكذا في النُّسَخِ والصَّوَابُ : الْمَنُوعُ كما هوَ نَصُّ الرَّاغِبِ واللِّسَانِ زادَ الرَّاغِبُ : الذي يَعْتِلُ الشَّيْءَ عَتْلاً . وقيلَ : هو الْجَافِي عن المَوْعِظَةِ نَقَلَهُ صاحِبُ التَّوْشِيحِ عَنِ الفَرَّاءِ وقالَ غيرُهُ : الجافِي الخُلُقِ اللَّئِيمُ الضَّرِيبَةِ وقيلَ : هوَ الشَّدِيدُ الْخُصُومَةِ وقيلَ : هو الْفَظُّ الْغَلِيظُ الذي لا يَنْقادُ لِخَيْرٍ عن ابنِ عَرَفَةَ قيلَ : هو الْجَافِي الشَّدِيدُ مِنَ الرِّجالِ والدَّوَابِّ وقيلَ : مِنْ كُلِّ شَيْءٍ . وأيضاً : الرُّمْحُ الْغَلِيظُ . والْعَتِيلُ كَأَمِيرٍ : الأَجِيرُ في لُغَةٍ جَدِيلَةِ طَيِّءٍ وأيضاً : الْخَادِمُ ج : عُتَلاَءُ كَكُرَمَاءَ وأَيضاً : عُتُلٌ بِضَمَّتَيْنِ . ودَاءٌ عَتِيلٌ : شَدِيدٌ . والْعُنْتُلُ كَقُنْفُذٍ وجُنْدَبٍ : الْبَظْرُ عن اللِّحْيانِيِّ والمَعْرُوفُ : عُنْبُلٌ بالمُوَحَّدَةِ كَما تَقَدَّم في ع ب ل وسيَأْتِي له أيضاً في ع ن ب ل وأَنْشَدَ :
بَدا عُنْتُلٌ لو تُوضَعُ الْفَأْسُ فَوْقَهُ ... مُذَكَّرةً لانْفَلَّ عَنْها غُرابُها وعَتَلَهُ يَعْتِلُهُ ويَعْتُلُهُ عَتْلاً من حَدَّيْ ضَرَبَ ونَصَرَ قالَ الأَزْهَرِيُّ : هما لُغَتَانِ فَصِيحَتَانِ فانْعَتَلَ : أي جَرَّهُ جَرّاً عَنِيفاً وجَذَبَهُ فَحَمَلَهُ وقَوْلُهُ : فانْعَتَلَ للمُطَاوَعَةِ أي انْقَادَ وفي التَّنْزِيلِ : " خُذُوهُ فاعْتِلُوهُ إِلى سَوَاءِ الْجَحِيمِ " قَرَأَ عاصِمٌ وحَمْزَةُ والْكِسَائِيُّ وأبو عَمْروٍ : " فاعْتِلُوهُ " وبالكَسْرِ وقَرَأَ ابنُ كَثِيرٍ ونافِعٌ وابنُ عامِرٍ بالضَّمِّ ومَعْناهُ : خُذُوهُ فاقْصِفُوهُ كَما يُقْصَفُ الحَطَبُ . والعَتْلُ : الدَّفْعُ والإِرْهاقُ بالسَّوْقِ العَنِيفِ وقالَ ابنُ السِّكَّيتِ : عَتَلَهُ وعَتَنَهُ بالَّلامِ والنُّونِ جَمِيعاً أي دَفَعَهُ إِلى السِّجْنِ دَفْعاً عَنِيفاً . وقالَ غَيرُهُ : العَتْلُ أَنْ تَأْخُذَ بِتَلْبِيبِ الرَّجُلِ فتَعْتِلَهُ أي تَجُرَّهُ إِليك وتَذْهَبَ بهِ إِلى حَبْسٍ أو بَلِيَّةٍ . وقال أبو النَّجْمِ يَصِفُ فَرَساً :
" نَفْرَعُهُ فَرْعاً ولَسْنَا نَعْتِلُهْ وهوَ مِعْتَلٌ كَمِنْبَرٍ : قَوِيٌّ على ذلكَ أي على الجَرِّ العَنِيفِ . ويُقالُ : أخَذَ بِزِمَامِ النَّاقَةِ فَعَتَلَها : أي قَادَهَا قَوْداً عَنِيفاً . وعَتِلَ إِلَى الشَّرِّ كفَرِحَ عَتَلاً فَهُوَ عَتِلٌ : أي أَسْرَعَ قالَ :
" وعَتِلٍ دَاوَيْتُهُ من الْعَتَلْ
وعَنْتَلَهُ عَنْتَلَةً : خَرَّقَهُ قِطَعاً . ويُقالُ : لا أَتَعَتَّلُ مَعَكَ : أي لا أَبْرَحُ مَكانِي ولا أَجِيءُ مَعَكَ نَقَلَهُ الجَوْهَرِيُّ . والْعِتُوَلُ كدِرْهَمٍ هكذا في النُّسَخِ والصَّوابُ بِتَشْدِيدِ الَّلامِ ووَزَنَهُ ابنُ عَبَّادٍ بِقِثْوَلٍّ وهو مُشَدَّدُ الَّلامِ : مَنْ لَيْسَ عِنْدَهُ غَناءٌ لِلنِّسَاءِ قالَهُ ابنُ عَبَّادٍ وهو شَاذٌّ عن هذا التَّرْكِيبِ فَإِنَّ التَّرْكِيبَ كَما قَالَهُ الصَّاغانِيُّ يَدُلُّ عَلى قُوَّةٍ وشِدَّةٍ وهو عِنْدِي تَصْحِيفٌ مِنْ عِثْوَلٍّ بالمُثَلَّثَةِ فَتَأَمَّلْ ذلك . والظِّبَاءُ الْعَناتِلُ هكذا في النُّسَخِ والصَّوابُ : والضِّبَاعُ الْعَناتِلُ كَما سَيَأْتِي له في ع ن ت ل : التي تَقْطَعُ الأَكِيلَةَ أي المَأْكُولَةَ قِطَعاً بِكَسْرِ الْقافِ وفَتْحِ الطَّاءِ وفي بعضِ النُّسَخِ بفَتْحٍ فَسُكُونٍ . ومِمَّا يُسْتَدْرَكُ عليه . العَتَلَةُ مُحَرَّكَةً : الحَدِيدَةُ يُقْطَعُ بها فَسيلُ النَّخْلِ وقُضُبُ الْكَرْمِ . والمُعَاتَلَةُ : الْمُراهَقَةُ والمُدَافَعَةُ . والعَتَّالُ كَشَدَّادٍ : الْحَمَّالُ بالأَجْرَةِ . والعَتَلَةُ مُحَرَّكَةً : الأُجَرَاءُ واحِدُها عَاتِلٌ . والعاتِلُ أيضاً : الْجِلْوَازُ جَمْعُهُ عُتُلٌ بِضَمَّتَيْنِ . ويُقالُ : لا أَنْعَتِلُ مَعَكَ شِبْراً أي لا أَجِيءُ مَعَكَ هكذا رُوِيَ بِخَطِّ الجَوْهَرِيُّ في بعضِ النُّسَخِ . وجَبَلٌ عَتُلٌّ : صَلْبٌ شَدِيدٌ أَنْشَدَ ابنُ الأَعْرابِيِّ :
" ثَلاَثَةٌ أَشْرَفْنَ في طَوْدٍ عُتُلّْ والعِتْوَلُّ كَقِرْشَبٍّ : الْجَافِي الْغَلِيظُ مِنَ الرِّجَالِ . ومِمَّا يُسْتَدْرَكُ عليه

##### Türkçe

**عتل**
**عَتَلَ - يَعْتِلُ - عُتُلَ**
**عَتَلَ - يَعْتِلُ** + bir varlık + bir şeyi: varlık, bir şeyi taşımak için yüklenir; böylece ona ağır gelir yahut ona kalın/katı gelir; onu, ondan ağırlaşmış, ondan yorulmuş olarak sürükler
**عُتُلَ**: “**عَتَلَ - يَعْتِلُ**”den “**فـُعـُلّ**” vezninde, mef‘ûl mânasında fiil ismi: onu taşıyana karşı yorgunluk ve ağırlığı çokça meydana getiren: kalın ve kaba

Ve lafız, “yukarı kaldırarak yüklenme ve binme ve yüksekte yerleşme” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**رَفَعَ - يَرْفَعُ**، **نَتَقَ - يَنْتِقُ** (**نَتَقَ - يَنْتُقُ**)، **حَمَلَ - يَحْمِلُ**، **عَتَلَ - يَعْتِلُ**، **قَلَّ - يَقُلُّ**، **شَحَنَ - يَشْحَنُ**

**عتل**
﴿**عُتُلٍّ بَعْدَ ذَلِكَ زَنِيمٍ(13)**﴾ **القلم**

**اعتلوه**
﴿**خذوه فاعتِلوه إلى سواء الجحيم(47)**﴾ **الدخان**

Tefsirde geldi: **عتل**: küfründe şiddetli, kaba olan; **اعتلوه**: onu sürükleyin

مختار الصحاح
● [**عتل**] ع ت ل: **عَتَلَ** adamı: onu şiddetli bir çekişle çekti; bâbı **ضرب** ve **نصر**’dır; ve **العُتُلُّ**: kalın, kaba. Allah Teâlâ dedi: ﴿**عُتُل بعد ذلك زنيم**﴾

الراغب
**عتل**
- **العتل**: bir şeyin tutacak yerlerinden almak ve onu zorla sürüklemek; devenin sürüklenmesi gibi. Teâlâ dedi: }**فاعتلوه إلى سواء الجحيم**﴿[**الدخان/47**]. Ve **العتل**: yiyici, menedici olan; ki bir şeyi **عتلا** ile alır. Dedi:﴾**عتل بعد ذلك زنيم**{ [**القلم/13**].

ملخص اللسان:
1.     Ve **عَتَلَه** **يعتِلُه** ve **يَعْتُله** **عَتْلاً**; sonra **انْعَتَل**: onu şiddetli bir sürükleyişle sürükledi ve onu çekti; böylece onu taşıdı. **العَتْلُ**: adamın yakalığından tutup onu **تَعْتِله** (yani onu kendine çekip) sürüklemen ve onu hapse yahut belâya götürmendir.
2.     Ve **العَتْلُ**: şiddetli sevk ile itme ve yorma,
3.      **العتل**: kaba, kalın olandır; ve denildi ki: o, huyu kaba, tabiatı alçak olandır

لسان العرب
● - **عتل**: **العَتَلةُ**: sanki geniş bir balta başı gibi bir demirdir; alt tarafında, onunla yer ve duvarlar kazılan bir tahta vardır; balta gibi eğri değildir, fakat tahta ile birlikte düzdür. Ve denildi ki: **العَتَلة**: demirden iri bir sopadır; kılıç kabzası gibi yassı bir başı vardır; duvarları onunla yıkan inşaatçı ile bulunur. Ve **العَتَلة** ayrıca: tahtadan kalın topuzdur. Ve denildi ki: o **المِجْثاث**tır; o, hurma fidanı ve asma çubuklarının kesildiği demirdir. Ve denildi ki: o, marangozun ve **المُجْتَاب**’ın **بَيْرَم**’ıdır. Çoğulu **عَتَلٌ**’dür. Ve **العَتَلة**: yerden, kımıldatılınca sökülüp çıkan büyük toprak parçasıdır. Hadiste: **عُتْبة بن عَبْدٍ**’e dedi ki: “Adın nedir?” Dedi: **عَتَلة**.
     (* “Adın nedir? dedi: **عتلة**” sözü hakkında: **الصاغاني** dedi ki: ve denildi ki onun adı **نشبة** idi) Dedi: “Bilakis sen **عُتْبة**’sin.” Denildi ki bunun tefsirinde: sanki **العَتَلة**yi, onda bulunan kalınlık ve şiddetten dolayı kerih gördü; o, duvarların yıkıldığı bir demir sütundur. Ve denildi ki: ağaç ve taşın söküldüğü büyük bir demirdir. Kâbe’nin yıkımı hadîsinde: **ابن مُطِيعٍ** **العَتَلة**yi aldı. Ondan **العُتُلُّ** türetildi; o, insanlardan şiddetli kaba, sert ve kalın olandır. Ve **العُتُلُّ**: şiddetli olandır. Ve denildi ki: çok yiyen, menedici olandır. Ve denildi ki: kaba, kalın olandır. Ve denildi ki: huyu kaba, tabiatı alçak olandır. Ve denildi ki: erkeklerden ve bineklerden şiddetli olandır. Tenzîlde: **عُتُلٍّ بعد ذلك زَنِيمٍ**; denildi ki: o, husumeti şiddetli olandır; ve denildi ki: o, geçenlerdir. Ve **العَتَلة**: **العَتَل**’in bir tanesidir; o, Fars yaylarıdır. **أُميَّة** dedi:
     يَرْمُونَ عن عَتَلٍ كأَنَّها غُبُطٌ
     بِزَمْخَرٍ، يُعْجِلُ المَرْمِيَّ إِعْجالا
Ve **عَتَلَه** **يعتِلُه** ve **يَعْتُله** **عَتْلاً**; sonra **انْعَتَل**: onu şiddetli bir sürükleyişle sürükledi ve onu çekti; böylece onu taşıdı. Tenzîlde: **خُذُوه فاعْتِلُوه إِلى سَواءِ الجحيم**; **عاصم** ve **حمزة** ve **الكسائي** ve **أَبو عمرو** “**فاعْتِلُوه**” diye, **التاء**’yı kesreli okuyup okudular; **ابن كثير** ve **نافعٌ** ve **ابن عامر** ve **يعقوبُ** “**فاعْتُلوه**” diye, **التاء**’yı dammeli okudular. **الأَزهري** dedi: ikisi de fasih iki lugattır. Mânası: “Onu alın, onu odunun kırıldığı gibi kırın.”
Ve **العَتْلُ**: şiddetli sevk ile itme ve yorma. **ابن السكيت**: **عَتَلْته** hapse; ve **عَتَنْتُه**; **أَعْتِلُه** ve **أَعْتُله** ve **أَعْتِنُه** ve **أَعْتُنُه**: onu şiddetli bir itişle ittiğim zaman. **ابن السكيت**: **عَتَلَه** ve **عَتَنَه**; **اللام** ve **النون** ile ikisi birden. Ve denildi ki: **العَتْلُ**: adamın yakalığından tutup onu **تَعْتِله**; yani onu kendine çekip sürüklemen ve onu hapse yahut belâya götürmendir. Ve **رَجُلٌ مِعْتَلٌ** (kesre ile): buna güçlü olan. **أَبو النجم** bir atı vasfederek dedi:
     طارَ عن المُهْرِ نَسِيلٌ يَنْسُلُه،
     عن مُفْرَع الكَتِفَيْن حُرٍّ عَطَلُه،
     نَفْرَعُه فَرْعاً ولَسْنَا نَعْتِلُه
Ve falan, devenin yularını tuttu da onu **فَعَتَلَها**: onu şiddetli bir sevkle sürdü. Ve denilir: “Seninle **لا أَتَعَتَّلُ** ve seninle bir karış **لا أَنْعَتِلُ**”: yani yerimden ayrılmam ve seninle gelmem. Ve o, şerre **لَعَتِلٌ**dür: yani hızlıdır. Ve şerre **عَتِلَ** **عَتَلاً**; o hâlde o **عَتِلٌ**dür: hızlandı. Dedi:
     وعَتِلٍ داوَيْتُه من العَتَل
Ve **العَاتِل**: **الجِلْوازُ**dur; çoğulu **عُتُل**’dür. Ve **داء عَتِيل**: şiddetli. Ve **العَتِيلُ**: hizmetçi. Ve **جَبَلٌ عُتُلٌّ**: sert, şiddetli. **ابن الأَعرابي** inşad etti:
     ثلاثةٌ أَشْرَفْنَ في طَوْدٍ عُتُلّ
Ve **العَتِيل**: ücretli işçi; **جَدِيلة طَيِّءٍ** lugatında; çoğulu **عُتُلٌ** ve **عُتَلاء**. Ve **العَتَلة**: aşılanmayan dişi deve; böylece daima güçlüdür. Ve **العُتُلُّ**: kalın mızraktır. Ve **العُنْتُل** ve **العُنْتَل**: **البَظْر**; **اللحياني**’den. Bilinen ise **العُنْبُل**dür. Ve inşad etti:
     بَدَا عُنْبُلٌ لو تُوضَعُ الفَأْسُ فَوْقه
     مُذَكَّرةً، لانْفَلَّ عنها غُرابُها

مقاييس اللغة:
(**عتل**) **العين** ve **التاء** ve **اللام**: sahih bir asıldır; şeyde şiddet ve kuvvete delâlet eder. Bundan: **الرّجل العُتُلّ**; o, şiddetli, güçlü, bedeni sağlam olandır; türeyişi, onunla kazılan **العَتَلة**dendir. Ve **العَتَلة** ayrıca: tahtadan kalın topuzdur; çoğulu **عَتَل**. Ve dedi:
وأينما كنتَ من البلادِ  ***
فاجتنبَنَّ عُرَّمَ الذُّوّادِ
وضَربَهم بالعَتَل الشِّدادِ
Ve bâbdan **العَتْل**: o, adamın yakalığından tutup onu **تَعتِله**; yani onu kuvvet ve şiddetle kendine çekip sürüklemendir. Allah Teâlâ dedi: ﴿**خُذُوهُ فَاعْتِلُوهُ إِلَى سَواءِ الجَحِيمِ([24])**﴾ [**الدخان 47**]. Ve **عَتْل** ancak kabalık ve şiddetle olur. Ve bir kavim, onların “**لا أنعتِل معك**” dediklerini iddia etti: yani seninle boyun eğmem.

القاموس المحيط:
**العَتَلَةُ** (harekeli): yerden sökülüp çıkan büyük toprak parçası; ve sanki bir balta başı gibi bir demir; yahut demirden iri bir sopa; yassı bir başı vardır; onunla duvar yıkılır; ve marangozun ve **المُجْتاب**’ın **بَيْرَم**’ı; ve aşılanmayan dişi deve; ve kalın topuz; ve Fars yayı; çoğulu **عتَلٌ**. Ve **لام**sız: **عَتَلَةُ بنُ عبدٍ السُّلَمِيُّ**; Peygamber صلى الله عليه وسلم onun adını değiştirdi ve onu **عُتْبَةَ** diye adlandırdı. Ve **العُتُلُّ** (iki damme ile, **اللام**’ı şeddeli): çok yiyen, menedici, kaba, kalın; ve kalın mızrak; ve **أمير** gibi: ücretli işçi ve hizmetçi; çoğulu **عُتَلاءُ**. Ve **داءٌ عَتيلٌ**: şiddetli. Ve **العُنْتُلُ** (**قُنْفُذٍ** ve **جُنْدَبٍ** gibi): **البَظْر**.
Ve **عَتَلَهُ** **يَعْتِلُه** ve **يَعْتُلُه**; sonra **انْعَتَلَ**: onu şiddetle sürükledi; böylece onu taşıdı. Ve o **مِعْتَلٌ** (**مِنْبَرٍ** gibi): buna güçlü. Ve (deveyi): onu sevk etti. Ve şerre **عَتِلَ** (**فرِحَ** gibi); o hâlde o **عَتِلٌ**dür: hızlandı. Ve **عَنْتَلَهُ**: onu parça parça yırttı. Ve “Seninle **لا أتَعَتَّلُ**”: yerimden ayrılmam. Ve **العِتْوَل** (**دِرْهَمٍ** gibi): kadınlar için faydası olmayan kimse. Ve **الظِباءُ العَناتِلُ**: yenileni parça parça kesenler.

تاج العروس:
ع ت ل
**الْعَتَلَةُ** (harekeli): **الْمَدَرَةُ** büyük olan; yerden, kımıldatılınca sökülüp çıkar; **ابنِ شُمَيْلٍ**’den. Ve ayrıca: alt tarafında, onunla yer ve duvarlar kazılan bir tahta bulunan, geniş bir balta başı gibi bir demir; balta gibi eğri değildir, fakat tahta ile birlikte düzdür. Yahut o: demirden iri bir sopadır; kılıç kabzası gibi yassı bir başı vardır; inşaatçı ile bulunur; onunla duvar yıkılır. Ve denildi ki: o, marangozun ve **الْمُجْتَاب**’ın **بَيْرَم**’ıdır; çoğulu **عَتَلٌ**. Ve ayrıca: aşılanmayan dişi deve; böylece daima güçlüdür. Ve denildi ki: o, tahtadan kalın topuzdur. Ve ayrıca: Fars yayı; çoğulu: **عَتَلٌ**. **أبو الصَّلْتِ أُمَيَّةُ الثَّقَفِيُّ** dedi:
يَرْمُونَ عَنْ عَتَلٍ كَأَنَّها غُبُطٌ ... بِزَمْخَرٍ يُعْجِلُ الْمَرْمِيَّ إِعْجَالاَ
Ve **لام**sız: **عَتَلَةُ بْنُ عَبْدٍ السُّلَمِيُّ** **أبو الْوَلَيدِ**; Peygamber صلى الله عليه وسلم onun adını değiştirdi ve onu: **عُتْبَةَ** diye adlandırdı; sanki onda bulunan kalınlık ve şiddetten dolayı onu kerih gördü. Ve denildi ki: onun adı **نُشْبَةَ** idi. Ve **حِمْصَ**’a indi ve ondan bir cemaat rivayet etti. Ondan **الْعُتُلُّ** (iki damme ile, **اللاَّم**’ı şeddeli) türetildi. Teâlâ dedi: "**عُتُلٍّ بَعْدَ ذَلِكَ زَنِيم**". Denildi ki: o, çok yiyen, menedici; nüshalarda böyle. Doğrusu: **الْمَنُوعُ**; **الرَّاغِبِ** ve **اللِّسَانِ**’ın nassı olduğu üzere. **الرَّاغِبُ** artırdı: “bir şeyi **عَتْلاً** ile alan.” Ve denildi ki: o, öğütten kaba olandır; **التَّوْشِيح** sahibi, **الفَرَّاءِ**’dan nakletti. Başkası dedi ki: huyu kaba, tabiatı alçak olandır. Ve denildi ki: husumeti şiddetli olandır. Ve denildi ki: hayra boyun eğmeyen sert, kalın olandır; **ابنِ عَرَفَةَ**’dan. Denildi ki: o, erkeklerden ve bineklerden kaba, şiddetli olandır. Ve denildi ki: her şeyden. Ve ayrıca: kalın mızrak. Ve **الْعَتِيلُ** (**أَمِيرٍ** gibi): **جَدِيلَةِ طَيِّءٍ** lugatında ücretli işçi. Ve ayrıca: hizmetçi; çoğulu: **عُتَلاَءُ** (**كُرَمَاءَ** gibi). Ve ayrıca: iki damme ile **عُتُلٌ**. Ve **دَاءٌ عَتِيلٌ**: şiddetli. Ve **الْعُنْتُلُ** (**قُنْفُذٍ** ve **جُنْدَبٍ** gibi): **الْبَظْرُ**; **اللِّحْيانِيِّ**’den. Bilinen: **عُنْبُلٌ**; **المُوَحَّدَةِ** ile; daha önce **ع ب ل**’de geçti; ayrıca **ع ن ب ل**’de de gelecektir. Ve inşad etti:
بَدا عُنْتُلٌ لو تُوضَعُ الْفَأْسُ فَوْقَهُ ... مُذَكَّرةً لانْفَلَّ عَنْها غُرابُها
Ve **عَتَلَهُ** **يَعْتِلُهُ** ve **يَعْتُلُهُ** **عَتْلاً**; **ضَرَبَ** ve **نَصَرَ**’ın iki haddinden. **الأَزْهَرِيُّ** dedi: ikisi de fasih iki lugattır. Sonra **انْعَتَلَ**: yani onu şiddetli bir sürükleyişle sürükledi ve onu çekti; böylece onu taşıdı. Ve sözü: **فانْعَتَلَ** mutâvaat içindir; yani boyun eğdi. Tenzîlde: "**خُذُوهُ فاعْتِلُوهُ إِلى سَوَاءِ الْجَحِيمِ**". **عاصِمٌ** ve **حَمْزَةُ** ve **الْكِسَائِيُّ** ve **أبو عَمْروٍ** "**فاعْتِلُوهُ**" diye, kesre ile okudular. **ابنُ كَثِيرٍ** ve **نافِعٌ** ve **ابنُ عامِرٍ** damme ile okudular. Mânası: “Onu alın, onu odunun kırıldığı gibi kırın.” Ve **العَتْلُ**: şiddetli sevk ile itme ve yorma. **ابنُ السِّكَّيتِ** dedi: **عَتَلَهُ** ve **عَتَنَهُ**; **اللام** ve **النون** ile ikisi birden: yani onu hapse şiddetli bir itişle itti. Başkası dedi ki: **العَتْلُ**: adamın yakalığından tutup onu **تَعْتِلَهُ**; yani onu kendine çekip sürüklemen ve onu hapse yahut belâya götürmendir. Ve **أبو النَّجْمِ** bir atı vasfederek dedi:
" نَفْرَعُهُ فَرْعاً ولَسْنَا نَعْتِلُهْ
Ve o **مِعْتَلٌ** (**مِنْبَرٍ** gibi): buna güçlü; yani şiddetli sürüklemeye. Ve denilir: devenin yularını tuttu da onu **فَعَتَلَها**: yani onu şiddetli bir sevkle sürdü. Ve şerre **عَتِلَ** (**فَرِحَ** gibi) **عَتَلاً**; o hâlde o **عَتِلٌ**dür: yani hızlandı. Dedi:
" وعَتِلٍ دَاوَيْتُهُ من الْعَتَلْ
Ve **عَنْتَلَهُ** **عَنْتَلَةً**: onu parça parça yırttı. Ve denilir: “Seninle **لا أَتَعَتَّلُ**”: yani yerimden ayrılmam ve seninle gelmem; **الجَوْهَرِيُّ** nakletti. Ve **الْعِتُوَلُ** (**دِرْهَمٍ** gibi): nüshalarda böyle; doğrusu **اللاَّم**’ı şeddeli olup veznini **ابنُ عَبَّادٍ** **بِقِثْوَلٍّ** ile tarttı; o, **اللاَّم**’ı şeddelidir: kadınlar için faydası olmayan kimse; **ابنُ عَبَّادٍ** dedi. Ve o, bu terkibden şâzdır; çünkü terkib, **الصَّاغانِيُّ**’nin dediği gibi kuvvet ve şiddete delâlet eder; ve benim yanımda o, **عِثْوَلٍّ**den (**المُثَلَّثَةِ** ile) bir tashîftir; öyleyse bunu düşün. Ve **الظِّبَاءُ الْعَناتِلُ**: nüshalarda böyle; doğrusu: **والضِّبَاعُ الْعَناتِلُ**; **ع ن ت ل**’de ona geleceği üzere: **الأَكِيلَةَ**yı, yani yenileni, parça parça kesenler; **القاف**’ın kesri ve **الطَّاءِ**’ın fethi ile. Bazı nüshalarda fetha sonra sükûn iledir. Ve “üzerine istidrâk olunanlardandır”:
**العَتَلَةُ** (harekeli): hurma fidanı ve asma çubuklarının kesildiği demir. Ve **المُعَاتَلَةُ**: bülûğa yaklaşma ve itişip kakışma. Ve **العَتَّالُ** (**شَدَّادٍ** gibi): ücretle hamal. Ve **العَتَلَةُ** (harekeli): ücretliler; tekili **عَاتِلٌ**. Ve **العاتِلُ** ayrıca: **الْجِلْوَازُ**; çoğulu iki damme ile **عُتُلٌ**. Ve denilir: “Seninle bir karış **لا أَنْعَتِلُ**”: yani seninle gelmem; bazı nüshalarda **الجَوْهَرِيُّ**’nin hattıyla böyle rivayet olundu. Ve **جَبَلٌ عَتُلٌّ**: sert, şiddetli. **ابنُ الأَعْرابِيِّ** inşad etti:
" ثَلاَثَةٌ أَشْرَفْنَ في طَوْدٍ عُتُلّْ
Ve **العِتْوَلُّ** (**قِرْشَبٍّ** gibi): erkeklerden kaba, kalın olan. Ve “üzerine istidrâk olunanlardandır”
