# عتم (ع-ت-م) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D9%85
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D8%AA%D9%85

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ع - ت - م
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D9%85/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب العين والتاء والميم معهما
ع ت م، ع م ت، م ت ع مستعملات ت م ع، ت ع م، م ع ت مهملات
عتم:
عتّم الرّجلُ تعتيماً إذا كفّ عن الشيء بعدما مضى فيه. قال حُمَيْد:
عَصاهُ منقارٌ شديدٌ يلطمُ
مجامعَ الهامِ ولا يُعَتّمُ
يصف الفيل. عصا الفيل منقاره، لأنّه يضرب به كلّ شيء. وقوله: لا يعتّم، أي: لا يكفّ ولا يهمل.
وحملت على فلان فما عتّمت، أي: ضربته فما تنهنهت وما نكلت ولا أبطأت.
وعَتَمْتُ فأنا عاتِمٌ، أي: كففت. قال:
ولستُ بوقّافٍ إذا الخيلُ أَحْجَمَتْ		ولستُ عن القرن الكميّ بعاتمِ
والعاتم: البطيء. قال:
ظعائنُ أمّا نيلهنّ فعاتِم
وفي الحديث: أنّ رسول الله صلى الله عليه وآله ناول سلمان كذا وكذا وديّة فَغَرَسَها فما عَتَّمتْ منها وَديَّة، أي: ما أبطأتْ حتى عَلِقَتْ.
والعَتَمَةُ: الثُلُثُ الأوّلُ من الليل بعد غيبوبة الشَّفَق. أَعْتَمَ القوم إذا صاروا في ذلك الوقت، وعتّموا تعتيماً ساروا في ذلك الوقت، وأوردوا أو أصدروا في تلك السّاعة. قال:
يَبْني العُلَى ويبتني المكارما
أقراهُ للضَّيفِ يثوبُ عاتِما
والعُتْمُ: الزّيتونُ يُشْبِهُ البرّي لا يَحْمِلُ شيئاً.
عمت:
العَمْتُ: أن تَعْمِتَ الصّوفَ فتلُفّ بعضَه على بعضٍ مستطيلاً أو مستديراً، كما يفعلُه الذي يغزلُ الصّوفَ فيُلقيه في يده أو نحو ذلك، والاسمُ العَميتُ، وثلاثة أَعْمِتَةٍ، وجمعه: عُمُتٌ. قال:
يظَلُّ في الشّاء يرعاها ويَحْلُبُها		ويَعْمِتُ الدّهرَ إلاّ ريْثَ يَهْتَبِدُ
ورجل عمّات وامرأة عمّاتة إذا كانت جيدة العَمْت.
وعمَّتَ الصّوفَ تعميتاً. وعَمْتُ الصّوفِ أن تعمِتَه عمائت.
والعميتة: ما ينفش من الصوف، ثم يمدّ، ثم يُجْعل حبالا، يلقى بعضه على بعض، ثم يغزل.
قال:
حتى تطير ساطعاً سختيتا
وقطعاً من وَبَر عميتا
وقيل: العَمْتُ: أن تضربَ ولا تُبالي من أصابَ ضربُك.
متع:
متع النَّهارُ متوعاً. وذلك قبل الزّوال.
ومتع الضّحى. إذا بلغ غايته عند الضحى الأكبر. قال:
وأدركْنا بها حَكَمَ بنَ عمرٍو		وقد مَتَعَ النَّهارُ بنا فزالا
والمتاعُ: ما يَستمتع به الإنسانُ في حوائجه من أمتعة البيت ونحوه من كلّ شيء. والدنيا متاعُ الغرور، وكلّ شيء تمتعت به فهو متاع، تقول إنّما العيشُ متاعُ أيّام ثم يزول - أي بقاء أيام - ومتّعك اللهُ به وأَمْتَعَكَ واحدٌ، أي: أبقاك لتستمتع به فيما تحب من السرور والمنافع. وكلّ من متّعته شيئاً فهو له متاعٌ ينتفع به.
ومُتعةُ المرأةِ المطلّقةِ إذا طلّقها زوجُها. متّعها مُتعةً يعطيها شيئاً، وليس ذلك بواجب، ولكنّه سُنّة. قال الأعشى يصف صيّاداً:
حتّى إذا ذرَّ قرنُ الشمسِ صبَّحها		من آل نبهانَ يبغي أهلَه مُتَعـا
أي: يبغيهم صيداً يتمتعون به، ومنهم من يكسر في هذا خاصّة، فيقول: المِتعة. والمُتعةُ في الحجّ: أن تضمَّ عُمْرَةً إلى الحجّ فذلك التّمتع. ويلزمُ لذلك دمٌ لا يجزيه غيره.

##### Türkçe

باب العين والتاء والميم معهما
**ع ت م**، **ع م ت**، **م ت ع** kullanımdadır; **ت م ع**، **ت ع م**، **م ع ت** ihmâl edilmiştir.

**عتم**:
Adam **عتّم** eder, **تعتيماً** (yapar) ise; bir şeyde ilerlemiş olduktan sonra ondan el çektiği zaman (böyledir). **حُمَيْد** dedi ki:
عَصاهُ منقارٌ شديدٌ يلطمُ
مجامعَ الهامِ ولا يُعَتّمُ
Fili vasfeder. Filin asası onun hortumudur; çünkü onunla her şeye vurur. Ve onun sözü: **لا يعتّم**; yani: el çekmez ve ihmâl etmez.
Ve falana yüklendim de **فما عتّمت**; yani: ona vurdum da ne gevşedim, ne geri durdum, ne de yavaşladım.
Ve ben **عَتَمْتُ**; ben **عاتِمٌ**im; yani: el çektim. Dedi ki:
ولستُ بوقّافٍ إذا الخيلُ أَحْجَمَتْ		ولستُ عن القرن الكميّ بعاتمِ
Ve **العاتم**: yavaştır. Dedi ki:
ظعائنُ أمّا نيلهنّ فعاتِم
Ve hadiste: Resûlullah صلى الله عليه وآله Salmân’a şöyle şöyle bir fidanlık verdi de onu dikti; ondan bir fidan **فما عَتَّمتْ**; yani: tutununcaya kadar yavaşlamadı.
Ve **العَتَمَةُ**: şafağın kaybolmasından sonra gecenin ilk üçte biridir. Kavim **أَعْتَمَ** etti; o vakitte oldukları zaman; ve **عتّموا تعتيماً** (yaptılar); o vakitte yürüdüler; ve o saatte suya getirdiler yahut o saatte geri döndürdüler. Dedi ki:
يَبْني العُلَى ويبتني المكارما
أقراهُ للضَّيفِ يثوبُ عاتِما
Ve **العُتْمُ**: yabaniye benzeyen zeytindir; hiçbir şey taşımaz.

**عمت**:
**العَمْتُ**: yünü **تَعْمِتَ** etmen; onun bir kısmını bir kısmı üzerine, uzunca yahut yuvarlakça olacak şekilde dolaman; tıpkı yün eğirenin yaptığı gibi; onu eline yahut buna benzer bir şeye bırakır. Adı **العَميتُ**tir; üç **أَعْمِتَةٍ**; ve onun çoğulu: **عُمُتٌ**. Dedi ki:
يظَلُّ في الشّاء يرعاها ويَحْلُبُها		ويَعْمِتُ الدّهرَ إلاّ ريْثَ يَهْتَبِدُ
Ve **عمّات** bir adam ve **عمّاتة** bir kadın; **العَمْت**i iyi olduğu zaman.
Ve yünü **عمَّتَ** etti, **تعميتاً**. Ve yünün **عَمْتُ**u: onu **عمائت** olarak **تعمِتَه** etmendir.
Ve **العميتة**: yünden kabartılan şeydir; sonra uzatılır; sonra ipler yapılır; onun bir kısmı bir kısmı üzerine atılır; sonra eğrilir.
Dedi ki:
حتى تطير ساطعاً سختيتا
وقطعاً من وَبَر عميتا
Ve denildi: **العَمْتُ**: vurman ve vuruşunun kime isabet ettiğine aldırmaman.

**متع**:
Gündüz **متع** etti, **متوعاً**. Bu, zevâlden öncedir.
Ve kuşluk **متع** etti; büyük kuşluk vaktinde nihayetine ulaştığı zaman. Dedi ki:
وأدركْنا بها حَكَمَ بنَ عمرٍو		وقد مَتَعَ النَّهارُ بنا فزالا
Ve **المتاعُ**: insanın ihtiyaçlarında ev eşyasından ve benzerinden, her şeyden, kendisiyle faydalandığı şeydir. Ve dünya **متاعُ الغرور**dur. Ve faydalandığın her şey **متاع**tır. “Hayat ancak günlerin **متاعُ**udur, sonra gider” dersin; yani: günlerin kalması. Ve Allah seni onunla **متّع** etti; ve **أَمْتَعَكَ** (da) birdir; yani: seni, sevincin ve menfaatlerin içinden sevdiğin şeyde onunla faydalanman için yaşattı. Ve her kimi bir şeyle **متّع** ettiysen, o, onun için kendisiyle faydalandığı bir **متاع**tır.
Ve boşanmış kadının **مُتعةُ**si; kocası onu boşadığı zaman. Ona **مُتعةً** olarak **متّعها** eder; ona bir şey verir; bu vâcip değildir; lâkin o sünnettir. **الأعشى** bir avcıyı vasfederek dedi ki:
حتّى إذا ذرَّ قرنُ الشمسِ صبَّحها		من آل نبهانَ يبغي أهلَه مُتَعـا
Yani: onlara, kendisiyle faydalanacakları bir av arar. Ve onlardan kimi, bu hususta özellikle kesre yapar da **المِتعة** der. Ve hacda **المُتعةُ**: bir **عُمْرَةً**yi hacca katmandır; işte bu, **التّمتع**dır. Ve bunun için bir kurban kanı gerekir; ondan başkası onun yerine geçmez.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D9%85/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

العَتَمَةُ: وقت صلاة العشاء، قال الخليل: العَتَمَةُ هو الثلُث الأوَّل من الليل بعد غيبوبة الشفَق. وقد عَتَمَ الليل يَعْتِمُ. وعَتَمَتُهُ: ظلامه. والعَتَمَةُ أيضاً: بقيّة اللبن تُفيقُ بها النَعَمُ تلك الساعة. يقال حَلَبْنا عَتَمَةً. والعَتومُ: الناقةُ التي لا تدرُّ إلا عَتَمَةً. والعَتْمُ: الإبطاء. يقال: جاءنا ضيفٌ عاتِمٌ. وقرًى عاتِمٌ، أي بطيء مُمْسٍ. وقد عَتَمَ قِراهُ، أي أبطأ، وعَتَّمَ تَعْتيماً مثله. ويقال: ما عَتَّمَ أن فعل كذا بالتشديد أيضاً، أي ما لبث وما أبطأ. وضربه فما عَتَّمَ، وحمل عليه فما عَتَّمَ، أي فما احتبس في ضربه. وعَتَّمَ عن الأمر أيضاً بالتشديد، أي كفَّ. وقيل: ما قَمْراءُ أَرْبَعٍ? فقال: عَتَمَةُ رُبَعٍ، أي قَدْرُ ما يحتبس في عَشائِهِ. وأَعْتَمَ الرجل قِرَى الضيف، إذا أبطأ به. وأَعْتَمْنا من العَتَمَةِ، كما تقول: أصبحنا من الصبح. وعَتَّمْنا تعَتْيماً: سِرْنا في ذلك الوقت. وغرستُ الوَدِيَّ فما عَتَّمَ منها شيء، أي ما أبطأ.

##### Türkçe

**العَتَمَةُ**: yatsı namazının vakti; Halîl dedi ki: **العَتَمَةُ** şafağın kaybolmasından sonra gecenin ilk üçte biridir. Ve gece **عَتَمَ** eder, **يَعْتِمُ**. Ve onun **عَتَمَتُهُ**’si: onun karanlığıdır. Ve **العَتَمَةُ** ayrıca: o saatte davarların kendisiyle ayıldığı sütün kalıntısıdır. Denir: **حَلَبْنا عَتَمَةً**. Ve **العَتومُ**: ancak **عَتَمَةً** (vaktinde) süt veren dişi devedir. Ve **العَتْمُ**: ağırdan alma (geciktirme)dir. Denir: bize **ضيفٌ عاتِمٌ** geldi. Ve **قرًى عاتِمٌ**; yani yavaş, akşamlayan. Ve onun ikramı **عَتَمَ** etti; yani ağırdan aldı; ve **عَتَّمَ تَعْتيماً** da onun gibidir. Ve denir: şeddeli olarak da **ما عَتَّمَ أن فعل كذا**; yani ne bekledi ne de ağırdan aldı. Ve onu dövdü de **فما عَتَّمَ**; ve onun üzerine yüklendi de **فما عَتَّمَ**; yani onu dövmesinde alıkonulmadı. Ve şeddeli olarak işten de **عَتَّمَ عن الأمر**; yani vazgeçti. Ve denildi: **ما قَمْراءُ أَرْبَعٍ?** Bunun üzerine dedi ki: **عَتَمَةُ رُبَعٍ**; yani akşam yemeğinde alıkonulduğu miktar. Ve adam misafirin ikramını **أَعْتَمَ** etti; onu geciktirdiği zaman. Ve **أَعْتَمْنا من العَتَمَةِ**; tıpkı “sabahtan sabahladık” dediğin gibi: **أصبحنا من الصبح**. Ve **عَتَّمْنا تعَتْيماً**: o vakitte yürüdük. Ve **الوَدِيَّ**’yi diktim de ondan hiçbir şey **فما عَتَّمَ**; yani gecikmedi.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D9%85/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب العين والتاء مع الميم
عتم ، عمت ، متع : مستعملة .
عتم : أخبرني المنذري عن أبي العباس عن ابن الأعرابي : قال عَتَم الليل وأعتم إذا مَرَّ منه قِطعة . وقال : إذا ذهب النهار وجاء الليل فقد جَنَح الليلُ .
ورُوي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( لايغلبنَّكُمُ الأعراب على اسم صلاتكم العِشاء ، فإن اسمها في كتاب الله العشاء ، وإنما يُعْتَم بِحِلاب الإبل ) . قوله : ( إنما يُعْتَم بحلاب الإبل ) معناه : لاتسمّوها صلاة العَتَمة ؛ فإن الأعراب الذين يَحْلبون إبلهم إذا أعتموا أي دخلوا في وقت العَتَمة ، سَمَّوها صلاة العتمة ، وسمَّاها الله في كتابه صلاة العِشاء ، فسَمُّوها كما سمّاها الله ، لا كما سمّاها الأعراب . وعَتَمة الليل : ظَلاَم أوّله عند سقوط نُور الشَفَق . يقال : عَتَم الليل يَعْتِم . وقد أعتم الناسُ إذا دخلوا في وقت العَتَمة . وأهل البادية يريحُون نَعَمَهم بُعَيد المغرب ، ويُنيخونها في مُرَاحها ساعة يستفيقونها ، فإذا أفاقت وذلك بعد مَر قِطعة من الليل أثاروها وحلبوها . وتلك الساعة تُسمى عَتَمة . وسمعتهم يقولون : استعتِموا نَعَمكم حتى تُفيق ثم احتلِبوها . ويقال : قعد فلان عندنا قدرَ عَتَمة الحلائب أي احتبس قدر احتباسها للإفاقة . وأصل العَتْم في كلام العرب المُكث والاحتباس ؛ يقال : ضرب فلان فلاناً فما عَتَّم ولا عَتَّب ولا كَذَّب أي لم يتمكّث ولم يتباطأ في ضربه إيّاه . وقِرًى
عاتم أي بطيء . وقد عَتَم قِراه ، وأعتمه صاحبه أي أخّره .
وقال الشاعر :
فلمّا رأينا أنه عاتِم القِرَى
بخيل ذكرنا ليلة الهَضْب كَرْدما
وروى سَلَمة عن الفرّاء أنه قال : يقال : قد أعتمتَ حاجتَك أي أخّرتها ، وعتمت حاجتُك . ولغة أخرى : أعتمت حاجتك أي أبطأتْ .
وأنشد قوله :
معاتِيمُ القِرَى سُرُف إذا ما
أجَنَّت طَخْيةُ الليل البهيم
وقال الطِرِمّاح يمدح رَجلاً :
متى يَعِد يُنْجز ولا يكتبل
منه العطايا طولُ إعتامها
وروى أبو العباس عن ابن الأعرابي أنه قال : العُتُم يكون فعالهم مدحاً ، ويكون ذمّاً جمع عاتِم وعَتُوم ، فإذا كان مدحاً فهو الذي يَقْرِي ضِيفانه الليل والنهار ، وإذا كان ذمّاً فهو الذي لا يَحْلُب لبن إبل مُمْسياً حتى ييأس من الضيف .
وقال الليث بن المظفّر : يقال : عَتَم الرجلُ يعتِم إذا كَفّ عن الشيء بعد المضيّ فيه ، وأكثر ما يقال : عَتَّم تعتيماً .
وفي الحديث أن سَلْمان غرس كذا وكذا وَدِيّاً والنبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) يناوله وهو يَغْرِس ، فما عَتَّمت منها ودِيَّة أي ما أبطأت حتى علِقَت .
وقال الليث : العَتَمة هو الثُلُث الأول من الليل بعد غيبوبة الشَفَق ؛ يقال أعتم الرجل إذا صار في ذلك الوقت . وعتَّموا تعتيماً إذا ساروا فوردوا في ذلك الوقت ، وكذلك إذا صدروا في تلك الساعة .
وقال غيره : ناقة عَتُوم ، وهي التي لا تزال تُعَشَّى حتى تذهب ساعة من الليل ، ولا تُحلب إلاَّ بعد ذلك الوقت .
وقال الراعي :
أُدِرُّ النَسَا إذ لا تدُرّ عَتُومها
وروى ابن هانىء عن أبي زيد الأنصاريّ أنه قال : العرب تقول للقمر إذا كان ابن ليلته : عَتَمَةُ سُخَيله ، حلَّ أهلها برُمَيلهْ ، أي قدر احتباس القمر إذا كان ابن ليلة ثم غروبه قدر عَتَمة سَخْلة يرضع أمّه ثم يَحتبس قليلاً ثم يعود لرضاع أمّه ، وذلك أنَّ تفوُّق السَخْل أمَّه فُواقاً بعد فُواق يقرب ولا يطول . وإذا كان القمر ابن ليلتين قيل له : حديث أَمَتين ، بكذب وَمَيْن . وذلك أن جديثهما لا يطول لشُغلما بمهْنة أهلهما وإذا كان ابن ثلاث قيل : حديث فتيات ، غير مؤتلفات . وإذا كان ابن أربع قيل : عَتَمة رُبَع ، غير جائع ولا مرضَع . أرادوا أن قدر احتباس القمر طالعاً ثم غروبَه قدرُ فواق هذا الرُبَع أو فواق أُمّه . وقال ابن الأعرابي : عَتَمة أمّ الرُبَع . وإذا كان ابن خمس قيل : حديث وأُنْس ، ويقال : عَشَاء خِلفات قُعْس وإذا كان ابن ست قيل : سِرْ وبِتْ . وإذا كان ابن سبع قيل : دَلْجة الضَبُع . وإذا كان ابن ثمان قيل : قمر إضْحِيان . وإذا كان ابن تسع قيل يُلتقط فيه الجَزْع . وإذا كان ابن عشر قيل له : مخنِّق الفجر . والعُتُم من الزيتون : ما ينبت في الجبال .
وقال الهذليّ :
من فوقه شُعَب قُرّ وأسفله
جَيْء تنطَّق بالظَيَّان والعَتَم
وثمره الزَغْبَج .
وقال ابن الأعرابي : العُتُم : الزيتون البَرّي لا يحمل شيئاً . وقال ذلك الليث .
عمت : قال الليث : العَمْت : أن يَعْمت الصوف ، فتُلفّ بعضه على بعض مستطيلاً أو متّخذاً حَلْقة ، كما يفعله الغَزَّال الذي يغزِل الصوف فيلقيه في يده . والاسم العَمِيت ، وثلاثة أعمِتة ثمّ عُمُت . وأنشد :
يظَلّ في الشاء يرعاها ويحلبُها
ويَعْمِت الدهرَ إلاَّ رَيْثَ يَهْتَبِدُ
ويقال : عَمَّت العَمِيت يُعَمته تَعميتاً . أبو العباس عن عمرو بن أبي عمرو عن أبيه أنه أنشده :
فظلّ يَعْمِت في قَوْط وراجلة
يَكْفِتُ الدهرَ إلاّ رَيْثَ يَهْتَبِد
قال : يعمت : يغزل ، من العَمِيتة وهي القِطعة من الصوف ، وقال : يَكْفِت : يجمع ويحرص ، إلاّ ساعة يقعد يطبخ الهَبِيد . والراجلة : كَبْش الراعي يحمل عليه متاعه . أبو العباس عن ابن الأعرابيّ قال : العَمِيت : الحافظ العالِم الفطِن . وأنشد :
ولا تَبَغَّ الدهرَ ما كُفِيتا
ولا تُمَارِ الفَطِن العَمِيتا
ويقال : فلان يَعْمِت أقرانه إذا كان يقهرهم ويلفُّهم ، يقال ذلك في الحَرْب وجَودة الرأي والعلم بأمر العدوّ وإثخانه . ومن ذلك قيل للَفائف الصوف عُمُت ، واحدها عَمِيت : لأنها تُعْمَت أي تُلَفّ . وقال الهذليّ يؤبّن رجلاً :
يلُفّ طوائف الفُرسان وهْو بلَفِّهم أَرِبُ
متع : ذكر الله عزّ وجلّ المتاع والتمتّع والاستمتاع والتمتيع في مواضع من كتابه ، ومعانيها وإن اختلفت راجعة إلى أصل واحد . وأنا مفسّر كل لفظة منها على ما يصحّ لأهل التفسير ولأهل اللغة ؛ لئلا تشتبه على مَن أراد علمها ، ولأقرِّبها على من قرأها ، والموفّق للصواب ربّنا جلّ وعزّ .
فأمّا المتاع في الأصل فكلّ شيء ينتفَع به ويُتبلَّغ به ويتزوَّد ؛ والفناء يأتي عليه في الدنيا . وقول الله جلّ وعزّ : ( فَمَن تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ ) ( البَقَرة : 196 ) وصورة المتمتّع بالعمرة إلى الحج : أن يُحرم بالعمرة في أشهر الحج ، فإذا أحرم بالعمرة بعد إهلاله شوّالا فقد صار متمتّعاً بالعمرة إلى الحجّ . وسُمّي متمتّعاً بالعمرة إلى الحج لأنه إذا قدِم مكّة وطاف بالبيت وسعى بين الصفا والمَرْوة حَلّ من عمرته وحلق رأسه وذبح نُسكه الواجب عليه لتمتّعه ، وحلّ له كلُّ شيء كان حرم عليه في إحرامه : من النساء والطِيب ، ثم يُنشىء بعد ذلك إحراماً جديداً للحجّ وقت نهوضه إلى مِنًى أو قبل ذلك ، من غير أن يجب عليه الرجوعُ إلى الميقات الذي أنشأ منه عُمْرته ، فذلك تمتّعه بالعمرة إلى الحجّ أي انتفاعه وتبلّغه بما انتفع به : من حِلاَق وطِيب وتنظُّف وقضاء تَفَث وإلمام بأهله
إن كانت معه ؛ وكلّ هذه الأشياء كانت محرَّمة عليه ، فأبيح له أن يُحِلّ وينتفع بإحلال هذه الأشياء كلها ، مع ما سقط عنه من الرجوع إلى الميقات والإحرام منه بالحجّ ، والله أعلم ، ومن ههنا قال الشافعيّ : إن المتمتّع أخفّ حالاً من القارن ، فافهمه .
وأمَّا قول الله جلّ وعزّ : ( وَلِلْمُطَلَّقَاتِ مَتَاعٌ بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُتَّقِينَ ) ( البَقَرَة : 241 ) ، وقال في موضع آخر : ( لاَّ جُنَاحَ عَلَيْكُمْ إِن طَلَّقْتُمُ النِّسَآءَ مَا لَمْ تَمَسُّوهُنَّ أَوْ تَفْرِضُواْ لَهُنَّ فَرِيضَةً وَمَتِّعُوهُنَّ عَلَى الْمُوسِعِ قَدَرُهُ وَعَلَى الْمُقْتِرِ قَدْرُهُ مَتَاعاً بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُحْسِنِينَ ) ( البَقَرَة : 236 ) . قلت : وهذا التمتيع الذي ذكره الله للمطلقات على وجهين ، أحدهما واجب لا يسعه تركه ، والآخر غير واجب يستحبّ له فعله . فالواجب للمطلَّقة التي لم يكن زوجها حين تزوّجها سَمَّى لها صَداقاً ، ولم يكن دخل بها حتى يطلّقها ، فعليه أن يمتّعها بما عزّ وهان من متاع ينفعها به : من ثوب يُلبِسها إيّاه ، أو خادِم يَخدمها أو دراهم أو طعام . وهو غير موقّت ؛ لأن الله عزّ وجلّ لم يحصره بوقت ، وإنما أمر بتمتيعها فقط ؛ وقد قال : ( عَلَى الْمُوسِعِ قَدَرُهُ وَعَلَى الْمُقْتِرِ قَدْرُهُ مَتَاعاً بِالْمَعْرُوفِ ( . وأما المتعة التي ليست بواجبة وهي مستحبَّة من جهة الإحسان والمحافظة على العهد فأن يتزوّج الرجل امرأة ويسمّي لها صداقاً ، ثم يطلّقها قبل دخوله بها وبعده ، فيستحب أن يمتّعها بمُتْعة سوى نصف المهر الذي وجب عليه لها إن لم يكن دخل بها ، أو المهر الواجب كله إن كان دخل بها ، فيمتّعها بمُتْعة ينفعها بها ، وهي غير واجبة عليه ، ولكنه استحباب ليدخل في جملة المحسنين أو المتّقين ، والله أعلم . والعرب تسمي ذلك كلُّه مُتْعة ومَتَاعاً وتَحْميماً وحَمّاً .
وأمَّا قول الله جلّ وعزّ : ( وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْوَاجًا وَصِيَّةً لاَِّزْوَاجِهِم مَّتَاعًا إِلَى الْحَوْلِ غَيْرَ إِخْرَاجٍ ) ( البقرة : 240 ) فإن هذه الآية منسوخة بقول الله جلّ وعزّ : ( وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْوَاجًا يَتَرَبَّصْنَ بِأَنفُسِهِنَّ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْرًا ) ( البقرة : 234 ) فمُقام الحول منسوخ باعتداد أربعةِ أشهر وعَشْرِ ، والوصيَّة لهنّ منسوخة بما بيَّن الله من ميراثها في آية المواريث . وقرىء ) وَصِيَّةً لاَِّزْوَاجِهِم ( و ) ( وصيةٌ ) بالرفع والنصب . فمن نصب فعلى المصدر الذي أريد به الفعل ، كأنه قال : ليوصوا لهنَّ وصيّةً . ومَن رفع فعلى إضمار : فَعَلَيهم وصيّةٌ لأزواجهم . ونصب قوله : ( متاعاً ) على المصدر أيضاً ، أراد متّعوهن متاعاً . والمتاع والمُتْعة اسمان يقومان مقام المصدر الحقيقيّ ، وهو التمتيع ، أي انفعوهنّ بما توصون به لهنّ من صلة تَقُوتهنّ إلى تمام الحَوْل .
وأما قول الله جلَّ وعزَّ في سورة النساء بعقب ما حَرَّم من النساء فقال : ( وَأُحِلَّ لَكُمْ مَّا وَرَاءَ ذَلِكُمْ أَن تَبْتَغُواْ بِأَمْوَالِكُمْ مُّحْصِنِينَ غَيْرَ مُسَافِحِينَ ) ( النِّساء : 24 ) أي عاقدين النكاح الحلال غير زناة ) فَمَا اسْتَمْتَعْتُمْ بِهِ مِنْهُنَّ فَئَاتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ فَرِيضَةً ) ( النِّساء : 24 ) فإن
أبا إسحاق الزجّاج ذكر أن هذه آية قد غلِط فيها قوم غَلَطاً عظيماً لجهلهم باللغة ، وذلك أنهم ذهبوا إلى أن قوله : ( فَمَا اسْتَمْتَعْتُمْ بِهِ مِنْهُنَّ فَئَاتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ فَرِيضَةً ( من المُتْعة التي قد أجمع أهل العلم أنها حرام ؛ وإنما معنى ) فَمَا اسْتَمْتَعْتُمْ بِهِ مِنْهُنَّ ( : فما نكحتموهُ منهن على الشريطة التي جَرَت في الآية أنه الإحصان ، أن تبتغوا بأموالكم محصنين أي عاقدين التزويج ، أي فما استمتعتم به منهن على عقد التزويج الذي جرى ذكره ) فَئَاتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ فَرِيضَةً ( أي مُهُورهنّ . فإن استمتع بالدخول بها آتى المهر تاماً ، وإن استمتع بعقد النكاح آتى نصف المهر . قال : والمتاع في اللغة : كل ما انتُفِع به ، فهو متاع . قال : وقوله : ( وَمَتِّعُوهُنَّ عَلَى الْمُوسِعِ قَدَرُهُ ) ( البقرة : 236 ) ليس بمعنى : زوّدوهن المُتَع ؛ إنما معناه : أعطوهن ما يستمتعن به . وكذلك قوله : ( وَلِلْمُطَلَّقَاتِ مَتَاعٌ بِالْمَعْرُوفِ ) ( البَقَرة : 241 ) . قال : ومن زعم أن قوله : ( فَمَا اسْتَمْتَعْتُمْ بِهِ مِنْهُنَّ ) ( النِّساء : 24 ) المتعة التي هي الشرط في التمتّع الذي يفعله الرافضة فقد أخطأ خطأ عظيماً ؛ لأن الآية واضحة بيّنة .
قلت : فإن احتجّ محتجّ من الروافض بما يروى عن ابن عبَّاس أنه كان يراها حلالاً ، وأنه كان يقرؤها : ( فما استمتعتم به منهن إلى أجل مسمَّى ) فالثابت عندنا أن ابن عباس كان يراها حلالاً ؛ ثم لمَّا وقف على نهي النبي ( صلى الله عليه وسلم ) عنها رجع عن إحلالها ؛ حدَّثناه محمد بن إسحاق ، قال : حدثنا الحسن ابن أبي الربيع ، عن عبد الرزاق ، عن ابن جُرَيج عن عطاء ، قال : سمعت ابن عباس يقول : ما كانت المُتْعة إلاَّ رحمة رحم الله بها أمَّة محمد ، فلولا نهيه عنها ما احتاج إلى الزنى أحد إلاّ شَفى ، والله لكأني أسمع قوله : ( إلا شَفًى ) عطاء القائل . قال عطاء : فهي التي في سورة النساء : ( فَمَا اسْتَمْتَعْتُمْ بِهِ مِنْهُنَّ ( إلى كذا وكذا من الأجَل ، على كذا وكذا شيئاً مسمَّى . فإن بدا لهما أن يتراضيا بعد الأجل فنعَمْ ، وأن تفرقا فنعَمْ ، وليس بنكاح .
قلت : وهذا حديث صحيح ، وهو يبيِّن أن ابن عباس صحّ له نهي النبيَّ ( صلى الله عليه وسلم ) عن المتعة الشرطيَّة ، وأنه رجع عن إحلالها إلى تحريمها . وقوله : ( إلاّ شَفى ) أي إلا أن يُشْفي أي يُشرف أي على الزنى ولا يواقِعه ، أقام الاسم وهو الشَفَى مُقام المصدر الحقيقيّ ، وهو الإشفاء على الشيء ، وحَرْف كلّ شيء شفاه ، ومنه قول الله عزّ وجلّ : ( عَلَى شَفَا جُرُفٍ هَارٍ ) ( التوبة : 109 ) : وأشفى على الهلاك إذا أشرف عليه . وإنما بيَّنت هذا البيان لئلا يغُرّ بعضُ الرافضة غِرّ من المسلمين فيُحِلّ له ما حرّمه الله جلّ وعزّ على لسان رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) فإن النهي عن المُتعة الشرطية صحّ من جهات لو لم يكن فيه غير ما رُوِي عن علي بن أبي طالب ونهيه ابن عباس عنها لكان كافياً . والله المسدّد والموفّق ، لا شريك له ولا نَدِيد .
وأمّا قول الله جلَّ وعزَّ : ( وَأَنِ اسْتَغْفِرُواْ رَبَّكُمْ ثُمَّ تُوبُو ( صلى الله عليه وسلم )
1764 اْ إِلَيْهِ يُمَتِّعْكُمْ مَّتَاعًا حَسَنًا إِلَى أَجَلٍ
مُّسَمًّى ) ( هُود : 3 ) فمعناه : أي يبقيكم بقاء في عافية إلى وقت وفاتكم ، ولا يستأصلكم بالعذاب ، كما استأصل أهل القُرَى الذين كفروا . ومَتَّع الله فلاناً وأمتعه إذا أبقاه وأنسأه إلى أن ينتهي شَبَابه . ومنه قول لَبِيد يصف نخلاً نابتاً على الماء حتى طال طِواله في السماء ، فقال :
سُحُق يمتّعها الصَفَا وسَريُّه
عُمّ نواعم بينهن كُرُوم
والصَفا والسرِيّ : نهران يتخلَّجان من نهر محلِّم الذي بالبحرين يَسْقِي قرى هَجَر كلها .
وقول الله عزَّ وجلَّ : ( لَّيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَن تَدْخُلُواْ بُيُوتاً غَيْرَ مَسْكُونَةٍ فِيهَا مَتَاعٌ لَّكُمْ ) ( النُّور : 29 ) جاء في التفسير أنه عنى ببيوت غير مسكونة الخانات والفنادق التي ينزلها السابلةُ ولا يقيمون فيها إلا مُقامك ظاعن . وقيل : عنى بها الخرابات التي يدخلها أبناء السبيل للانتفاض من بول أو خَلاَء . ومعنى قوله : ( فِيهَا مَتَاعٌ لَّكُمْ ) ( النُّور : 29 ) أي منفعة لكم تقضون فيها حوائجكم مستترين عن أبصار الناس ، فذلك المتاع . والله أعلم بما أراد . وقال ابن المظفر : المتاع من أمتعة البيت : ما يَستمتِع به الإنسان في حوائجه ، وكذلك كلّ شيء . قال : والدنيا متاع الغرور يقول : إنما العيش متاع أيام ثم يزول ، أي بقاء أيام . ويقال : أمتع الله فلاناً بفلان إمتاعاً أي أبقاه الله ليستمتع به فيما يحبّ من الانتفاع به والسرور بمكانه . ويقول الرجل لصاحبه : ابغني مُتْعة أعيش بها أي ابغ لي شيئاً آكله ، أو زاداً أتزوّده ، أو قوتاً أقتاته . ومنه قول الأعشى يصف صائداً :
من آل نَبهان يبغي صحبه مُتَعا
أي يبغي لأصحابه صيداً يعيشون به . والمُتَع جمع مُتْعَة . قال الليث : ومنهم من يقول : مِتْعة ، وجمعها مِتَع . ورَوَى عمرو عن أبيه أنه قال : المُتْعة ، الزاد القليل ، وجمعها مُتَع . قلت : وكذلك قول الله عزَّ وجلَّ : ( الرَّشَادِ ياقَوْمِ إِنَّمَا هَاذِهِ الْحَيَواةُ الدُّنْيَا مَتَاعٌ وَإِنَّ الاَخِرَةَ ) ( غافر : 39 ) أي بُلْغة يُتبلَّغ به لابقاء له . ويقال : لا يُمتعِني هذا الثوب أي لا يَبْقَى لي ، ومنه أمتع الله بك . ويقال : مَتَع النهار متُوعاً إذا ارتفع حتى بلغ غاية ارتفاعه قبل أن يزول . ومنه قول الشاعر :
وأدركْنا بها حَكَم بن عمرو
وقد متع النهارُ بنا فزالا
ويقال للحبل الطويل ماتع . ونبيذ ماتع إذا اشتدَّت حمرته . وقال أبو عمرو : الماتع من كل شيء : البالغ في الجودة الغاية في بابه ؛ وأنشد :
خذه فقد أُعطيتَه جيّداً
قد أُحكمت صيغتُه ماتِعا
أبو عبيد عن الأحمر مَتَعت بالشيء : ذهبت به . قال : ومنه قيل : لئن اشتريتَ هذا الغلام لتَمْتَعَنَّ منه بغلام صالح أي لتذهبنَّ . وقال أبو زيد : أمتعت بأهلي ومالي أي تمتعت به . قال : ومنه قول الراعي :
خليطين من شَعبين شتَّى تجاورا
زماناً وكانا بالتفرق أمتعا
وقال الكسائي : طالما أُمْتِع بالعافية ، في
معنى : مُتِّع وتمتَّع . الحَرّانيّ عن ابن السكيت : قال أبو عمرو : أمتعت عن فلان أي استغنيت عنه . وقال الأصمعيّ في قول الراعي :
. . وكانا بالتفرق أمتعا
قال : ليس من أحد يفارق صاحبه إلا أمتعه بشيء يَذكره به . وكان ما أمتع به كلّ واحد من هذين صاحبه أن فارقه . وقول الله جلّ وعزّ : ( فَاسْتَمْتَعْتُمْ بِخَلاقِكُمْ ) ( التّوبَة : 69 ) قال الفَرّاء : استمتعوا يقول : رَضُوا بنصيبهم في الدنيا من أنصابهم في الآخرة ، وفعلتم أنتم كما فعلوا . ونحوَ ذلك قال الزجاج . وقال غيرهما : معناه : استمتعوا بنصيبهم من الآخرة في الدنيا . وأنشد المازنيّ هذا البيت :
ومنّا غداةَ الروعْ فِتْيان نَجْدةٍ
إذا امتَعَت بعد الأكفّ الأشاجع
قال : زعم عُمَارة بن جرير أنهم يقولون : نَبيذ ماتع إذا كان أحمر ، وقوله : إذا امتَعَت أي إذا احمرت الأكفّ والأشاجع من الدم .

##### Türkçe

باب العين والتاء مع الميم
**عتم** ، **عمت** ، **متع** : kullanımdadır.

**عتم** : el-Münzirî bana Ebû’l-‘Abbâs’tan, o da İbnü’l-A‘râbî’den haber verdi: dedi ki: **عَتَم** gece ve **أعتم**; ondan bir parça geçtiği zaman. Ve dedi ki: gündüz gidip gece geldiği zaman artık gece meyletti; **جَنَح الليلُ**.

Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet olundu ki şöyle dedi: ( Bedevîler, namazınızın adında sizi **العِشاء**’a galip kılmasınlar; çünkü onun adı Allah’ın kitabında **العشاء**’dır; ancak deve sağımı ile **يُعْتَم** olunur ). Sözü: ( ancak deve sağımı ile **يُعْتَم** olunur ) mânâsı: ona **صلاة العَتَمة** demeyin; çünkü develerini sağan bedevîler, **أعتموا** ettikleri, yani **العَتَمة** vaktine girdikleri zaman ona **صلاة العتمة** adını verdiler; Allah ise kitabında ona **صلاة العِشاء** adını verdi; öyleyse onu Allah’ın adlandırdığı gibi adlandırın, bedevîlerin adlandırdığı gibi değil. Ve **عَتَمة الليل**: şafağın nurunun düşmesi sırasında, onun evvelindeki karanlıktır. Denir: **عَتَم** gece, **يَعْتِم**. İnsanlar **أعتم** ettiler; **العَتَمة** vaktine girdikleri zaman. Bâdiye ehli, hayvanlarını akşam namazından az sonra barınağa döndürürler ve onları barınaklarında, kendilerine gelmeleri için bir saat çöktürürler; kendilerine geldikleri zaman—ki bu, geceden bir parçanın geçmesinden sonradır—onları kaldırırlar ve sağarlar. İşte o saat **عَتَمة** diye adlandırılır. Onların şöyle dediklerini işittim: hayvanlarınızı **استعتِموا** edin; ta ki kendine gelsin, sonra onları sağın. Ve denir: falan, bizde sağmal hayvanların **عَتَمة**si kadar oturdu; yani kendine gelmesi için alıkonulması kadar alıkondu. Ve Arapların sözünde **العَتْم**’ın aslı, bekleme ve alıkonmadır; denir: falan, falanı vurdu da ne **عَتَّم** etti ne **عَتَّب** etti ne **كَذَّب** etti; yani onu vurmakta oyalanmadı ve ağırdan almadı. Ve **قِرًى عاتم**: yani yavaş. Ve onun ikramı **عَتَم** etti; ve sahibi onu **أعتمه** etti; yani geciktirdi.

Şair dedi ki:
فلمّا رأينا أنه عاتِم القِرَى
بخيل ذكرنا ليلة الهَضْب كَرْدما

Seleme, el-Ferrâ’dan rivayet etti: dedi ki: denir: ihtiyacını **أعتمتَ** ettin; yani onu geciktirdin; ve ihtiyacın **عتمت**. Başka bir dil: ihtiyacın **أعتمت**; yani yavaşladı.

Şu sözünü inşâd etti:
معاتِيمُ القِرَى سُرُف إذا ما
أجَنَّت طَخْيةُ الليل البهيم

Et-Tırımmah bir adamı överek dedi ki:
متى يَعِد يُنْجز ولا يكتبل
منه العطايا طولُ إعتامها

Ebû’l-‘Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti: dedi ki: **العُتُم** onların fiili olur; övgü olarak olur; ve yerme olarak da olur; **عاتِم** ve **عَتُوم**’un cem‘idir. Övgü olduğu zaman, o, misafirlerine gece ve gündüz ikram edendir; yerme olduğu zaman ise, misafirden ümidini kesinceye kadar, akşamleyin deve sütünü sağmayandır.

Leys b. el-Muzaffer dedi: denir: adam **عَتَم** eder, **يعتِم**; yani bir şeyde ilerledikten sonra ondan el çeker; en çok denilen: **عَتَّم** eder, **تعتيماً**.

Hadiste: Selmân şöyle şöyle **وَدِيّاً** dikti; Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) ona uzatıyordu, o da dikiyordu; onlardan bir **وَدِيَّة** bile **عَتَّمت** etmedim; yani yapışıncaya kadar yavaşlamadım.

Leys dedi: **العَتَمة** şafağın kaybolmasından sonra gecenin ilk üçte biridir; denir: adam **أعتم** etti; yani o vakte girdi. Ve **عتَّموا تعتيماً**; yani yürüdüler de o vakitte suya vardılar; yine o saatte döndükleri zaman da böyledir.

Başkası dedi: **ناقة عَتُوم**; o, akşam yedirilmeye devam edilir de geceden bir saat geçinceye kadar (böyle sürer); ancak o vakitten sonra sağılır.

Er-Râ‘î dedi ki:
أُدِرُّ النَسَا إذ لا تدُرّ عَتُومها

İbn Hânî’, Ebû Zeyd el-Ensârî’den rivayet etti: dedi ki: Araplar, ay bir gecelik olduğu zaman ona şöyle derler: **عَتَمَةُ سُخَيله ، حلَّ أهلها برُمَيلهْ**; yani ay bir gecelik iken, sonra batışı, bir oğlağın **عَتَمة**si kadar; (o oğlak) anasını emer, sonra biraz alıkonur, sonra anasını emmeye döner; çünkü oğlağın anasını emmesi, bir **فُواق**tan sonra bir **فُواق** olarak olur; yaklaşır ve uzamaz. Ay iki gecelik olduğu zaman ona: **حديث أَمَتين ، بكذب وَمَيْن** denir. Çünkü ikisinin konuşması, ehillerinin işiyle meşgul olmalarından dolayı uzamaz. Üç gecelik olduğu zaman: **حديث فتيات ، غير مؤتلفات** denir. Dört gecelik olduğu zaman: **عَتَمة رُبَع ، غير جائع ولا مرضَع** denir. İstedikleri: ayın doğarken alıkonma miktarı, sonra batışı, bu **الرُبَع**’ın **فُواق**ı kadar yahut anasının **فُواق**ı kadardır. İbnü’l-A‘râbî dedi: **عَتَمة أمّ الرُبَع**. Beş gecelik olduğu zaman: **حديث وأُنْس** denir; ve denir: **عَشَاء خِلفات قُعْس**. Altı gecelik olduğu zaman: **سِرْ وبِتْ** denir. Yedi gecelik olduğu zaman: **دَلْجة الضَبُع** denir. Sekiz gecelik olduğu zaman: **قمر إضْحِيان** denir. Dokuz gecelik olduğu zaman: onda **الجَزْع** toplanır denir. On gecelik olduğu zaman ona: **مخنِّق الفجر** denir. Ve zeytinden **العُتُم**: dağlarda bitendir.

El-Hüzelî dedi ki:
من فوقه شُعَب قُرّ وأسفله
جَيْء تنطَّق بالظَيَّان والعَتَم

Ve meyvesi **الزَغْبَج**’dir.

İbnü’l-A‘râbî dedi: **العُتُم**: yabani zeytindir; hiçbir şey taşımaz. Bunu Leys de söyledi.

**عمت** : Leys dedi: **العَمْت**: yünün **يَعْمت** edilmesidir; bir kısmı bir kısmının üzerine, uzunca yahut halka edinmiş olarak sarılır; yün eğiren iplikçinin yaptığı gibi: yünü eğirir de onu eline bırakır. Adı **العَمِيت**’tir; üçü **أعمِتة**; sonra **عُمُت**. İnşâd etti:
يظَلّ في الشاء يرعاها ويحلبُها
ويَعْمِت الدهرَ إلاَّ رَيْثَ يَهْتَبِدُ

Ve denir: **عَمَّت** **العَمِيت**’i, **يُعَمته** **تَعميتاً**. Ebû’l-‘Abbâs, ‘Amr b. Ebî ‘Amr’dan, o da babasından: ona şu beyti inşâd ettiğini rivayet etti:
فظلّ يَعْمِت في قَوْط وراجلة
يَكْفِتُ الدهرَ إلاّ رَيْثَ يَهْتَبِد

Dedi ki: **يعمت**: eğirir; **العَمِيتة**’den, o da yünden bir parçadır. Ve dedi ki: **يَكْفِت**: toplar ve hırsla biriktirir; ancak **الهَبِيد** pişirmek için oturduğu bir vakit hariç. Ve **الراجلة**: çobanın koçu; eşyasını onun üzerine taşır. Ebû’l-‘Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: dedi ki: **العَمِيت**: koruyan, bilen, zeki olandır. İnşâd etti:
ولا تَبَغَّ الدهرَ ما كُفِيتا
ولا تُمَارِ الفَطِن العَمِيتا

Ve denir: falan, akranlarını **يَعْمِت** eder; onları kahreder ve sarar olduğu zaman; bu, savaşta, görüşün iyiliğinde, düşmanın işini bilmede ve onu ağırlaştırmada söylenir. Bundan dolayı yün sargılarına **عُمُت** denildi; tekili **عَمِيت**; çünkü onlar **تُعْمَت** edilir; yani sarılır. El-Hüzelî bir adamı mersiyeleyerek dedi ki:
يلُفّ طوائف الفُرسان وهْو بلَفِّهم أَرِبُ

**متع** : Allah عزّ وجلّ, kitabının yerlerinde **المتاع**’ı, **التمتّع**’ı, **الاستمتاع**’ı ve **التمتيع**’i zikretti; mânâları farklı olsa da tek bir asla döner. Ben, tefsir ehline ve dil ehline sahih olacak şekilde, bunların her bir lafzını açıklayıcıyım; onu bilmek isteyen kimseye karışmasın diye ve onu okuyan kimseye yaklaştırmak için; doğruya muvaffak eden Rabbimiz جلّ وعزّ’dir.

Asılda **المتاع** ise: kendisiyle faydalanılan, kendisiyle geçinilen ve azık edinilen her şeydir; dünyada yok oluş ona gelir. Allah جلّ وعزّ’ün sözü: ( **فَمَن تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ** ) ( **البَقَرة : 196** ). Umre ile hacca **المتمتّع**’ın sûreti: hac aylarında umre ile ihrama girmesidir; şevvâl’e hilâl getirdikten sonra umre ile ihrama girdiği zaman, umre ile hacca **متمتّع** olmuş olur. Umre ile hacca **متمتّع** diye adlandırıldı; çünkü Mekke’ye geldiği zaman, Beyt’i tavaf edip Safâ ile Merve arasında sa‘y edince, umresinden çıkar; başını tıraş eder; temettü‘ünden dolayı üzerine vacip olan kurbanını keser; ihramında kendisine haram olan her şey ona helâl olur: kadınlardan ve güzel kokudan; sonra bundan sonra, Minâ’ya kalkış vakti yahut ondan önce, hac için yeni bir ihram başlatır; umresini başlattığı mikata dönmesi ve oradan hac için ihrama girmesi kendisine vacip olmaksızın; işte bu, umre ile hacca temettü‘üdür; yani faydalandığı ve geçindiği şeyle faydalanması ve geçinmesi: tıraş, koku, temizlenme, **تَفَث** giderme ve ehline yaklaşma—eğer onunla beraber ise—; bütün bu şeyler ona haramdı; ona, bunların hepsini helâl kılarak çıkması ve faydalanması mubah kılındı; bununla birlikte mikata dönmenin ve oradan hac için ihrama girmenin düşmesi de vardır; Allah daha iyi bilir. Buradan Şâfi‘î dedi ki: **المتمتّع** hâlce **القارن**’dan daha hafiftir; onu anla.

Allah جلّ وعزّ’ün sözüne gelince: ( **وَلِلْمُطَلَّقَاتِ مَتَاعٌ بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُتَّقِينَ** ) ( **البَقَرَة : 241** ). Ve başka bir yerde dedi: ( **لاَّ جُنَاحَ عَلَيْكُمْ إِن طَلَّقْتُمُ النِّسَآءَ مَا لَمْ تَمَسُّوهُنَّ أَوْ تَفْرِضُواْ لَهُنَّ فَرِيضَةً وَمَتِّعُوهُنَّ عَلَى الْمُوسِعِ قَدَرُهُ وَعَلَى الْمُقْتِرِ قَدْرُهُ مَتَاعاً بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُحْسِنِينَ** ) ( **البَقَرَة : 236** ). Dedim ki: Allah’ın boşanmışlara zikrettiği bu **التمتيع** iki vecih üzeredir: biri vaciptir, onu terk etmeye genişlik yoktur; diğeri vacip değildir, yapılması müstehaptır. Vacip olan: kocası onunla evlendiği sırada ona bir **صَداقاً** isimlendirmemiş olan ve onunla zifafa girmeden onu boşayan boşanmış kadın içindir; ona, azı ve çoğu ile, kendisiyle ona fayda sağlayacağı bir **متاع** ile **يمتّعها** etmesi gerekir: ona giydireceği bir elbise, yahut ona hizmet edecek bir hizmetçi, yahut dirhemler, yahut yiyecek. Bu, vakitle sınırlandırılmış değildir; çünkü Allah عزّ وجلّ onu bir vakitle kuşatmadı; sadece onu **تمتيع** etmeyi emretti. Ve dedi: ( **عَلَى الْمُوسِعِ قَدَرُهُ وَعَلَى الْمُقْتِرِ قَدْرُهُ مَتَاعاً بِالْمَعْرُوفِ** ). Vacip olmayan, ihsan ve ahdi gözetme yönünden müstehap olan **المتعة** ise: adamın bir kadınla evlenmesi ve ona bir mehir isimlendirmesi, sonra ona zifafından önce ve sonra boşaması; zifafa girmemişse ona vacip olan mehir yarısının dışında bir **مُتْعة** ile, yahut zifafa girmişse vacip olan mehrin tamamının dışında bir **مُتْعة** ile onu **يمتّعها** etmesi müstehaptır; kendisiyle ona fayda sağlayacağı bir **مُتْعة** ile; bu ona vacip değildir; fakat bu, muhسنler yahut müttakîler cümlesine girmek için bir istihbâbdır; Allah daha iyi bilir. Araplar bunun hepsine **مُتْعة** ve **مَتَاعاً** ve **تَحْميماً** ve **حَمّاً** adını verir.

Allah جلّ وعزّ’ün sözüne gelince: ( **وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْوَاجًا وَصِيَّةً لاَِّزْوَاجِهِم مَّتَاعًا إِلَى الْحَوْلِ غَيْرَ إِخْرَاجٍ** ) ( **البقرة : 240** ); bu âyet, Allah جلّ وعزّ’ün sözüyle neshedilmiştir: ( **وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْوَاجًا يَتَرَبَّصْنَ بِأَنفُسِهِنَّ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْرًا** ) ( **البقرة : 234** ). Böylece yıl ikameti, dört ay ve on (gün) iddetiyle neshedilmiştir; onlara vasiyet de, Allah’ın miras âyetinde açıkladığı mirasla neshedilmiştir. Ve şöyle okunmuştur: ( **وَصِيَّةً لاَِّزْوَاجِهِم** ) ve ( **وصيةٌ** ) ref‘ ve nasb ile. Nasb eden, fiil kastedilen masdar üzerinedir; sanki şöyle dedi: onlara bir vasiyet vasiyet etsinler. Ref‘ eden ise, gizli bir takdir üzerinedir: onların üzerine, eşleri için bir vasiyet vardır. ( **متاعاً** ) sözünün nasbı da masdar üzerinedir; **متّعوهن متاعاً** istedi. **المتاع** ve **المُتْعة**, hakiki masdarın yerine geçen iki isimdir; o da **التمتيع**’dir; yani onlara, yılın tamamına kadar onları ayakta tutacak bir bağış olarak, kendilerine vasiyet ettiğiniz şeyle fayda sağlayın.

Nisâ sûresinde, kadınlardan haram kıldığının ardından Allah جلّ وعزّ’ün sözüne gelince: ( **وَأُحِلَّ لَكُمْ مَّا وَرَاءَ ذَلِكُمْ أَن تَبْتَغُواْ بِأَمْوَالِكُمْ مُّحْصِنِينَ غَيْرَ مُسَافِحِينَ** ) ( **النِّساء : 24** ) yani zinakârlar değil, helâl nikâh akdedenler. ( **فَمَا اسْتَمْتَعْتُمْ بِهِ مِنْهُنَّ فَئَاتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ فَرِيضَةً** ) ( **النِّساء : 24** ). Ebû İshâk ez-Zeccâc zikretti ki bu, bir âyettir; onda bir kavim, dili bilmemelerinden dolayı büyük bir yanılgıyla yanılmıştır; çünkü onlar, ( **فَمَا اسْتَمْتَعْتُمْ بِهِ مِنْهُنَّ فَئَاتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ فَرِيضَةً** ) sözünün, ilim ehlinin haram olduğunda icmâ ettiği **المُتْعة**’dan olduğunu sandılar. Halbuki ( **فَمَا اسْتَمْتَعْتُمْ بِهِ مِنْهُنَّ** ) mânâsı: âyette geçen şart üzere—ki o **الإحصان**’dır—onlardan nikâhladığınız şey; ( **أن تبتغوا بأموالكم محصنين** ) yani evlenme akdedenler olarak; yani zikri geçen evlenme akdi üzere onlardan istifade ettiğiniz şey. ( **فَئَاتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ فَرِيضَةً** ) yani onların mehirleri. Eğer onunla zifafla istifade ettiyse, mehri tam verir; eğer nikâh akdiyle istifade ettiyse, mehrin yarısını verir. Dedi ki: dilde **المتاع**: kendisiyle faydalanılan her şeydir; o, **متاع**tır. Dedi ki: ( **وَمَتِّعُوهُنَّ عَلَى الْمُوسِعِ قَدَرُهُ** ) ( **البقرة : 236** ) “onları azıklandırın” mânâsında değildir; mânâsı: kendisiyle istifade edecekleri şeyi onlara verin. Yine bunun gibi: ( **وَلِلْمُطَلَّقَاتِ مَتَاعٌ بِالْمَعْرُوفِ** ) ( **البَقَرة : 241** ). Dedi ki: ( **فَمَا اسْتَمْتَعْتُمْ بِهِ مِنْهُنَّ** ) ( **النِّساء : 24** ) sözünün, Râfızîlerin yaptığı şartlı temettü‘deki **المتعة** olduğunu iddia eden, büyük bir hata ile hata etmiştir; çünkü âyet açık ve bellidir.

Dedim ki: Râfızîlerden bir itirazcı, İbn Abbâs’tan rivayet olunanla delil getirirse—onun onu helâl gördüğü ve onu şöyle okuduğu: ( **فما استمتعتم به منهن إلى أجل مسمَّى** )—bizim yanımızda sabit olan: İbn Abbâs’ın onu helâl gördüğüdür; sonra Peygamber’in ( صلى الله عليه وسلم ) onu yasakladığını öğrenince, onu helâl saymaktan döndü. Bize Muhammed b. İshâk rivayet etti; dedi: bize el-Hasen b. Ebî’r-Rabî‘ rivayet etti; ‘Abdürrezzâk’tan; İbn Cüreyc’den; ‘Atâ’dan: dedi ki: İbn Abbâs’ı şöyle derken işittim: **المُتْعة** ancak Allah’ın Muhammed ümmetine merhamet ettiği bir rahmetti; onun onu yasaklaması olmasaydı, zinaya hiç kimse muhtaç olmazdı; ancak **شَفى** olan hariç. Vallahi, sanki onun sözünü işitiyorum: ( ancak **شَفًى** )—bunu söyleyen ‘Atâ’dır. ‘Atâ dedi: o, Nisâ sûresindeki şudur: ( **فَمَا اسْتَمْتَعْتُمْ بِهِ مِنْهُنَّ** ) şu kadar ve şu kadar süreye kadar; şu kadar ve şu kadar, isimlendirilmiş bir şey üzerine. Eğer ikisine, süreden sonra rızalaşmak görünürse, evet; ayrılmak görünürse, evet; ve bu nikâh değildir.

Dedim ki: bu hadis sahihtir; İbn Abbâs’a, Peygamber’in ( صلى الله عليه وسلم ) şartlı **المتعة**’yı yasaklaması sahih olunca, onun helâl saymaktan haram saymaya döndüğünü açıklar. Ve ( ancak **شَفى** ) sözü: yani ancak **يُشْفي**; yani yaklaşır; yani zinaya yaklaşır da onu işlemez. İsim olan **الشَفَى**’yı, hakiki masdarın yerine ikame etti; o da bir şeye **الإشفاء**’dır. Her şeyin kenarı onun **شفاه**’ıdır. Bundan Allah عزّ وجلّ’ün sözü: ( **عَلَى شَفَا جُرُفٍ هَارٍ** ) ( **التوبة : 109** ); ve helâke **أشفى** etti; yani ona yaklaştı. Bu beyanı, bazı Râfızîlerin Müslümanlardan bir safı aldatıp, Allah’ın جلّ وعزّ, رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) diliyle haram kıldığını ona helâl kılmaması için açıkladım. Çünkü şartlı **المتعة**’dan nehiy, çeşitli yönlerden sahih olmuştur; eğer onda, Ali b. Ebî Tâlib’den rivayet olunan ve onun İbn Abbâs’ı ondan nehyetmesi dışında bir şey olmasaydı bile yeterli olurdu. Allah doğrultucu ve muvaffak kılıcıdır; O’nun ortağı yoktur ve **نَدِيد**i yoktur.

Allah جلّ وعزّ’ün sözüne gelince: ( **وَأَنِ اسْتَغْفِرُواْ رَبَّكُمْ ثُمَّ تُوبُواْ إِلَيْهِ يُمَتِّعْكُمْ مَّتَاعًا حَسَنًا إِلَى أَجَلٍ مُّسَمًّى** ) ( **هُود : 3** ); mânâsı: sizi, ölüm vaktinize kadar afiyette bir kalışla bırakır; sizi azapla kökünden kazımaz; küfreden beldeler halkını kökünden kazıdığı gibi. Allah falanı **مَتَّع** etti ve onu **أمتعه** etti; yani onu bıraktı ve gençliği bitinceye kadar ona mühlet verdi. Bundan Lebîd’in sözü; su üzerinde bitmiş bir hurmayı, gökte boyu uzayıncaya kadar tasvir ederek dedi ki:
سُحُق يمتّعها الصَفَا وسَريُّه
عُمّ نواعم بينهن كُرُوم

Ve **الصَفا** ile **السرِيّ**: Bahreyn’deki Nehr-i Muhallim’den ayrılan iki nehirdir; Hecer’in bütün köylerini sular.

Allah عزّ وجلّ’ün sözü: ( **لَّيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَن تَدْخُلُواْ بُيُوتاً غَيْرَ مَسْكُونَةٍ فِيهَا مَتَاعٌ لَّكُمْ** ) ( **النُّور : 29** ). Tefsirde geldi ki, meskûn olmayan evlerle kastedilen, yolcuların indiği ve ancak göçenin konaklaması kadar kaldığı hanlar ve otellerdir. Ve denildi ki: bununla, yol oğullarının, idrar yahut **خَلاَء** için, içine girdikleri harabeler kastedildi. ( **فِيهَا مَتَاعٌ لَّكُمْ** ) ( **النُّور : 29** ) sözünün mânâsı: size, insanların gözlerinden gizlenerek ihtiyaçlarınızı gidereceğiniz bir menfaat vardır; işte o **المتاع** budur. Allah, neyi murad ettiğini daha iyi bilir. İbnü’l-Muzaffer dedi: ev eşyalarından **المتاع**: insanın ihtiyaçlarında kendisiyle istifade ettiği şeydir; yine her şey böyledir. Dedi ki: dünya **متاع الغرور**dur; der ki: hayat ancak günlerin **متاع**ıdır, sonra gider; yani günlerin kalışı. Ve denir: Allah falanı falanla **أمتع** etti, **إمتاعاً**; yani Allah onu, kendisiyle faydalanmayı sevdiği şeyde ondan faydalanması ve onun yerinde bulunmasıyla sevinmesi için onu bıraktı. Adam, arkadaşına der: bana, kendisiyle yaşayacağım bir **مُتْعة** ara; yani bana yiyeceğim bir şey ara, yahut azık edineceğim bir azık, yahut geçineceğim bir rızık. Bundan A‘şâ’nın, bir avcıyı tasvir ederek sözü:
من آل نَبهان يبغي صحبه مُتَعا
yani arkadaşları için, kendisiyle yaşayacakları bir av arar. **المُتَع**: **مُتْعَة**’nin cem‘idir. Leys dedi: onlardan kimi **مِتْعة** der; cem‘i **مِتَع**. ‘Amr, babasından rivayet etti: dedi ki: **المُتْعة** az bir azıktır; cem‘i **مُتَع**. Dedim ki: Allah عزّ وجلّ’ün sözü de böyledir: ( **الرَّشَادِ ياقَوْمِ إِنَّمَا هَاذِهِ الْحَيَواةُ الدُّنْيَا مَتَاعٌ وَإِنَّ الاَخِرَةَ** ) ( **غافر : 39** ); yani kalıcılığı olmayan bir geçimliktir; kendisiyle geçinilir. Ve denir: bu elbise beni **يُمتعِني** etmez; yani bana kalmaz. Bundan: Allah seni **أمتع** etsin. Ve denir: gündüz **مَتَع** etti, **متُوعاً**; yani yükseldi de zevalden önce yükselişinin sonuna ulaştı. Bundan şairin sözü:
وأدركْنا بها حَكَم بن عمرو
وقد متع النهارُ بنا فزالا

Ve uzun ipe **ماتع** denir. Ve şerbet **نبيذ ماتع**; kızıllığı şiddetlendiği zaman. Ebû ‘Amr dedi: her şeyden **الماتع**: kendi babında kalitede son sınıra ulaşan, iyilikte nihayete varandır. İnşâd etti:
خذه فقد أُعطيتَه جيّداً
قد أُحكمت صيغتُه ماتِعا

Ebû ‘Ubeyd, el-Ahmer’den: **مَتَعت** şey ile; yani onunla gittin. Dedi ki: bundan denildi: eğer bu köleyi satın alırsan, ondan salih bir köle ile mutlaka **لتَمْتَعَنَّ** olursun; yani mutlaka gidersin. Ebû Zeyd dedi: ehlim ve malımla **أمتعت** oldum; yani onunla istifade ettim. Dedi ki: bundan er-Râ‘î’nin sözü:
خليطين من شَعبين شتَّى تجاورا
زماناً وكانا بالتفرق أمتعا

El-Kisâî dedi: afiyetle çokça **أُمْتِع** olundu; mânâsında: **مُتِّع** ve **تمتَّع**. El-Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten: Ebû ‘Amr dedi: falandan **أمتعت**; yani ondan müstağni oldum. El-Asma‘î, er-Râ‘î’nin sözünde:
. . وكانا بالتفرق أمتعا
dedi ki: bir kimse, arkadaşından ayrılmaz ki, ona, kendisiyle onu anacağı bir şeyle **أمتعه** etmesin. Bu ikisinden her birinin, arkadaşını **أمتع** ettiği şey, ondan ayrılmasıydı. Allah جلّ وعزّ’ün sözü: ( **فَاسْتَمْتَعْتُمْ بِخَلاقِكُمْ** ) ( **التّوبَة : 69** ). El-Ferrâ dedi: **استمتعوا**; yani dünyada, âhiretteki paylarından kendi paylarına razı oldular; siz de onların yaptığı gibi yaptınız. Ez-Zeccâc da buna benzer söyledi. İkisi dışında başkaları dedi: mânâsı: âhiretten paylarıyla dünyada istifade ettiler. El-Mâzinî şu beyti inşâd etti:
ومنّا غداةَ الروعْ فِتْيان نَجْدةٍ
إذا امتَعَت بعد الأكفّ الأشاجع
Dedi ki: ‘Umâre b. Cerîr’in, onların şöyle dediklerini iddia ettiğini: **نَبيذ ماتع**; kırmızı olduğu zaman. Ve sözü: **إذا امتَعَت**; yani eller ve parmak boğumları kandan kızardığı zaman.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D9%85/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب العين والتاء وما يثلثهما)
(عتد) العين والتاء والدال أصلٌ واحدٌ يدلُّ على حضورٍ وقُرب. قال الخليل: تقول عَتُدَ الشّيءُ، وهو يعتُد عَتاداً، فهو عَتيدٌ حاضر. قال: ومن ذلك سمِّيت العتيدة: التي يكون فيها الطِّيب والأدهان. ويقال للشَّيء المعْتَد: إنّه لعتيد، وقد أعتدْناه، وهيَأناه لأمرٍ إنْ حَزَب. وجمع العَتَاد عُتُدٌ وأعْتِدة. قال النّابغة:
عَتَادَ امرئٍ لا ينقُضُ البُعدُ هَمَّه *** طَلُوبِ الأعادِي واضحٍ غيرِ خاملِ([1])
قال الخليل: يقولون هذا الفرس عَتَدٌ، أي مُعَدّ متى شاء صاحبهُ رَكِبَه، الذَّكرُ والأنثى فيه سواء. قال سلامة بن جندل:
بكل مُحنَّبٍ كالسِّيدِ نَهْدٍ *** وكُلِّ طُوَالةٍ عَتَدٍ مِزَاقِ([2])

فأمَّا العَتُود فذكَرَ الخليلُ فيه قياساً صحيحاً، وهو الذي بَلغ السِّفادَ. فإن كان كذا فكأنَّه شيءٌ أُعِدّ للسِّفاد، والجمع عِدَّان على وزنِ فِعْلان، وكان الأصل عِتْدَان فأُدغمت التاء في الدال. قال الأخطل:
واذكر غَدَانَةَ مزَنَّمة  *** من الحَبَلَّقِ تُبنَى حولَها الصِّيَرُ([3])
(عتر) العين والتاء والراء أصلٌ صحيح يدلُّ على معنيين، أحدهما الأصل والنِّصاب، والآخر التفرُّق.
فالأوُّل ما ذكره الخليل أن عِتْرَ كلِّ شيء: نصابه. قال: وعِتْرَةُ المِسْحاةِ: خشبتها التي تسمَّى يَدَ المسحاة. قال: ومن ثَمَّ قيل: عترة فلان، أي مَنْصِبه. وقال أيضاً: هم أقرباؤه، مِن ولدِه وولدِ ولده وبني عمِّه. هذا قولُ الخليل في اشتقاق العِتْرَة، وذكر غيرُه أنَّ القياسَ في العِترة ما نذكره من بعد.
والأصل الثاني: العِتْر، قال قومٌ: هو الذي يقال له: المَرْزَنْجُوش. قال: وهو لا ينبُت إلاّ متفرِّقاً. قال: وقياس عِترة الإنسان من هذا، لأنهم أقرباؤه متفرِّقي الأنساب، هذا من أبيه وهذا من نسله كولده. وأنشد في العِتْر:
فما كنتُ أخشَى أن أُقِيمَ خِلافهم  *** لستّةِ أبياتٍ كما ينبت العِتْرُ([4])
فهذا يدلُّ على التفرُّق، وهو وجهٌ جميل في قياس العِترة.
ومما يُشبهه عِتْرُ المسك، وهي حَصاةٌ تكون([5]) متفرِّقة فيه. ولعلَّ عِتْرُ المِسك أن تكون عربيَّة صحيحة فإِنَّها غير بعيدة مما ذكرناه، ولم نسمَعْها من عالم.
ومن هذا الأصل قولهم: عَتَرَ الرُّمحُ فهو يَعْتِرُ عَتراً وعَتَرَاناً، إذا اضطَرَبَ وترأَّدَ في اهتزاز. قال:
* وكلّ خطّيٍّ إذا هُزَّ عَتَرْ([6]) *
وإنما قلنا إنّه من الباب لأنّه إذا هُزّ خيّل أنّه تتفرّق أجزاؤه. وهذا مشاهَد، فإن صحَّ ما تأوَّلناه وإلاّ فهو من باب الإِبدال يكون من عَسَل، وتكون التاء بدلاً من السين والرَّاءُ بدلاً من اللام.
وممّا يصلح حملُه على هذا: العَتيرة؛ لأنَّ دَمها يُعْتَر، أي يُسَالُ حتى يتفرَّق. قال الخليل: العاتر: الذي يَعْترُ شاةً فيذبحُها، كانوا يفعلون ذلك في الجاهليَّة، يذبحُها ثم يصبُّ دمَها على رأس الصَّنَم، فتلك الشَّاةُ هي العَتيرة والمعتورة، والجمع عتائر. وكان بعضُهم يقول: العتير هو الصنم الذي تُعْتَرُ لـه العتائر في رَجب. وأنشد لِزُهير:
فَزَلَّ عنها وأوفَى رأسَ مَرقَبةٍ  *** كمَنْصَبِ العِتْر دَمَّى رأسه النُّسُكُ([7])
فإن كان صحيحاً هذا فهو من الباب الأوّل، وقد أفصح الشاعر بقياسه حيث قال:
* كمنصب العِتْرِ دَمَّى رأسَه النُّسكُ *
(عتق) العين والتاء والقاف أصل صحيح *يجمع معنى الكرم خِلْقةً وخُلُقاً، ومعنى القِدَم. وما شذَّ من ذلك فقد ذُكِر على حدة.
قال الخليل: عَتَق العبد يَعْتِق عَتاقاً وعَتاقةً وعُتوقاً، وأعتقه صاحبُه إعتاقاً. قال الأصمعيّ: عَتَق فلانٌ بعد استعلاجٍ، إذا صار رقيقَ الخِلْقة بعد ما كان جافياً. ويقال: حلف بالعَتَاق، وهو مولى عَتَاقةٍ. وصار العبد عتيقاً. ولا يقال عاتق في موضع عتيق([8]) إلاّ أن تنوى فعلهُ في قابل، فتقول عاتقٌ غداً. وامرأة عتيقةٌ حُرَّةٌ من الأمُوَّة([9]) . وامرأةٌ عتيقة أيضاً، أي جميلة كريمة. وفرس عتيق: رائع بيِّن العِتْق، وثوب ناعمٌ عتيق. والعتيق أيضاً: الكريم من كلِّ شيء. وقد عَتَق وعَتُق، إذا أتَى عليه زمن.
قال الخليل: جاريةٌ عاتق، أي شابّة أوّلَ ما أدركت. قال ابنُ الأعرابيِّ: إنما سمِّيت عاتقاً لأنّها عَتَقت من الصِّبا وبلغت أنْ تَدَرَّع. قالوا: والجوارح من الطير عِتاقٌ لأنّها تصيد ولا تصاد، فهي أكرمُ الطَّير([10]) ، وكأنّها عتَقت أن تُصاد، وذلك كالبازِي وما أشبهه. قال لبيد:
فانتضَلْنا وابنُ سلمى قاعدٌ  *** كعَتيق الطَّيرِ يُغضِي ويُجَلّ([11])
قال أبو عبيد: أعتقت المالَ فعَتق، أي أصلحتُه فصَلَح. ويقال: عَتَقت الفرسُ، إذا سَبَقت.
قال الأصمعيّ: وكنت بالمِرْبد فأُجرِيَ فَرَسان، فقال أعرابيّ: هذا أوَان([12]) عَتَقت الشَّقْراء، أي سبقت. ويقال: فلانٌ مِعتاقُ الوَسِيقة، إذا طرد طريدةً أنجاهَا وسَلِمَ بها. ويقال: ما أبْيَنَ العِتْق في وجه فلانٍ، أي الكرم.
قال الخليل: البيت العتيق: الكعبة، لأنّه أوّلُ بيتٍ وُضِع للنّاس. قال الله تعالى:﴿ولْيَطَّوَّفُوا بالبَيْتِ الْعَتِيقِ﴾ [الحج 29]. ويقال: سمِّي بذلك لأنّه أُعِتقَ من الغَرَق أيّامَ الطُّوفان فرُفع. ويقال أُعتِق من الحبشة عامَ الفيل ويقال: أُعتِقَ من أنْ يدَّعِيَه أحدٌ فهو بيتُ الله تعالى.
قال أبو عبيدة: من أمثالهم: "لولا عِتْقُه لقد بلى"، يقال ذلك للرَّجل إذا ثَبَتَ ودام. وقال الخليل: العاتق من الطَّير فوقَ النَّاهض. وقال الأصمعيّ: يقال أخذ فرْخ قطاة عاتقاً، إذا استقلَّ وطار. ونرى أنّه من عَتَقت الفرسُ.
قال أبو حاتم: طيرٌ عاتِق، إذا كان فوقَ النَّاهض، لأنَّه قد خرج عن حد الزقّ([13]) . فأما العاتق من الزِّقاق فهو الواسع الجيِّد، وهذا على معنى التَّشبيه بالشيء الكريم. قال لبيد:
أُغلِي السِّباءَ بكلِّ أدكَنَ عاتقٍ  *** أو جَونةٍ قُدِحَتْ وفُضَّ خِتامُها([14])
وقال الخليل: شرابٌ عاتقٌ، أي عتيق. قال أبو زُبَيد([15]) :
لا تَبعدَنَّ إداوةٌ مطروحة  *** كانت زماناً للشَّرَاب العاتق
ويقال للبِئر القديمة عاتقة([16]) . والخمر العتيقة: التي عُتّقَت زماناً حتى عَتَقت. قال الأعشى:
وسبيئةٍ ممَّا تُعَتِّقُ بابلٌ  *** كدم الذَّبيحِ سلبتُها جِريالَها([17])
قال بعضهم: العاتق في وصف الخمر التي لم تُفَضَّ ولم تُبزَل، ذَهَبَ إلى الجارية العاتق التي لم تَبِنْ عن أبويها. ويقال: بل الخمر العاتق من القِدم، وكلُّ شيء تقادَمَ فهو عاتق وعتيق. قال ابنُ الأعرابيّ: كلُّ شيء بلغ إنَاهُ فقد عَتَق، وسمِّي العبدُ عتيقاً لأنَّهُ بلغَ غايَته. فأمّا قولُ عنترة:
كَذَبَ العتيقُ وماءُ شنٍّ باردٌ  *** إن كنتِ سائلتِي غبوقاً فاذهَبِي([18])
فقال قوم: إنَّه نوعٌ من التَّمر العتيق. ومعنى كَذَب، أي عليك بهذا النَّوع. ويقال بل العتيق: الماء؛ وسمِّيَ بذلك لأنَّه أجلُّ الأشربة، وفيه الحياة.
ومن القِدَم الذي ذكرناه قولُهم: عَتُقَتْ عليه يمينٌ، أي قَدُمَت ووجَبَت. قال:
عليَّ أَلِيَّةٌ عتقَتْ قديماً  *** فليس لها وإن طُلبِت مَرَامُ([19])
ويقال لكلِّ كريمٍ عتيق.
ومما شذَّ عن هذا الأصل: عاتقا الإنسان، وهما ما بين المَنكِبَين والعُنق، والجمع العواتق. ويقال العاتق يذكَّر ويؤنَّث. وقال الأصمعيُّ: يقال فلانٌ أمْيَل العاتق *إذا كان موضعُ الرداء منه معوَّجاً. وقال في تأنيث العاتق:
لا صُلحَ بيني فاعلمُوه ولا  *** بينكم ما حَمَلَتْ عاتقي([20])
سَيفي وما كُنَّا بنجدٍ وما  *** قَرْقَرَ قُمْرُ الوادِ بالشَّاهقِ
قال ابن الأعرابيّ: العاتق: القَوس التي تغيَّر لونها واسودَّت، وهذا أيضاً من القِدَم راجعٌ إلى الباب الأوّل.
(عتك) العين والتاء والكاف أصلٌ صحيح يدلُّ على قريبٍ من الذي قبله، وليس ببعيدٍ أن يكونَ من باب الإبدال، وهو من الإقدام والقِدَم.
قال الخليلُ وغيره: عَتَك فلانٌ [بفلانٍ([21]) ]، إذا أقْدَمَ عليه ضرباً لا يُنهنِهُه شيء. قال الأصمعيُّ: هو أن يَحمِلَ عليه حملةَ أخْذٍ وبَطْش. قال الخليل: عَتَكَ الرّجُل يَعْتِك عَتْكاً وعُتُوكاً، إذا ذَهَب في الأرض. والقوس العاتكة طالَ عليها العهدُ حتَّى احمرَّت. قال الهذلي([22]) :
وصَفراء البُرايةِ عُودِ نَبْعٍ  *** كوَقْف العاجِ عاتكة [اللِّيَاطِ([23]) ]
[وامرأة عاتكة]، إذا كانت متضمِّخة بالخَلَوق. ومنه عَتَكتِ القوس. قال الخليل: يقال لكلِّ كريم عاتك، أي قديم. وأصله من عَتَكت القَوس.
(عتل) العين والتاء واللام أصلٌ صحيح يدلُّ على شِدّةٍ وقوّة في الشَّيء. من ذلك الرّجل العُتُلّ، وهو الشَّديد القويَّ المصحَّح الجِسم؛ واشتقاقُه من العَتَلة التي يُحفَر بها. والعَتَلة أيضاً: الهِراوة الغليظة من الخشَب، والجمع عَتَل. وقال:
وأينما كنتَ من البلادِ  ***
فاجتنبَنَّ عُرَّمَ الذُّوّادِ
وضَربَهم بالعَتَل الشِّدادِ
ومن الباب العَتْل، وهو أن تأخذ بتَلبيب الرّجُل فتَعتِله، أي تجرّه إليك بقوّة وشدّة. قال الله تعالى: ﴿خُذُوهُ فَاعْتِلُوهُ إِلَى سَواءِ الجَحِيمِ([24])﴾ [الدخان 47]. ولا يكون عَتْلاً إلاّ بجفاءٍ وشِدّة. وزعم قومٌ أنّهم يقولون: لا أنعتِل معك: أي لا أنقاد معك.
(عتم) العين والتاء والميم أصلٌ صحيح يدلُّ على إبطاء في الشَّيء أو كفٍّ عنه. قال الخليل: عَتَّم الرجل يُعَتِّم، إذا كفَّ عن الشيء بعد المضيِّ فيه، وعَتَم يَعْتم. وحملتُ على فُلانٍ فما عتَّمت أن ضربتُه، أي ما نَهنَهت وما نكَلت وما أبطأت. وفي الحديث: أنّ رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم غرس كذا وَدِيّةً [فما عتَّمَتْ منها وَدِيَّة([25]) ]، أي ما أبطأت، حتّى عَلِقت. وقال:
* مجامع الهام ولا يُعْتَمُ *
أي لا يُمْهَل ولا يُكَفّ. وقال:
ولستُ عن القِرن الكميِّ بعاتمِ *** ولستُ بوَقَّافٍ إذا الخَيلُ أحجمت
قال: والعَتَمة هو الثُّلث الأوّل من اللَّيل بعد غيبوبة الشَّمسِ والشَّفَق. يقال: أعْتَمَ القومُ، إذا صاروا في ذلك الوقت. وجاء الضَّيفُ عاتماً، أي مُعْتِماً في تلك السَّاعة.
ومما شذَّ عن هذا الباب العتم([26]) : الزَّيتون البرّيّ. قال النابغة([27]) :
[تَستَنُّ بالضَّرْوِ من بَراقِشَ أو *** هَيلانَ أو ناضرٍ من العتمِ([28]) ]
 (عتو) العين والتاء والحرف المعتل أصلٌ صحيح يدلُّ على استكبار. قال الخليل وغيرُه: عتَا يَعتُو عتُوَّاً: استكَبَر. قال الله تعالى: ﴿وعَتَوْا عُتُوَّاً كَبِيراً﴾  [الفرقان 21]. وكذلك يعتُو عِتِياً، فهو عاتٍ، والملك الجبَّار عاتٍ، وجَبابِرةٌ عُتاة. قال:
* والناس يعتُون على المُسلَّطِ *
ويقال: تَعَتَّى فلانٌ وتعتّت فلانة، إذا لم تُطِع. قال العجَّاج:
الحمد لله الذي استقلَّتِ  *** بأمره السّماءُ واطمأنّتِ
* بأمره الأرضُ فما تَعتَّتِ([29]) *
أي ما عصَتْ.
(عتب) العين والتاء والباء أصلٌ صحيح، يرجع كله إلى الأمر فيه بعضُ الصُّعوبة من كلامٍ أو غيره. من ذلك العَتَبة، وهي أسكُفَّة الباب، وإنَّما سمِّيت بذلك لارتفاعها عن المكان المطمئنّ السَّهل. وعَتَبات الدُّرْجة: [مَرَاقيها]، كلُّ مِرقاةٍ من الدُّرْجة عتَبة. ويشبّه بذلك العتَباتُ تكون في الجبال، والواحدة عَتَبة، وتجمع أيضاً على عَتَب. وكلُّ شيء جَسَا وجفا فهو يشتقُّ له هذا اللفظ، يقال فيه عَتَبٌ، إذا اعتراه ما يغيِّره عن الخُلوص. قال:
فما في حُسْن طاعتِنا  *** ولا في سَمْعِنا عَتَب([30])
وقال في وصف سيف:
* مُجرّبَ الوَقعِ غيرَ ذي عَتَبِ([31]) *
أي غير ملتوٍ عن الضَّريبة ولا نابٍ عنها.
 ويقولون: حُمِل فلانٌ على عَتَبةٍ كريهة* وعَتَب كريه من بلاءٍ وشرّ.
قال المتلمَّس:
* يُعْلَى على العَتَب الكريهِ ويُوبَسُ([32]) *
ويقال للفحَل المعقول أو الظَّالع إذا مَشَى على ثلاثِ قوائم كأنّه يَقفِز: عَتَب عَتَباناً([33]) . قال الخليل: وهذا تشبيهٌ، كأنّه يمشي على عتبات الدّرجةِ فينزُو من عَتبةٍ إلى عتبة. ويقال عتِّب لنا عَتبةً، أي اتَّخذْها.
ومن الباب، وهو القياسُ الصحيح: العَتْب: المَوْجِدة. تقول: عَتَبتُ على فلان عَتْباً ومَعْتَِبَة، أي وَجَدْت عليه. ثم يشتقّ منها فيقال: أعتَبَني، أي ترك [ما كنت([34]) ] أجد عليه ورجع إلى مَسَرَّتي([35]) ؛ وهو مُعْتِب راجعٌ عن الإساءة. وأنشد:
عتبتُ على جُمْلٍ ولستُ بشامتٍ *** بجُملٍ وإن كانت بها النّعلُ زلَّتِ
ويقولون: أعطانِي العُتْبَى، أي أعتَبني. ولك العُتْبَى، أي أعطيتك العتبَى. والتعتُّب، إذا قال هذا وهذا يَصِفان الموجِدة([36]) . وكذلك المعاتبة، إذا لامك واستزادك قلت عاتِبْني. قال:
إذا ذهب العتابُ فليس حُبٌّ *** ويبقى الحبُّ ما بقي العتابُ([37])
ويقال للرّجُل إذا طَلب أنْ يُعتَب: قد استَعتَب. قال أبو الأسود:
فعاتبتُه ثم راجعته  *** عتاباً رقيقاً وقولاً أصيلا
فألفيتُه غيرَ مستعتبٍ  *** ولا ذاكِرَ اللهَِ إلاّ قليلا([38])
وقال بعضهم: ما رأيت عند فلان عُتْباناً، إذا أردت أنّه أعتبك ولم تر لذلك بَياناً.
--------------ـــ
([1]) ديوان النابغة 64، من قصيدة ليست من مرويات الأصمعي.
([2]) البيت مما لم يرو في ديوان سلامة. وأنشده في اللسان (عتد) براوية "نزاق" بالنون، وكلاهما صحيح. والمزاق والنزاق: السريع، ويقالان أيضاً للسريعة بلفظهما.
([3]) ديوان الأخطل 111 واللسان (عتد، صبر، حبلق).
([4]) البيت للبريق الهذلي، كما في ديوان الهذليين (3: 59) واللسان (خلف، عتر). وذكر في بقية أشعار الهذليين أن قصيدة البيت يرويها الأصمعي لعامر بن سدوس. ويروى: "وما كنت أخشى أن أعيش خلافهم" كما في اللسان (خلف)؛ وفي (عتر) وديوان الهذليين: "بستة أبيات".
([5]) في الأصل: "فتكون".
([6]) وكذا أنشده في اللسان (عتر) وللعجاج في ديوانه 18:
* في سلب الغاب إذا هز عتر *
([7]) ديوان زهير 178، وفي اللسان (عتر): "كناصب العتر"، ثم قال: "ويروى: كمنصب العتر، يريد كمنصب ذلك الصنم أو الحجر الذي يدمي رأسه بدم العتيرة".
([8]) في الأصل: "عتق".
([9]) الأموة كالأبوة، مصدر أمت المرأة وأميت وأموت، أي صارت أمة.
([10]) في الأصل: "إكرام الطير".
([11]) ديوان لبيد 16 طبع 1881 واللسان (عتق، جلا).
([12]) في الأصل: "هذا وان".
([13]) أي أن يزقه أبواه. وفي الأصل: "الرق".
([14]) البيت من معلقته المشهورة.
([15]) يروى البيت التالي لعبد الرحمن بن أرطاة بن سيحان المحاربي، أو هو عبد الرحمن بن سيحان المحاربي. انظر الأغاني (1: 76-78) تجد قصة الشعر.
([16]) لم أجد بهذا اللفظ إلا قولهم: "العاتقة من القوس مثل العاتكة، وهي التي قدمت واحمرت".
([17]) ديوان الأعشى 23 واللسان (جرل، عتق) وقد سبق في (جرل).
([18]) ديوان عنترة 24 واللسان (كذب، عتق)، وقيل: إن البيت من أبيات لخزز بن لوذان السدوسي، رواه صاحب اللسان في (عتق).
([19]) لأوس بن حجر في ديوان 24 واللسان (عتق).
([20]) البيتان لأبي عامر، جد العباس بن مرداس، كما في اللسان (عتق)، وأنشدهما في إصلاح المنطق 399.
([21]) التكملة من اللسان.
([22]) هو المتنخل الهذلي. ديوان الهذليين (2: 26).
([23]) هذه الكلمة ساقطة من الأصل. وفي الديوان: "فرع نبع". قال السكري: "ويروى: وصفراء البرية غير خلط".
([24]) قرأ بضم التاء ابن كثير ونافع وابن عامر ويعقوب، ووافقهم ابن محيصن والحسن. وقرأ الباقون بكسر التاء. إتحاف فضلاء البشر 389 واللسان (عتل).
([25]) التكملة من اللسان (عتم).
([26]) يقال بضم وبضمتين، وبالتحريك.
([27]) هو النابغة الجعدي، اللسان (ضرو، برقش، هيل، عتم) والأغاني (6: 64) ومعجم البلدان(براقش، هيلان). وانظر الحيوان (5: 453).
([28]) التكملة من المراجع المتقدمة وأمالي القالي (1: 173) .
([29]) الأشطار مفتح أرجوزة له في ديوانه 5. والشطر الأخير في اللسان (عتا).
([30]) أنشده في اللسان (عتب).
([31]) صدره كما في اللسان (عتب):  * أعددت للحرب صارماً ذكراً *
([32]) أنشد هذا العجز في اللسان (عتب) بدون نسبة، وليس في ديوان المتلمس. على أن في الديوان أبياتاً من هذا الوزن والروي وليس هو بينها.
([33]) ويقال "عتباً" أيضاً، "وتعتاباً".
([34]) التكملة من اللسان.
([35]) في الأصل: "مدتي". وفي المجمل: "وأعتبني فلان، إذا عاد إلى مسرتي راجعاً عن الإساءة".
([36]) في الأصل: "نصفان الموجدة"، تحريف. وفي اللسان: "والتعتب والتعاتب والمعاتبة: تواصف الموجدة".
([37]) قبله في اللسان (عتب):
أعاتب ذا المودة من صديق  *** إذا ما رابني منه اجتناب
([38]) اللسان (عتب) والخزانة (4: 554) وسيبويه (1: 85) وأمالي ابن الشجري (1: 383) والأغاني (11: 107) وشرح شواهد المغني 316.

ـ

##### Türkçe

(**باب العين والتاء وما يثلثهما**)
(**عتد**) **العين والتاء والدال** tek bir asıldır; bir hazır bulunmaya ve yakınlığa delâlet eder. Halîl dedi: **عَتُدَ الشّيءُ** dersin; o **يعتُد عَتاداً**; o hâlde o **عَتيدٌ**: hazırdır. Dedi: Bundan dolayı **العتيدة** adlandırıldı: içinde güzel koku ve yağlar bulunan (şey). Ve **المعْتَد** olan şeye denir: “O, elbette **لعتيد**dir”; ve “Biz onu **أعتدْناه** (hazırladık) ve onu bir iş için hazırladık; eğer bir sıkıntı bastırırsa.” **العَتَاد**’ın çoğulu **عُتُدٌ** ve **أعْتِدة**’dir. Nâbiga dedi:
عَتَادَ امرئٍ لا ينقُضُ البُعدُ هَمَّه *** طَلُوبِ الأعادِي واضحٍ غيرِ خاملِ([1])
Halîl dedi: “Şu at **عَتَدٌ**” derler; yani hazırlanmış; sahibi ne zaman isterse ona biner; bunda erkek ve dişi eşittir. Selâme b. Cendel dedi:
بكل مُحنَّبٍ كالسِّيدِ نَهْدٍ *** وكُلِّ طُوَالةٍ عَتَدٍ مِزَاقِ([2])

**العَتُود**’a gelince: Halîl onda sahih bir kıyas zikretti; o, çiftleşmeye ulaşmış olandır. Eğer böyle ise, sanki o, çiftleşme için hazırlanmış bir şeydir; çoğulu **عِدَّان**dır, **فِعْلان** vezni üzerinedir; asıl **عِتْدَان** idi de **التاء** **الدال** içine idğam edildi. Ahtal dedi:
واذكر غَدَانَةَ مزَنَّمة  *** من الحَبَلَّقِ تُبنَى حولَها الصِّيَرُ([3])
(**عتر**) **العين والتاء والراء** sahih bir asıldır; iki mânaya delâlet eder: birincisi asıl ve nişan/nisap; ikincisi dağılma.
Birincisi: Halîl’in zikrettiği: her şeyin **عِتْرَ**’ı: onun nisabıdır. Dedi: **عِتْرَةُ المِسْحاةِ**: onun, **يَدَ المسحاة** diye adlandırılan tahtasıdır. Dedi: Bundan dolayı “Falanın **عترة**’si” denildi; yani onun mansıbı. Yine dedi: Onlar onun akrabalarıdır; çocuğundan, çocuğunun çocuğundan ve amcaoğullarından. Bu, Halîl’in **العِتْرَة**’nin اشتقاقı hakkındaki sözüdür; başkası ise, **العِترة** hakkında kıyasın, sonra zikredeceğimiz şey olduğunu zikretti.
İkinci asıl: **العِتْر**. Bir kavim dedi: O, kendisine **المَرْزَنْجُوش** denilen şeydir. Dedi: O, ancak dağınık olarak biter. Dedi: İnsanın **عِترة**’sinin kıyası da bundandır; çünkü onlar onun akrabalarıdır; nesebleri dağınıktır: bu, babasındandır; şu da onun neslindendir, çocuğu gibi. **العِتْر** hakkında şu beyit okundu:
فما كنتُ أخشَى أن أُقِيمَ خِلافهم  *** لستّةِ أبياتٍ كما ينبت العِتْرُ([4])
Bu, dağılmaya delâlet eder; ve bu, **العِترة**’nin kıyasında güzel bir veçhedir.
Buna benzeyen şeylerdendir: **عِتْرُ المسك**; o, onun içinde bulunan bir çakıl taşıdır; onda dağınık olur. Belki **عِتْرُ المِسك** sahih bir Arapça olabilir; çünkü zikrettiğimiz şeye uzak değildir; fakat onu bir âlimden işitmedik.
Bu asıldandır onların sözü: **عَتَرَ الرُّمحُ**; o hâlde o **يَعْتِرُ عَتراً وعَتَرَاناً**; eğer titrer ve sarsılırsa, bir sallanış içinde. Dedi:
* وكلّ خطّيٍّ إذا هُزَّ عَتَرْ([6]) *
Biz onu bu bâbdan saydık; çünkü o sallanınca, parçaları dağılıyormuş gibi hayal edilir. Bu gözlemlenendir. Eğer te’vil ettiğimiz sahihse; değilse o, **الإِبدال** bâbındandır: **عَسَل**’den olur; **التاء** **السين**’in bedeli olur; **الرَّاءُ** da **اللام**’ın bedeli olur.
Buna hamledilmesi uygun olan şeylerdendir: **العَتيرة**; çünkü onun kanı **يُعْتَر**; yani akıtılır, ta ki dağılsın. Halîl dedi: **العاتر**: bir koyunu **يَعْترُ** eden, yani onu kesen kimsedir; câhiliyede bunu yaparlardı: onu keser, sonra kanını putun başına dökerdi; işte o koyun **العَتيرة** ve **المعتورة**’dur; çoğulu **عتائر**’dir. Bazıları derdi: **العتير**; Receb’de kendisi için **العتائر**’in **تُعْتَرُ** edildiği puttur. Züheyr’den şu beyit okundu:
فَزَلَّ عنها وأوفَى رأسَ مَرقَبةٍ  *** كمَنْصَبِ العِتْر دَمَّى رأسه النُّسُكُ([7])
Eğer bu sahihse, o birinci bâbdandır; şair kıyasını açıkça ortaya koymuştur; şöyle dedi:
* كمنصب العِتْرِ دَمَّى رأسَه النُّسكُ *
(**عتق**) **العين والتاء والقاف** sahih bir asıldır; yaratılışça ve huyca kerem mânasını ve kıdem mânasını toplar. Bundan şâz olan şey ise ayrıca zikredilmiştir.
Halîl dedi: **عَتَق العبد**; **يَعْتِق عَتاقاً وعَتاقةً وعُتوقاً**; ve sahibi onu **أعتقه**: **إعتاقاً**. Asmaî dedi: **عَتَق فلانٌ بعد استعلاجٍ**; eğer sert iken sonra yaratılışça ince/rakîk olursa. Ve **بالعَتَاق** üzerine yemin etti denir; o, **مولى عَتَاقةٍ**’dır. Ve köle **عتيقاً** oldu. **عتيق** yerinde **عاتق** denmez([8]); ancak onun fiilini gelecek için niyet edersen; o zaman “Yarın **عاتقٌ**” dersin. Ve bir kadın **عتيقةٌ**: **الأمُوَّة**’den([9]) hürdür. Ve bir kadın **عتيقة** da: yani güzel, kerîm. Ve bir at **عتيق**: hayranlık verici, **العِتْق**’ı açık. Ve yumuşak bir elbise **عتيق**. **العتيق** ayrıca: her şeyin kerîmi. Ve **عَتَق** ve **عَتُق**; eğer üzerinden zaman geçerse.
Halîl dedi: **جاريةٌ عاتق**; yani genç, ilk olgunlaştığı vakit. İbnü’l-A‘râbî dedi: Ona ancak **عاتقاً** denildi; çünkü o, çocukluktan **عَتَقت** etti ve zırh/elbise giymeye ulaşmıştır. Dediler: Kuşlardan yırtıcılar **عِتاقٌ**’tır; çünkü avlarlar ve avlanmazlar; o hâlde onlar kuşun en kerîmleridir([10]); sanki avlanmaktan **عتَقت** etmişlerdir; bu da doğan ve benzeri gibidir. Lebîd dedi:
فانتضَلْنا وابنُ سلمى قاعدٌ  *** كعَتيق الطَّيرِ يُغضِي ويُجَلّ([11])
Ebû Ubeyd dedi: “Malı **أعتقتُ** ettim de o **عَتق** etti”; yani onu ıslah ettim de o düzeldi. Ve “At **عَتَقت** etti” denir; eğer geçti/yarışı kazandıysa.
Asmaî dedi: Mırbed’de idim; iki at koşturuldu; bir bedevî dedi: “Bu, **عَتَقت الشَّقْراء**’nın vakti”([12]); yani geçti. Ve “Falan **مِعتاقُ الوَسِيقة**’dır” denir; eğer bir avı kovalar, onu kurtarır ve onunla selâmet bulursa. Ve “Falanın yüzünde **العِتْق** ne kadar da açık” denir; yani kerem.
Halîl dedi: **البيت العتيق**: Kâbe’dir; çünkü insanlara konulan ilk evdir. Allah Teâlâ dedi: ﴿ولْيَطَّوَّفُوا بالبَيْتِ الْعَتِيقِ﴾ [الحج 29]. Ve “O, böyle adlandırıldı; çünkü tufan günlerinde boğulmaktan **أُعِتقَ** edildi; yani yükseltildi” denir. Ve “Fil yılında Habeş’ten **أُعتِق** edildi” denir. Ve “Birinin onu sahiplenmesinden **أُعتِقَ** edildi; o, Allah Teâlâ’nın evidir” denir.
Ebû Ubeyde dedi: Onların darb-ı mesellerindendir: “**لولا عِتْقُه لقد بلى**”; bu, adam için söylenir; eğer sebat etti ve devam ettiyse. Halîl dedi: Kuşlardan **العاتق**: **النَّاهض**’ın üstündedir. Asmaî dedi: “Bir katar yavrusunu **عاتقاً** olarak aldı” denir; eğer bağımsızlaşıp uçarsa. Biz bunun, “At **عَتَقت** etti”den olduğunu görüyoruz.
Ebû Hâtim dedi: **طيرٌ عاتِق**; eğer **النَّاهض**’ın üstündeyse; çünkü o, **الزقّ**([13]) sınırından çıkmıştır. **الزِّقاق**’tan **العاتق** ise geniş, iyi olandır; bu, kerîm şeye benzetme mânası üzerinedir. Lebîd dedi:
أُغلِي السِّباءَ بكلِّ أدكَنَ عاتقٍ  *** أو جَونةٍ قُدِحَتْ وفُضَّ خِتامُها([14])
Halîl dedi: **شرابٌ عاتقٌ**; yani **عتيق**. Ebû Zübeyd([15]) dedi:
لا تَبعدَنَّ إداوةٌ مطروحة  *** كانت زماناً للشَّرَاب العاتق
Ve eski kuyuya **عاتقة** denir([16]). **الخمر العتيقة**: bir zaman olgunlaştırılmış, ta ki **عَتَقت** etsin. A‘şâ dedi:
وسبيئةٍ ممَّا تُعَتِّقُ بابلٌ  *** كدم الذَّبيحِ سلبتُها جِريالَها([17])
Bazıları dedi: Şarabın vasfında **العاتق**; henüz açılmamış ve süzülmemiş olandır; **الجارية العاتق**’a gitti; o, anne-babasından ayrılmamış olandır. Ve denir: Bilakis **الخمر العاتق** kıdemdendir; her şey eskirse o **عاتق** ve **عتيق**’tir. İbnü’l-A‘râbî dedi: Her şey olgunluğuna ulaşırsa **عَتَق** etmiştir; ve köleye **عتيق** denildi; çünkü o, gayesine ulaşmıştır. **عنترة**’nin sözüne gelince:
كَذَبَ العتيقُ وماءُ شنٍّ باردٌ  *** إن كنتِ سائلتِي غبوقاً فاذهَبِي([18])
Bir kavim dedi: O, **العتيق** hurmasının bir türüdür. **كَذَب**’in mânası: “Sana bu tür gerekir.” denmesidir. Ve denir: Bilakis **العتيق** sudur; ve o, böyle adlandırıldı; çünkü o, içeceklerin en yücesidir; hayat ondadır.
Zikrettiğimiz kıdemdendir onların sözü: “Üzerine bir yemin **عَتُقَتْ** etti”; yani eskidi ve vacip oldu. Dedi:
عليَّ أَلِيَّةٌ عتقَتْ قديماً  *** فليس لها وإن طُلبِت مَرَامُ([19])
Her kerîme **عتيق** denir.
Bu asıldan şâz olanlardandır: insanın **عاتقا**’sı; ikisi, iki omuz ile boyun arasındadır; çoğulu **العواتق**’tir. Ve **العاتق** müzekker ve müennes kullanılır. Asmaî dedi: “Falan **أمْيَل العاتق**” denir; eğer ondan ridânın yeri eğriyse. **العاتق**’ın müennesliğinde şöyle dedi:
لا صُلحَ بيني فاعلمُوه ولا  *** بينكم ما حَمَلَتْ عاتقي([20])
سَيفي وما كُنَّا بنجدٍ وما  *** قَرْقَرَ قُمْرُ الوادِ بالشَّاهقِ
İbnü’l-A‘râbî dedi: **العاتق**: rengi değişmiş ve kararmış yaydır; bu da kıdemdendir; birinci bâba döner.
(**عتك**) **العين والتاء والكاف** sahih bir asıldır; bir öncekinin yakınına delâlet eder; ve **الإبدال** bâbından olması uzak değildir; o, atılma/ileri atılma ve kıdemdendir.
Halîl ve başkası dedi: **عَتَك فلانٌ [بفلانٍ]**([21]); eğer ona, hiçbir şeyin onu durdurmadığı bir vuruşla saldırırsa. Asmaî dedi: O, ona bir yakalama ve yakıp-yıkma hamlesiyle yüklenmektir. Halîl dedi: **عَتَكَ الرّجُل**; **يَعْتِك عَتْكاً وعُتُوكاً**; eğer yeryüzünde giderse. **القوس العاتكة**: üzerinden zaman geçti, ta ki kızardı. Hüzeli([22]) dedi:
وصَفراء البُرايةِ عُودِ نَبْعٍ  *** كوَقْف العاجِ عاتكة [اللِّيَاطِ([23]) ]
**[وامرأة عاتكة]**: eğer **الخَلَوق** ile kokulanmışsa. Ondandır: **عَتَكتِ القوس**. Halîl dedi: Her kerîme **عاتك** denir; yani eski. Aslı, **عَتَكت القَوس**’tandır.
(**عتل**) **العين والتاء واللام** sahih bir asıldır; şeyde şiddete ve kuvvete delâlet eder. Ondandır: **الرّجل العُتُلّ**; o, şiddetli, güçlü, bedeni sağlam olandır; onun اشتقاقı, kendisiyle kazılan **العَتَلة**’dendir. **العَتَلة** ayrıca: ağaçtan kalın sopa; çoğulu **عَتَل**. Dedi:
وأينما كنتَ من البلادِ  ***
فاجتنبَنَّ عُرَّمَ الذُّوّادِ
وضَربَهم بالعَتَل الشِّدادِ
Bâbdandır: **العَتْل**; o, adamın yakasından tutup onu **تَعتِله** etmendir; yani onu kuvvet ve şiddetle kendine çekersin. Allah Teâlâ dedi: ﴿خُذُوهُ فَاعْتِلُوهُ إِلَى سَواءِ الجَحِيمِ([24])﴾ [الدخان 47]. **عَتْلاً** ancak kabalık ve şiddetle olur. Bir kavim iddia etti ki onlar: “Seninle **لا أنعتِل**” derler; yani seninle boyun eğmem.
(**عتم**) **العين والتاء والميم** sahih bir asıldır; şeyde yavaşlamaya yahut ondan el çekmeye delâlet eder. Halîl dedi: **عَتَّم الرجل يُعَتِّم**; eğer bir şeyde ilerledikten sonra ondan el çekerse; ve **عَتَم يَعْتم**. “Falanın üzerine hamle ettim; sonra onu vurmakta **ما عتَّمت**” dedim; yani gevşemedim, çekinmedim, yavaşlamadım. Hadiste: Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم şöyle şöyle bir fidan dikti; **[فما عتَّمَتْ منها وَدِيَّة]**([25]); yani yavaşlamadı; ta ki tutundu. Dedi:
* مجامع الهام ولا يُعْتَمُ *
Yani mühlet verilmez ve el çekilmez. Dedi:
ولستُ عن القِرن الكميِّ بعاتمِ *** ولستُ بوَقَّافٍ إذا الخَيلُ أحجمت
Dedi: **العَتَمة**; güneşin ve şafağın kaybolmasından sonra gecenin ilk üçte biridir. “Kavim **أعْتَمَ** etti” denir; eğer o vakte girdilerse. Ve misafir **عاتماً** geldi; yani o saatte **مُعْتِماً** olarak.
Bu bâbdan şâz olanlardandır: **العتم**([26]); yabani zeytin. Nâbiga([27]) dedi:
[تَستَنُّ بالضَّرْوِ من بَراقِشَ أو *** هَيلانَ أو ناضرٍ من العتمِ([28]) ]
 (**عتو**) **العين والتاء والحرف المعتل** sahih bir asıldır; büyüklük taslamaya delâlet eder. Halîl ve başkası dedi: **عتَا يَعتُو عتُوَّاً**: büyüklük tasladı. Allah Teâlâ dedi: ﴿وعَتَوْا عُتُوَّاً كَبِيراً﴾ [الفرقان 21]. Ve yine **يعتُو عِتِياً**; o hâlde o **عاتٍ**’tir. Zorba hükümdar **عاتٍ**’tir; ve zorbalara **عُتاة** denir. Dedi:
* والناس يعتُون على المُسلَّطِ *
Ve denir: **تَعَتَّى** falan ve **تعتّت** falanca kadın; eğer itaat etmezse. Accâc dedi:
الحمد لله الذي استقلَّتِ  *** بأمره السّماءُ واطمأنّتِ
* بأمره الأرضُ فما تَعتَّتِ([29]) *
Yani isyan etmedi.
(**عتب**) **العين والتاء والباء** sahih bir asıldır; hepsi, sözden veya başkasından, içinde bir miktar zorluk bulunan işe döner. Ondandır: **العَتَبة**; o, kapının eşiğidir; ancak o, düz ve kolay yerden yüksekliği sebebiyle böyle adlandırıldı. Ve merdivenin **عَتَبات**’ı: **[مَرَاقيها]**; merdivenin her bir basamağı **عتَبة**’dir. Bununla dağlarda bulunan **العتَبات** da benzetilir; bir tanesi **عَتَبة**’dir; ve ayrıca **عَتَب** üzerine de toplanır. Sertleşen ve kabalaşan her şey için bu lafızdan اشتقاق yapılır; onda **عَتَبٌ** denir; eğer ona, onu safiyetten değiştiren bir şey arız olursa. Dedi:
فما في حُسْن طاعتِنا  *** ولا في سَمْعِنا عَتَب([30])
Ve bir kılıcın vasfında dedi:
* مُجرّبَ الوَقعِ غيرَ ذي عَتَبِ([31]) *
Yani darbeye karşı eğrilmeyen ve ondan geri kalmayan.
Ve derler: “Falan, kötü bir **عَتَبةٍ** üzerine yüklendi”; ve “Belâ ve şerden kötü bir **عَتَب**.” Mutelammis dedi:
* يُعْلَى على العَتَب الكريهِ ويُوبَسُ([32]) *
Ve bağlanmış yahut topal aygıra, üç ayak üzerinde yürüyüp sanki sıçrıyormuş gibi yürüdüğünde: **عَتَب عَتَباناً**([33]) denir. Halîl dedi: Bu bir benzetmedir; sanki merdivenin basamakları üzerinde yürür; bir **عَتبة**’den bir **عَتبة**’ye sıçrar. Ve “Bize bir **عَتبةً** **عتِّب** et” denir; yani onu yap.
Bâbdandır; ve o sahih kıyastır: **العَتْب**: gücenme. “Falan üzerine **عَتَبتُ**; **عَتْباً** ve **مَعْتَِبَة**” dersin; yani ona gücendim. Sonra ondan اشتقاق edilir de “Beni **أعتَبَني** etti” denir; yani [üzerinde bulduğum şeyi]([34]) bıraktı ve benim sevincime([35]) döndü; o, kötülükten dönmüş **مُعْتِب**’dir. Şu beyit okundu:
عتبتُ على جُمْلٍ ولستُ بشامتٍ *** بجُملٍ وإن كانت بها النّعلُ زلَّتِ
Ve derler: “Bana **العُتْبَى** verdi”; yani beni **أعتَب** etti. Ve “Senin için **العُتْبَى** vardır”; yani sana **العُتْبَى**’yı verdim. Ve **التعتُّب**; eğer şu ve şu, gücenmeyi([36]) vasfederek konuşurlarsa. Aynı şekilde **المعاتبة**; eğer seni kınar ve senden artırmanı isterse, “Beni **عاتِبْني** et” dersin. Dedi:
إذا ذهب العتابُ فليس حُبٌّ *** ويبقى الحبُّ ما بقي العتابُ([37])
Ve adam için, **يُعتَب** etmeyi talep ederse: “**قد استَعتَب**” denir. Ebû’l-Esved dedi:
فعاتبتُه ثم راجعته  *** عتاباً رقيقاً وقولاً أصيلا
فألفيتُه غيرَ مستعتبٍ  *** ولا ذاكِرَ اللهَِ إلاّ قليلا([38])
Bazıları dedi: “Falanın yanında **عُتْباناً** görmedim”; eğer onun seni **أعتب** ettiğini, fakat bunun için bir açıklık görmediğini kast edersen.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D9%85/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ع ت م
قِرًى عاتِمٌ‏:‏ بطيء وفلانٌ عاتم القِرى‏.‏
قال‏:‏ فلما رأينا أنه عاتم الفرى يخيل ذكرنا ليلة الهضب كردما وجاءهم ضيف عاتم‏:‏ بطيء‏.‏
وقعد فلان قدر عتمة الإبل أي قدر احتباسها في عشائها‏.‏
وعتمت حاجتك وأعتمت واستعتمت فلاناً‏:‏ استبطأته‏.‏
وحملت عليه فما عتمت أن قتلته‏.‏
وغرس سلمان كذا وديّةً ورسول الله يناوله فما عتّمت منها وديّةٌ أي ما أبطأت حتى علقت‏.‏

##### Türkçe

ع ت م
**قِرًى عاتِمٌ**: yavaş; ve falan **عاتم القِرى**’dır.
Dedi: “Onun **عاتم الفرى** (yavaş) olduğunu görünce, hayal ederken, **ليلة الهضب** gecesini hatırladık; **كردما**; ve onlara **ضيف عاتم** geldi”: yavaş.
Ve falan, develerin **عتمة**si miktarınca oturdu; yani onların akşam yemlerinde alıkonulmaları miktarınca.
**وعتمت** حاجetin ve **أعتمت** ve falanı **استعتمت**: onu yavaş buldun (onu yavaş saydın).
Ve onun üzerine yüklendim; onu öldürmemde **ما عتمت** (gecikmedim).
Ve Selman şöyle şöyle bir **وديّة** dikti; Allah’ın Resûlü ona uzatıyordu; ondan bir **وديّة** **ما عتّمت**: yani tutununcaya kadar gecikmedi.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D9%85/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

عَتَم الرجلُ عن الشيء يَعْتِمُ وعَتَّم: كَفَّ عنه بعد المُضِيِّ فيه؛ قال الأَزهري: وأَكثر ما يقال عَتَّم تَعْتِيماً، وقيل: عَتَّم احْتَبَسَ عن فِعْل الشيء يريده. وعتَم عن الشيء يَعْتِمُ وأَعْتَم وعَتَّم: أَبْطأَ، والاسم العَتَمُ: وعَتَم قِراهُ: أَخَّره. وقِرًى عاتِمٌ ومُعَتِّمٌ: بطيءٌ
مُمْسٍ، وقد عَتَم قِرَاه. وأَعْتَمه صاحبُه وعَتَّمه أَي أَخَّره. ويقال: فلانٌ عاتِمُ القِرَى؛ قال الشاعر:
فلما رأيْنا أَنه عاتِمُ القِرَى
بَخِيلٌ، ذَكَرْنا ليلةَ الهَضْمِ كَرْدَما
قال ابن بري: ويقال جاءنا ضَيْفٌ عاتِمٌ إذا جاء ذلك الوقتَ؛ قال الراجز:يَبْني العُلى ويَبْتَني المَكارِما،
أَقْراهُ للضَّيْفِ يؤُوب عاتِمَا
وأَعْتَمْتَ حاجَتك أَي أَخَّرْتَها. وقد عَتَمَتْ حاجتُك، ولغةٌ أُخرى: أَعْتَمَتْ حاجتُك أَي أَبْطأَتْ؛ وأنشد قوله:
مَعاتِيمُ القِرَى، سُرُفٌ إذا ما
أَجَنَّتْ طَخْيَةُ الليلِ البَهِيمِ
وقال الطِّرِمّاحُ يمدح رجلاً:
متى يَعِدْ يُنْجِزْ، ولا يَكْتَبِلْ
منه العَطايا طُولُ إعْتامِها
وأَنشد ثعلب لشاعر يهجو قوماً:
إذا غابَ عنْكُمْ أَسوَدُ العَينِ كُنْتُمُ
كِراماً، وأَنْتمْ، ما أَقامَ، أَلائِمُ
تحَدَّث رُكْبانُ الحَجِيجِ بلُؤْمِكمْ،
ويَقْرِي به الضَّيْفَ اللِّقاحُ العَواتِمُ
يقول: لا تكونون كراماً حتى يَغِيبَ عنكم هذا الجبلُ الذي يقال له أَسْوَدُ العَينِ وهو لا يَغِيبُ أَبداً، وقوله: يقري به الضيفَ اللقاحُ العواتم، معناه أَن أَهل البادية يتَشاغَلون بذكر لُؤْمِكُمْ عن حَلْبِ لِقاحِهم حتى يُمْسُوا، فإذا طَرَقَهم الضيفُ صادفَ الأَلْبانَ بحالها لم تُحْلَبْ فنال حاجَته، فكان لُؤمُكم قِرى الأَضيافِ. قال ابن الأَعرابي: العُتُم يكون فَعالُهم مَدْحاً ويكون ذَمّاً جمعُ عاتِمٍ وعَتُومٍ، فإذا كان مَدْحاً فهو الذي يَقْري ضِيفانَه الليلَ والنهارَ، وإذا كان ذَمّاً فهو الذي لا يَحْلُب لبَنَ إبِله مُمْسِياً حتى ييْأَسَ من الضيف. وحكى ابن بري؛ العَتَمةُ الإبْطاءُ أَيضاً؛ قال عمرو بن الإطْنابة: وجِلاداً إنْ نَشِطْت لهُ
عاجِلاً ليسَتْ له عَتَمه
وحمَل عليه فما عَتَّمَ أَي ما نَكَلَ ولا أَبْطأَ. وضرَبَ فلانٌ فلاناً فما عَتَّم ولا عَتَّبَ ولا كَذَّبَ أَي لم يَتَمَكَّثْ ولم يتَباطأْ في ضرْبه إياه. وفي حديث عمر: نَهى عن الحَريرِ إلا هكذا وهكذا فما عَتَّمْنا أَنه يَعْني الأعْلامَ أَي أَبْطأْنا عن معرفةِ ما عَنى وأَراد؛ قال ابن بري: شاهدُه قولُ الشاعر:
فمَرَّ نَضِيُّ السَّهمِ تحتَ لَبانِه،
وجالَ على وَحْشِِيِّه لم يُعَتِّمِ
قال الجوهري: والعامَّةُ تقولُ ضرَبَهُ فما عَتَّبَ. وفي الحديث في صفة نَخْلٍ: أَنَّ سَلْمانَ غرَس كذا وكذا وَدِيَّةً والنبيُّ، صلى الله عليه وسلم، يُناوِلُه وهو يٍغْرِسُ فما عَتَّمَتْ منها وَدِيَّةٌ أَي ما لَبِثَتْ أَن عَلِقَتْ. وعَتَمَتِ الإبلُ تَعْتِمُ وتَعْتُمُ وأَعْتَمَتْ واسْتَعْتَمَتْ: حُلِبَتْ عِشاءً وهو من الإبْطاء والتَّأَخُّرِ؛ قال أَبو محمد الحَذْلَمِيُّ:
فيها ضَوىً قد رُدَّ من إعْتامِها
والعَتَمَةُ: ثلثُ الليلِ الأولُ بعد غَيْبوبةِ الشَّفَقِ. أَعْتَم الرجلُ: صار في ذلك الوقت. ويقال: أَعْتَمنا من العَتَمَةِ كما يقال أَصْبَحْنا من الصُّبْحِ. وأَعْتَم القومُ وعَتَّمُوا تَعْتِيماً: ساروا في ذلك الوقت، أَو أَوْرَدُوا أو أَصْدَروا، أَو عَمِلوا أَيَّ عَمَلٍ كان، وقيل: العَتَمةُ وقتُ صلاةِ العشاء الأَخيرةِ، سميت بذلك لاسْتِعْتامِ نَعَمِها، وقيل: لِتَأخُّر وقتِها. ابن الأَعرابي: عَتَم الليلُ وأَعْتَم إذا مَرَّ قِطْعةٌ من الليل، وقال: إذا ذَهب النهارُ وجاء الليل فقد جَنَح الليلُ. وفي الحديث: لا يَغْلِبَنَّكُم الأَعرابُ على اسْمِ صَلاتِكم العشاءِ؛ فإن اسْمها في كتاب الله العِشاءُ، وإنما يُعْتَمُ بحِلابِ الإبل؛ قوله: إنما يُعْتَمُ بِحلابِ الإبل، معناه لا تُسَمُّوها صلاةَ العَتَمة فإن الأَعرابَ الذين يَحْلُبُونَ إبلَهم إذا أَعْتَموا أَي دخلوا في وقت العَتَمة سَمَّوْها صلاةَ العَتَمة، وسَمَّاها اللهُ عز وجل في كتابه صلاةَ العشاء، فسَمُّوها كما سَمَّاها اللهُ لا كما سماها الأَعرابُ، فنهاهم عن الاقتداء بهم، ويُستحَبُّ لهم التَّمَسُّكُ بالاسم الناطق به لسانُ الشريعةِ، وقيل: أراد لا يَغُرَّنَّكُمْ فعْلُهم هذا فَتُؤَخِّروا صلاتكم ولكن صَلُّوها إذا حانَ وقْتُها. وعَتَمةُ الليلِ: ظلامُ أَوَّلهِ عند سقوطِ نور الشفقِ. يقال: عَتَم الليلُ يَعْتِمُ. وقد أَعْتَم الناسُ إذا دَخَلوا في وقت العَتَمة، وأَهلُ البادِية يُرِيحون نَعَمَهم بُعَيْدَ المَغْرِب ويُنِيخُونَها في مُراحِها ساعةً يَسْتَفِيقونها، فإذا أَفاقَت وذلك بعد مَرِّ قطعة من الليلِ أَثارُوها وحَلَبوها، وتلك الساعةُ تُسَمَّى عَتَمةً، وسمعتهم يقولون: اسْتَعْتِمُوا نَعَمَكم حتى تُفِيقَ ثم احْتَلِبوها. وفي حديث أَبي ذَرٍّ: واللِّقاحُ قد رُوِّحَتْ وحُلِبتْ عَتَمتُها أَي حُلِبَتْ ما كانت تُحْلَبُ وقتَ العَتَمةِ، وهم يُسَمُّون الحِلاب عَتَمةً باسم الوقت. ويقال: قَعَدَ فلان عندنا قَدْرَ عَتَمة الحَلائبِ أَي احْتَبَس قدر احْتِباسها للإفاقَةِ. وأَصلُ العَتْمِ في كلام العرب المُكْثُ والاحْتِباسُ. قال ابن سيده: والعَتَمةُ بقِيَّةُ اللبنِ تُفيقُ بها النَّعَمُ في تلك الساعةِ. يقال: حَلَبْنا عَتَمةً. وعَتَمةُ الليلُ: ظَلامُه. وقوله: طَيْفٌ أَلَمّْ بذِي سَلَمْ، يَسْرِي عَتَمْ بينَ الخِيَمْ، يجوز أَن يكون على حذف الهاء كقولهم هو أَبو عُذْرِها؛ وقوله:
أَلا ليتَ شِعْرِي هل تَنَظَّرَ خالِدٌ
عِيادِي على الهِجْرانِ أَم هو يائِسُ؟
قد يكون من البُطْءِ أَي يَسْري بطِيئاً، وقد عَتَم الليلُ يَعْتِمُ. وعَتَمَةُ الإبلِ: رُجوعُها من المَرْعى بعدما تُمْسي. وناقةٌ عَتُومٌ: وهي التي لا تَزالُ تَعَشَّى حتى تَذْهَبَ ساعةٌ من الليل ولا تُحْلَبُ إلا بعد ذلك الوقت؛ قال الراعي:
أُدِرُّ النَّسا كيْلا تَدِرَّ عَتُومُها
والعَتُومُ: الناقةُ التي لا تَدِرُّ إلا عَتَمَةً. قال ابن بري: قال ثعلب العَتُومة الناقةُ الغزيرةُ الدَّرّ؛ وأَنشد لعامر بن الطُّفَيْلِ: سُودٌ صَناعِيَةٌ، إذا ما أَوْرَدُوا
صَدَرَتْ عَتُومَتُهمْ، ولَمَّا تُحْلَبِ
صُلْعٌ صَلامعةٌ، كأَنَّ أُنُوفَهُمْ
بَعَرٌ يُنَظِّمهُ الوَلِيدُ بِمَلْعَب
لا يََخْطُبونَ إلى الكرامِ بنَاتِهمْ،
وتَشِيبُ أَيِّمُهُمْ ولما تُخْطَبِ
ويروى:
يُنَظّمُه وَليدٌ يَلْعَبُ
سُودٌ صَناعِيَةٌ: يَصْنعونَ المالَ ويُسَمّنُونَه، والصَّلامِعَةُ: الدِّقاقُ الرُّؤُوس. قال الأزهري: العَتُوم ناقةٌ غَزِيرَةٌ يُؤخَّرُ حِلابُها إلى آخر الليل. وقيل: ما قَمْراءُ أَرْبَع (* قوله
«ما قمراء أربع» كذا في الصحاح والقاموس، والذي في المحكم: ما قمر أربع، بغير مد)؟ فقيل: عَتَمةُ رُبَع أَي قَدْر ما يَحْتَبِسُ في عشَائه؛ قال أَبو زيد الأَنصاري: العرب تَقول للقَمَرِ إذاكان ابن لَيْلَةٍ: عَتَمَةُ سُخَيْلة حَلَّ أَهلُها برُمَيْلة أَي قَدْرُ احْتِباسِ القَمَرِ إذا كان ابن ليلة، ثم غُروبِه قدْر عَتَمةِ سَخْلَةٍ يَرْضَعُ أُمَّه، ثم يَحْتَبِسُ قليلاً، ثم يعودُ لرَضاعِ أُمِّه، وذلك أَن يُفَوِّقَ السِّخْلُ أمَّه فُواقاً بعدَ فُواقٍ يَقْرُبُ ولا يَطولُ، وإذا كان القمرُ ابنَ لَيْلَتَيْن قيل له: حديثُ أَمَتَيْن بكَذِبٍ ومَيْنٍ، وذلك أَن حَدِيثَهما لا يَطولُ لشُغْلِهما بمَهْنَةِ أَهْلِهما، وإذا كان ابنَ ثلاث قيل: حدِيثُ فَتَياتٍ غيرِ مُؤْتَلفاتٍ، وإذا كان ابنَ أَرْبَع قيل: عَتَمةُ رُبَع غير جائع ولا مُرْضَع؛ أَرادوا أَن قدرَ احتباسِ القَمَرِ طالعاً ثم غُروبه قدرُ فُواقِ هذا الرُّبَعِ أَو فُواق أُمِّه. وقال ابن الأَعرابي: عَتَمَةُ
أُمِّ الرُّبَع، وإذا كان ابنَ خَمْسٍ قيل: حديثٌ وأُنْس، ويقال: عَشاءُ خَلفاتٍ قُعْسٍ، وإذا كان ابنَ سِت قيل: سِرْ وبِتْ، وإذا كان ابنَ سَبْع قيل: دُلْجَةُ الضَّبُعُ، وإذا كان ابنَ ثَمان قيل: قَمَرٌ إضْحِيان، وإذا كان ابنَ تِسْع قيل: يُلْقَطُ فيه الجِزْعُ، وإذا كان ابنَ عَشْر قيل له: مُخَنِّقُ الفَجْر؛ وقول الأَعشى:
نُجُومَ الشِّتاء العَاتماتِ الغَوامِضا
يعني بالعاتماتِ التي تُظْلِمُ من الغَبَرة التي في السماء، وذلك في الجَدْب لأن نجومَ الشِّتاء أَشدُّ إضاءةً لنَقاء السماء. وضَيْفٌ عاتِمٌ: مُقِيمٌ. وعَتَّمَ الطائرُ إذا رَفْرَفَ على رَأْسِكَ ولم يَبْعُدْ، وهي بالغين والياء أَعلى. وعَتَم عَتْماً: نَتَفَ؛ عن كراع.
والعُتْم والعُتُم: شجر الزيتون البَرِّي الذي لا يَحْمِلُ شيئاً، وقيل: هو ما يَنْبتُ منه بالجبال. وفي حديث أَبي زَيْدٍ الغَافِقيِّ: الأَسْوِكَةُ ثلاثةٌ أَراكٌ فإن لم يكنْ فَعَتَمٌ
أَو بُطْمٌ؛ العَتَمُ، بالتحريك: الزَّيْتونُ، وقيل: شيء يُشْبِههُ يَنْبُت بالسَّراة؛ وقال ساعدةُ بن جُؤَيَّة الهُذَليُّ:
من فَوْقِه شُعَبٌ قُرٌّ، وأَسْفَلُه
جَيءٌ تَنَطَّقَ بالظَّيَّانِ والعَتَم
وثَمَرُه الزَّغْبَجُ، والجَيْءُ: الماءُ الذي يَخْرُجُ من الدُّور فيجتمع في موضع واحد، ومنه أُخِذَ هذه الْجَيْئَةُ المعروفة؛ وقال أمية: تِلْكُمْ طَرُوقَتُه، واللهُ يَرْفَعها،
فيها العَذاةُ، وفيها يَنْبُتُ العَتَمُ
وقال الجَعْدِيّ:
تَسْتَنُّ بالضِّرْوِ من بَراقِشَ أَوْ
هَيْلانَ، أو ناضِرٍ منَ العُتُم
وقوله:
ارْمِ على قَوْسِكَ ما لم تَنْهَزِمُ،
رَمْيَ المَضَاءِ وجَوادِ بنِ عُتُمْ
يجوز في عُتُمٍ أَن يكون اسم رجل وأَن يكون اسم فرسٍ.

##### Türkçe

**عَتَم** adam bir şeyden **يَعْتِمُ** ve **عَتَّم**: onda ilerledikten sonra ondan el çekti; el-Ezherî dedi ki: en çok **عَتَّم** “**تَعْتِيماً**” denir; ve denildi ki: **عَتَّم** istediği bir şeyi yapmaktan alıkondu. Ve bir şeyden **عَتَم** **يَعْتِمُ** ve **أَعْتَم** ve **عَتَّم**: ağır davrandı; isim **العَتَمُ**’dur. Ve **عَتَم قِراهُ**: onu geciktirdi. Ve **قِرًى عاتِمٌ** ve **مُعَتِّمٌ**: yavaş, akşamlayan; ve gerçekten **عَتَم قِرَاه**. Ve **أَعْتَمه** sahibi ve **عَتَّمه** yani onu geciktirdi. Ve denir: falan kimse **عاتِمُ القِرَى**’dır; şair dedi ki:
فلما رأيْنا أَنه عاتِمُ القِرَى
بَخِيلٌ، ذَكَرْنا ليلةَ الهَضْمِ كَرْدَما

İbn Berrî dedi ki: “Bize **ضَيْفٌ عاتِمٌ** geldi” denir, o vakitte geldiği zaman; râciz dedi ki:
يَبْني العُلى ويَبْتَني المَكارِما،
أَقْراهُ للضَّيْفِ يؤُوب عاتِمَا

Ve **أَعْتَمْتَ حاجَتك** yani onu geciktirdin. Ve gerçekten **عَتَمَتْ حاجتُك**; ve başka bir dil: **أَعْتَمَتْ حاجتُك** yani ağır davrandı; şu sözü okudu:
مَعاتِيمُ القِرَى، سُرُفٌ إذا ما
أَجَنَّتْ طَخْيَةُ الليلِ البَهِيمِ

Ve et-Tırimmâh bir adamı överken dedi ki:
متى يَعِدْ يُنْجِزْ، ولا يَكْتَبِلْ
منه العَطايا طُولُ إعْتامِها

Ve Sa‘leb, bir kavmi hicveden bir şaire okudu:
إذا غابَ عنْكُمْ أَسوَدُ العَينِ كُنْتُمُ
كِراماً، وأَنْتمْ، ما أَقامَ، أَلائِمُ
تحَدَّث رُكْبانُ الحَجِيجِ بلُؤْمِكمْ،
ويَقْرِي به الضَّيْفَ اللِّقاحُ العَواتِمُ

Der ki: Siz, **أَسْوَدُ العَينِ** denilen bu dağ sizden kayboluncaya kadar cömert olmazsınız; o ise asla kaybolmaz. Ve sözü: “**يقري به الضيفَ اللِّقاحُ العَواتِمُ**”; manası: bedevî halk, akşamlayıncaya kadar develerinin sağımından sizin cimriliğinizi anmakla oyalanırlar; misafir onlara geceleyin geldiğinde sütleri olduğu hâl üzere, sağılmamış olarak bulur da ihtiyacını giderir; böylece sizin cimriliğiniz misafirlerin ikramı oldu. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **العُتُم** onların fiili olur; övgü olur ve yergi olur; **عاتِمٍ** ve **عَتُومٍ**’un çoğuludur. Övgü olduğunda, gece ve gündüz misafirlerine ikram eden kimsedir; yergi olduğunda ise, misafirden ümidini kesinceye kadar develerinin sütünü akşamleyin sağmayan kimsedir. İbn Berrî nakletti: **العَتَمةُ** ağır davranmak da demektir; Amr b. el-İtnâbe dedi ki:
وجِلاداً إنْ نَشِطْت لهُ
عاجِلاً ليسَتْ له عَتَمه

Ve onun üzerine yüklendi de **عَتَّمَ** etmedi; yani ne geri durdu ne de ağır davrandı. Ve falan, falanı dövdü de ne **عَتَّم** etti ne **عَتَّب** etti ne de **كَذَّب** etti; yani onu dövmesinde oyalanmadı ve ağırdan almadı. Ömer’in hadisinde: ipekten ancak şöyle ve şöyle diye yasakladı; biz de **عَتَّمْنا** ki onun **الأعْلامَ**ı kastettiğini; yani neyi kastettiğini ve istediğini bilmekten ağır davrandık; İbn Berrî dedi ki: şahidi şairin sözü:
فمَرَّ نَضِيُّ السَّهمِ تحتَ لَبانِه،
وجالَ على وَحْشِِيِّه لم يُعَتِّمِ

el-Cevherî dedi ki: avam “Onu dövdü de **عَتَّبَ** etmedi” der. Hurma ağaçlarının vasfı hakkında hadiste: Selmân şu kadar şu kadar fidan dikti ve Peygamber, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, ona uzatıyordu; o da dikiyordu; onlardan bir fidan bile **عَتَّمَتْ** etmedi; yani tutunması gecikmedi. Ve develer **عَتَمَتِ** **تَعْتِمُ** ve **تَعْتُمُ** ve **أَعْتَمَتْ** ve **اسْتَعْتَمَتْ**: yatsı vaktinde sağıldı; bu, ağır davranma ve gecikmedendir; Ebû Muhammed el-Hazlemî dedi ki:
فيها ضَوىً قد رُدَّ من إعْتامِها

Ve **العَتَمَةُ**: şafağın kaybolmasından sonra gecenin ilk üçte biri. **أَعْتَم** adam: o vakitte oldu. Ve denir: **أَعْتَمنا** **العَتَمَةِ**’den; nasıl ki **أَصْبَحْنا** **الصُّبْحِ**’tan denir. Ve kavim **أَعْتَم** etti ve **عَتَّمُوا تَعْتِيماً**: o vakitte yürüdüler; yahut suya götürdüler yahut sudan döndürdüler; yahut her ne iş olursa bir iş yaptılar. Ve denildi ki: **العَتَمةُ** son yatsı namazının vaktidir; hayvanlarının **اسْتِعْتامِ**ı sebebiyle böyle adlandırıldı; ve denildi ki: vaktinin gecikmesi sebebiyle. İbnü’l-A‘râbî: gece **عَتَم** etti ve **أَعْتَم** etti, geceden bir parça geçtiği zaman; ve dedi ki: gündüz gidip gece geldiğinde gece **جَنَح** etmiştir. Hadiste: “Bedevîler, namazınızın adı olan **العشاءِ** üzerinde size galip gelmesin; çünkü onun adı Allah’ın kitabında **العِشاءُ**’dır; ancak develerin sağımıyla **يُعْتَمُ** olunur.” Sözü: “Ancak develerin sağımıyla **يُعْتَمُ** olunur”; manası: ona **صلاةَ العَتَمة** demeyin; çünkü develerini sağan bedevîler, **أَعْتَموا** yani **العَتَمة** vaktine girdiklerinde ona **صلاةَ العَتَمة** adını verdiler; Allah Teâlâ onu kitabında **صلاةَ العشاء** diye adlandırdı; öyleyse onu Allah’ın adlandırdığı gibi adlandırın, bedevîlerin adlandırdığı gibi değil; böylece onlara uymayı yasakladı; şeriat dilinin söylediği isme tutunmaları onlar için müstehaptır. Ve denildi ki: onların bu fiili sizi aldatmasın da namazınızı geciktirmeyin; fakat vakti geldiğinde kılın demek istedi. Ve **عَتَمةُ الليلِ**: şafağın nurunun düşmesi anında başının karanlığıdır. Denir: gece **عَتَم** eder, **يَعْتِمُ**. Ve insanlar **أَعْتَم** etti; yani **العَتَمة** vaktine girdiler. Bedevî halk, hayvanlarını akşam namazından az sonra dinlenmeye gönderir ve onları ağıllarında bir saat çöktürür; onları kendilerine getirsinler diye; kendilerine geldiklerinde—bu, geceden bir parçanın geçmesinden sonradır—onları kaldırırlar ve sağarlar; o saat **عَتَمةً** diye adlandırılır. Onların “Hayvanlarınızı **اسْتَعْتِمُوا** edin ki kendine gelsin, sonra onları sağın” dediklerini işittim. Ebû Zer’in hadisinde: “Ve süt develeri gerçekten akşam dinlenmesine gönderildi ve **عَتَمتُها** sağıldı”; yani **العَتَمة** vaktinde sağılır olan sağıldı; onlar sağımı, vaktin adıyla **عَتَمةً** diye adlandırırlar. Ve denir: falan, bizde **قَدْرَ عَتَمة الحَلائبِ** kadar oturdu; yani kendine gelmesi için alıkonulması kadar alıkondu. Ve Arapların كلامında **العَتْمِ**’in aslı, bekleme ve alıkonmadır. İbn Sîde dedi ki: **العَتَمةُ**, o saatte hayvanların kendine geldiği sütün artığıdır. Denir: biz bir **عَتَمةً** sağdık. Ve **عَتَمةُ الليلُ**: onun karanlığıdır. Ve sözü: “طَيْفٌ أَلَمّْ بذِي سَلَمْ، يَسْرِي عَتَمْ بينَ الخِيَمْ”; **الهاء**’nın hazfi üzere olabilir; onların “o, onun **أَبو عُذْرِها**’sıdır” demeleri gibi. Ve sözü:
أَلا ليتَ شِعْرِي هل تَنَظَّرَ خالِدٌ
عِيادِي على الهِجْرانِ أَم هو يائِسُ؟

Yavaşlıktan olabilir; yani yavaşça yürür; ve gece **عَتَم** eder, **يَعْتِمُ**. Ve **عَتَمَةُ الإبلِ**: akşamladıktan sonra otlaktan dönüşleridir. Ve **ناقةٌ عَتُومٌ**: o, yatsılayıncaya kadar akşam yemeğini sürdürür; geceden bir saat geçer de ancak o vakitten sonra sağılır; er-Râ‘î dedi ki:
أُدِرُّ النَّسا كيْلا تَدِرَّ عَتُومُها

Ve **العَتُومُ**: ancak **عَتَمَةً** sağan devedir. İbn Berrî dedi ki: Sa‘leb dedi: **العَتُومة** bol sütlü devedir; Âmir b. et-Tufeyl’e ait olarak okudu:
سُودٌ صَناعِيَةٌ، إذا ما أَوْرَدُوا
صَدَرَتْ عَتُومَتُهمْ، ولَمَّا تُحْلَبِ
صُلْعٌ صَلامعةٌ، كأَنَّ أُنُوفَهُمْ
بَعَرٌ يُنَظِّمهُ الوَلِيدُ بِمَلْعَب
لا يََخْطُبونَ إلى الكرامِ بنَاتِهمْ،
وتَشِيبُ أَيِّمُهُمْ ولما تُخْطَبِ

Ve şöyle de rivayet edilir:
يُنَظّمُه وَليدٌ يَلْعَبُ

**سُودٌ صَناعِيَةٌ**: mal yaparlar ve onu semirtirler. Ve **الصَّلامِعَةُ**: ince başlılardır. el-Ezherî dedi ki: **العَتُوم** bol sütlü bir devedir; sağımı gecenin sonuna ertelenir. Ve denildi ki: “**ما قَمْراءُ أَرْبَع** (* sözü: “**ما قمراء أربع**” صحاح ve قاموس’ta böyle; **المحكم**’de ise: “**ما قمر أربع**”, med’siz)?” denildi; “**عَتَمةُ رُبَع**” denildi; yani akşam yemeğinde alıkonduğu kadar. Ebû Zeyd el-Ensârî dedi ki: Araplar, ay bir gecelik olduğunda ona “**عَتَمَةُ سُخَيْلة حَلَّ أَهلُها برُمَيْلة**” der; yani ay bir gecelik olduğunda, ayın alıkonması sonra batması, annesini emen bir oğlağın **عَتَمة**si kadardır; sonra biraz alıkonur, sonra annesini emmeye döner; bu, oğlağın annesini bir **فُواقاً**dan sonra bir **فُواقٍ** daha ile sağdırmasıdır; yakın olur, uzun olmaz. Ay iki gecelik olduğunda ona “**حديثُ أَمَتَيْن بكَذِبٍ ومَيْنٍ**” denir; bu, ikisinin konuşmasının uzun olmamasıdır; ailelerinin hizmetiyle meşgul olmalarından dolayı. Üç gecelik olduğunda: “**حدِيثُ فَتَياتٍ غيرِ مُؤْتَلفاتٍ**” denir. Dört gecelik olduğunda: “**عَتَمةُ رُبَع غير جائع ولا مُرْضَع**” denir; ayın doğarken alıkonmasının sonra batmasının, bu **الرُّبَعِ**ın **فُواقِ**ı yahut annesinin **فُواقِ**ı kadar olduğunu kastettiler. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: “**عَتَمَةُ أُمِّ الرُّبَع**”. Beş gecelik olduğunda: “**حديثٌ وأُنْس**” denir; ve denir: “**عَشاءُ خَلفاتٍ قُعْسٍ**”. Altı gecelik olduğunda: “**سِرْ وبِتْ**” denir. Yedi gecelik olduğunda: “**دُلْجَةُ الضَّبُعُ**” denir. Sekiz gecelik olduğunda: “**قَمَرٌ إضْحِيان**” denir. Dokuz gecelik olduğunda: “**يُلْقَطُ فيه الجِزْعُ**” denir. On gecelik olduğunda ona: “**مُخَنِّقُ الفَجْر**” denir. el-A‘şâ’nın sözü:
نُجُومَ الشِّتاء العَاتماتِ الغَوامِضا

**العَاتماتِ** ile, gökteki tozdan kararanları kasteder; bu, kıtlıkta olur; çünkü kış yıldızları, göğün berraklığından dolayı daha şiddetli aydınlıktır. Ve **ضَيْفٌ عاتِمٌ**: ikamet eden. Ve kuş **عَتَّمَ** etti: başının üzerinde kanat çırptı da uzaklaşmadı; o, **الغين** ve **الياء** ile daha yukarıdır. Ve **عَتَم عَتْماً**: yoldu; Kurâ‘dan.

Ve **العُتْم** ve **العُتُم**: bir şey taşımayan yabani zeytin ağacı; ve denildi ki: dağlarda ondan bitendir. Ebû Zeyd el-Gâfikî’nin hadisinde: “Misvaklar üçtür: **أَراكٌ**; eğer olmazsa **عَتَمٌ** yahut **بُطْمٌ**.” **العَتَمُ**, harekeli olarak: zeytindir; ve denildi ki: ona benzeyen bir şeydir; **السَّراة**’da biter. Sâ‘ide b. Cu’eyye el-Hüzelî dedi ki:
من فَوْقِه شُعَبٌ قُرٌّ، وأَسْفَلُه
جَيءٌ تَنَطَّقَ بالظَّيَّانِ والعَتَم

Ve onun meyvesi **الزَّغْبَجُ**’dur. Ve **الجَيْءُ**: evlerden çıkan su; bir yerde toplanır; ondan bu bilinen **الْجَيْئَةُ** alınmıştır. Ümeyye dedi ki:
تِلْكُمْ طَرُوقَتُه، واللهُ يَرْفَعها،
فيها العَذاةُ، وفيها يَنْبُتُ العَتَمُ

Ve el-Ca‘dî dedi ki:
تَسْتَنُّ بالضِّرْوِ من بَراقِشَ أَوْ
هَيْلانَ، أو ناضِرٍ منَ العُتُم

Ve sözü:
ارْمِ على قَوْسِكَ ما لم تَنْهَزِمُ،
رَمْيَ المَضَاءِ وجَوادِ بنِ عُتُمْ

**عُتُمٍ** hakkında, bir adam adı olması ve bir at adı olması caizdir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D9%85/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ع ت م * * العَتَمَةُ * وقت صلاة العشاء قال الخليل العتمة الثلث الأول من الليل بعد غيبوبة الشفق وقد * عَتَم * الليل من باب ضرب و * عَتَمَتُ ُ * ظلامه و * أعْتَمْنَا * من العتمة كأصبحنا من الصبح و * عَتَّمَ تَعتيماً * سار في ذلك الوقت

##### Türkçe

* ع ت م * * **العَتَمَةُ** * yatsı namazının vakti. Halîl dedi: **العتمة** gecenin ilk üçte biri; şafağın kaybolmasından sonradır. Ve gece **عَتَم** (ضرب bâbından); ve onun karanlığı **عَتَمَتُ**; ve biz **أعْتَمْنَا** ( **العتمة**’den), tıpkı **الصبح**’tan **أصبحنا** gibi. Ve **عَتَّمَ تَعتيماً**: o vakitte yürüdü.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D9%85/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

| | ( عَتَمَ عَنْه يَعْتِم ) عَتْمًا : ( كَفَّ ) عَنْه | ( بَعْدَ المُضِيِّ فِيهِ ، كَعَتَّمَ ) تَعْتِيمًا . قال | الأزهَرِيُّ : وهو الأكثَرُ ، ونَقلَه الجَوْهَرِيُّ | أيضًا . | | ( وأَعْتَمَ ) إِعْتَاماً كَذَلِك ، إذا أَبْطَأَ عنه ، | والاسْمُ العَتَمُ ، مُحَرَّكةً . | | ( أَو ) عَتَمَ : ( احْتَبَسَ عنِ فِعْلِ شَيءٍ | يُرِيدُه ) . | | ( و ) عَتَمَ ( قِراهُ : أَبْطَأَ ) وأَخَّرَهُ ( كَعَتَّمَ ) | تَعْتِيماً ، نَقَلَه الجوهَرِيُّ ، يقال : فُلانٌ عاتِمُ | القِرَى ، ومِنْه قَولُ الشَّاعر : |

| % ( فَلمَّا رَأَينَا أَنَّهُ عاتِمُ القِرَى % | بَخِيلٌ ذَكَرْنا لَيْلَةَ الهَضْم كَرْدَمَا ) % | | ( و ) عَتَم ( اللَّيْلُ : مَرَّ منه قِطْعَةٌ ) يَعْتِم | عَتْمًا ، ( كأَعْتَم فِيهِما ) أي : في القِرَى | واللَّيْلِ ، يُقالُ : أَعتَمَ الرجلُ قِرَى الضَّيْفِ | إذَا أَبطأَ بِهِ ، نَقلَه الجَوْهَرِيُّ . وَأَعْتَمَ اللَّيْلُ ، | نقلَه ابنُ الأَعرابِيِّ . | | ( و ) عَتَم ( الشَّعَرَ ) يَعْتِمه عَتْماً : ( نَتَفَه ) ، | عن كُراعٍ ، ورَواهُ ابنُ الأَعرابِيِّ بالمُثَلَّثة ، | كما سَيَأْتى . | | ( و ) عَتَمَتِ ( الإِبِلُ تَعْتِم وتَعْتُم ) من | حَدَّيْ : ضَرَبَ ، ونَصَر ( وَأَعْتَمَتْ ، | واسْتَعْتَمَتْ ) : إذا ( حُلِبَت عِشَاءً ) ، وهو من | الإِبْطَاءِ والتَّأَخُّرِ ، قال أبو مُحَمَّد الحَذْلَمِيُّ : | % ( * فِيهَا ضَوًى قَدْ رُدَّ مِنْ إعتامِها * % ) % | ( والعَتَمةُ ، مُحَرَّكةً : ثُلُثُ اللَّيْلِ الأَوّلُ بعدَ | غَيْبُوبَةِ الشَّفَقِ ) ، نَقلَه الجَوْهَرِيُّ عَنِ | الخَلِيلِ ، ( أَوْ وَقْتُ صَلاةِ العِشاءِ | الآخِرَةِ ) ، سُمِّيت بِذَلِك لاستِعْتَام نَعَمِها ، | وقِيلَ : لتَأَخُّر وَقْتِها . | | ( و ) قَدْ ( أَعتَمَ ) الرَّجُل ( وَعَتَّم ) | تَعْتِميمًا : ( سَارَ فِيهَا ) بالسِّين ، أو صَارَ | بالصَّاد ( أَوْ أَورَدَ وأَصْدَرَ فيها ) ، وَعَمِل | أَيَّ : عَمَلٍ كَانَ . وفي الصِّحاح : يُقالُ : | أَعْتَمْنَا ، من العَتَمةِ ، كما يُقالُ : أَصْبَحْنَا ، | من الصُّبْح ، وعَتَّمنا تَعْتِيمًا : سِرْنَا في ذَلِك | الوَقْتِ . وفي الحَدِيث : ( ( لا يَغْلِبَنَّكُمُ | الأَعْرابُ على اسْمِ صَلاتِكُم العِشَاءِ ، فَإِنَّ | اسْمَهَا في كِتَابِ اللهِ العِشَاءُ ، وإِنَّمَا يُعْتَمُ | بِحِلابِ الإِبِلِ ) ) أي : لا تُسَمُّوا صَلاةَ | العِشَاءِ العَتَمَةَ ، كَمَا يُسَمِّيهَا الأَعْرَابُ ، | كَانُوا يَحْلِبُونَ إِبِلَهُمْ إِذَا أَعْتَمُوا ، وَلكِنْ | سَمُّوها كَما سَمَّاها اللَّهُ تَعَالى ، وفِيهِ النَّهْيُ | عنْ الاقْتِداء بِهِم فِيما يُخالِفُ السَّنَّةَ ، أو أرادَ | لا يَغُرَنَّكُمْ فِعْلُهُم هَذا ، فَتُؤَخِّرُوا صَلاتَكم ، | ولكِن صَلُّوها إذَا حَانَ وَقْتُها . | | ( و ) العَتَمةُ أَيضًا : ( بَقِيَّةُ اللَّبَنِ تُفِيقُ بِها | النَّعَمُ تِلْكَ السَّاعةَ ) ، نَقَلَهُ الجَوْهَرِيّ وابنُ | سِبيدَه ، يُقَالُ : حَلَبْنَا عَتَمَةً . وفي حَدِيثِ | أبي ذَرٍّ : ( ( واللِّقَاحُ قَدْ رَوِّحَتْ وحُلِبَتْ | عَتْمَتُها ) ) أي : حُلِبَتْ ما كَانَتْ تُحْلَبُ | وَقْتَ العَتَمةِ ، وَهُمْ يُسَمُّونَ الحِلابَ عَتَمَةً | باسْمِ الوَقْتِ . ويُقالُ : قَعَدَ عِنْدَنَا فُلانٌ قَدْرَ |

| عَتَمَةِ الحَلائِبِ ، أي : قَدْرَ احْتِباسِها | للإفَاقَةِ ، وأَصْلُ العَتْمِ في كَلامِ العَرَبِ : | المُكْثُ والاحْتِباسُ . | | ( و ) العَتَمةُ : ( ظُلْمَةُ اللَّيْلِ ) ، وفي | الصِّحَاحِ ظَلامُه ، وقال غَيْرُه : ظَلامُ أَوَّلِهِ | عِنْدَ سُقُوطِ نُورِ الشَّفَقِ . | | قُلْتُ : والعَامَّةُ يُسَكِّنُونَها . | | ( و ) العَتَمَةُ : ( رجُوعُ الإِبِلِ من المَرْعَى | بَعْدَ ما تُمْسِي ) ، نَقَلَهُ ابنُ سِيدَه . | | ( و ) في الصِّحاح : وقيل : ما ( قَمْرَاءُ | أَربعٍ ؟ ) ، فقالَ : ( عَتَمَةُ رُبَعٍ ، أي : قَدْرُ مَا | يَحْتَبِسُ في عَشائِهِ ) . | | قال أبو زَيْدِ الأَنصارِيُ : العَرَبُ | تَقولُ للقَمَرِ إذا كَانَ ابْنَ لَيْلَةٍ : عَتَمَةٌ | سُخَيْلَةٍ ، حَلَّ أَهْلُها برُمَيْلَةٍ ، أي : احْتِبَاسُه | يَقْرُبُ ولا يَطُولُ ، كسَخْلَةٍ تَرْضَعُ أُمَّها ، | ثم تَعُودُ قَرِيبًا للرِّضاع ، وإن كانَ القَمَرُ | ابنَ لَيْلَتَيْن قِيلَ له : حَدِيثُ أَمَتَيْنِ ، بِكَذَبٍ | وَمَيْنٍ ، وذَلِكَ أنَّ حَدِيثَهُمَا لا يَطُولُ ، | لشُغْلِهِما بمَهْنَةِ أَهْلِهِما . وإِذَا كانَ ابنَ | ثَلاث قيلَ : حَديثُ فَتَياتٍ غَيْرِ مُؤْتَلِفَاتٍ . | وإذا كانَ ابنَ أَربَعٍ ، قيلَ : عَتَمَةُ رُبَعٍ ، غير | جَائِعٍ ولا مُرْضَعٍ ، أي : احْتِباسُه قَدْرَ فُواقِ | هَذَا الرُّبَعِ ، أو فُوَاقِ أُمِّهِ ، وقال ابنُ | الأعرابِيّ : عَتَمَةُ أُمِّ الرُّبَعِ . وإذا كَانَ ابنَ | خَمْسٍ قيل : حَدِيثٌ وأُنْسٌ ، ويقال : عَشاءُ | خَلِفَاتٍ قُعْسٍ . وإذَا كانَ ابنَ سِتٍّ قِيل : | سِرْ وبِتْ . وإذَا كانَ ابنَ ثَمانٍ . قيل : قَمرٌ | إِضْحِيانٍ . وإذا كانَ ابنَ تِسْعٍ قيل : يُلْقَطُ فيه | الجِزْعُ . وإذَا كانَ ابنَ عَشْرٍ قيل : مُخَنِّق | الفَجْر . | | ( وَعَتَّم الطَّائِرُ تَعْتِيمًا : رَفْرَفَ على | رَأْسِ الإنْسانِ ولم يُبْعِد ، وهو بالغَيْنِ | واليَاءُ أَعلَى . | | ( و ) يُقالُ : ( حَمَلَ عَلَيه فما عَتَّم ) وما | عَتَّبَ ، أي : ( مَا نَكَص ) وما نَكَلَ ، وما | أَبْطَأَ في ضَرْبِه إيَّاه ، وأَنْشَدَ ابنُ بَرِّيّ : | % ( فَمَرّ نَضِيُّ السَّهْمِ تَحْتَ لَبَانِهِ % | وجالَ على وَحْشِيِّهِ لَمْ يُعَتِّمِ ) % | | وقال الجَوْهَرِيّ : فمَا عَتَّمَ ، أَي : فَمَا |

| احْتَبَسَ في ضَرْبهِ . والعامَّة تقولُ : ضَرَبَهُ | فمَا عَتَّبَ . | | ( ومَا عَتَّمَ أنْ فَعَل ) كذا ، أي : ( مَا لَبِثَ ) ، | وما أَبْطَأَ ، نَقَلَهُ الجَوْهَرِيُّ . وفي حَديثِ | سَلمانَ رضي الله تَعالَى عنه : ( ( فما عَتَّمَتْ | منها وَدِيَّةٌ ) ) أي : ما لَبِثَتْ أَنْ عَلِقَتْ . | | ( والنُّجُومُ العَاتِمَاتُ ) : هي ( الَّتي تُظْلِمُ | من غَبْرَةٍ في الهَواءِ ) ، وذَلِك في الجَدْبِ ؛ | لأَنَّ نُجومَ الشِّتاءِ أشدُّ إِضاءةً لنَقاءِ السَّماءِ ، | وبِهِ فُسِّرَ قَولُ الأعشَى : | % ( * نُجومَ الشِّتاءِ العَاتِمَاتِ الغَوامِصَا * % ) % | ( والعُتْمُ - بالضَّمِّ ، وبِضَمَّتَيْن ) هَكَذا ضُبِطَ | في الصِّحاح مَعًا - ( شجَرُ الزَّيْتُونِ البَرِّيِّ ) ، | زَادَ غَيْرُهُ : الذي لا يَحْمِلُ شَيئًا . وقِيلَ : هو | ما يَنْبُتُ منه في الجِبالِ ، وقالَ الجَعْدِيّ : | % ( تَسْتَنُّ بِالضّرْوِ مِنْ بَرَاقِشَ أَوْ % | هَيْلاَنَ أَوْ نَاضِرٍ من العُتُمِ ) % | | وضَبَطَهُ ابنُ الأَثِير وغُيره بالتَّحريكِ في | شَرْحِ حديثِ أَبي زَيْدٍ الغَافِقِيِّ الأَسْوِكَةَ | ثَلاثَةٌ : أَراكٌ ، فإنْ لَمْ يَكُنْ فَعَتَمٌ أو بُطْمٌ ، | وَفَسَّرَه بالزَّيْتُونِ أو شَجَرٍ يُشْبِههُ يَنْبُت | بالسَّراةِ ، قال ساعِدَةُ بن جُؤَيَّة الهُذَلِيُّ : | % ( مِنْ فَوْقِه شُعَبٌ قُرٌّ وأَسْفَلُهُ % | جَيْءٌ تَنَطَّقُ بِالظَّيَّانِ والعَتَمِ ) % | | قُلتُ : رأَيتُه في شَرْح دِيوَانِ الهُذَلِيِّين | بضَمَّتَيْن هَكَذَا ، كما ضَبَطَه المُصَنِّف ، وَمِثْلُه | قَولُ أُميَّةَ : | % ( تِلْكُمْ طَرُوقَتُهُ والله يَرْفَعُها % | فيها العَذَاةُ وفِيهَا يَنْبُتُ العَتَمُ ) % | | ( والعَيْتُومُ ) ، كَقَيْصُوم : ( الجَمَلُ البَطِيءُ ) | السَّيْرِ . | | ( و ) أَيضًا : ( الرَّجلُ الضَّخْمُ العَظِيمُ ) | الجِسْمِ ، ونقل الجَوْهَرِيُّ ، عن الأصمَعيِّ : | جَمَلٌ عَيْثُومٌ - بالمُثَلَّثَةِ - كما سَيَأْتي ، | وأهمَلَه المُصَنِّف هُناك . | | ( وعُتْمٌ - بالضَّم ) - صَوابُه : بِضَمَّتَيْن - |

| يَجُوزُ أَنْ يَكون ( اسم ) رَجُلٍ ، وأَنْ يكُون | اسم ( فَرَس ) وبِهِما فُسِّر قَولُ الشِّاعِرِ : | % ( * ارْمِ على قَوْسِكَ مَالَمْ تَنْهَزِمْ * % ) % | % ( * رَمْيَ المَضَاءِ وجَوادِ بْنِ عُتُمْ * % ) % | | ( و ) العَتُوم ، ( كَصَبورٍ : النَّاقَةُ ) الّتي ( لا | تُدِرُّ إلاّ عَتَمَةً ) . وقال الأَزْهَرِيُّ : هي نَاقةٌ | غَزِيرَةٌ يُؤَخَّرُ حِلابُها إلى آخِرِ اللّيْلِ ، قال | الرّاعِي : | % ( * أُدِرُّ النَّسا كي لا تَدِرَّ عَتُومُها * ) % | ( وَجَاءَنَا ضَيْفٌ عَاتِمٌ ) أي : ( بَطِيءٌ مُمْسٍ ) | وأَنْشَدَ ابنُ بَرِّيّ للرَاجِزِ : | % ( * يَبْنِي العُلاَ وَيَبْتَنِي المَكَارِمَا * % ) % | % ( * أَقْرَاهُ لِلضَّيْفِ يَؤُوبُ عَاتِمَا * % ) % | ( و ) يقال : ( اسْتَعْتِمُوا نَعَمَكُم حَتّى تُفِيقَ ) ، | أي : ( أَخِّرُوا حَلْبَها حَتَّى يَجْتَمِعَ لَبَنُها ) ؛ | وَذَلِكَ لأنَّهم كانوا يُرِيحُونَ نَعَمَهُمْ بُعَيْدَ | المغرِبِ ، وَيُنِيخُونَهَا في مُراحِها ساعةً | يَسْتَفِيقُونَهَا ، فَإِذَا أَفَاقَتْ - وَذَلِكَ بَعْدَ مَرِّ | قِطْعَةٍ مِنَ اللَّيْلِ - أَثارُوهَا وَحَلَبُوها . | | [ ] وَمِمَّا يُسْتَدرك عليه : | | ضَيْفٌ مُعَتِّمٌ : مُمْسٍ ، وقيل : مُقِيمٌ . | | وكذلك قِرًى مُعَتِّمٌ ، أي : بَطِيءٌ . | وَأَعْتَمَ حاجَتَه : أخَّرها ، وقد عَتَمَتْ . | وَأَعْتَمَتْ : أَبْطَأَتْ ، قال الطِّرِمَّاحُ يَمْدَحُ | رَجُلاً : | % ( مَتَى يَعِدْ يُنْجِزْ ولا يَكْتَبِلْ % | منه العَطَايَا طُولُ إِعْتَامِها ) % | وقال غَيرُه : | % ( مَعَاتِيمُ القِرَى سُرُفٌ إذَا مَا % | أَجَنَّتْ طَخْيَةُ اللَّيْلِ البَهِيمِ ) % | | وأَنْشَدَ ثعْلبُ لِشَاعِرٍ يهْجُو قَوْمًا : | % ( إذَا غابَ عَنْكُمْ أَسْوَدُ العَيْنِ كُنْتُمُ % | كِرامًا وأنْتُمْ مَا أَقامَ ألاَئِمُ ) % | % ( تَحدَّثَ رُكْبانُ الحَجيجِ بِلُؤْمِكُمْ % | وَيَقْرِي بِهِ الضَّيْفَ اللِّقاحُ العَواتِمُ ) % |

| | وهي التي تُؤَخَّرُ في الحَلْبِ ، جمعُ : | عاتمٍ ، وعَتُومٍ . | | والعَتَمة ، مُحَرَّكة : الإِبْطاءُ ، عن ابنِ | بَرِّيّ ، وأنْشَدَ لِعَمْرو بنِ الإِطْنابَةِ : | % ( وَجِلادًا إذَا نَشِطْت لَهُ % | عاجِلاً ليْسَتْ لَهُ عَتَمَهْ ) % | | قُلتُ : ومنه أَيضًا قَولُ الرَّاجِز : | % ( * طَيْفٌ أَلَمَّ بِذِى سَلَمْ * % ) % | % ( * يَسْرِي عَتَمْ بَيْنَ الخِيَمْ * % ) % | وقد حُذِفَتْ هاؤُه ، كَقَوْلِهم : هو أبو | عُذْرِها ، وقد يَكُونُ من البُطْءِ ، أي : يَسْرِي | بَطِيئًا واسْتَعْتَمَه : اسْتَبْطَأه ، نَقلَه | الزَّمَخْشَرِيّ . | | وعَتَم عَتْمًا : دَخَلَ وَقْتَ العَتَمَةِ ، ومنه | قولُه : | % ( * ما زالَ يَسْري مُنْجِدًا حتَّى عَتَمْ * % ) % | والعَتُومَةُ : النَّاقَة الغَزيرَةُ الدَّرِّ ، نقلَه ابنُ | بَرِّيّ ، عن ثعْلَب وأنشدَ لِعامرِ بنِ الطُّفَيْلِ : | % ( سُودٌ صَناعِيّةٌ إذَا مَا أَوْرَدُوا % | صَدَرَتْ عُتُومَتُهُمْ ولَمَّا تُحْلَبِ ) % | | وَعُتَمَةُ ، بِالضَّمِّ : حِصْنٌ مَنِيعٌ بِجِبَالِ | اليَمَنِ . |

##### Türkçe

( **عَتَمَ عَنْه يَعْتِم** ) **عَتْمًا**: (vazgeçti) ondan; (içine girdikten sonra), **كَعَتَّمَ** **تَعْتِيمًا**. **الأزهَرِيُّ** dedi ki: o daha çok olanıdır; **الجَوْهَرِيُّ** de onu nakletti.

( **وأَعْتَمَ** ) **إِعْتَاماً** da yine böyledir; ondan ağır davrandığı zaman. İsim **العَتَمُ**’dur; harekeli olarak.

( Veya ) **عَتَمَ**: (istediği bir şeyi yapmaktan alıkondu).

( Ve ) **عَتَمَ** (ikramı: ağır davrandı) ve onu geciktirdi; **كَعَتَّمَ** **تَعْتِيماً**; onu **الجوهَرِيُّ** nakletti. Denir ki: falan kimse **عاتِمُ القِرَى**’dır. Ondan şairin sözü:

% ( فَلمَّا رَأَينَا أَنَّهُ عاتِمُ القِرَى %
بَخِيلٌ ذَكَرْنا لَيْلَةَ الهَضْم كَرْدَمَا ) %

( Ve ) **عَتَم** (gece: ondan bir parça geçti) **يَعْتِم** **عَتْمًا**; (ikisine de **كأَعْتَم فِيهِما**), yani: ikramda ve gecede. Denir ki: adam misafirin ikramını **أَعتَمَ**; onu ağır yaptığı zaman; **الجَوْهَرِيُّ** onu nakletti. Ve gece **أَعْتَمَ**; onu **ابنُ الأَعرابِيِّ** nakletti.

( Ve ) **عَتَم** (saçı) onu **يَعْتِمه** **عَتْماً**: (yoldu); **كُراعٍ**’dan. **ابنُ الأَعرابِيِّ** onu **بالمُثَلَّثة** ile rivayet etti; ileride geleceği üzere.

( Ve ) develer **عَتَمَتِ** ( **تَعْتِم** ve **تَعْتُم** ) — **حَدَّيْ**’den: **ضَرَبَ** ve **نَصَر** (ve **أَعْتَمَتْ** ve **اسْتَعْتَمَتْ**): (akşamleyin sağıldığı zaman); o, ağırdan alma ve gecikmedendir. **أبو مُحَمَّد الحَذْلَمِيُّ** dedi ki:

% ( * فِيهَا ضَوًى قَدْ رُدَّ مِنْ إعتامِها * % ) %

( Ve **العَتَمةُ**; harekeli olarak: şafağın kaybolmasından sonra gecenin ilk üçte biri )dir; onu **الجَوْهَرِيُّ**, **الخَلِيل**’den nakletti; ( veya yatsı namazının vakti ); ona, hayvanlarının **استِعْتَام**’ı sebebiyle bu ad verilmiştir; ve denildi ki: vaktinin gecikmesi sebebiyle.

( Ve ) adam ( **أَعتَمَ** ) ve ( **عَتَّم** ) **تَعْتِميمًا**: (onda yürüdü) **بالسِّين** ile; yahut **صَارَ** **بالصَّاد** ile; ( veya onda suya götürdü ve geri getirdi ); ve her ne iş olursa olsun bir iş yaptı. **الصِّحاح**’ta: denir ki: **أَعْتَمْنَا**; **العَتَمةِ**’den, denildiği gibi: **أَصْبَحْنَا**; **الصُّبْح**’tan. Ve **عَتَّمنا** **تَعْتِيمًا**: o vakitte yürüdük. Hadiste: ( ( **لا يَغْلِبَنَّكُمُ الأَعْرابُ على اسْمِ صَلاتِكُم العِشَاءِ ، فَإِنَّ اسْمَهَا في كِتَابِ اللهِ العِشَاءُ ، وإِنَّمَا يُعْتَمُ بِحِلابِ الإِبِلِ** ) ) yani: yatsı namazını, bedevilerin onu adlandırdığı gibi, **العَتَمَةَ** diye adlandırmayın; onlar **أَعْتَمُوا** zaman develerini sağıyorlardı; fakat onu, Allah Teâlâ’nın adlandırdığı gibi adlandırın. Ve onda, sünnete aykırı olan şeylerde onlara uymaktan nehiy vardır; yahut muradı: onların bu fiili sizi aldatmasın da namazınızı geciktirmeyesiniz; fakat vakti geldiğinde onu kılın.

( Ve ) **العَتَمةُ** ayrıca: (o saatte hayvanların kendisiyle ayıldığı sütün kalanı)dır; onu **الجَوْهَرِيّ** ve **ابنُ سِبيدَه** nakletti. Denir ki: **حَلَبْنَا عَتَمَةً**. **أبي ذَرٍّ** hadîsinde: ( ( **واللِّقَاحُ قَدْ رَوِّحَتْ وحُلِبَتْ عَتْمَتُها** ) ) yani: **العَتَمةِ** vaktinde sağıldığı şey sağıldı; onlar sağımı, vaktin adıyla **عَتَمَةً** diye adlandırırlar. Ve denir ki: falan kimse yanımızda **قَدْرَ عَتَمَةِ الحَلائِبِ** kadar oturdu; yani: ayılma için onun alıkonma miktarı kadar. Ve Arapların sözünde **العَتْمِ**’in aslı: durma ve alıkonmadır.

( Ve ) **العَتَمةُ**: (gecenin karanlığı)dır; **الصِّحَاح**’ta: onun karanlığı. Başkası dedi ki: şafağın nurunun düşmesi sırasında, onun evvelinin karanlığı.

Dedim ki: avam onu sükûnlu yapar.

( Ve ) **العَتَمَةُ**: (develerin, akşamladıktan sonra otlaktan dönmesi)dir; onu **ابنُ سِيدَه** nakletti.

( Ve ) **الصِّحاح**’ta: ve denildi ki: ( **قَمْرَاءُ أَربعٍ ؟** ) nedir? dedi; o da dedi ki: ( **عَتَمَةُ رُبَعٍ** ), yani: onun akşam yemeğinde alıkonduğu miktar kadar.

**أبو زَيْدِ الأَنصارِيُ** dedi ki: Araplar, ay bir gecelik olduğu zaman ona derler: **عَتَمَةٌ سُخَيْلَةٍ ، حَلَّ أَهْلُها برُمَيْلَةٍ**; yani: onun alıkonması yaklaşır ve uzamaz; annesini emen bir oğlak gibi; sonra emmeye yakın zamanda döner. Ay iki gecelik olursa ona denilir: **حَدِيثُ أَمَتَيْنِ ، بِكَذَبٍ وَمَيْنٍ**; bu, ikisinin konuşmasının uzamaması sebebiyledir; ailelerinin iş hizmetiyle meşgul olmalarından dolayı. Üç gecelik olursa denilir: **حَديثُ فَتَياتٍ غَيْرِ مُؤْتَلِفَاتٍ**. Dört gecelik olursa denilir: **عَتَمَةُ رُبَعٍ**; ne aç ne de emzirilen; yani: onun alıkonması, bu **الرُّبَعِ**’ın **فُواقِ**’ı kadar; yahut annesinin **فُوَاقِ**’ı kadar. **ابنُ الأعرابِيّ** dedi ki: **عَتَمَةُ أُمِّ الرُّبَعِ**. Beş gecelik olursa denilir: **حَدِيثٌ وأُنْسٌ**; ve denilir: **عَشاءُ خَلِفَاتٍ قُعْسٍ**. Altı gecelik olursa denilir: **سِرْ وبِتْ**. Sekiz gecelik olursa denilir: **قَمرٌ إِضْحِيانٍ**. Dokuz gecelik olursa denilir: onda **الجِزْعُ** toplanır. On gecelik olursa denilir: **مُخَنِّق الفَجْر**.

( Ve ) **وَعَتَّم الطَّائِرُ تَعْتِيمًا**: insanın başı üzerinde kanat çırptı ve uzaklaşmadı; o **بالغَيْنِ** iledir; ve **اليَاءُ** daha üstündür.

( Ve ) denir ki: ( **حَمَلَ عَلَيه فما عَتَّم** ) ve **ما عَتَّبَ**; yani: (geri çekilmedi) ve korkup kaçınmadı; ve onu vurmakta ağır davranmadı. **ابنُ بَرِّيّ** inşad etti:

% ( فَمَرّ نَضِيُّ السَّهْمِ تَحْتَ لَبَانِهِ %
وجالَ على وَحْشِيِّهِ لَمْ يُعَتِّمِ ) %

Ve **الجَوْهَرِيّ** dedi ki: **فمَا عَتَّمَ**; yani: artık …

**احْتَبَسَ** onun vurmasında (darbında) alıkonuldu. Avam ise: “Ona vurdu” der; artık **عَتَّبَ** etmedi.

(**ومَا عَتَّمَ أنْ فَعَل**) şöyle-böyle; yani: (**مَا لَبِثَ**), ve gecikmedi; bunu Cevherî nakletti. Selmân (Allah Teâlâ ondan razı olsun) hadîsinde: ((artık ondan bir **وَدِيَّةٌ** **عَتَّمَتْ** etmedi)) yani: ilişip takılmaya (**عَلِقَتْ**) gecikmedi.

(**والنُّجُومُ العَاتِمَاتُ**): (**الَّتي تُظْلِمُ من غَبْرَةٍ في الهَواءِ**) olanlardır; bu da kıtlıkta olur; çünkü kış yıldızları, göğün berraklığından dolayı daha şiddetli aydınlıktadır; bununla A‘şâ’nın sözü tefsir edilmiştir:
% ( * نُجومَ الشِّتاءِ العَاتِمَاتِ الغَوامِصَا * % ) %

(**والعُتْمُ** - ötre ile ve iki ötre ile) böylece Sıhâh’ta ikisi birlikte ضبط edilmiştir - (**شجَرُ الزَّيْتُونِ البَرِّيِّ**), başkası şunu ekledi: hiçbir şey taşımayan (meyve vermeyen) olan. Ve denildi ki: o, dağlarda ondan biten şeydir. Ca‘dî dedi ki:
% ( تَسْتَنُّ بِالضّرْوِ مِنْ بَرَاقِشَ أَوْ %
هَيْلاَنَ أَوْ نَاضِرٍ من العُتُمِ ) %

İbnü’l-Esîr ve başkası, Ebû Zeyd el-Gâfikî hadîsinin şerhinde **الأَسْوِكَةَ** (misvaklar) kelimesini harekeleme ile ضبط etti: üçtür: **أَراكٌ**; eğer olmazsa **عَتَمٌ** veya **بُطْمٌ**; onu zeytinle veya ona benzeyen, **السَّراةِ**’de biten bir ağaçla açıkladı. Sâ‘ide b. Cüeyye el-Hüzelî dedi ki:
% ( مِنْ فَوْقِه شُعَبٌ قُرٌّ وأَسْفَلُهُ %
جَيْءٌ تَنَطَّقُ بِالظَّيَّانِ والعَتَمِ ) %

Dedim ki: onu Hüzelîler divanının şerhinde iki ötre ile böyle gördüm; musannifin ضبط ettiği gibi. Bunun benzeri Ümeyye’nin sözü:
% ( تِلْكُمْ طَرُوقَتُهُ والله يَرْفَعُها %
فيها العَذَاةُ وفِيهَا يَنْبُتُ العَتَمُ ) %

(**والعَيْتُومُ**), **قَيْصُوم** gibi: (**الجَمَلُ البَطِيءُ**) yürüyüşte.

Ve ayrıca: (**الرَّجلُ الضَّخْمُ العَظِيمُ**) cisimce; Cevherî nakletti; Asma‘î’den: **جَمَلٌ عَيْثُومٌ** - **المُثَلَّثَةِ** ile - ileride geleceği üzere; musannif onu orada ihmal etti.

(**وعُتْمٌ** - ötre ile) - doğrusu: iki ötre iledir -

Bir erkeğin (**اسم**)i olması caizdir; ve bir (**فَرَس**)ın adı olması da; şairin sözü bununla ikisiyle de tefsir edilmiştir:
% ( * ارْمِ على قَوْسِكَ مَالَمْ تَنْهَزِمْ * % ) %
% ( * رَمْيَ المَضَاءِ وجَوادِ بْنِ عُتُمْ * % ) %

Ve **العَتُوم**: **صَبورٍ** gibi: (**النَّاقَةُ**) ki (**لا تُدِرُّ إلاّ عَتَمَةً**). Ezherî dedi ki: o, sütü bol bir dişi devedir; sağımı gecenin sonuna ertelenir. Râ‘î dedi ki:
% ( * أُدِرُّ النَّسا كي لا تَدِرَّ عَتُومُها * ) %

(**وَجَاءَنَا ضَيْفٌ عَاتِمٌ**) yani: (**بَطِيءٌ مُمْسٍ**). İbn Berrî, recez söyleyen için şu beyti rivayet etti:
% ( * يَبْنِي العُلاَ وَيَبْتَنِي المَكَارِمَا * % ) %
% ( * أَقْرَاهُ لِلضَّيْفِ يَؤُوبُ عَاتِمَا * % ) %

Ve denir: (**اسْتَعْتِمُوا نَعَمَكُم حَتّى تُفِيقَ**), yani: (**أَخِّرُوا حَلْبَها حَتَّى يَجْتَمِعَ لَبَنُها**); bu, çünkü onlar hayvanlarını akşamdan biraz sonra dinlendirirlerdi; onları ağıllarında bir saat çöktürürlerdi; onları ayıltırlar; artık ayıldığında - ve bu, geceden bir parçanın geçmesinden sonradır - onları kaldırırlar ve sağarlardı.

[ ] Üzerine istidrâk edilenlerdendir:

**ضَيْفٌ مُعَتِّمٌ**: akşamlayan; ve denildi ki: ikamet eden.

Aynı şekilde **قِرًى مُعَتِّمٌ**, yani: yavaş. Ve **أَعْتَمَ حاجَتَه**: onu erteledi; ve **عَتَمَتْ**. Ve **أَعْتَمَتْ**: gecikti. Tırimmâh bir adamı överken dedi ki:
% ( مَتَى يَعِدْ يُنْجِزْ ولا يَكْتَبِلْ %
منه العَطَايَا طُولُ إِعْتَامِها ) %

Ve başkası dedi ki:
% ( مَعَاتِيمُ القِرَى سُرُفٌ إذَا مَا %
أَجَنَّتْ طَخْيَةُ اللَّيْلِ البَهِيمِ ) %

Sa‘leb, bir kavmi hicveden bir şair için rivayet etti:
% ( إذَا غابَ عَنْكُمْ أَسْوَدُ العَيْنِ كُنْتُمُ %
كِرامًا وأنْتُمْ مَا أَقامَ ألاَئِمُ ) %
% ( تَحدَّثَ رُكْبانُ الحَجيجِ بِلُؤْمِكُمْ %
وَيَقْرِي بِهِ الضَّيْفَ اللِّقاحُ العَواتِمُ ) %

Ve o, sağımda geciktirilenlerdir; **عاتمٍ** ve **عَتُومٍ**’un cem‘idir.

Ve **العَتَمة**; harekeli: yavaşlama; İbn Berrî’den. Ve Amr b. el-İtnâbe için rivayet etti:
% ( وَجِلادًا إذَا نَشِطْت لَهُ %
عاجِلاً ليْسَتْ لَهُ عَتَمَهْ ) %

Dedim ki: ondan ayrıca recez söyleyenin sözü:
% ( * طَيْفٌ أَلَمَّ بِذِى سَلَمْ * % ) %
% ( * يَسْرِي عَتَمْ بَيْنَ الخِيَمْ * % ) %
Onun **هاء**’sı hazfedilmiştir; onların “o, onun **عُذْرِها**’sının babasıdır” demeleri gibi. Ve yavaşlıktan olabilir; yani: yavaşça yürür. Ve **اسْتَعْتَمَه**: onu yavaş buldu; Zemahşerî nakletti.

Ve **عَتَم عَتْمًا**: **العَتَمَةِ** vakti girdi; ondan onun sözü:
% ( * ما زالَ يَسْري مُنْجِدًا حتَّى عَتَمْ * % ) %

Ve **العَتُومَةُ**: sütü bol olan dişi deve; İbn Berrî nakletti; Sa‘leb’den. Ve Âmir b. et-Tufeyl için rivayet etti:
% ( سُودٌ صَناعِيّةٌ إذَا مَا أَوْرَدُوا %
صَدَرَتْ عُتُومَتُهُمْ ولَمَّا تُحْلَبِ ) %

Ve **عُتَمَةُ**, ötre ile: Yemen dağlarında sağlam bir kale.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D9%85/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

1 عَتڤمَ The primary signification of the inf. n. عَتْمٌ in the [genuine] language of the Arabs is that of Tarrying [or delaying]: and of withholding, or restricting, or limiting, oneself. (TA.) See 2, in three places. [Hence,] one says, غَرَسْتُ الوَدِىَّ فَمَا عَتَمَ مِنْهَا شَىْءٌ i. e. [I planted the shoots of palm-trees,] and not any of them was slow or tardy [in its growth]. (S.) And عَتَمَتْ حَاجَتُهُ The object of his want was, or became, slow or tardy [of accomplishment]; as also ↓ أَعْتَمَتْ. (TA.) ― -b2- عَتَمَ اللَّيْلُ, (S, K,) aor. عَتِمَ , (S, TA,) inf. n. عَتْمٌ, (TA,) The night was, or became, dark, in the period termed عَتَمَة: (S:) or a portion of the night passed; as also ↓ اعتم: (K:) the latter mentioned by IAar. (TA.) ― -b3- And عَتَمَتِ الاـِبِلُ, aor. عَتِمَ and عَتُمَ , The camels were milked at nightfall [i. e. at the commencement of the عَتَمَة]; as also ↓ أَعْتَمَت and ↓ استعتمت. (K.) ― -b4- See also 4.

تَعْتِيمٌ
2 تَعْتِيمٌ ذ and ↓ عَتْمٌ signify The being slow, or tardy. (S.) You say, عتّم قِرَاهُ and ↓ عَتَمَ His entertainment for his guest, or guests, was, or became, slow, or tardy; syn. أَبْطَأَ [not أَبْطَأَ بِهِ]: (S, K:) and he delayed it: (TA: [but this, though virtually a correct rendering, is app. not so literally:]) and ↓ اعتم likewise has the former meaning: (K:) or قِرَى الضَيْفِ ↓ اعتم signifies he delayed the entertainment of the guest. (S.) And مَا عَتَّمَ أَنْ فَعَلَ كَذَا He delayed not, or was not slow, to do, or in doing, such a thing. (S, K. *) And حَاجَتَهُ ↓ اعتم He delayed [the accomplishment of] the object of his want. (TA.) ― -b2- And عتّم عَنْهُ He refrained, forbore, abstained, or desisted, from it, (S, K,) namely, an affair, (S,) after having made progress therein; as also ↓ اعتم; and ↓ عَتَمَ, aor. عَتِمَ , (K, TA,) inf. n. عَتْمٌ: (TA:) or this last signifies he withheld himself from doing it, meaning, a thing that he desired: (K:) and ↓ اعتم signifies he delayed to do it. (TA.) And [hence] one says, ضَرَبَهُ فَمَا عَتَّمَ, (S,) and حَمَلَ عَلَيْهِ فَمَ عَتَّمَ, (S, K,) i. e. [He beat him, and he attacked him,] and did not withhold, or restrict, or limit, himself, in beating him, [and in attacking him,] (S,) or and did not recede, or draw back, or desist: (K, TA:) the vulgar say, ضَرَبَهُ فَمَا عَتَّبَ. (S.) ― -b3- See also 4.

4 أَعْتَمَ see 2, in five places: and see also 1, in three places. ― -b2- اعتم (S, Msb) from العَتَمَةُ (S) is like أَصْبَحَ from الصُّبْحُ; (S, Msb; *) i. e. it signifies He entered upon the period termed عَتَمَة; (Msb;) as also ↓ عَتَمَ, inf. n. ↓ عَتْمٌ: (TA:) or he journeyed in that period; (K, TA;) and so ↓ عتّم: (S, K, TA:) or both signify he became in the period: (TA:) or he brought [his camels] to the watering-place and [in the CK “ or ”] he brought [them] back therefrom in that period; (K, TA;) and did any kind of work or action [therein]. (TA.)

8 اـِعْتَتَمَ [اِعْتَتَمَتِ الاـِبِلُ, accord. to Golius, (whom Freytag has followed in this instance,) signifies the same as اِسْتَعْتَمَت, as on the authority of the K, in which I do not find it. He probably found the former verb thus written erroneously for أَعْتَمَت in this sense, which he has not mentioned.]

استعتمهُ
10 استعتمهُ ذ He deemed him, or reckoned him, slow, or tardy. (Z, TA.) ― -b2- اِسْتَعْتِمُوا نَعَمَكُمْ حَتَّى تُفِيقَ means Delay ye the milking of your camels, or cattle, until the milk shall have collected: (K, TA:) for they used to bring back their camels a little after sunset to their nightly resting-place, and make them to lie down there a while, until, when their milk had collected, after a portion of the night had passed, they roused them and milked them. (TA.) -A2- استعتمت الاـِبِلُ: see 1.

عُتْمٌ
عُتْمٌ ذ and ↓ عُتُمٌ (S, K, but only the former in some copies of the S,) The wild olive-tree: (S, K, TA:) or such as does not bear anything: or such as grows in the mountains: written by IAth ↓ عَتَمٌ, and expl. by him as the olive-tree: or a species of tree resembling it, growing in the Sarلh (السَّرَاة). (TA.)

عَتَمٌ
عَتَمٌ ذ : see عَتَمَةٌ, first sentence: -A2- and see also عُتْمٌ.

عُتُمٌ
عُتُمٌ ذ : see عُتْمٌ.

عَتَمَةٌ
عَتَمَةٌ ذ Slowness, or tardiness: (IB, TA:) hence the saying of a rلjiz,
بِذِى سَلَمْ
طَيْفٌ أَلَمْ
بَيْنَ الخَيَمْ
↓ يَسْرِى عَتَمْ
meaning يَسْرِى بَطِيْئًا, [i. e. A phantom visited (أَلَمْ being for أَلَمَّ) in Dhoo-Selem, journeying by night slowly amid the tents,] the ة of عَتَمَة [i. e. عَتَمَةً] being elided. (TA. [But عَتَمٌ is also mentioned in the TA, in the beginning of this art., not as being originally عَتَمَةٌ, but simply as a subst. in the sense expl. above.]) -A2- [Also, in its most usual sense,] The first third of the night, after the disappearance of the شَفَق [or redness that is seen in the sky after sunset]; (Kh, S, Msb, K;) the first part of the night, after the setting of the light of the شَفَق: (Msb:) or the time of the prayer of nightfall: (S, K:) but the calling of that prayer the prayer of the عَتَمَة, as the Arabs of the desert called it, instead of calling it the prayer of the عِشَآء, is said to be forbidden in a trad. (TA.) ― -b2- عَتَمَةُ رُبَعٍ [The عتمة of a young camel brought forth in the رَبِيع, which is the beginning of the breeding-time], (S, K,) meaning the space during which it (i. e. the رُبَع) is confined at its evening-feed, (K,) is applied to the moonlight of the night when the moon is four nights old. (S, K.) AZ says, The Arabs say in relation to the moon when it is one night old, عَتَمَةُ سُخَيْلَةٍ حَلَّ أَهْلُهَا بِرُمَيْلَةٍ [The عتمة of a little lamb or kid, the owners of which have alighted in a small tract of sand]; meaning that it does not long continue; like the lamb, or kid, that sucks its mother and soon returns to the sucking: and when it is two nights old, حَدِيثُ أَمَتَيْنِ بِكَذِبٍ وَمَيْنٍ [The discourse of two female slaves, with lying and falsehood]; because their discourse is not long, by reason of their being busied with the serving of their owners: and when it is three nights old, حَدِيثُ فَتَيَاتٍ غَيْرِ مُؤْتَلِفَاتٍ [The discourse of young women not united by affection]: and when it is four nights old, عَتَمَةُ رُبَعٍ غَيْرِ جَائِعٍ وَلَا مُرْضَعٍ [The عتمة of a ربع (expl. above) not hungry nor suckled]; meaning that it is limited to the space of the فُوَاق [or time between two suckings] of this ربع or of the فواق [or time between two milkings] of its mother; or, as IAar says, عَتَمَةُ أُمِّ الرُّبَعِ [The عتمة of the mother of the ربع]: and when it is five nights old, حَدِيثٌ وَأُنْسٌ وَبَقَآءُ عَشَآءِ خَلِفَاتٍ قُعْسٍ [Discourse and sociableness, and the continuance of the evening-feed of pregnant camels having their heads and necks inclining towards their backs: see also art. قعس]: and when it is six nights old, يَسْرٌ وَبَتٌّ [app. A twisting and a grinding by a turning towards the left and from the left; as though meaning that it is a time fit for active employment]: and when it is seven nights old, دُلْجَةُ الضَّبُعِ [The night-journeying of the hyena]: and when it is eight nights old, قَمَرٌ اـِضْحِيَانٌ [A bright moon]: and when it is nine nights old, يُلْقَطُ فِيهِ الجَزْعُ [The onyx is picked up in it, being distinguishable by the light of the moon]: and when it is ten nights old, مُخَنِّقُ الفَجْرِ [lit. The choker of the dawn; as though its light were about to overtake, and grapple with, that of daybreak]. (TA.) [It should be observed that every one of these ten sayings is fancifully framed so as to rhyme, perfectly or imperfectly, with words preceding it: the first being preceded by اِبْنُ لَيْلَةٍ; the second, by اِبْنُ لَيْلَتَيْنِ; the third, by اِبْنُ ثَلَاثٍ; the fourth, by اِبْنُ أَرْبَعٍ; and so on.] ― -b3- عَتَمَةٌ signifies also The darkness of the night: (S, K, TA:) or the darkness of the first part of the night, [after nightfall, i. e.] after the setting of the light of the شَفَق [or redness that is seen in the sky after sunset]: and the vulgar [sometimes] pronounce it عَتْمَة. (TA.) ― -b4- And The remains of the milk that has collected in the udders of the camels, or of the camels and other cattle, at the period thus termed. (S, ISd, K.) One says, حَلَبْنَا عَتَمَةً [We milked some remains of what had collected in the udders &c.]. (S, TA.) And حُلِبَتْ عَتَمَتُهَا The milk that was obtained from them at the period termed the عَتَمَة was drawn. (TA, from the trad. of Aboo-Dharr.) And قَعَدَ عِنْدَنَا فُلَانٌ قَدْرَ عَتَمَةِ الحَلَائِبِ i. e. [Such a one sat with us, or at our abode,] as long as the space during which the milch camels are confined for the purpose of the collecting of the milk in their udders. (TA.) ― -b5- And The return of the camels from the place of pasturing after their entering upon evening. (ISd, K.)

عَتُومٌ
عَتُومٌ ذ A she-camel that does not yield her milk copiously except in the period termed عَتَمَة: (S, K:) or a she-camel abounding in milk, the milking of which is deferred to the latter, or last, part of the night: thus accord. to Az: and that is retarded in the milking; as also ↓ عَاتِمٌ; pl. عَوَاتِمُ: and عَتُومَةٌ, as mentioned by IB, on the authority of Th, a she-camel that yields a copious supply of milk. (TA.)

عَاتِمٌ
عَاتِمٌ ذ Tardy, or late; entering upon, or coming in, the evening; applied to a guest; (S, K;) and to the entertainment for a guest, or guests: (S:) and ↓ مُعْتِمٌ, applied to a guest, signifies [the same, or] entering upon, or coming in, the evening; or, as some say, remaining, staying, dwelling, or abiding. (TA.) And one says, فُلَانٌ عَاتِمُ القِرَى Such a one is slow, or tardy, in respect of the entertainment for the guest, or guest: (TA:) and in like manner, [but in (??) sive sense,] القِرَى ↓ مِعْتَامُ. (Har p. 579.) See also عَتُومٌ. ― -b2- النُّجُومُ العَاتِمَاتُ means The stars that are dark by reason of a dusty hue in the air: (K:) such is the case in drought; for the stars of winter are more bright because of the clearness of the sky: but El-Aashà applies it to the stars of winter. (TA.)

عَيْتُومٌ
عَيْتُومٌ ذ A camel slow in journeying. (K, * TA.) And A man bulky, big-bodied: (K, * TA:) but J mentions, on the authority of As, جَمَلٌ عَيْثُومٌ, [as meaning a great camel,] with ث. (TA.)

مُعْتِمٌ
مُعْتِمٌ ذ : see عَاتِمٌ.

مِعْتَامٌ
مِعْتَامٌ ذ : see عَاتِمٌ.

##### Türkçe

1 **عَتڤمَ** Mastar ismi **عَتْمٌ**’ün Arapların [sahih] dilindeki aslî delâleti, oyalanma [yahut gecikme] ve kişinin kendini tutması, yahut kendini kısıtlaması, yahut kendini sınırlamasıdır. (TA.) 2’ye, üç yerde, bak. [Bundan dolayı,] şöyle denir: غَرَسْتُ الوَدِىَّ فَمَا **عَتَمَ** مِنْهَا شَىْءٌ yani [hurma fidanlarını diktim] ve onlardan hiçbir şey [büyümesinde] ağır davranmadı yahut gecikmedi. (S.) Ve **عَتَمَتْ حَاجَتُهُ** Onun ihtiyacının maksudu yavaşladı yahut gecikti [yerine gelmede]; bunun gibi ↓ **أَعْتَمَتْ**. (TA.) ― -b2- **عَتَمَ اللَّيْلُ**, (S, K,) muzârîsi **عَتِمَ**, (S, TA,) mastar ismi **عَتْمٌ**, (TA,) Gece, **عَتَمَة** diye adlandırılan vakitte karanlık oldu yahut karanlıklaştı: (S:) yahut gecenin bir kısmı geçti; bunun gibi ↓ **اعتم**: (K:) bunu IAar zikretmiştir. (TA.) ― -b3- Ve **عَتَمَتِ الاـِبِلُ**, muzârîsi **عَتِمَ** ve **عَتُمَ**, Develer akşam karanlığında [yani **عَتَمَة**’nin başlangıcında] sağıldı; bunun gibi ↓ **أَعْتَمَت** ve ↓ **استعتمت**. (K.) ― -b4- 4’e de bak.

**تَعْتِيمٌ**
2 **تَعْتِيمٌ** ذ ve ↓ **عَتْمٌ** yavaş olmayı yahut gecikmeyi ifade eder. (S.) Şöyle dersin: عتّم قِرَاهُ ve ↓ **عَتَمَ** Misafirine yahut misafirlerine ikramı yavaş oldu yahut gecikti; eş anlamlısı **أَبْطَأَ** [**أَبْطَأَ بِهِ** değil]: (S, K:) ve onu geciktirdi: (TA: [fakat bu, gerçekte doğru bir karşılık olmakla beraber, görünüşe göre bu kadar lafzî değildir:]) ve ↓ **اعتم** de aynı şekilde birinci mânaya gelir: (K:) yahut قِرَى الضَيْفِ ↓ **اعتم** misafirin ikramını geciktirdi demektir. (S.) Ve **مَا عَتَّمَ أَنْ فَعَلَ كَذَا** Böyle bir şeyi yapmada gecikmedi yahut ağır davranmadı. (S, K. *) Ve حَاجَتَهُ ↓ **اعتم** Onun ihtiyacının maksudunu [yerine getirmeyi] geciktirdi. (TA.) ― -b2- Ve عتّم عَنْهُ Ondan geri durdu, sakındı, kaçındı yahut vazgeçti, (S, K,) yani bir işten, (S,) onda ilerleme kaydettikten sonra; bunun gibi ↓ **اعتم**; ve ↓ **عَتَمَ**, muzârîsi **عَتِمَ**, (K, TA,) mastar ismi **عَتْمٌ**: (TA:) yahut bu sonuncusu, onu yapmaktan kendini tuttu demektir; murad, arzuladığı bir şeydir: (K:) ve ↓ **اعتم** onu yapmayı geciktirdi demektir. (TA.) Ve [bundan dolayı] şöyle denir: ضَرَبَهُ فَمَا عَتَّمَ, (S,) ve حَمَلَ عَلَيْهِ فَمَ عَتَّمَ, (S, K,) yani [onu dövdü ve ona saldırdı] ve onu dövmede [ve ona saldırmada] kendini tutmadı, yahut kendini kısıtlamadı, yahut kendini sınırlamadı, (S,) yahut geri çekilmedi, yahut gerilemedi, yahut vazgeçmedi: (K, TA:) avam şöyle der: ضَرَبَهُ فَمَا عَتَّبَ. (S.) ― -b3- 4’e de bak.

4 **أَعْتَمَ**: 2’ye, beş yerde, bak; ve 1’e de, üç yerde, bak. ― -b2- **اعتم** (S, Msb) **العَتَمَةُ**’den (S) **أَصْبَحَ**’ın **الصُّبْحُ**’tan olması gibidir; (S, Msb; *) yani **عَتَمَة** diye adlandırılan vakte girdi demektir; (Msb;) bunun gibi ↓ **عَتَمَ**, mastar ismi ↓ **عَتْمٌ**: (TA:) yahut o vakitte yolculuk etti; (K, TA;) ve aynı şekilde ↓ عتّم: (S, K, TA:) yahut ikisi de o vakitte oldu demektir: (TA:) yahut [develerini] su yerine götürdü ve [CK’de “yahut”] o vakitte oradan [onları] geri getirdi; (K, TA;) ve orada her nevi iş yahut fiil yaptı. (TA.)

8 **اـِعْتَتَمَ** [Golius’a göre **اِعْتَتَمَتِ الاـِبِلُ**, (Freytag bu hususta onu takip etmiştir,) K’nin otoritesine dayanarak, onda bulmadığım şekilde, **اِسْتَعْتَمَت** ile aynı mânaya gelir. Muhtemelen bu mânada zikretmediği **أَعْتَمَت** yerine, yanlışlıkla böyle yazılmış olan fiili bulmuştur.]

**استعتمهُ**
10 **استعتمهُ** ذ Onu yavaş yahut gecikici saydı yahut öyle hesap etti. (Z, TA.) ― -b2- **اِسْتَعْتِمُوا نَعَمَكُمْ حَتَّى تُفِيقَ** Develerinizin yahut sığırlarınızın sağımını, süt toplanıncaya kadar geciktirin demektir: (K, TA:) çünkü onlar develerini güneş battıktan biraz sonra geceleyin yatacakları yere geri getirirler ve onları orada bir müddet yatırırlardı; ta ki gecenin bir kısmı geçip sütleri toplanınca, onları kaldırır ve sağarlardı. (TA.) -A2- **استعتمت الاـِبِلُ**: 1’e bak.

**عُتْمٌ**
**عُتْمٌ** ذ ve ↓ **عُتُمٌ** (S, K, fakat S’nin bazı nüshalarında yalnız birincisi,) Yabani zeytin ağacı: (S, K, TA:) yahut hiçbir şey vermeyen tür: yahut dağlarda biten tür: IAth tarafından ↓ **عَتَمٌ** diye yazılmış ve onun tarafından zeytin ağacı olarak açıklanmıştır: yahut **السَّرَاة**’de yetişen, ona benzeyen bir ağaç türü. (TA.)

**عَتَمٌ**
**عَتَمٌ** ذ: **عَتَمَةٌ**’ye, ilk cümleye, bak: -A2- ve **عُتْمٌ**’e de bak.

**عُتُمٌ**
**عُتُمٌ** ذ: **عُتْمٌ**’e bak.

**عَتَمَةٌ**
**عَتَمَةٌ** ذ Yavaşlık yahut gecikme: (IB, TA:) bundan dolayı bir recez şairinin sözü:
بِذِى سَلَمْ
طَيْفٌ أَلَمْ
بَيْنَ الخَيَمْ
↓ يَسْرِى عَتَمْ
mânası **يَسْرِى بَطِيْئًا**, [yani Bir hayal Dhu-Selem’de (أَلَمْ, أَلَمَّ yerine) çadırlar arasında geceleyin yavaşça yürüyerek geldi], **عَتَمَة**’nin ة’si [yani **عَتَمَةً**] hazfedilmiştir. (TA. [Fakat **عَتَمٌ** da TA’da bu maddenin başında, aslının **عَتَمَةٌ** olduğu şeklinde değil, sadece yukarıda açıklanan mânada bir isim olarak zikredilmiştir.]) -A2- [Ayrıca, en yaygın mânasında,] **شَفَق**’ın [yahut güneş battıktan sonra gökte görülen kızıllığın] kaybolmasından sonra gecenin ilk üçte biri; (Kh, S, Msb, K;) **شَفَق**’ın ışığının sönmesinden sonra gecenin ilk kısmı: (Msb:) yahut yatsı namazının vakti: (S, K:) fakat bedevî Arapların onu **عِشَآء** namazı diye adlandırmak yerine **عَتَمَة** namazı diye adlandırmaları, bir hadiste yasaklanmış denir. (TA.) ― -b2- **عَتَمَةُ رُبَعٍ** [**رَبِيع**’da doğmuş genç devenin **عتمة**si; ki bu, çiftleşme vaktinin başlangıcıdır], (S, K,) mânası, onun (yani **رُبَع**’ın) akşam yeminde hapsedildiği süre, (K,) ayın dört gecelik olduğu gecenin ay ışığına uygulanır. (S, K.) AZ der ki: Araplar ay bir gecelik olduğunda şöyle der: **عَتَمَةُ سُخَيْلَةٍ حَلَّ أَهْلُهَا بِرُمَيْلَةٍ** [Küçük bir kuzu yahut oğlağın **عتمة**si; sahipleri küçük bir kumlukta konaklamıştır]; mânası, uzun sürmez; annesini emip çabucak yeniden emmeye dönen kuzu yahut oğlak gibidir: ve iki gecelik olduğunda, **حَدِيثُ أَمَتَيْنِ بِكَذِبٍ وَمَيْنٍ** [Yalan ve uydurma ile iki cariyenin konuşması]; çünkü sahiplerine hizmetle meşgul olmaları sebebiyle konuşmaları uzun değildir: ve üç gecelik olduğunda, **حَدِيثُ فَتَيَاتٍ غَيْرِ مُؤْتَلِفَاتٍ** [Sevgiyle birleşmemiş genç kadınların konuşması]: ve dört gecelik olduğunda, **عَتَمَةُ رُبَعٍ غَيْرِ جَائِعٍ وَلَا مُرْضَعٍ** [Aç olmayan ve emzirilmeyen bir **رُبَع**’ın **عتمة**si]; mânası, bu **رُبَع**’ın **فُوَاق**’ının [yahut iki emiş arasındaki vaktin] süresiyle, yahut annesinin **فواق**’ının [yahut iki sağım arasındaki vaktin] süresiyle sınırlıdır; yahut IAar’ın dediği gibi, **عَتَمَةُ أُمِّ الرُّبَعِ** [**رُبَع**’ın annesinin **عتمة**si]: ve beş gecelik olduğunda, **حَدِيثٌ وَأُنْسٌ وَبَقَآءُ عَشَآءِ خَلِفَاتٍ قُعْسٍ** [Konuşma ve ünsiyet, ve başları ve boyunları sırtlarına doğru eğik gebe develerin akşam yemininin devamı: ayrıca قعس maddesine de bak]: ve altı gecelik olduğunda, **يَسْرٌ وَبَتٌّ** [görünüşe göre sola doğru ve soldan bir dönmeyle bir bükme ve bir öğütme; sanki faal çalışmaya elverişli bir vakit demek]: ve yedi gecelik olduğunda, **دُلْجَةُ الضَّبُعِ** [Sırtlanın gece yolculuğu]: ve sekiz gecelik olduğunda, **قَمَرٌ اـِضْحِيَانٌ** [Parlak bir ay]: ve dokuz gecelik olduğunda, **يُلْقَطُ فِيهِ الجَزْعُ** [Ay ışığıyla seçilebildiği için, onda oniks toplanır]: ve on gecelik olduğunda, **مُخَنِّقُ الفَجْرِ** [lafzen: fecrin boğucusu; sanki onun ışığı, tan yerinin ışığına yetişecek ve onunla boğuşacak gibidir]. (TA.) [Şu gözlenmelidir ki bu on sözün her biri, kendisinden önce gelen kelimelerle tam yahut eksik kafiye yapacak şekilde hayalî olarak kurulmuştur: birincinin önünde **اِبْنُ لَيْلَةٍ**; ikincinin önünde **اِبْنُ لَيْلَتَيْنِ**; üçüncünün önünde **اِبْنُ ثَلَاثٍ**; dördüncünün önünde **اِبْنُ أَرْبَعٍ**; ve böyle devam eder.] ― -b3- **عَتَمَةٌ** ayrıca gecenin karanlığı demektir: (S, K, TA:) yahut gecenin ilk kısmının karanlığı, [gece bastıktan sonra, yani] **شَفَق**’ın ışığının sönmesinden sonra: ve avam [bazen] onu **عَتْمَة** diye telaffuz eder. (TA.) ― -b4- Ve bu şekilde adlandırılan vakitte develerin, yahut develerin ve diğer hayvanların memelerinde toplanmış sütün kalıntısı. (S, ISd, K.) Şöyle denir: حَلَبْنَا **عَتَمَةً** [Memelerde vb. toplanmış olanın bir kalıntısını sağdık]. (S, TA.) Ve **حُلِبَتْ عَتَمَتُهَا** **عَتَمَة** diye adlandırılan vakitte onlardan elde edilen süt sağıldı. (TA, Ebû Zerr’in rivayetinden.) Ve قَعَدَ عِنْدَنَا فُلَانٌ قَدْرَ **عَتَمَةِ الحَلَائِبِ** yani [falanca bizim yanımızda yahut evimizde oturdu] süt develerinin memelerinde sütün toplanması maksadıyla hapsedildiği sürenin miktarınca. (TA.) ― -b5- Ve akşama girmelerinden sonra develerin otlak yerinden dönüşü. (ISd, K.)

**عَتُومٌ**
**عَتُومٌ** ذ **عَتَمَة** diye adlandırılan vakit dışında sütünü bolca vermeyen dişi deve: (S, K:) yahut sütü bol olan, sağımı gecenin sonraki yahut son kısmına ertelenen dişi deve: Az’a göre böyledir: ve sağımı geciktirilen; bunun gibi ↓ **عَاتِمٌ**; çoğulu **عَوَاتِمُ**: ve IB’nin Th’den naklen zikrettiği üzere **عَتُومَةٌ**, bol süt veren dişi deve. (TA.)

**عَاتِمٌ**
**عَاتِمٌ** ذ Gecikici yahut geç; akşama giren yahut akşam vakti gelen; misafire uygulanır; (S, K;) ve misafire yahut misafirlere ikrama da: (S:) ve ↓ **مُعْتِمٌ**, misafire uygulanınca, [aynı mânaya gelir yahut] akşama giren yahut akşam vakti gelen; yahut bazılarının dediği gibi kalan, duran, ikamet eden yahut yerleşen. (TA.) Ve şöyle denir: فُلَانٌ **عَاتِمُ القِرَى** Falanca misafire ikram hususunda yavaştır yahut gecikir: (TA:) ve aynı şekilde, [fakat (??) anlamında,] القِرَى ↓ **مِعْتَامُ**. (Har s. 579.) **عَتُومٌ**’a da bak. ― -b2- **النُّجُومُ العَاتِمَاتُ** Havadaki tozumsu bir renk sebebiyle karanlık olan yıldızlar demektir: (K:) bu, kuraklıkta olur; çünkü göğün açıklığı sebebiyle kış yıldızları daha parlaktır: fakat El-A‘şâ bunu kış yıldızlarına uygular. (TA.)

**عَيْتُومٌ**
**عَيْتُومٌ** ذ Yolculukta yavaş olan deve. (K, * TA.) Ve iri yapılı, büyük gövdeli adam: (K, * TA:) fakat J, As’tan naklen, ث ile, جَمَلٌ **عَيْثُومٌ**’u zikreder. (TA.)

**مُعْتِمٌ**
**مُعْتِمٌ** ذ: **عَاتِمٌ**’e bak.

**مِعْتَامٌ**
**مِعْتَامٌ** ذ: **عَاتِمٌ**’e bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D9%85/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

عَتَمَ
عَتَمَ I ( n. ac. عَتْم 1 ),
a.  Delayed; was tardy, slow about; lingered, dawdled over.

b.  [ 'An ], Desisted from, left off.

c.  Was dark ( night ).

d.  I ,  U ( n. ac. عَتْم 1 ), Was milked at nightfall ( camel ).

عَتَّمَ
عَتَّمَ II ,
a.  see I (a) , ( b ).

c.  Journeyed &c. at nightfall.

أَعْتَمَ
أَعْتَمَ IV ,
a.  see I (a) , ( c ), ( d ) & II ( c ).

اِعْتَتَمَ
اِعْتَتَمَ VIII ,
a.  see I (d) .

اِسْتَعْتَمَ
اِسْتَعْتَمَ X ,
a.  see I (d) .

عَتْم
عَتْم 1 ,  عَتْمَة 1t
a.  [ coll. ], Darkness.

عُتْم
عُتْم 3 ,
a.  Wild olive.

عَتَمَة
عَتَمَة 4t ,
a.  Nightfall, first stage of the night.

b.  Hour of the evening-prayer.

c.  Slowness, tardiness.

d.  see 1 .

عُتُم
عُتُم 10 ,
a.  see 3 .

عَاْتِم
عَاْتِم 21 ,
a.  Late, tardy; behindhand; dilatory.

عَاْتِمَة
عَاْتِمَة 21t , ( pl. reg. &  عَوَاْتِمُ 41 ),
a.  fem. of عَاْتِم 21 .

عَتُوْم
عَتُوْم 26 ,
a.  see 21 .

مِعْتَاْم
مِعْتَاْم 45 ,
a.  Slow, sluggish, dawdling, dilatory; dawdler, loiterer.

عَتَّمَ
N. Ag. عَتَّمَ II ,  N. Ag. أَعْتَمَ IV ,
a.  Dark, gloomy, sombre.

##### Türkçe

**عَتَمَ**
**عَتَمَ** I ( n. ac. **عَتْم** 1 ),
a.  Geciktirdi; geç kaldı, ağır davrandı; oyalandı, ağırdan aldı.

b.  [ 'An ], Vazgeçti, bıraktı.

c.  Karanlık oldu ( gece ).

d.  I ,  U ( n. ac. **عَتْم** 1 ), Akşam karanlığında sağıldı ( deve ).

**عَتَّمَ**
**عَتَّمَ** II ,
a.  I (a) , ( b )’ye bak.

c.  Akşam karanlığında yolculuk etti vb.

**أَعْتَمَ**
**أَعْتَمَ** IV ,
a.  I (a) , ( c ), ( d ) ve II ( c )’ye bak.

**اِعْتَتَمَ**
**اِعْتَتَمَ** VIII ,
a.  I (d)’ye bak.

**اِسْتَعْتَمَ**
**اِسْتَعْتَمَ** X ,
a.  I (d)’ye bak.

**عَتْم**
**عَتْم** 1 ,  **عَتْمَة** 1t
a.  [ topl. ], Karanlık.

**عُتْم**
**عُتْم** 3 ,
a.  Yabani zeytin.

**عَتَمَة**
**عَتَمَة** 4t ,
a.  Akşam karanlığı, gecenin ilk safhası.

b.  Akşam namazının vakti.

c.  Ağır davranma, gecikme.

d.  1’e bak.

**عُتُم**
**عُتُم** 10 ,
a.  3’e bak.

**عَاْتِم**
**عَاْتِم** 21 ,
a.  Geç, gecikmiş; geride kalmış; ağırdan alan.

**عَاْتِمَة**
**عَاْتِمَة** 21t , ( pl. reg. &  **عَوَاْتِمُ** 41 ),
a.  **عَاْتِم** 21’in müennesi.

**عَتُوْم**
**عَتُوْم** 26 ,
a.  21’e bak.

**مِعْتَاْم**
**مِعْتَاْم** 45 ,
a.  Ağır, hantal, oyalanan, ağırdan alan; oyalanan kimse, ağırdan alan kimse.

**عَتَّمَ**
N. Ag. **عَتَّمَ** II ,  N. Ag. **أَعْتَمَ** IV ,
a.  Karanlık, kasvetli, somurtkan.
