# عتو (ع-ت-و) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D9%88
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D8%AA%D9%88

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: Karşı gelmek

- Harfler: ع - ت - و
- Kur'an'da: 10 geçiş · 9 ayet · 8 sîga
- 7 sözlük

## Sîgalar (8)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [عِتِيًّا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D9%88/siga/%D8%B9%D9%90%D8%AA%D9%90%D9%8A%D9%8B%D9%91%D8%A7.md) | فِعِيلًا | Karşı gelmek | 2 | 2 | [19:8](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D9%88/ayet/19:8.md) |
| [وَعَتَوْا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D9%88/siga/%D9%88%D9%8E%D8%B9%D9%8E%D8%AA%D9%8E%D9%88%D9%92%D8%A7.md) | وَفَعَلُوا | Ve karşı geldiler | 2 | 2 | [7:77](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D9%88/ayet/7:77.md) |
| [عَاتِيَةٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D9%88/siga/%D8%B9%D9%8E%D8%A7%D8%AA%D9%90%D9%8A%D9%8E%D8%A9%D9%8D.md) | فَاعِلَةٍ | Karıştıran | 1 | 1 | [69:6](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D9%88/ayet/69:6.md) |
| [عَتَتْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D9%88/siga/%D8%B9%D9%8E%D8%AA%D9%8E%D8%AA%D9%92.md) | فَعَلَتْ | Karşı geldi | 1 | 1 | [65:8](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D9%88/ayet/65:8.md) |
| [عَتَوْا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D9%88/siga/%D8%B9%D9%8E%D8%AA%D9%8E%D9%88%D9%92%D8%A7.md) | فَعَلُوا | Karşı geldiler | 1 | 1 | [7:166](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D9%88/ayet/7:166.md) |
| [عُتُوًّا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D9%88/siga/%D8%B9%D9%8F%D8%AA%D9%8F%D9%88%D9%8B%D9%91%D8%A7.md) | فُعُولًا | Karşı gelmek | 1 | 1 | [25:21](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D9%88/ayet/25:21.md) |
| [عُتُوٍّ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D9%88/siga/%D8%B9%D9%8F%D8%AA%D9%8F%D9%88%D9%8D%D9%91.md) | فُعُولٍ | Karşı gelmek | 1 | 1 | [67:21](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D9%88/ayet/67:21.md) |
| [فَعَتَوْا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D9%88/siga/%D9%81%D9%8E%D8%B9%D9%8E%D8%AA%D9%8E%D9%88%D9%92%D8%A7.md) | فَفَعَلُوا | Karşı geldiler | 1 | 1 | [51:44](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D9%88/ayet/51:44.md) |

## Mücavir kökler — 43 mücavir (64 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [عقر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%82%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 18 · “Akv” derinin zedelenmesinden oluşmuş yaradır
2. [صرصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D8%B5%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Dondurucu
3. [قرد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Maymunlar
4. [أمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D8%B1.md) — 3 ortak ayet · G² 9 · Murar acı bir ağacın adıdır
5. [خسأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B3%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Hasi : Buruşmuş, kırışmış elbise demektir
6. [لجج](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AC%D8%AC.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Dalgalandılar
7. [ربب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%A8.md) — 5 ortak ayet · G² 9 · Ribve, tümsek demektir
8. [نوق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Dişi devedir
9. [شدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AF%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Sicim bağıdır
10. [صعق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B9%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Yıldırım demektir
11. [شيع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Sarmaşık demektir
12. [غلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Ğulam, Genç, delikanlı demektir
13. [نفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Avcılıkta veya savunmada oluşturulmuş çatışma grubu, sonra…
14. [كبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A8%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Yaşlı adamdır
15. [نزع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B2%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Gerilmiş yay demektir
16. [عاد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A7%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Âd
17. [مسك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Koku veren yağdır
18. [رجو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Recv kuyunun çevresi demektir
19. [مرأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Mer’, “merve”den dönüşmüştür
20. [نكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Tanınmayan
21. [روح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Reyhan kokulu çiçeğin adıdır
22. [قري](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Kasaba
23. [نهي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%87%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Nihayet, son demektir
24. [هلك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Helek, ot bitmeyen tuzlu çorak yerdir
25. [بلغ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%BA.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · İş ayakkabısı
26. [حسب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Hisbe okun nişangah kısmına denir
27. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 4 ortak ayet · G² 2 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
28. [رسل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Saçak demektir
29. [رزق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B2%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Üzüm demektir
30. [نظر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B8%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Korkuluk demektir
31. [وعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · “Va’id” yağmur bulutu demektir
32. [لقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%82%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · “Lekat” iki yerleşik bölge arasındaki buluşma yerinin adıdır
33. [صلح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Sarh köşk, serh (sinle) silah demektir
34. [أيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Evye kuş yuvası demektir
35. [ملك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Melekut, tüm kainatı mülk olarak varlığını ifade eder
36. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 3 ortak ayet · G² 1 · Kevn, tepe demektir
37. [أخذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B0.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · İhaze göl gibi suyun toplandığı yer yani birikintidir veya…
38. [نزل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B2%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · “Nezle” konaklama yeri demektir
39. [نفس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Dibağlamada kullanılan palamut, meşenin bir meyvesidir
40. [رأي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A3%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Raye bir yere konmuş, oranın özelliğini gösteren işaret…
41. [رحم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AD%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Rahim, bebeğin doğana kadar geliştiği yerdir
42. [عذب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B0%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Su yosunudur
43. [أتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | عتو |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | İlletli (nâkıs-vâvî) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [طغي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%BA%D9%8A.md), [كبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A8%D8%B1.md), [عنف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D9%81.md), [مرد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%AF.md) |
| Zıt Kök | [خضع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B6%D8%B9.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Sınırı, haddi ve ölçüyü aşarak katılaşma, sertleşme ve dikbaşlılık gösterme |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi emre ve fıtri sınırlara karşı kasıtlı, cüretkâr ve geri dönülmez başkaldırı |
| Çekirdek Özet 3 | Meşru otorite ve hakikat karşısında yıkıcı bir taşkınlık ve varoluşsal direnç üretme hali |
| Kritik Hata Riski | Kökün yalnızca zihinsel bir kibir veya basit bir itaatsizlik sayılarak taşıdığı haddi aşan eylemsel taşkınlık ve fiziksel sertlik/kuruluk boyutunun göz ardı edilmesi |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| عت | Bir eşiği aşma, sertleşme, katılaşma ve direnç gösterme; nitekim [عتب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D8%A8.md) kökünde basamak ve engel, [عتد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D8%AF.md) kökünde sertleşip hazır olma, [عتق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D9%82.md) kökünde eskime veya bağımlılıktan çıkıp bağımsızlaşma, [عتل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D9%84.md) kökünde ise kaba ve zorba güç anlamı mevcuttur. | و | Zayıf ve uzatıcı vâv harfi, katılık ve direnç hareketine bir yöne doğru sınır tanımaz biçimde akma, sürekli taşkınlık yapma ve haddi aşarak geri dönülmez biçimde yayılma dinamiği kazandırmıştır. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ع | Göz; görme, bilme, kaynak | Algılama, bilincin uyanışı, bilerek bir noktaya odaklanma ve kasıtlı yönelim gösterme. |
| ت | İşaret, çarpı; im, sınır, antlaşma, son | Konulmuş sınır, belirlenmiş had, fıtri veya hukuki eşik. |
| و | Çengel, çadır kazığı; bağlama, ekleme, tutturma | Eylemin süreklilik kazanması, bir bağ kurarak veya o bağı zorlayarak ileriye doğru taşınması. |
| عتو | Bilerek belirlenmiş sınıra yönelip o sınırı zorla aşarak taşkınlığı sürdürme hareketi | Bir varlığın, sınırın (ت) nerede olduğunu görerek/bilerek (ع) o hududu kırıp geçmesi ve bu taşkınlığı bir duruş haline getirerek süreklilikle bağlaması (و); haddi aşan cüretkâr dikbaşlılık. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir şeyin sertleşip kuruyarak esnekliğini bütünüyle yitirmesi, ihtiyarlık sebebiyle kemiklerin kuruyup liflerin çekilmesi ve rüzgârın engel tanımayacak bir şiddetle esip önüne geleni savurması. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Cahiliye ve erken dönem şahitlerinde zorba ve mütehakkim yöneticilere karşı halkın veya tebaanın haddi aşarak başkaldırması bağlamında kullanılmıştır: والناس يعتون على المسلط |
| Erken Arapça kullanım | İtaat sınırından çıkıp dikbaşlılık etme anlamında kullanılmıştır. Nitekim Râciz el-Accâc yerin ilahi nizama boyun eğişini anlatırken bu kökün türevini zikreder: بأمره الأرض فما تعتت yani yer O'nun emriyle sükûnet buldu ve asla isyan etmedi, sınırını aşmadı. |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn, Asās al-Balāgha ve Lisān al-ʿArab.

### Sami etimolojik katman

Arapça عتو kökü, kök yapısı itibarıyla Batı ve Güney Sami dillerinde "sertleşmek, eskimek, katılaşmak, zamanın etkisiyle kurumak veya sınır tanımamak" semantik dairesiyle kesişir. İbranice ve Aramice/Süryanice katmanlarda doğrudan ses denkliği gösteren kök biçimlerinde (`-t-w / `-t-y), vaktin geçmesi, yaşın ilerlemesi, yıpranıp katılaşma ve buna bağlı olarak direnç gösterme çağrışımları mevcuttur (karşılaştırınız: İbranice `ātaq kökünde eskiyip sertleşme ve bağından kopma). Arapçada illetli son harfle genişleyen bu yapı, fiziksel plandaki "yaşlılık veya kuruluk sebebiyle bükülmez hale gelme" anlamını ahlaki ve hukuki alana taşıyarak "nasihat, fıtrat ve şeriat karşısında bükülmeyen, yumuşamayan, sınır tanımayan dikbaşlılık" şeklinde kavramlaştırmıştır. Dolayısıyla kökün ilksel Sami tabanındaki sertlik ve kuruluk nüansı, Arapçada hem tabiattaki şiddetli fırtınaya (rüzgârın عاتية oluşu) hem de insanın cüretkâr isyanına (عُتُوّ) ad olmuştur.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, HALOT, Lane’s Lexicon, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques).

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | عتو / [عتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D9%8A.md) nâkıs kök türevleri | Yaşlılıktan kuruyup kaskatı kesilme (عِتِيّ) durumundan, hiçbir otorite ve sınır kabul etmeyen kaba ve kuru bir dikbaşlılığa (عُتُوّ) geçiş. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice ve Süryanice sertleşme, eskime ve dayanma kökleri (`-t-q / `-t-y) | Zamanın yıpratmasıyla katılaşma, esnekliğini kaybetme ve kontrol dışına çıkma anlam alanı ortak bir arka plana işaret eder. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik çatıdaki katılık ve gerilme gösteren çift harfli çekirdekler | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Gesenius, Lane’s Lexicon.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| عتو | Anlamlı | Sınırı aşmak, dikbaşlılık etmek, kuruyup sertleşmek | Haddi aşarak meşru otoriteye ve hakka karşı bükülmez bir taşkınlık göstermek. | Hedef köktür; Kur'an'da geçer. |
| عوت | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arap dilinde kullanılmamıştır (mühmel). |
| تعو | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arap dilinde müstamel bir kök olarak teşekkül etmemiştir. |
| [توع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%88%D8%B9.md) | Anlamlı | Ekmeği katığa batırıp alma, bir şeyi koparma | Yağ veya süte ekmek batırarak bir parçayı ayırıp kaldırmak. | Kur'an'da geçmez; hedef kökle zıt veya doğrudan anlamsal bağı yoktur. |
| وعت | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Mühmel kombinasyondur. |
| وتع | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arap dilinde kullanılmamıştır (mühmel). |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| عتو | Merkez | Haddi aşarak sertleşme ve dikbaşlılık | Kasıtlı, bükülmez, kuruluk ve kabalık derecesine varmış taşkınlık ve sınır tanımazlık. | Kökün merkezinde fiziksel ve ahlaki sınırları kırma eylemi bulunur. |
| [طغي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%BA%D9%8A.md) | Komşu | Sınırı taşma ve kabarma | [طغي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%BA%D9%8A.md) suyun kabarması gibi sınırın dışına taşmayı anlatırken, عتو bu taşmanın katı bir cüret ve kaba bir meydan okumayla gerçekleşmesidir. | [طغي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%BA%D9%8A.md) aşırılığı, عتو ise aşırılıktaki katı dikbaşlılığı öne çıkarır. |
| [كبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A8%D8%B1.md) | Komşu | Büyüklük taslama | [كبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A8%D8%B1.md) içsel bir üstünlük iddiası ve kendini büyük görme iken, عتو bu kibrin fiiliyata dökülüp sınırlara saldırmasıdır. | [كبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A8%D8%B1.md) nefsani hal, عتو taşkın eylemdir. |
| [عنف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D9%81.md) | Komşu | Sertlik ve kabalık | [عنف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D9%81.md) yumuşaklığın zıddı olan sert muameleyi gösterir; عتو ise hiyerarşik ve ahlaki eşiği aşan bir isyan sertliğidir. | [عنف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D9%81.md) üslup, عتو ontolojik başkaldırıdır. |
| [مرد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%AF.md) | Komşu | İnatla itaatten çıkma | [مرد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%AF.md) pürüzsüzleşme ve sıyrılma yoluyla itaatsizlikte sebat etmeyi, عتو ise yıkıcı bir kabalıkla sınırı çiğnemeyi ifade eder. | [مرد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%AF.md) kurnaz bir direniş, عتو açık ve pervasız bir taşkınlıktır. |
| [خضع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B6%D8%B9.md) | Zıt | Boyun eğme ve alçalma | Bütün benliğiyle teslim olma, baş eğme, esneklik ve sınırları kabullenme tavrıdır. | عتو kökünün bükülmezliğine tam zıt teslimiyet halidir. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | عتو | Sınırı cüretle aşma, dikbaşlılık | Kökün meşru sınırı bilerek, kaba bir taşkınlıkla çiğnemesi ve boyun eğmemesi. | Kesin |
| Latince | contumacia, petulantia | Dikbaşlılık, itaatsizlik, cüretkârlık | contumacia hukuki veya ahlaki sınıra karşı kasıtlı direnişi karşılar ancak fiziksel kuruluk ve rüzgâr taşkınlığı boyutunu kapsamaz. | Güçlü |
| İngilizce | insolence, defiance, recalcitrance | Haddini bilmezlik, meydan okuma, boyun eğmezlik | insolence ahlaki taşkınlığı ve küstahlığı verirken, kökün yaşlılıktaki kemik kuruluğu (عِتِيّ) ve fırtınanın azgınlığı (عَاتِيَة) anlamlarını içermez. | Güçlü |
| Almanca | Trotz, Anmaßung, Widerspenstigkeit | Dikbaşlılık, hadsizlik, inatçı direniş | Trotz meşru iradeye karşı inatçı direnmeyi çok iyi ifade eder, fakat rüzgârın dizginlenemez yıkıcılığı boyutunu dışarıda bırakır. | Güçlü |
| Fransızca | insolence, rébellion outrancière | Küstahlık, aşırı taşkın isyan | Otoriteyi hiçe sayan taşkın eylemi anlatır; kökün taşıdığı ontolojik kuruluk ve kaskatı kesilme boyutunu eksik bırakır. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| عَتَوْا / عَتَتْ | İlahi emri çiğneyip haddi aşmak, cüretkâr isyan | Toplumların peygamberlerin tebliğine ve ilahi buyruklara karşı sınır tanımaz meydan okumaları (A'râf [7:77](https://lisan.digital/tr/ayet/7:77.md), A'râf [7:166](https://lisan.digital/tr/ayet/7:166.md), Furkân [25:21](https://lisan.digital/tr/ayet/25:21.md), Talâk [65:8](https://lisan.digital/tr/ayet/65:8.md), Zâriyât [51:44](https://lisan.digital/tr/ayet/51:44.md)). |
| عُتُوٍّ | Haddi aşmada inat etme, taşkın bir saplantı | İnkârcıların hakikat karşısında kasten yüz çevirip nefret ve taşkınlık içinde debelenmeleri (Mülk [67:21](https://lisan.digital/tr/ayet/67:21.md)). |
| عِتِيًّا | Yaşlılığın son haddine ulaşıp kemiklerin kuruması, bükülmez hale gelmesi | Zekeriyyâ aleyhisselamın yaşlılık halini ve bedenin fıtri sınırın en sonuna dayandığını beyan bağlamı (Meryem [19:8](https://lisan.digital/tr/ayet/19:8.md)). |
| عِتِيًّا | Azgınlık ve kibirde en ileri gitmiş elebaşılar | Cehenneme atılmada öncelik taşıyan, taşkınlıkta zirveye ulaşmış zorbalar (Meryem [19:69](https://lisan.digital/tr/ayet/19:69.md)). |
| عَاتِيَةٍ | Şiddeti sınır tanımayan, dizginlenemez fırtına/rüzgâr | Âd kavmini helak eden rüzgârın fıtri sınırları, esintiyi ve ölçüyü aşarak yıkıcı bir güce dönüşmesi (Hâkka [69:6](https://lisan.digital/tr/ayet/69:6.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahi emre karşı isyan ve helak gerekçesi | İnkârın basit bir cehaletten değil, hakkı bildikten sonra kasıtlı bir cüret ve meydan okumadan (عُتُوّ) doğduğu ve bunun azabı hak edişteki nihai rolü. | İradenin bilerek haddi aşması ve küfrün inadî bir karaktere bürünmesi. |
| Fıkıh | Hadlerin çiğnenmesi ve meşru otoriteye isyan (bağy) | Kamu düzenini ve ilahi sınırları açık ve kaba bir saldırganlıkla çiğneyen zümrelerin hukuki statüsü. | Haddi aşmada cüret ve meşru nizamı tanımama tavrı. |
| Tefsir | Âd kavminin helaki ve Zekeriyyâ kıssasındaki tasvirler | عتو lafzının hem ahlaki azgınlıkta (kavimlerin helaki) hem de biyolojik tükenişte (kemiklerin kuruması) müşterek bir nihai sınırı ifade etmesi. | Bir şeyin sınırın en uç noktasına varıp esnekliğini yitirmesi. |
| Hadis | Zorba ve ceberut yöneticilerin vasfı (عتات) | Peygamberi uyarılarda geçen ve hakka boyun eğmeyen mütekebbir zorbaların kaba tavırlarının yerilmesi. | İnsaniyet ve merhamet sınırlarını aşan kaba güç ve dikbaşlılık. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Fıtrat ve vahiy sınırları | Had tanımazlık ve küstah isyan | Kulun haddini aşarak rablik taslaması veya vahyin belirlediği haram sınırlarını fütursuzca çiğnemesi. | İnsanın yaratılış gayesindeki aczini unutup yaratıcıya karşı bükülmez bir direnç göstermesi halidir. | Kesin |
| İlmi | Bilgi ahlakı ve metodoloji | Dogmatik katılık ve hakikate kapalılık | Delil karşısında eğilmeyip kendi zannını nihai hakikat sanarak veri sınırlarını zorlamak. | Bilimsel ve epistemolojik sınırları tanımayan metodolojik bir kibir ve cüretkârlıktır. | Güçlü |
| Siyasi | Hukuk düzeni ve meşruiyet | Anarşik taşkınlık veya tiranlık | Hukukun belirlediği sınırları yıkarak keyfi ve kaba kuvvetle tahakküm kurma girişimi. | İktidarın meşru haddini aşarak zorbalığa (عتو) dönüşmesi ya da tebaanın hukuku tanımamasıdır. | Kesin |
| İktisadi | Mülkiyet ve piyasa sınırları | Piyasa sınırlarını yıkan tekelci açgözlülük | İktisadi kuralları, hak ve adalet sınırlarını hiçe sayarak yıkıcı bir sömürü yürütmek. | Zenginliğin getirdiği şımarıklıkla ekonomik dengeyi bozacak ölçüde haddi aşmaktır. | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Doğrusal olmayan kırılma eşiği / elastikiyet sınırının aşılması | Malzeme biliminde veya fizikte bir nesnenin esneklik sınırını aşıp plastik deformasyona uğraması ve nihayetinde kırılarak geri dönülemez noktaya gelmesi; nitekim rüzgârın عاتية olması sistemin taşıma kapasitesini aşan yıkıcı bir enerji yüklenmesidir. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Anomik cüret / kurumsal itaatsizlik krizi | Sosyolojide birey veya grupların toplumsal normları ve kurumsal sınırları bilerek, açıkça ve meydan okuyarak ihlal etmesi, hukuki konsensüsü şiddet yoluyla parçalaması hali. | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün yalnızca içsel bir duygu olan kibir veya pasif bir itaatsizlik gibi anlaşılıp eylemsel taşkınlık ve sınır tanımaz cüret boyutunun ihmal edilmesi. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da kök sadece ahlaki bir tavrı değil; doğadaki dizginlenemez fırtınayı (Hâkka [69:6](https://lisan.digital/tr/ayet/69:6.md)), biyolojik olarak ihtiyarlığın son raddesindeki kuruluğu (Meryem [19:8](https://lisan.digital/tr/ayet/19:8.md)) ve siyasi-hukuki planda kavimlerin helakine yol açan aktif sınır ihlalini (A'râf [7:77](https://lisan.digital/tr/ayet/7:77.md)) kapsayan çok boyutlu bir hudut aşımı ilkesidir. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Kök hafife alındığında helak edilen kavimlerin cezalandırılma sebebi sadece bir fikir ayrılığı gibi görülür; oysa onların cezası, belirlenmiş hayat ve adalet nizamını zorbalıkla çiğnemelerinden (عُتُوّ) ileri gelmektedir. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'da helak edilen toplumların nihai çöküş çizgisini belirleyen kavramsal sınırdır. İlahi uyarıların tükendiği, isyanın geri dönülmez bir eyleme ve açık bir meydan okumaya dönüştüğü eşiği gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Salih aleyhisselamın kavminin deveyi kesip haddi aşması (A'râf [7:77](https://lisan.digital/tr/ayet/7:77.md)), cumartesi yasağını çiğneyenlerin cüreti (A'râf [7:166](https://lisan.digital/tr/ayet/7:166.md)), Âd kavminin rüzgârla helaki (Hâkka [69:6](https://lisan.digital/tr/ayet/69:6.md)) ve Zekeriyyâ aleyhisselamın yaşlılık halini arz ettiği ayetlerde (Meryem [19:8](https://lisan.digital/tr/ayet/19:8.md)) anahtar kelimedir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | İsyanın yalnızca pasif bir günah işleme hali olmadığını; meşru hudutlara, fıtrata ve hakikate karşı kaba, küstah ve bükülmez bir duruş sergilemenin (عُتُوّ) varoluşsal bir felaket doğurduğunu göstererek günah ile taşkınlık arasındaki farkı netleştirir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bir nesnenin nemini, tazeliğini ve esnekliğini yitirerek kuruyup kaskatı kesilmesi; rüzgârın engellenemez bir şiddetle sınırları yıkarak esmesi.
- Soyut anlam: Bir iradenin meşru sınırları, vahyi ve fıtratı bilerek ve meydan okuyarak çiğnemesi; nasihat ve hakikat karşısında bükülmez bir dikbaşlılık göstermesi.
- Sistematik karşılık: Sistemin belirlenmiş tolerans ve denge eşiğini yıkan, esneklik payını yok eden ve varlığı kaçınılmaz bir kırılmaya/helake götüren yıkıcı aşırılık hali.
- LaTeX modeli: $$E = \{ x \in S \mid x > L_s \} \implies \frac{d\delta}{dt} > 0 \quad \text{ve} \quad \kappa \to 0 \implies \Omega(x) = \emptyset$$
- LaTeX açıklaması:

Modelde $S$ meşru nizam ve fıtrat uzayını, $L_s$ bu uzayın tayin edilmiş sınırını temsil eder. Bir $x$ eylemi sınırı aştığında ($x > L_s$) taşkınlık kümesine ($E$) girer. Bu durumdaki cüret ve sınır tanımazlığın zamana göre değişimi süreklilik arz eder ($\frac{d\delta}{dt} > 0$). Bu esnada varlığın hakikate karşı esnekliği ve boyun eğme katsayısı sıfıra yaklaşarak kaskatı bir hal alır ($\kappa \to 0$). Bu iki durumun birleşimi, sistemin koruma ve varlık fonksiyonunu sıfırlayarak kaçınılmaz bir yok oluş ve helak durumunu ($\Omega(x) = \emptyset$) intac eder.

## Geçtiği ayetler (9 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D8%AA%D9%88/occurrences?meal=IK

### [Araf 7:77](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D9%88/ayet/7:77.md) — وَعَتَوْا

فَعَقَرُوا النَّاقَةَ وَعَتَوْا عَنْ أَمْرِ رَبِّهِمْ وَقَالُوا يَاصَالِحُ ائْتِنَا بِمَا تَعِدُنَا إِنْ كُنْتَ مِنَ الْمُرْسَلِينَ

Meal (IK): Ve dişi deveyi kesip devirdiler de Rabblarının emrine baş kaldırdılar ve dediler ki: Ey Salih; eğer sen peygamberlerden isen tehdid edip durduğun azabı getir bize.

### [Araf 7:166](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D9%88/ayet/7:166.md) — عَتَوْا

فَلَمَّا عَتَوْا عَنْ مَا نُهُوا عَنْهُ قُلْنَا لَهُمْ كُونُوا قِرَدَةً خَاسِئِينَ

Meal (IK): Böylece onlar, serkeşlik ederek yasak edileni yapmakta ısrar edince; aşağılık maymunlar olun, dedik.

### [Meryem 19:8](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D9%88/ayet/19:8.md) — عِتِيًّا

قَالَ رَبِّ أَنَّى يَكُونُ لِي غُلَامٌ وَكَانَتِ امْرَأَتِي عَاقِرًا وَقَدْ بَلَغْتُ مِنَ الْكِبَرِ عِتِيًّا

Meal (IK): Rabbım; karım kısır ve ben de son derece kocamışken nasıl oğlum olur ki? dedi.

### [Meryem 19:69](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D9%88/ayet/19:69.md) — عِتِيًّا

ثُمَّ لَنَنْزِعَنَّ مِنْ كُلِّ شِيعَةٍ أَيُّهُمْ أَشَدُّ عَلَى الرَّحْمَنِ عِتِيًّا

Meal (IK): Sonra her toplumdan Rahman’a karşı en çok başkaldıranları ortaya koyacağpız.

### [Furkan 25:21](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D9%88/ayet/25:21.md) — وَعَتَوْا · عُتُوًّا

وَقَالَ الَّذِينَ لَا يَرْجُونَ لِقَاءَنَا لَوْلَا أُنْزِلَ عَلَيْنَا الْمَلَائِكَةُ أَوْ نَرَى رَبَّنَا لَقَدِ اسْتَكْبَرُوا فِي أَنْفُسِهِمْ وَعَتَوْا عُتُوًّا كَبِيرًا

Meal (IK): Bize kavuşmayı ummayanlar: Bize melekler indirilmeli değil miydi veya Rabbımızı görmeli değil miydik? derler. Andolsun ki; kendi kendilerine büyüklenmişler ve büyük bir azgınlıkla haddi aşmışlardır.

### [Zariyat 51:44](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D9%88/ayet/51:44.md) — فَعَتَوْا

فَعَتَوْا عَنْ أَمْرِ رَبِّهِمْ فَأَخَذَتْهُمُ الصَّاعِقَةُ وَهُمْ يَنْظُرُونَ

Meal (IK): Onlar ise Rabblarının emrine başkaldırmışlardı, buyruğundan çıkmışlardı. Bunun üzerine kendilerini göz göre göre yıldırım çarpmıştı.

### [Talak 65:8](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D9%88/ayet/65:8.md) — عَتَتْ

وَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ عَتَتْ عَنْ أَمْرِ رَبِّهَا وَرُسُلِهِ فَحَاسَبْنَاهَا حِسَابًا شَدِيدًا وَعَذَّبْنَاهَا عَذَابًا نُكْرًا

Meal (IK): Rabbının ve onun peygamberlerinin emrinden uzaklaşıp azmış nice kasabalar halkı vardır ki; Biz onları şiddetli bir hesaba çekmiş ve görülmemiş azaba çarptırmışızdır.

### [Mülk 67:21](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D9%88/ayet/67:21.md) — عُتُوٍّ

أَمَّنْ هَذَا الَّذِي يَرْزُقُكُمْ إِنْ أَمْسَكَ رِزْقَهُ بَلْ لَجُّوا فِي عُتُوٍّ وَنُفُورٍ

Meal (IK): Eğer O; rızkınızı tutup kesiverecek olursa, size rızık verecek kimdir? Hayır, onlar; azgınlık ve nefret içinde direnip durmaktadırlar.

### [Hakka 69:6](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D9%88/ayet/69:6.md) — عَاتِيَةٍ

وَأَمَّا عَادٌ فَأُهْلِكُوا بِرِيحٍ صَرْصَرٍ عَاتِيَةٍ

Meal (IK): Ad’a gelince; onlar da uğultulu, azgın bir fırtına ile helak edildiler.

## Sözlükler (7)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D9%88/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب العين والتّاء وواي معهما
ع ت و، ت و ع، ت ي ع تستعمل فقط
عتو:
عتا عُتُوّاً وعِتِيّاً إذا استكبر فهو عاتٍ، والملك الجبار عاتٍ، وجبابرة عتاة. وتَعَتَّى فلانٌ، وتَعَتَّتْ فُلانة إذا لم تُطِعْ. قال العجاج:
بأمره الأرض فما تعتَّتِ
أي: فما عَصَتْ.
توع:
التَّوْعُ: كسرك لبناً أو سمناً بكسرة خبز ترفعه بها. تقول: تُعْتُه فأنا أتوعُه توعاً.
تيع:
التَّيْعُ: ما يسيل على الأرض من جمد إذا ذاب، ونحوه. وتاعَ الماء تَيْعاً إذا تيّع على وجه الأرض، أي: انبسط في المكان الواسع فهو تائِع مائِع. والرّجُلُ يَتَتَايَعُ في الأمر إذا بقي فيه. والبعير يَتَتايَعُ في مشيه إذا حرّك ألواحه حتى يكاد يتفكّكُ. والسكران يتتايع: يرمي بنفسه إذا لجّ وتهافت. والتَّتايُعْ: رميُك بنفسك في الشيء من غير ثبت. والتَّتَيُّعُ: القيء، وهو مُتَتَيِّعٌ. وقد تاع، إذا قاء، وأتاعه غيره، أي: قيّأه.

##### Türkçe

باب **العين** و**التّاء** و**واي** معهما
**ع ت و**، **ت و ع**، **ت ي ع** yalnızca kullanılır

**عتو**:
**عتا** **عُتُوّاً** ve **عِتِيّاً**; kibirlendiği zaman; o **عاتٍ**’dir. Zorba hükümdar da **عاتٍ**’dir; zorba hükümdarlar **عتاة**’dir. Falan kimse **تَعَتَّى** etti; falanca kadın **تَعَتَّتْ** etti; itaat etmediği zaman. **العجاج** dedi ki:
Emriyle yeryüzü; artık **تعتَّتِ** etmedi
Yani: artık isyan etmedi.

**توع**:
**التَّوْعُ**: bir lokma ekmekle onu kaldırarak, sütü yahut yağı bir lokma ekmekle kırmandır. Dersin ki: onu **تُعْتُه**; ben de onu **أتوعُه** **توعاً** (olarak) yaparım.

**تيع**:
**التَّيْعُ**: donmuş şeyden eridiği zaman yere akan şey ve benzeri. Su **تاعَ** **تَيْعاً**; yeryüzünün yüzü üzerinde **تيّع** ettiği zaman; yani geniş yerde yayıldı; o hâlde o **تائِع** **مائِع**’dır. Adam işte **يَتَتَايَعُ** eder; onda kaldığı zaman. Deve yürüyüşünde **يَتَتايَعُ** eder; levhalarını hareket ettirdiği zaman; öyle ki neredeyse çözülüp dağılacak. Sarhoş **يتتايع** eder: inat edip kendini kaybedince kendini atar. **التَّتايُعْ**: sağlamlık olmaksızın kendini şeye atmandır. **التَّتَيُّعُ**: kusmadır; o **مُتَتَيِّعٌ**’dır. Ve **تاع** etmiştir; kustuğu zaman. Başkası onu **أتاعه** etti; yani ona kusturdu.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D9%88/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب العين والتاء وما يثلثهما)
(عتد) العين والتاء والدال أصلٌ واحدٌ يدلُّ على حضورٍ وقُرب. قال الخليل: تقول عَتُدَ الشّيءُ، وهو يعتُد عَتاداً، فهو عَتيدٌ حاضر. قال: ومن ذلك سمِّيت العتيدة: التي يكون فيها الطِّيب والأدهان. ويقال للشَّيء المعْتَد: إنّه لعتيد، وقد أعتدْناه، وهيَأناه لأمرٍ إنْ حَزَب. وجمع العَتَاد عُتُدٌ وأعْتِدة. قال النّابغة:
عَتَادَ امرئٍ لا ينقُضُ البُعدُ هَمَّه *** طَلُوبِ الأعادِي واضحٍ غيرِ خاملِ([1])
قال الخليل: يقولون هذا الفرس عَتَدٌ، أي مُعَدّ متى شاء صاحبهُ رَكِبَه، الذَّكرُ والأنثى فيه سواء. قال سلامة بن جندل:
بكل مُحنَّبٍ كالسِّيدِ نَهْدٍ *** وكُلِّ طُوَالةٍ عَتَدٍ مِزَاقِ([2])

فأمَّا العَتُود فذكَرَ الخليلُ فيه قياساً صحيحاً، وهو الذي بَلغ السِّفادَ. فإن كان كذا فكأنَّه شيءٌ أُعِدّ للسِّفاد، والجمع عِدَّان على وزنِ فِعْلان، وكان الأصل عِتْدَان فأُدغمت التاء في الدال. قال الأخطل:
واذكر غَدَانَةَ مزَنَّمة  *** من الحَبَلَّقِ تُبنَى حولَها الصِّيَرُ([3])
(عتر) العين والتاء والراء أصلٌ صحيح يدلُّ على معنيين، أحدهما الأصل والنِّصاب، والآخر التفرُّق.
فالأوُّل ما ذكره الخليل أن عِتْرَ كلِّ شيء: نصابه. قال: وعِتْرَةُ المِسْحاةِ: خشبتها التي تسمَّى يَدَ المسحاة. قال: ومن ثَمَّ قيل: عترة فلان، أي مَنْصِبه. وقال أيضاً: هم أقرباؤه، مِن ولدِه وولدِ ولده وبني عمِّه. هذا قولُ الخليل في اشتقاق العِتْرَة، وذكر غيرُه أنَّ القياسَ في العِترة ما نذكره من بعد.
والأصل الثاني: العِتْر، قال قومٌ: هو الذي يقال له: المَرْزَنْجُوش. قال: وهو لا ينبُت إلاّ متفرِّقاً. قال: وقياس عِترة الإنسان من هذا، لأنهم أقرباؤه متفرِّقي الأنساب، هذا من أبيه وهذا من نسله كولده. وأنشد في العِتْر:
فما كنتُ أخشَى أن أُقِيمَ خِلافهم  *** لستّةِ أبياتٍ كما ينبت العِتْرُ([4])
فهذا يدلُّ على التفرُّق، وهو وجهٌ جميل في قياس العِترة.
ومما يُشبهه عِتْرُ المسك، وهي حَصاةٌ تكون([5]) متفرِّقة فيه. ولعلَّ عِتْرُ المِسك أن تكون عربيَّة صحيحة فإِنَّها غير بعيدة مما ذكرناه، ولم نسمَعْها من عالم.
ومن هذا الأصل قولهم: عَتَرَ الرُّمحُ فهو يَعْتِرُ عَتراً وعَتَرَاناً، إذا اضطَرَبَ وترأَّدَ في اهتزاز. قال:
* وكلّ خطّيٍّ إذا هُزَّ عَتَرْ([6]) *
وإنما قلنا إنّه من الباب لأنّه إذا هُزّ خيّل أنّه تتفرّق أجزاؤه. وهذا مشاهَد، فإن صحَّ ما تأوَّلناه وإلاّ فهو من باب الإِبدال يكون من عَسَل، وتكون التاء بدلاً من السين والرَّاءُ بدلاً من اللام.
وممّا يصلح حملُه على هذا: العَتيرة؛ لأنَّ دَمها يُعْتَر، أي يُسَالُ حتى يتفرَّق. قال الخليل: العاتر: الذي يَعْترُ شاةً فيذبحُها، كانوا يفعلون ذلك في الجاهليَّة، يذبحُها ثم يصبُّ دمَها على رأس الصَّنَم، فتلك الشَّاةُ هي العَتيرة والمعتورة، والجمع عتائر. وكان بعضُهم يقول: العتير هو الصنم الذي تُعْتَرُ لـه العتائر في رَجب. وأنشد لِزُهير:
فَزَلَّ عنها وأوفَى رأسَ مَرقَبةٍ  *** كمَنْصَبِ العِتْر دَمَّى رأسه النُّسُكُ([7])
فإن كان صحيحاً هذا فهو من الباب الأوّل، وقد أفصح الشاعر بقياسه حيث قال:
* كمنصب العِتْرِ دَمَّى رأسَه النُّسكُ *
(عتق) العين والتاء والقاف أصل صحيح *يجمع معنى الكرم خِلْقةً وخُلُقاً، ومعنى القِدَم. وما شذَّ من ذلك فقد ذُكِر على حدة.
قال الخليل: عَتَق العبد يَعْتِق عَتاقاً وعَتاقةً وعُتوقاً، وأعتقه صاحبُه إعتاقاً. قال الأصمعيّ: عَتَق فلانٌ بعد استعلاجٍ، إذا صار رقيقَ الخِلْقة بعد ما كان جافياً. ويقال: حلف بالعَتَاق، وهو مولى عَتَاقةٍ. وصار العبد عتيقاً. ولا يقال عاتق في موضع عتيق([8]) إلاّ أن تنوى فعلهُ في قابل، فتقول عاتقٌ غداً. وامرأة عتيقةٌ حُرَّةٌ من الأمُوَّة([9]) . وامرأةٌ عتيقة أيضاً، أي جميلة كريمة. وفرس عتيق: رائع بيِّن العِتْق، وثوب ناعمٌ عتيق. والعتيق أيضاً: الكريم من كلِّ شيء. وقد عَتَق وعَتُق، إذا أتَى عليه زمن.
قال الخليل: جاريةٌ عاتق، أي شابّة أوّلَ ما أدركت. قال ابنُ الأعرابيِّ: إنما سمِّيت عاتقاً لأنّها عَتَقت من الصِّبا وبلغت أنْ تَدَرَّع. قالوا: والجوارح من الطير عِتاقٌ لأنّها تصيد ولا تصاد، فهي أكرمُ الطَّير([10]) ، وكأنّها عتَقت أن تُصاد، وذلك كالبازِي وما أشبهه. قال لبيد:
فانتضَلْنا وابنُ سلمى قاعدٌ  *** كعَتيق الطَّيرِ يُغضِي ويُجَلّ([11])
قال أبو عبيد: أعتقت المالَ فعَتق، أي أصلحتُه فصَلَح. ويقال: عَتَقت الفرسُ، إذا سَبَقت.
قال الأصمعيّ: وكنت بالمِرْبد فأُجرِيَ فَرَسان، فقال أعرابيّ: هذا أوَان([12]) عَتَقت الشَّقْراء، أي سبقت. ويقال: فلانٌ مِعتاقُ الوَسِيقة، إذا طرد طريدةً أنجاهَا وسَلِمَ بها. ويقال: ما أبْيَنَ العِتْق في وجه فلانٍ، أي الكرم.
قال الخليل: البيت العتيق: الكعبة، لأنّه أوّلُ بيتٍ وُضِع للنّاس. قال الله تعالى:﴿ولْيَطَّوَّفُوا بالبَيْتِ الْعَتِيقِ﴾ [الحج 29]. ويقال: سمِّي بذلك لأنّه أُعِتقَ من الغَرَق أيّامَ الطُّوفان فرُفع. ويقال أُعتِق من الحبشة عامَ الفيل ويقال: أُعتِقَ من أنْ يدَّعِيَه أحدٌ فهو بيتُ الله تعالى.
قال أبو عبيدة: من أمثالهم: "لولا عِتْقُه لقد بلى"، يقال ذلك للرَّجل إذا ثَبَتَ ودام. وقال الخليل: العاتق من الطَّير فوقَ النَّاهض. وقال الأصمعيّ: يقال أخذ فرْخ قطاة عاتقاً، إذا استقلَّ وطار. ونرى أنّه من عَتَقت الفرسُ.
قال أبو حاتم: طيرٌ عاتِق، إذا كان فوقَ النَّاهض، لأنَّه قد خرج عن حد الزقّ([13]) . فأما العاتق من الزِّقاق فهو الواسع الجيِّد، وهذا على معنى التَّشبيه بالشيء الكريم. قال لبيد:
أُغلِي السِّباءَ بكلِّ أدكَنَ عاتقٍ  *** أو جَونةٍ قُدِحَتْ وفُضَّ خِتامُها([14])
وقال الخليل: شرابٌ عاتقٌ، أي عتيق. قال أبو زُبَيد([15]) :
لا تَبعدَنَّ إداوةٌ مطروحة  *** كانت زماناً للشَّرَاب العاتق
ويقال للبِئر القديمة عاتقة([16]) . والخمر العتيقة: التي عُتّقَت زماناً حتى عَتَقت. قال الأعشى:
وسبيئةٍ ممَّا تُعَتِّقُ بابلٌ  *** كدم الذَّبيحِ سلبتُها جِريالَها([17])
قال بعضهم: العاتق في وصف الخمر التي لم تُفَضَّ ولم تُبزَل، ذَهَبَ إلى الجارية العاتق التي لم تَبِنْ عن أبويها. ويقال: بل الخمر العاتق من القِدم، وكلُّ شيء تقادَمَ فهو عاتق وعتيق. قال ابنُ الأعرابيّ: كلُّ شيء بلغ إنَاهُ فقد عَتَق، وسمِّي العبدُ عتيقاً لأنَّهُ بلغَ غايَته. فأمّا قولُ عنترة:
كَذَبَ العتيقُ وماءُ شنٍّ باردٌ  *** إن كنتِ سائلتِي غبوقاً فاذهَبِي([18])
فقال قوم: إنَّه نوعٌ من التَّمر العتيق. ومعنى كَذَب، أي عليك بهذا النَّوع. ويقال بل العتيق: الماء؛ وسمِّيَ بذلك لأنَّه أجلُّ الأشربة، وفيه الحياة.
ومن القِدَم الذي ذكرناه قولُهم: عَتُقَتْ عليه يمينٌ، أي قَدُمَت ووجَبَت. قال:
عليَّ أَلِيَّةٌ عتقَتْ قديماً  *** فليس لها وإن طُلبِت مَرَامُ([19])
ويقال لكلِّ كريمٍ عتيق.
ومما شذَّ عن هذا الأصل: عاتقا الإنسان، وهما ما بين المَنكِبَين والعُنق، والجمع العواتق. ويقال العاتق يذكَّر ويؤنَّث. وقال الأصمعيُّ: يقال فلانٌ أمْيَل العاتق *إذا كان موضعُ الرداء منه معوَّجاً. وقال في تأنيث العاتق:
لا صُلحَ بيني فاعلمُوه ولا  *** بينكم ما حَمَلَتْ عاتقي([20])
سَيفي وما كُنَّا بنجدٍ وما  *** قَرْقَرَ قُمْرُ الوادِ بالشَّاهقِ
قال ابن الأعرابيّ: العاتق: القَوس التي تغيَّر لونها واسودَّت، وهذا أيضاً من القِدَم راجعٌ إلى الباب الأوّل.
(عتك) العين والتاء والكاف أصلٌ صحيح يدلُّ على قريبٍ من الذي قبله، وليس ببعيدٍ أن يكونَ من باب الإبدال، وهو من الإقدام والقِدَم.
قال الخليلُ وغيره: عَتَك فلانٌ [بفلانٍ([21]) ]، إذا أقْدَمَ عليه ضرباً لا يُنهنِهُه شيء. قال الأصمعيُّ: هو أن يَحمِلَ عليه حملةَ أخْذٍ وبَطْش. قال الخليل: عَتَكَ الرّجُل يَعْتِك عَتْكاً وعُتُوكاً، إذا ذَهَب في الأرض. والقوس العاتكة طالَ عليها العهدُ حتَّى احمرَّت. قال الهذلي([22]) :
وصَفراء البُرايةِ عُودِ نَبْعٍ  *** كوَقْف العاجِ عاتكة [اللِّيَاطِ([23]) ]
[وامرأة عاتكة]، إذا كانت متضمِّخة بالخَلَوق. ومنه عَتَكتِ القوس. قال الخليل: يقال لكلِّ كريم عاتك، أي قديم. وأصله من عَتَكت القَوس.
(عتل) العين والتاء واللام أصلٌ صحيح يدلُّ على شِدّةٍ وقوّة في الشَّيء. من ذلك الرّجل العُتُلّ، وهو الشَّديد القويَّ المصحَّح الجِسم؛ واشتقاقُه من العَتَلة التي يُحفَر بها. والعَتَلة أيضاً: الهِراوة الغليظة من الخشَب، والجمع عَتَل. وقال:
وأينما كنتَ من البلادِ  ***
فاجتنبَنَّ عُرَّمَ الذُّوّادِ
وضَربَهم بالعَتَل الشِّدادِ
ومن الباب العَتْل، وهو أن تأخذ بتَلبيب الرّجُل فتَعتِله، أي تجرّه إليك بقوّة وشدّة. قال الله تعالى: ﴿خُذُوهُ فَاعْتِلُوهُ إِلَى سَواءِ الجَحِيمِ([24])﴾ [الدخان 47]. ولا يكون عَتْلاً إلاّ بجفاءٍ وشِدّة. وزعم قومٌ أنّهم يقولون: لا أنعتِل معك: أي لا أنقاد معك.
(عتم) العين والتاء والميم أصلٌ صحيح يدلُّ على إبطاء في الشَّيء أو كفٍّ عنه. قال الخليل: عَتَّم الرجل يُعَتِّم، إذا كفَّ عن الشيء بعد المضيِّ فيه، وعَتَم يَعْتم. وحملتُ على فُلانٍ فما عتَّمت أن ضربتُه، أي ما نَهنَهت وما نكَلت وما أبطأت. وفي الحديث: أنّ رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم غرس كذا وَدِيّةً [فما عتَّمَتْ منها وَدِيَّة([25]) ]، أي ما أبطأت، حتّى عَلِقت. وقال:
* مجامع الهام ولا يُعْتَمُ *
أي لا يُمْهَل ولا يُكَفّ. وقال:
ولستُ عن القِرن الكميِّ بعاتمِ *** ولستُ بوَقَّافٍ إذا الخَيلُ أحجمت
قال: والعَتَمة هو الثُّلث الأوّل من اللَّيل بعد غيبوبة الشَّمسِ والشَّفَق. يقال: أعْتَمَ القومُ، إذا صاروا في ذلك الوقت. وجاء الضَّيفُ عاتماً، أي مُعْتِماً في تلك السَّاعة.
ومما شذَّ عن هذا الباب العتم([26]) : الزَّيتون البرّيّ. قال النابغة([27]) :
[تَستَنُّ بالضَّرْوِ من بَراقِشَ أو *** هَيلانَ أو ناضرٍ من العتمِ([28]) ]
 (عتو) العين والتاء والحرف المعتل أصلٌ صحيح يدلُّ على استكبار. قال الخليل وغيرُه: عتَا يَعتُو عتُوَّاً: استكَبَر. قال الله تعالى: ﴿وعَتَوْا عُتُوَّاً كَبِيراً﴾  [الفرقان 21]. وكذلك يعتُو عِتِياً، فهو عاتٍ، والملك الجبَّار عاتٍ، وجَبابِرةٌ عُتاة. قال:
* والناس يعتُون على المُسلَّطِ *
ويقال: تَعَتَّى فلانٌ وتعتّت فلانة، إذا لم تُطِع. قال العجَّاج:
الحمد لله الذي استقلَّتِ  *** بأمره السّماءُ واطمأنّتِ
* بأمره الأرضُ فما تَعتَّتِ([29]) *
أي ما عصَتْ.
(عتب) العين والتاء والباء أصلٌ صحيح، يرجع كله إلى الأمر فيه بعضُ الصُّعوبة من كلامٍ أو غيره. من ذلك العَتَبة، وهي أسكُفَّة الباب، وإنَّما سمِّيت بذلك لارتفاعها عن المكان المطمئنّ السَّهل. وعَتَبات الدُّرْجة: [مَرَاقيها]، كلُّ مِرقاةٍ من الدُّرْجة عتَبة. ويشبّه بذلك العتَباتُ تكون في الجبال، والواحدة عَتَبة، وتجمع أيضاً على عَتَب. وكلُّ شيء جَسَا وجفا فهو يشتقُّ له هذا اللفظ، يقال فيه عَتَبٌ، إذا اعتراه ما يغيِّره عن الخُلوص. قال:
فما في حُسْن طاعتِنا  *** ولا في سَمْعِنا عَتَب([30])
وقال في وصف سيف:
* مُجرّبَ الوَقعِ غيرَ ذي عَتَبِ([31]) *
أي غير ملتوٍ عن الضَّريبة ولا نابٍ عنها.
 ويقولون: حُمِل فلانٌ على عَتَبةٍ كريهة* وعَتَب كريه من بلاءٍ وشرّ.
قال المتلمَّس:
* يُعْلَى على العَتَب الكريهِ ويُوبَسُ([32]) *
ويقال للفحَل المعقول أو الظَّالع إذا مَشَى على ثلاثِ قوائم كأنّه يَقفِز: عَتَب عَتَباناً([33]) . قال الخليل: وهذا تشبيهٌ، كأنّه يمشي على عتبات الدّرجةِ فينزُو من عَتبةٍ إلى عتبة. ويقال عتِّب لنا عَتبةً، أي اتَّخذْها.
ومن الباب، وهو القياسُ الصحيح: العَتْب: المَوْجِدة. تقول: عَتَبتُ على فلان عَتْباً ومَعْتَِبَة، أي وَجَدْت عليه. ثم يشتقّ منها فيقال: أعتَبَني، أي ترك [ما كنت([34]) ] أجد عليه ورجع إلى مَسَرَّتي([35]) ؛ وهو مُعْتِب راجعٌ عن الإساءة. وأنشد:
عتبتُ على جُمْلٍ ولستُ بشامتٍ *** بجُملٍ وإن كانت بها النّعلُ زلَّتِ
ويقولون: أعطانِي العُتْبَى، أي أعتَبني. ولك العُتْبَى، أي أعطيتك العتبَى. والتعتُّب، إذا قال هذا وهذا يَصِفان الموجِدة([36]) . وكذلك المعاتبة، إذا لامك واستزادك قلت عاتِبْني. قال:
إذا ذهب العتابُ فليس حُبٌّ *** ويبقى الحبُّ ما بقي العتابُ([37])
ويقال للرّجُل إذا طَلب أنْ يُعتَب: قد استَعتَب. قال أبو الأسود:
فعاتبتُه ثم راجعته  *** عتاباً رقيقاً وقولاً أصيلا
فألفيتُه غيرَ مستعتبٍ  *** ولا ذاكِرَ اللهَِ إلاّ قليلا([38])
وقال بعضهم: ما رأيت عند فلان عُتْباناً، إذا أردت أنّه أعتبك ولم تر لذلك بَياناً.
--------------ـــ
([1]) ديوان النابغة 64، من قصيدة ليست من مرويات الأصمعي.
([2]) البيت مما لم يرو في ديوان سلامة. وأنشده في اللسان (عتد) براوية "نزاق" بالنون، وكلاهما صحيح. والمزاق والنزاق: السريع، ويقالان أيضاً للسريعة بلفظهما.
([3]) ديوان الأخطل 111 واللسان (عتد، صبر، حبلق).
([4]) البيت للبريق الهذلي، كما في ديوان الهذليين (3: 59) واللسان (خلف، عتر). وذكر في بقية أشعار الهذليين أن قصيدة البيت يرويها الأصمعي لعامر بن سدوس. ويروى: "وما كنت أخشى أن أعيش خلافهم" كما في اللسان (خلف)؛ وفي (عتر) وديوان الهذليين: "بستة أبيات".
([5]) في الأصل: "فتكون".
([6]) وكذا أنشده في اللسان (عتر) وللعجاج في ديوانه 18:
* في سلب الغاب إذا هز عتر *
([7]) ديوان زهير 178، وفي اللسان (عتر): "كناصب العتر"، ثم قال: "ويروى: كمنصب العتر، يريد كمنصب ذلك الصنم أو الحجر الذي يدمي رأسه بدم العتيرة".
([8]) في الأصل: "عتق".
([9]) الأموة كالأبوة، مصدر أمت المرأة وأميت وأموت، أي صارت أمة.
([10]) في الأصل: "إكرام الطير".
([11]) ديوان لبيد 16 طبع 1881 واللسان (عتق، جلا).
([12]) في الأصل: "هذا وان".
([13]) أي أن يزقه أبواه. وفي الأصل: "الرق".
([14]) البيت من معلقته المشهورة.
([15]) يروى البيت التالي لعبد الرحمن بن أرطاة بن سيحان المحاربي، أو هو عبد الرحمن بن سيحان المحاربي. انظر الأغاني (1: 76-78) تجد قصة الشعر.
([16]) لم أجد بهذا اللفظ إلا قولهم: "العاتقة من القوس مثل العاتكة، وهي التي قدمت واحمرت".
([17]) ديوان الأعشى 23 واللسان (جرل، عتق) وقد سبق في (جرل).
([18]) ديوان عنترة 24 واللسان (كذب، عتق)، وقيل: إن البيت من أبيات لخزز بن لوذان السدوسي، رواه صاحب اللسان في (عتق).
([19]) لأوس بن حجر في ديوان 24 واللسان (عتق).
([20]) البيتان لأبي عامر، جد العباس بن مرداس، كما في اللسان (عتق)، وأنشدهما في إصلاح المنطق 399.
([21]) التكملة من اللسان.
([22]) هو المتنخل الهذلي. ديوان الهذليين (2: 26).
([23]) هذه الكلمة ساقطة من الأصل. وفي الديوان: "فرع نبع". قال السكري: "ويروى: وصفراء البرية غير خلط".
([24]) قرأ بضم التاء ابن كثير ونافع وابن عامر ويعقوب، ووافقهم ابن محيصن والحسن. وقرأ الباقون بكسر التاء. إتحاف فضلاء البشر 389 واللسان (عتل).
([25]) التكملة من اللسان (عتم).
([26]) يقال بضم وبضمتين، وبالتحريك.
([27]) هو النابغة الجعدي، اللسان (ضرو، برقش، هيل، عتم) والأغاني (6: 64) ومعجم البلدان(براقش، هيلان). وانظر الحيوان (5: 453).
([28]) التكملة من المراجع المتقدمة وأمالي القالي (1: 173) .
([29]) الأشطار مفتح أرجوزة له في ديوانه 5. والشطر الأخير في اللسان (عتا).
([30]) أنشده في اللسان (عتب).
([31]) صدره كما في اللسان (عتب):  * أعددت للحرب صارماً ذكراً *
([32]) أنشد هذا العجز في اللسان (عتب) بدون نسبة، وليس في ديوان المتلمس. على أن في الديوان أبياتاً من هذا الوزن والروي وليس هو بينها.
([33]) ويقال "عتباً" أيضاً، "وتعتاباً".
([34]) التكملة من اللسان.
([35]) في الأصل: "مدتي". وفي المجمل: "وأعتبني فلان، إذا عاد إلى مسرتي راجعاً عن الإساءة".
([36]) في الأصل: "نصفان الموجدة"، تحريف. وفي اللسان: "والتعتب والتعاتب والمعاتبة: تواصف الموجدة".
([37]) قبله في اللسان (عتب):
أعاتب ذا المودة من صديق  *** إذا ما رابني منه اجتناب
([38]) اللسان (عتب) والخزانة (4: 554) وسيبويه (1: 85) وأمالي ابن الشجري (1: 383) والأغاني (11: 107) وشرح شواهد المغني 316.

ـ

##### Türkçe

(باب العين والتاء وما يثلثهما)
(**عتد**) **العين** ve **التاء** ve **الدال** tek bir asıldır; bir hazır bulunuşa ve yakınlığa delâlet eder. Halîl dedi: **عَتُدَ الشّيءُ** dersin; o **يعتُد** **عَتاداً**; o hâlde o **عَتيدٌ**: hazırdır. Dedi: Bundan dolayı **العتيدة** adlandırıldı: içinde güzel koku ve yağlar bulunan (şey). Ve **المعْتَد** olan şeye denir: “O, elbette **عتيد**dir”; ve biz onu **أعتدْناه** (hazırladık) ve bir iş için onu hazırladık, eğer (iş) bastırırsa. **العَتَاد**’ın çoğulu **عُتُدٌ** ve **أعْتِدة**’dir. Nâbiga dedi:
عَتَادَ امرئٍ لا ينقُضُ البُعدُ هَمَّه *** طَلُوبِ الأعادِي واضحٍ غيرِ خاملِ([1])
Halîl dedi: “Bu at **عَتَدٌ**” derler; yani sahibi ne zaman isterse biner diye hazırlanmış; onda erkek ve dişi eşittir. Selâme b. Cendel dedi:
بكل مُحنَّبٍ كالسِّيدِ نَهْدٍ *** وكُلِّ طُوَالةٍ عَتَدٍ مِزَاقِ([2])

Ama **العَتُود**’a gelince: Halîl onda sahih bir kıyas zikretti; o, çiftleşmeye ulaşmış olandır. Eğer böyle ise, sanki o, çiftleşme için hazırlanmış bir şeydir; çoğulu **عِدَّان**’dır, **فِعْلان** vezni üzeredir; aslında **عِتْدَان** idi de **التاء** **الدال**’a idğam edildi. Ahtal dedi:
واذكر غَدَانَةَ مزَنَّمة  *** من الحَبَلَّقِ تُبنَى حولَها الصِّيَرُ([3])
(**عتر**) **العين** ve **التاء** ve **الراء** sahih bir asıldır; iki mânaya delâlet eder: birisi asıl ve dayanak, diğeri dağılma.
Birincisi: Halîl’in zikrettiği şudur: her şeyin **عِتْرَ**’ı: onun dayanağıdır. Dedi: **عِتْرَةُ المِسْحاةِ**: onun, **يَدَ المسحاة** diye adlandırılan tahtasıdır. Dedi: Bundan dolayı “falancanın **عترة**’si” denildi; yani onun mansıbı. Yine dedi: Onlar onun akrabalarıdır; çocuğundan, çocuğunun çocuğundan ve amcaoğullarından. Bu, **العِتْرَة**’nin iştikakı hakkında Halîl’in sözüdür; başkası ise, **العِترة** hakkında kıyasın, sonra zikredeceğimiz şey olduğunu söyledi.
İkinci asıl: **العِتْر**. Bir kavim dedi: O, kendisine **المَرْزَنْجُوش** denilen şeydir. Dedi: O, ancak dağınık olarak biter. Dedi: İnsanın **عِترة**’sinin kıyası da bundandır; çünkü onlar onun akrabalarıdır, nesebleri dağınıktır: bu, babasındandır; şu da neslindendir, çocuğu gibi. **العِتْر** hakkında şu beyit okundu:
فما كنتُ أخشَى أن أُقِيمَ خِلافهم  *** لستّةِ أبياتٍ كما ينبت العِتْرُ([4])
Bu, dağılmaya delâlet eder; ve bu, **العِترة**’nin kıyasında güzel bir veçhedir.
Buna benzeyen şeylerdendir: **عِتْرُ المسك**; o, onun içinde dağınık bulunan bir çakıl taşıdır([5]). Belki **عِتْرُ المِسك** sahih bir Arapça olabilir; çünkü zikrettiğimiz şeye uzak değildir; fakat onu bir âlimden işitmedik.
Bu asıldandır onların sözü: **عَتَرَ الرُّمحُ**; o hâlde o **يَعْتِرُ** **عَتراً** ve **عَتَرَاناً**; eğer titredi ve sallanıp durduysa, sarsıntı içinde. Dedi:
* وكلّ خطّيٍّ إذا هُزَّ عَتَرْ([6]) *
Biz onu bu bâbdan saydık; çünkü o sarsılınca, sanki parçaları dağılıyormuş gibi hayal edilir. Bu gözlemlenendir. Eğer te’vil ettiğimiz sahihse (böyledir); değilse, o, ibdâl bâbındandır: **عَسَل**’den olur; **التاء** **السين**’in bedeli olur, **الرَّاءُ** da **اللام**’ın bedeli olur.
Buna hamli uygun olan şeylerdendir: **العَتيرة**; çünkü onun kanı **يُعْتَر**; yani akıtılır da dağılır. Halîl dedi: **العاتر**: bir koyunu **يَعْترُ** (keser) de onu boğazlayan kimsedir; bunu câhiliyede yaparlardı: onu keser, sonra kanını putun başına dökerdi; işte o koyun **العَتيرة** ve **المعتورة**’dur; çoğulu **عتائر**’dir. Bazıları derdi ki: **العتير**; Receb’de kendisi için **العتائر**’in **تُعْتَرُ** edildiği puttur. Züheyr’den şu beyit okundu:
فَزَلَّ عنها وأوفَى رأسَ مَرقَبةٍ  *** كمَنْصَبِ العِتْر دَمَّى رأسه النُّسُكُ([7])
Eğer bu sahihse, o, birinci bâbdandır; şair kıyasını açıkça ortaya koymuştur; şöyle dedi:
* كمنصب العِتْرِ دَمَّى رأسَه النُّسكُ *
(**عتق**) **العين** ve **التاء** ve **القاف** sahih bir asıldır; yaratılışça ve huyca kerem mânasını ve eskilik mânasını bir araya getirir. Bundan şâz olan ise ayrıca zikredilmiştir.
Halîl dedi: **عَتَق** köle **يَعْتِق** **عَتاقاً** ve **عَتاقةً** ve **عُتوقاً**; sahibi onu **أعتقه** **إعتاقاً** (azat etti). Asmaî dedi: **عَتَق فلانٌ** **بعد استعلاجٍ**; eğer kaba iken sonra yaratılışça ince (nâzik) olduysa. Ve **العَتَاق** üzerine yemin etti denir; o, **عَتَاقةٍ**’nın mevlâsıdır. Ve köle **عتيقاً** oldu. **عتيق** yerinde **عاتق** denmez([8]); ancak onu gelecek için fiil olarak kast edersen; o zaman “yarın **عاتقٌ**” dersin. Ve **امرأة عتيقةٌ**: **الأمُوَّة**’den([9]) hür (olan kadın). Ve **امرأةٌ عتيقة** da: yani güzel, kerîm. Ve **فرس عتيق**: harika, **العِتْق**’ı açık. Ve yumuşak bir elbise: **عتيق**. **العتيق** ayrıca: her şeyin kerîmi. Ve **عَتَق** ve **عَتُق**; eğer üzerinden zaman geçtiyse.
Halîl dedi: **جاريةٌ عاتق**; yani ilk ergenliğe erişmiş genç kız. İbnü’l-A‘râbî dedi: Ona ancak **عاتقاً** denildi; çünkü o, çocukluktan **عَتَقت** (çıkıp olgunlaştı) ve zırh/elbise giymeye ulaşmıştır. Dediler: Kuşlardan yırtıcılar **عِتاقٌ**’tır; çünkü avlarlar ve avlanmazlar; onlar kuşun en kerîmleridir([10]); sanki avlanmaktan **عتَقت** (azat oldu); bu da doğan ve benzeri gibidir. Lebîd dedi:
فانتضَلْنا وابنُ سلمى قاعدٌ  *** كعَتيق الطَّيرِ يُغضِي ويُجَلّ([11])
Ebû Ubeyd dedi: “Malı **أعتقتُ** da **عَتق**”; yani onu ıslah ettim de düzeldi. Ve “At **عَتَقت**” denir; eğer geçti (yarışı kazandıysa).
Asmaî dedi: Mırbed’de idim; iki at koşturuldu; bir bedevî dedi: “Bu, **عَتَقت الشَّقْراء**’nın vaktidir”; yani geçti. Ve “Falanca **مِعتاقُ الوَسِيقة**’dir” denir; eğer bir avı kovalayıp onu kurtardı ve onunla selâmet bulduysa. Ve “Falancanın yüzünde **العِتْق** ne kadar da açık” denir; yani kerem.
Halîl dedi: **البيت العتيق**: Kâbe’dir; çünkü insanlara konulan ilk evdir. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿ولْيَطَّوَّفُوا بالبَيْتِ الْعَتِيقِ﴾ [الحج 29]. Ve denir ki: Ona bu ad verildi; çünkü tufan günlerinde boğulmaktan **أُعِتقَ** edildi de yükseltildi. Ve denir: Fil yılında Habeş’ten **أُعتِق** edildi. Ve denir: Birinin onu sahiplenmesinden **أُعتِقَ** edildi; o, Allah Teâlâ’nın evidir.
Ebû Ubeyde dedi: Atasözlerindendir: “لولا عِتْقُه لقد بلى”; bu, adam için söylenir; eğer sebat etti ve devam ettiyse. Halîl dedi: Kuşlardan **العاتق**: **النَّاهض**’ın üstündedir. Asmaî dedi: “Keklik yavrusunu **عاتقاً** aldı” denir; eğer bağımsızlaşıp uçtuysa. Biz, bunun “At **عَتَقت**”ten olduğunu görüyoruz.
Ebû Hâtim dedi: **طيرٌ عاتِق**; eğer **النَّاهض**’ın üstündeyse; çünkü o, **الزقّ** sınırından çıkmıştır([13]). Ama tulumlardan **العاتق**: geniş, iyi olandır; bu, kerîm şeye benzetme mânası üzeredir. Lebîd dedi:
أُغلِي السِّباءَ بكلِّ أدكَنَ عاتقٍ  *** أو جَونةٍ قُدِحَتْ وفُضَّ خِتامُها([14])
Halîl dedi: **شرابٌ عاتقٌ**; yani **عتيق**. Ebû Zübeyd([15]) dedi:
لا تَبعدَنَّ إداوةٌ مطروحة  *** كانت زماناً للشَّرَاب العاتق
Ve eski kuyuya **عاتقة** denir([16]). **الخمر العتيقة**: zamanla olgunlaştırılmış, ta ki **عَتَقت** oluncaya kadar. A‘şâ dedi:
وسبيئةٍ ممَّا تُعَتِّقُ بابلٌ  *** كدم الذَّبيحِ سلبتُها جِريالَها([17])
Bazıları dedi: Şarabın vasfında **العاتق**, henüz boşaltılmamış ve süzülmemiş olan (şarap)tır; bunu, anne-babasından ayrılmamış **الجارية العاتق**’a götürdü. Ve denir: Bilakis **الخمر العاتق** eskiliktendir; her şey eskirse o **عاتق** ve **عتيق**tir. İbnü’l-A‘râbî dedi: Her şey olgunluk vaktine ulaşınca **عَتَق** etmiştir; köleye **عتيق** denildi; çünkü o, gayesine ulaştı. Ama Antara’nın sözü:
كَذَبَ العتيقُ وماءُ شنٍّ باردٌ  *** إن كنتِ سائلتِي غبوقاً فاذهَبِي([18])
Bir kavim dedi: O, **العتيق** hurmasının bir türüdür. **كَذَب**’in mânası: yani sana bu tür gerekir. Ve denir: Bilakis **العتيق** sudur; ona bu ad verildi; çünkü o, içeceklerin en yücesidir ve onda hayat vardır.
Zikrettiğimiz eskiliktendir onların sözü: “Üzerine bir yemin **عَتُقَتْ**”; yani eskidi ve vacip oldu. Dedi:
عليَّ أَلِيَّةٌ عتقَتْ قديماً  *** فليس لها وإن طُلبِت مَرَامُ([19])
Her kerîme **عتيق** denir.
Bu asıldan şâz olanlardandır: insanın **عاتقا**’sı; ikisi, iki omuz ile boyun arasındadır; çoğulu **العواتق**’tir. Ve **العاتق**’ın müzekker ve müennes kullanıldığı söylenir. Asmaî dedi: “Falanca **أمْيَل العاتق**” denir; eğer ondan ridânın yeri eğriyse. **العاتق**’ın müennesliği hakkında dedi:
لا صُلحَ بيني فاعلمُوه ولا  *** بينكم ما حَمَلَتْ عاتقي([20])
سَيفي وما كُنَّا بنجدٍ وما  *** قَرْقَرَ قُمْرُ الوادِ بالشَّاهقِ
İbnü’l-A‘râbî dedi: **العاتق**: rengi değişmiş ve kararmış yaydır; bu da eskilikten olup birinci bâba döner.
(**عتك**) **العين** ve **التاء** ve **الكاف** sahih bir asıldır; bir öncekine yakın bir şeye delâlet eder; ibdâl bâbından olması uzak değildir; o, atılganlık ve eskiliktendir.
Halîl ve başkası dedi: **عَتَك فلانٌ** [**بفلانٍ**([21])], eğer ona, hiçbir şeyin onu durdurmadığı bir vuruşla atıldıysa. Asmaî dedi: O, ona bir yakalama ve kavrama hamlesiyle yüklenmektir. Halîl dedi: **عَتَكَ الرّجُل** **يَعْتِك** **عَتْكاً** ve **عُتُوكاً**; eğer yeryüzünde gitti (dolaştı)ysa. **القوس العاتكة**: üzerinden zaman geçti de kızardı. Hüzeli([22]) dedi:
وصَفراء البُرايةِ عُودِ نَبْعٍ  *** كوَقْف العاجِ عاتكة [اللِّيَاطِ([23]) ]
[**وامرأة عاتكة**], eğer **الخَلَوق** ile kokulanmışsa. Ondandır: **عَتَكتِ القوس**. Halîl dedi: Her kerîme **عاتك** denir; yani eski. Aslı, **عَتَكت القَوس**’tandır.
(**عتل**) **العين** ve **التاء** ve **اللام** sahih bir asıldır; şeyde şiddete ve kuvvete delâlet eder. Ondandır: **الرّجل العُتُلّ**; o, şiddetli, güçlü, bedeni sağlam olandır; iştikakı, kazmada kullanılan **العَتَلة**’dendir. **العَتَلة** ayrıca: ağaçtan kalın sopa; çoğulu **عَتَل**. Dedi:
وأينما كنتَ من البلادِ  ***
فاجتنبَنَّ عُرَّمَ الذُّوّادِ
وضَربَهم بالعَتَل الشِّدادِ
Bâbdandır: **العَتْل**; o, adamın yakasından tutup onu **تَعتِله** etmendir; yani onu kuvvet ve şiddetle kendine çekmendir. Allah Teâlâ dedi: ﴿خُذُوهُ فَاعْتِلُوهُ إِلَى سَواءِ الجَحِيمِ([24])﴾ [الدخان 47]. **عَتْلاً** ancak kabalık ve şiddetle olur. Bir kavim, onların “Seninle **لا أنعتِل**: yani seninle boyun eğmem” dediklerini iddia etti.
(**عتم**) **العين** ve **التاء** ve **الميم** sahih bir asıldır; şeyde yavaşlamaya yahut ondan geri durmaya delâlet eder. Halîl dedi: **عَتَّم** adam **يُعَتِّم**; eğer bir şeyde ilerledikten sonra ondan geri durduysa; ve **عَتَم يَعْتم**. “Falancaya yüklendim de onu vurmaktan **ما عتَّمت**” (geri durmadım); yani gevşemedim, çekinmedim, yavaşlamadım. Hadiste: Resûlullah sallallahu aleyhi ve âlihî ve sellem şöyle şöyle bir fidan dikti; [ondan bir fidan **فما عتَّمَتْ**([25])] yani yavaşlamadı; ta ki tutundu. Dedi:
* مجامع الهام ولا يُعْتَمُ *
yani mühlet verilmez ve geri durulmaz. Dedi:
ولستُ عن القِرن الكميِّ بعاتمِ *** ولستُ بوَقَّافٍ إذا الخَيلُ أحجمت
Dedi: **العَتَمة**; güneşin ve şafağın kaybolmasından sonra gecenin ilk üçte biridir. “Kavim **أعْتَمَ** etti” denir; eğer o vakitte oldularsa. Ve misafir **عاتماً** geldi; yani o saatte **مُعْتِماً** olarak.
Bu bâbdan şâz olanlardandır: **العتم**([26]): yabani zeytin. Nâbiga([27]) dedi:
[تَستَنُّ بالضَّرْوِ من بَراقِشَ أو *** هَيلانَ أو ناضرٍ من العتمِ([28]) ]
 (**عتو**) **العين** ve **التاء** ve illetli harf sahih bir asıldır; büyüklük taslamaya delâlet eder. Halîl ve başkası dedi: **عتَا يَعتُو عتُوَّاً**: büyüklük tasladı. Allah Teâlâ dedi: ﴿وعَتَوْا عُتُوَّاً كَبِيراً﴾  [الفرقان 21]. Ve yine **يعتُو عِتِياً**; o hâlde o **عاتٍ**’dır. Zorba hükümdar **عاتٍ**’dır; ve **جَبابِرةٌ عُتاة**. Dedi:
* والناس يعتُون على المُسلَّطِ *
Ve “Falanca **تَعَتَّى** etti” ve “Falanca kadın **تعتّت** etti” denir; eğer itaat etmediyse. Accâc dedi:
الحمد لله الذي استقلَّتِ  *** بأمره السّماءُ واطمأنّتِ
* بأمره الأرضُ فما تَعتَّتِ([29]) *
yani isyan etmedi.
(**عتب**) **العين** ve **التاء** ve **الباء** sahih bir asıldır; hepsi, sözden veya başkasından, içinde bir miktar zorluk bulunan işe döner. Ondandır: **العَتَبة**; o, kapının eşiğidir; ona ancak bu ad verildi; çünkü düz, kolay yerden yüksektir. Ve merdivenin **عَتَبات**’ı: [**مَرَاقيها**]; merdivenin her bir basamağı bir **عتَبة**’dir. Bununla dağlarda bulunan **العتَبات** da benzetilir; teki **عَتَبة**’dir; ayrıca **عَتَب** üzerine de toplanır. Sertleşen ve kabalaşan her şey için bu lafız türetilir; onda **عَتَبٌ** denir; eğer ona, onu safiyetten değiştiren bir şey arız olduysa. Dedi:
فما في حُسْن طاعتِنا  *** ولا في سَمْعِنا عَتَب([30])
Bir kılıcın vasfında dedi:
* مُجرّبَ الوَقعِ غيرَ ذي عَتَبِ([31]) *
yani darbeye karşı eğrilmemiş ve ondan sapmamış.
Ve derler: Falanca, kötü bir **عَتَبةٍ** üzerine yüklendi; ve belâ ve şerden kötü bir **عَتَب** (iş) (vardır).
Mütelemmiş dedi:
* يُعْلَى على العَتَب الكريهِ ويُوبَسُ([32]) *
Bağlı aygıra veya topal olana, üç ayak üzerinde yürüyüp sanki sıçrıyormuş gibi yürüdüğünde: **عَتَب** **عَتَباناً**([33]) denir. Halîl dedi: Bu bir benzetmedir; sanki merdivenin basamakları üzerinde yürür de bir **عَتبة**’den bir **عتبة**’ye sıçrar. Ve “Bize bir **عَتبةً** **عتِّب** et” denir; yani onu yap.
Bâbdandır ve sahih kıyastır: **العَتْب**: gücenme. “Falancaya **عَتَبتُ** **عَتْباً** ve **مَعْتَِبَة**” dersin; yani ona gücendim. Sonra ondan türetilir de “Beni **أعتَبَني**” denir; yani [üzerinde bulduğum([34])] şeyi bıraktı ve sevincime döndü([35]); o, kötülükten dönmüş **مُعْتِب**’dir. Şu beyit okundu:
عتبتُ على جُمْلٍ ولستُ بشامتٍ *** بجُملٍ وإن كانت بها النّعلُ زلَّتِ
Ve derler: Bana **العُتْبَى** verdi; yani beni **أعتَبني** etti. Ve “Senin için **العُتْبَى**” (vardır); yani sana **العتبَى** verdim. Ve **التعتُّب**: eğer şu ve şu, gücenmeyi vasfederek konuşurlarsa([36]). Ve yine **المعاتبة**: eğer seni kınadı ve senden daha fazlasını istedi; sen “Beni **عاتِبْني** et” dersin. Dedi:
إذا ذهب العتابُ فليس حُبٌّ *** ويبقى الحبُّ ما بقي العتابُ([37])
Adam için, **يُعتَب** edilmeyi talep ettiğinde: “**استَعتَب** etti” denir. Ebü’l-Esved dedi:
فعاتبتُه ثم راجعته  *** عتاباً رقيقاً وقولاً أصيلا
فألفيتُه غيرَ مستعتبٍ  *** ولا ذاكِرَ اللهَِ إلاّ قليلا([38])
Bazıları dedi: “Falancada **عُتْباناً** görmedim”; eğer onun seni memnun ettiğini, fakat bunun için bir açıklık görmediğini kast edersen.

--------------ـــ
([1]) Nâbiga divanı 64, Asmaî rivayetlerinden olmayan bir kasideden.
([2]) Beyit Selâme divanında rivayet edilmemiştir. Lisân’da (**عتد**) “نزاق” rivayetiyle (نون ile) okuttu; ikisi de sahihtir. **المزاق** ve **النزاق**: hızlı; ikisi de lafızlarıyla hızlı (dişi) için de söylenir.
([3]) Ahtal divanı 111 ve Lisân (**عتد**، **صبر**، **حبلق**).
([4]) Beyit, Hüzeli Bureyk’indir; Hüzeli divanında (3: 59) ve Lisân (**خلف**، **عتر**)’de böyledir. Hüzeli şiirlerinin geri kalanında, beyit kasidesinin Asmaî tarafından Âmir b. Sedûs’a rivayet edildiği zikredildi. Lisân (**خلف**)’te: “وما كنت أخشى أن أعيش خلافهم” diye rivayet edilir; (**عتر**) ve Hüzeli divanında: “بستة أبيات”.
([5]) Asılda: “فتكون”.
([6]) Lisân (**عتر**)’de de böyle okuttu; Accâc’ın divanında 18:
* في سلب الغاب إذا هز عتر *
([7]) Züheyr divanı 178; Lisân (**عتر**)’de: “كناصب العتر”; sonra dedi: “Ve ‘كمنصب العتر’ diye rivayet edilir; o putun veya taşın dayanağı gibi demek ister; (ki) **العَتيرة** kanıyla başını kanatır.”
([8]) Asılda: “عتق”.
([9]) **الأموة** **الأبوة** gibidir; “أمت المرأة وأميت وأموت”un masdarıdır; yani cariye oldu.
([10]) Asılda: “إكرام الطير”.
([11]) Lebîd divanı 16, 1881 baskısı ve Lisân (**عتق**، **جلا**).
([12]) Asılda: “هذا وان”.
([13]) Yani anne-babası onu gagalasın. Asılda: “الرق”.
([14]) Beyit, meşhur muallakasındandır.
([15]) Sonraki beyit, Abdurrahman b. Artâe b. Seyhân el-Muhâribî’ye rivayet edilir; yahut o, Abdurrahman b. Seyhân el-Muhâribî’dir. el-Eğânî (1: 76-78)’e bak; şiirin kıssasını bulursun.
([16]) Bu lafızla ancak onların sözü bulundu: “**العاتقة** yaydan, **العاتكة** gibidir; o, eskimiş ve kızarmış olandır.”
([17]) A‘şâ divanı 23 ve Lisân (**جرل**، **عتق**); (**جرل**)’de geçmişti.
([18]) Antara divanı 24 ve Lisân (**كذب**، **عتق**); denildi ki: Beyit, Hazzaz b. Lûzân es-Sedûsî’nin beyitlerindendir; Lisân sahibi onu (**عتق**)’ta rivayet etti.
([19]) Evs b. Hacer’indir; divanda 24 ve Lisân (**عتق**).
([20]) İki beyit, Ebû Âmir’indir; Abbas b. Mirdâs’ın dedesi; Lisân (**عتق**)’ta böyledir; ve Islahu’l-Mantık 399’da okuttu.
([21]) Tamamlama Lisân’dandır.
([22]) O, Mütenahhil el-Hüzelî’dir. Hüzeli divanı (2: 26).
([23]) Bu kelime asıldan düşmüştür. Divanda: “فرع نبع”. Sükkerî dedi: “Ve ‘وصفراء البرية غير خلط’ diye rivayet edilir.”
([24]) **التاء**’nın zammesiyle İbn Kesîr, Nâfi‘, İbn Âmir ve Ya‘kûb okudu; İbn Muhaysın ve Hasan da onlara muvafakat etti. Geri kalanlar **التاء**’nın kesresiyle okudu. İthâfu Fudalâi’l-Beşer 389 ve Lisân (**عتل**).
([25]) Tamamlama Lisân (**عتم**)’dandır.
([26]) Zamme ile ve iki zamme ile ve hareke ile söylenir.
([27]) O, Nâbiga el-Ca‘dî’dir; Lisân (**ضرو**، **برقش**، **هيل**، **عتم**) ve el-Eğânî (6: 64) ve Mu‘cemü’l-Büldân (**براقش**، **هيلان**). Hayevân (5: 453)’e de bak.
([28]) Tamamlama, önceki kaynaklardan ve Emâlî’l-Kâlî (1: 173)’dendir.
([29]) Mısralar, onun divanında 5’teki urcûzesinin başlangıcıdır. Son mısra Lisân (**عتا**)’dadır.
([30]) Lisân (**عتب**)’de okuttu.
([31]) Sadrı Lisân (**عتب**)’de:  * أعددت للحرب صارماً ذكراً *
([32]) Bu aczi Lisân (**عتب**)’de nisbesiz okuttu; Mütelemmiş divanında değildir. Bununla beraber divanda bu vezin ve kafiye üzere beyitler vardır; fakat bu onların arasında değildir.
([33]) “**عتباً**” da denir; ve “**تعتاباً**”.
([34]) Tamamlama Lisân’dandır.
([35]) Asılda: “مدتي”. Mücmel’de: “Ve falanca beni **أعتبني** etti; eğer kötülükten dönerek sevincime döndüyse.”
([36]) Asılda: “نصفان الموجدة”; tahriftir. Lisân’da: “**والتعتب والتعاتب والمعاتبة**: gücenmeyi karşılıklı vasfetmektir.”
([37]) Ondan önce Lisân (**عتب**)’de:
أعاتب ذا المودة من صديق  *** إذا ما رابني منه اجتناب
([38]) Lisân (**عتب**) ve el-Hizâne (4: 554) ve Sîbeveyh (1: 85) ve Emâlî İbnü’ş-Şecerî (1: 383) ve el-Eğânî (11: 107) ve Şerhu Şevâhidi’l-Muğnî 316.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D9%88/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ع ت و
عتا عليّ وتعتّى‏.‏
قال العجاج‏:‏ بإذنه الأرض وما تعتت ومن الاستعارة‏:‏ الليل العاتي‏:‏ الشديد الظلمة‏.‏

##### Türkçe

ع ت و
**عتا** bana karşı ve **تعتّى**.‏
el-‘Accâc dedi: “Onun izniyle yer ve **ما تعتت**.” İstiâreden: **الليل العاتي**: karanlığı şiddetli olan.‏

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D9%88/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

: ( و ( *!عَتَا ) *!يَعْتُو ( *!عُتِيًّا ) بضمٍ فكسْرٍ فتَشْديدٍ .
قالَ الجَوْهري : الأَصْلُ عُتُوٌّ ، ثم أَبْدلُوا مِن إحْدى الضَّمَّتَيْن كَسْرةً فانْقَلَبتِ الواوُ ياءً فقالوا عُتِيًّا ثم أَتْبَعُوا الكَسْرةَ الكَسْرَة ( و ) قالوا ( عِتِيًّا ) ليُؤَكِّدوا البَدَلَ ؛ ( *!وعُتُوًّا ) ، كسُمُوَ ، وهذا هو الأصْلُ في البابِ : ( اسْتَكْبَرَ وجاوَزَ الحَدَّ ) .
( قالَ الراغبُ : *!العُتُوُّ النُّبُوةُّ عن الطاعَةِ ، ومنه قولُه تعالى : ﴿*!وعَتَوا *!عُتُوًّا كَبيراً﴾ ، ﴿*!فعَتَوْا عن أَمْرِ رَبِّهم﴾ ، ﴿بل لَجّوا في *!عُتُوَ ونُفورٍ﴾ أي حالَةٍ لا سَبِيلَ إلى إصْلاحِها ومُداوَاتِها ، وقيلَ : إلى رِياضَتِه وهي الحالَةُ المُشارُ إليها بقوْلهِ :

ومن العناءِ رِياضَة الهَرَمِ ( فهو *!عاتٍ ) جَمْعُه *!عُتاةٌ ، ( *!وعَتِيٌّ ) ، كَغَنِيَ ، ( ج *!عُتِيَ بالضَّمِّ ) فالكَسْر فالتَّشْديدِ .
وقوْلُه تعالى : ﴿أَيُّهم أَشدُّ على الرَّحْمنِ *!عتيًّا﴾ ، قيلَ : العَتِيُّ هنا مَصْدرٌ ، وقيلَ : هو جَمْعُ عاتٍ .
قالَ الجَوْهري : رجُلٌ عاتٍ وقوْمٌ عُتِيٌّ ، قَلَبوا الواوَ ياءً .
قالَ محمدُ بنُ السَّرِي : وفُعُولٌ إذا كانَ جَمْعاً فحقُّه القَلْب ، وإذا كانَ مَصْدراً فحقُّه التَّصْحيحُ لأنَّ الجمْعَ أَثْقَلُ عنْدَهُم من الواحِدِ .
وقالَ أَبو عبيدَةَ : وكلُّ مبالِغٍ في كبرٍ أَو فَسادٍ أَو كَفْرٍ : فقد *!عَتَا *!يَعْتُو *!عتِيًّا .
( و ) عَتا ( الشَّيخُ عُتِيًّا ، بالضَّمِّ ويُفْتَحُ ) : ) إذا ( وَلَّى وكَبِرَ ) ، وكذلك عَسَا عُسِيًّا وعُسُوًّا .
وقُرِىء : ﴿وقد بَلَغْتُ مِن الكِبَرِ عِتِيًّا﴾ ، بكَسْرِ العَيْنِ ؛ نقلَهُ ابنُ سِيدَه ، فهو إذن مُثَلَّث . ونقلَهُ سعدى في حاشِيَةِ الكشَّاف .
( *!وعَتَّى : لُغَةُ ) هُذَيْل وثَقِيفٍ ( في حَتَّى ) ؛ ) وقُرِىءَ : *!عَتَّى حينٍ . وفي حديثِ عُمَر : بَلَغَه أنَّ ابنَ مَسْعودٍ يُقْرِىءُ الناسَ عَتَّى حينٍ ، يريدُ حتَّى حينٍ ، فقال : إنَّ القُرْآنَ لم يَنْزِلْ بلُغَةِ هُذَيْلٍ ، فأَقْرِىءِ الناسَ بلُغَةِ قُرَيْشٍ .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :
*!عَتْوَةُ : اسْمُ فَرَسٍ .
*!والعاتِي : الجبَّارُ .
*!وعَتَتِ الرِّيحُ : جاوَزَتْ مقدارَ هُبوبِها ؛ عن ابن القطَّاع .
ولَيْلٌ عاتٍ : شَديدُ الظُّلْمةِ .

##### Türkçe

: ( ve ( **عَتَا** ) **يَعْتُو** ( **عُتِيًّا** ) bir ḍamme ile, sonra bir kesra ile, sonra şeddeli olarak.
el-Cevherî dedi: asıl **عُتُوٌّ**’dur; sonra iki ḍamme’den birinin yerine bir kesra bedel ettiler de **الواو** **ياء**’a döndü; böylece **عُتِيًّا** dediler; sonra bedeli pekiştirmek için kesrayı kesraya tâbi kıldılar (ve) ( **عِتِيًّا** ) dediler; ( **وعُتُوًّا** ) da vardır, **سُمُوَ** gibi; ve bu, bâbda asıl olanıdır: (büyüklendi ve haddi aştı).

( er-Râgıb dedi: **العُتُوُّ** itaate karşı azgınlıktır; ondan, Yüce Allah’ın sözü: ﴿**وعَتَوا** **عُتُوًّا كَبيراً**﴾ , ﴿**فعَتَوْا عن أَمْرِ رَبِّهم**﴾ , ﴿بل لَجّوا في **عُتُوَ ونُفورٍ**﴾ yani ıslahına ve tedavisine yol bulunmayan bir hâl; ve “onu riyazete sevk etmeye” (yol yok) denilmiştir; bu da şu sözüyle işaret edilen hâldir:

ومن العناءِ رِياضَة الهَرَمِ

( o hâlde o **عاتٍ**’dir ) çoğulu **عُتاةٌ**’dir; ( **وعَتِيٌّ** ) de vardır, **غَنِيَ** gibi; (çoğul: **عُتِيَ** ḍamme ile) sonra kesra, sonra şedde ile.
Ve Yüce Allah’ın sözü: ﴿أَيُّهم أَشدُّ على الرَّحْمنِ **عتيًّا**﴾ ; denildi ki: buradaki **العَتِيُّ** masdardır; ve denildi ki: **عاتٍ**’in çoğuludur.
el-Cevherî dedi: **رَجُلٌ عاتٍ** ve **قَوْمٌ عُتِيٌّ**; **الواو**’u **ياء**’a çevirdiler.
Muhammed b. es-Serî dedi: **فُعُولٌ** eğer çoğul olursa, hakkı kalbdir; eğer masdar olursa, hakkı tashîhtir; çünkü çoğul, onların yanında tekilden daha ağırdır.
Ebû Ubeyde dedi: büyüklükte yahut fesatta yahut küfürde mübalağa eden her kimse: muhakkak **عَتَا** **يَعْتُو** **عتِيًّا**.
( ve ) **عَتا** ( **الشَّيخُ عُتِيًّا** , ḍamme ile; ve fetha da edilir ) : (ve) (yüz çevirdi ve yaşlandı) olduğunda; ve aynı şekilde **عَسَا** **عُسِيًّا** ve **عُسُوًّا**.
Şöyle okunmuştur: ﴿وقد بَلَغْتُ مِن الكِبَرِ **عِتِيًّا**﴾ , **العَيْن**’in kesrası ile; bunu İbn Sîde nakletti; öyleyse o, üçlüdür. Bunu Sa‘dî, el-Keşşâf’ın hâşiyesinde nakletti.
( **وعَتَّى : لُغَةُ** ) Hüzeyl ve Sakîf’in ( **في حَتَّى** ) (lehçesi)dir; (ve) şöyle okunmuştur: **عَتَّى حينٍ**. Ömer’in hadisinde: ona, İbn Mes‘ûd’un insanlara **عَتَّى حينٍ** okuttuğu ulaştı; **حتَّى حينٍ**’i kastediyor; bunun üzerine dedi ki: Kur’an Hüzeyl’in diliyle inmedi; öyleyse insanlara Kureyş’in diliyle okut.

Üzerine istidrâk olunanlardandır:
**عَتْوَةُ**: bir atın adıdır.
**والعاتِي**: cebbar (zorba)dır.
**وعَتَتِ الرِّيحُ**: esiş miktarını aştı; İbn el-Kattâ‘dan.
**ولَيْلٌ عاتٍ**: karanlığı şiddetli (gece).

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D9%88/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

عتو and عتى

عَتَا
1 عَتَا ذ , aor. يَعْتُو, inf. n. عُتُوٌّ (S, Msb, K) and عُتِىٌّ and عِتِىٌّ, (S, K,) of which عُتُوٌّ is the original form, one [i. e. the second] of the two dammehs being changed into a kesreh and therefore the و into ى and then the other dammeh being assimilated to the kesreh, (S, TA,) He behaved proudly, (Msb, K,) and was immoderate, inordinate, or exorbitant: (K:) he was excessively, immoderately, or inordinately, proud or corrupt or unbelieving: (AO, TA; and so in a copy of the S as on the authority of A'Obeyd:) or he revolted, recoiled, or was averse, from obedience: (Er-Rلghib, TA:) and ↓ تَعَتَّيْتُ signifies the same as عَتَوْتُ; (S, K;) or I [disobeyed, or] did not obey; (TA;) and so does عَتَيْتُ; (K, accord. to some copies; but in some, عَتِيتُ;) or, accord. to J and others, one should not say عَتَيْتُ. (TA.) It is said in the Kur [li. 44], فَعَتَوْا عَنْ أَمْرِ رَبِّهِمْ (TA) i. e. But they turned with disdain from obeying the command of their Lord. (Bd, Jel.) ― -b2- [Hence,] عَتَتِ الرِّيحُ (assumed tropical:) The wind blew immoderately. (IKtt, TA.) ― -b3- And عَتَا said of and old man, (S, Msb, K, [but in my copy of the Msb الشى is put for الشيخ,]) aor. يَعْتُو, (S, Msb,) inf. n. عُتُوٌّ (S, Msb) and عِتِىٌّ, (S,) or عُتِىٌّ and عَتِىٌّ, with damm and also with fet-h, (K,) He became advanced in age, and in a declining state: (S, Msb, * K:) [or he became dried up; as is shown by what here follows.] It is said in the Kur [xix. 9], accord. to one reading, وَقَدْ بَلَغْتُ مِنَ الْكِبَرِ عُتِيًّا, (TA,) from عَتَا It became dried up; (Ksh, * Jel;) said of wood, or a branch; as also عَسَا: (Ksh:) the meaning here being, [And I have reached] the extreme degree of old age: (Jel:) or dryness, and hardness, or rigidness, in the joints and the bones; like the dry wood or branch. (Ksh.)

5 تَ١َ٢َّ٣َ see the preceding paragraph.

عَتِىٌّ
عَتِىٌّ ذ : see عَاتٍ.

عَتَّى
عَتَّى ذ a dial. var. of حَتَّى, (S, K,) of the dial. of Hudheyl and Thakeef. (S.)

عَاتٍ
عَاتٍ ذ part. n. of 1; (S, Msb, K;) Proud, (Msb, K,) and immoderate, inordinate, or exorbitant: (K:) excessively, immoderately, or inordinately, proud (Mgh) [or corrupt or unbelieving: or revolting, recoiling, or averse, from obedience: (see 1:)] i. q. جَبَّارٌ: (Mgh, TA:) and ↓ عَتِىٌّ signifies the same: (K:) pl. عُتِىٌّ, (S, Msb, K,) originally [عُتُوٌّ,] of the measure فُعُولٌ, (Msb,) the [former] و being changed into ى, agreeably with a rule which, Mohammad Ibn-Es-Seree says, should be observed in a word of this [class and] measure when it is a pl., though not [generally] when it is an inf. n., (S, TA,) or this is pl. of عَتِىٌّ, and the pl. of عَاتٍ is عُتَاةٌ. (TA.) [See also أَعْتَآءٌ, below.] ― -b2- Also Advanced [and declining] in age: [or dried up: (see 1, last sentence but one:)] pl. عُتِىٌّ. (Msb.) ― -b3- And لَيْلٌ عاتى [a mistranscription, the latter word being correctly عَاتٍ,] A night intensely dark. (TA.)

أَعْتَى
أَعْتَى ذ Most [and more] excessive, immoderate, or inordinate, in pride [&c.: see عَاتٍ]. (Mgh.)

أَعْتَآءٌ
أَعْتَآءٌ ذ [a pl., app. of عَاتٍ, like as أَصْحَابٌ is of صَاحِبٌ,] applied to men as meaning دُعَّارٌ [i. e. Who act corruptly, or vitiously; who transgress the command of God; or who commit adultery or fornication; &c.]. (ISd, K, TA.)

##### Türkçe

عتو ve عتى

**عَتَا**
1 **عَتَا** **ذ**, muzârîsi **يَعْتُو**, mastarı **عُتُوٌّ** (S, Msb, K) ve **عُتِىٌّ** ve **عِتِىٌّ**, (S, K,) ki bunların **عُتُوٌّ**’u aslî şekildir; iki dammeden biri kesreye çevrilmiş, bu yüzden **و** **ى**’ye dönüşmüş, sonra öteki damme kesreye idğam edilmiştir, (S, TA,) kibirli davrandı, (Msb, K,) ve ölçüsüz, aşırı, yahut taşkın oldu: (K:) aşırı derecede, ölçüsüzce, yahut taşkınca, kibirli veya bozguncu veya kâfir oldu: (AO, TA; ve A'Obeyd’in rivayetiyle S’nin bir nüshasında da böyledir:) yahut itaattan isyan etti, geri durdu, yahut yüz çevirdi: (Er-Rلghib, TA:) ve ↓ **تَعَتَّيْتُ** **عَتَوْتُ** ile aynı mânâya gelir; (S, K;) yahut ben [isyan ettim, yahut] itaat etmedim; (TA;) ve **عَتَيْتُ** da böyledir; (K, bazı nüshalara göre; fakat bazılarında, **عَتِيتُ**;) yahut J ve başkalarına göre, **عَتَيْتُ** denmemelidir. (TA.) Kur’ân’da [li. 44] şöyle denilmiştir: **فَعَتَوْا عَنْ أَمْرِ رَبِّهِمْ** (TA) yani: Fakat Rablerinin emrine itaat etmekten küçümseyerek yüz çevirdiler. (Bd, Jel.) ― -b2- [Bundan dolayı,] **عَتَتِ الرِّيحُ** (mecaz kabul edilerek:) Rüzgâr ölçüsüz esti. (IKtt, TA.) ― -b3- Ve **عَتَا**, yaşlı bir adam hakkında söylenir, (S, Msb, K, [fakat Msb’nin bende bulunan nüshasında **الشى** **الشيخ** yerine konmuştur,]) muzârîsi **يَعْتُو**, (S, Msb,) mastarı **عُتُوٌّ** (S, Msb) ve **عِتِىٌّ**, (S,) yahut **عُتِىٌّ** ve **عَتِىٌّ**, damme ile ve ayrıca fetha ile, (K,) yaşça ilerledi ve gerileme hâlinde oldu: (S, Msb, * K:) [yahut kurudu; nitekim burada ardından gelen şey bunu gösterir.] Kur’ân’da [xix. 9], bir kıraate göre, şöyle denilmiştir: **وَقَدْ بَلَغْتُ مِنَ الْكِبَرِ عُتِيًّا**, (TA,) **عَتَا**’dan; Kurudu; (Ksh, * Jel;) odun yahut dal hakkında söylenir; **عَسَا** da böyledir: (Ksh:) buradaki mânâ, [ve ben ulaştım] ihtiyarlığın en uç derecesine: (Jel:) yahut eklemlerde ve kemiklerde kuruluk ve sertlik yahut katılık; kuru odun yahut dal gibi. (Ksh.)

5 **تَ١َ٢َّ٣َ**: bir önceki paragrafa bak.

**عَتِىٌّ**
**عَتِىٌّ** **ذ**: **عَاتٍ**’a bak.

**عَتَّى**
**عَتَّى** **ذ**, **حَتَّى**’nın lehçe varyantıdır, (S, K,) Huzeyl ve Sakîf lehçesindendir. (S.)

**عَاتٍ**
**عَاتٍ** **ذ**, 1’in ism-i fâilidir; (S, Msb, K;) kibirli, (Msb, K,) ve ölçüsüz, aşırı, yahut taşkın: (K:) aşırı derecede, ölçüsüzce, yahut taşkınca, kibirli (Mgh) [yahut bozguncu veya kâfir: yahut itaattan isyan eden, geri duran, yahut yüz çeviren: (1’e bak:)] **جَبَّارٌ** ile eş mânâlıdır: (Mgh, TA:) ve ↓ **عَتِىٌّ** de aynı mânâya gelir: (K:) çoğulu **عُتِىٌّ**’dür, (S, Msb, K,) aslında [**عُتُوٌّ**,] **فُعُولٌ** veznindedir, (Msb,) [önceki] **و** bir kaideye uygun olarak **ى**’ye çevrilmiştir; Muhammed İbn-Es-Seree der ki, bu [sınıf ve] vezindeki bir kelime çoğul olduğunda bu kaide gözetilmelidir; fakat mastar olduğunda [genellikle] değil, (S, TA,) yahut bu, **عَتِىٌّ**’nin çoğuludur; **عَاتٍ**’ın çoğulu ise **عُتَاةٌ**’dır. (TA.) [Aşağıda **أَعْتَآءٌ**’a da bak.] ― -b2- Ayrıca yaşça ilerlemiş [ve gerilemiş] olan: [yahut kurumuş: (1’e, sondan bir önceki cümleye bak:)] çoğulu **عُتِىٌّ**. (Msb.) ― -b3- Ve **لَيْلٌ عاتى** [bir yanlış yazımdır; ikinci kelimenin doğrusu **عَاتٍ**’tır,] çok şiddetli karanlık bir gece. (TA.)

**أَعْتَى**
**أَعْتَى** **ذ**: kibirde [&c.: **عَاتٍ**’a bak] en [ve daha] aşırı, ölçüsüz, yahut taşkın. (Mgh.)

**أَعْتَآءٌ**
**أَعْتَآءٌ** **ذ** [bir çoğuldur; görünüşe göre **عَاتٍ**’ın çoğuludur; tıpkı **أَصْحَابٌ**’ın **صَاحِبٌ**’in çoğulu olması gibi,] erkeklere uygulanır; mânâsı **دُعَّارٌ**’dır [yani bozgunculuk yahut sefahatle davranan; Allah’ın emrini çiğneyen; yahut zina eden; &c.]. (ISd, K, TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D9%88/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

عَتَا
عَتَا U ( n. ac. عُتُوّ 27 ,  عُتِيّ ),
a.  Was proud, haughty, arrogant, insolent. -

b.  Was violent, boisterous ( wind ).

تَعَتَّوَ
تَعَتَّوَ V ,
a.  Behaved insolently, arrogantly.

عَاتٍ
عَاتٍ [ 21 ] , ( pl. عُتَاة [ 9tA ] ,
a.  عُِتِيّ ), Proud, haughty, arrogant, insolent; supercilious, disdainful.

عَتِيّ
عَتِيّ [ 25I ] , ( pl. أَعْتَآء [ 38A ] ),
a.  Wicked, rebellious.

عُتُوّ
عُتُوّ [ 27 ],
a.  Pride, haughtiness, arrogance, insolence.

عُِتِيّ
عُِتِيّ
a.  see 27 .

##### Türkçe

عَتَا
عَتَا U (isim mastar: **عُتُوّ** 27, **عُتِيّ**),
a. Kibirli, mağrur, mütekebbir, küstah oldu. -

b. Şiddetli, gürültülü oldu (rüzgâr).

تَعَتَّوَ
تَعَتَّوَ V,
a. Küstahça, kibirli davrandı.

عَاتٍ
عَاتٍ [21], (çoğulu **عُتَاة** [9tA],
a. **عُِتِيّ**), Kibirli, mağrur, mütekebbir, küstah; kaşlarını kaldıran, küçümseyici.

عَتِيّ
عَتِيّ [25I], (çoğulu **أَعْتَآء** [38A]),
a. Kötü, âsi.

عُتُوّ
عُتُوّ [27],
a. Kibir, mağrurluk, tekebbür, küstahlık.

عُِتِيّ
عُِتِيّ
a. 27’ye bak.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D9%88/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

عتو
عَتَا - يَعْتُوْ - عِتُوّ- عِتِيّ - عِتِيّاً - عُتُوُّ - عَاتِي - عَاتِيَة
عَتَا - يَعْتُوْ + الكائن: يخرج عن السيطرة والتحكم والانقياد إلى الفوضى: وفي البشر يكون ذلك  بسبب كِبْر في النفس أو فساد فيها أو في الجسد
عَتَا - يَعْتُوْ + الكائن + عن أمر: يخرج عن السيطرة والانقياد عن أمر أو حكم
عِتوٌ: على وزن " فـِعل" اسم فعل " عَتَا - يَعْتُوْ "
عِتِيّ: اسم نسبة من " عـِتو " (أصلها عـِتوي) على وزن فِعلي " من " عَتَا - يَعْتُوْ ": اسم زمان منه: الزمن الذي يخرج فيه المرء عن القدرة على التحكم بنفسه والسيطرة على الجسد: عدم التحكم بالذاكرة أو البراز أو البول أو الحركات، وظهور الحركات اللاإرادية وكامل علامات التقدم بالسن
عِتِيّاً: حال من " عِتوٌ"
عُتُوُّ: على وزن " فـُعول"  اسم فعل مبالغة  من " عَتَا - يَعْتُوْ ": الخروج الكبير عن السيطرة والتحكم والانقياد إلى الفوضى
﴿لقد استكبروا في أنفسهم وعتوا عُتُوا كبيرا﴾
عَاتِي: اسم فاعل صفة مشبهة من " عَتَا - يَعْتُوْ ": خارج عن السيطرة والتحكم
عَاتِيَة: مؤنث " عَاتِي "
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الخروج عن السيطرة، ورفض قبول سيطرة وتسلط وأوامر آخر"، وهي:
عَتَا - يَعْتُوْ، مَرُدَ - يَمْرُدُ، فَجَرَ - يَفْجُرُ، عَصَى - يَعْصِي، فَسَقَ - يَفْسُقُ، جَمَحَ - يَجْمَحُ
عتا - يعتو
 	﴿وقال الذين لا يرجون لقاءنا لولا أنزل علينا الملائكة أو نرى ربنا لقد استكبروا في أنفسهم وعتوا عُتُوا كبيرا(21)﴾ الفرقان
عتا - يعتو + عن
بني إسرائيل  ﴿فعتوا عن أمر ربهم فأخذتهم الصاعقة وهم ينظرون(44)﴾ الذاريات ﴿فلما عتوا عن ما نهوا عنه قلنا لهم كونوا قردة خاسئين(166)﴾ الأعراف
قوم صالح  	﴿وكأين من قرية عتت عن أمر ربها ورسله فحاسبناها حسابا شديدا وعذبناها عذابا نكرا(8)﴾ الطلاق ﴿فعقروا الناقة وعتوا عن أمر ربهم وقالوا ياصالح ائتنا بما تعدنا إن كنت من المرسلين(77)﴾ الأعراف
عُتُوُّ
الأساس في العتو الاستكبار واللج والنفور ( المبالغة في التكبر)﴿أمن هذا الذي يرزقكم إن أمسك رزقه بل لجوا في عتو ونفور(21)﴾ الملك ﴿وقال الذين لا يرجون لقاءنا لولا أنزل علينا الملائكة أو نرى ربنا لقد استكبروا في أنفسهم وعتوا عتوا كبيرا(21)﴾ الفرقان
عاتية
 ﴿وأما عاد فأهلكوا بريح صرصر عاتية(6)﴾ الحاقة
عِتِيًّا
	﴿قَالَ رَبِّ أَنَّى يَكُونُ لِي غُلَامٌ وَكَانَتْ امْرَأَتِي عَاقِرًا وَقَدْ بَلَغْتُ مِنْ الْكِبَرِ عِتِيًّا(8)﴾ مريم ﴿ثُمَّ لَنَنزِعَنَّ مِنْ كُلِّ شِيعَةٍ أَيُّهُمْ أَشَدُّ عَلَى الرَّحْمَانِ عِتِيًّا(69)﴾ مريم
مختار الصحاح
● [عتا] ع ت ا: عَتَا من باب سما و عُتِيّاً أيضا بضم العين وكسرها فهو عَاتٍ وقوم عُتِيٌّ و تَعَتَّى مثل عَتَا ولا تقل عَتَيْتُ قلت العاتي المجاوز للحد في الاستكبار والعاتي الجبار أيضا وقيل العاتي هو المبالغ في ركوب المعاصي المتمرد الذي لا يقع منه الوعظ والتنبيه موقعا والجوهري رحمه الله تعالى لم يفسره و عَتَا الشيخ يعتو عُتِيّاً بضم العين وكسرها كبر وولى و عَتَّى لغة هذيل وثقيف في حَتَّى وقرئ ﴿عَتَّى حين﴾
الراغب
عتا
- العتو: النبو عن الطاعة، يقال: عتا يعتو عتوا وعتيا. قال تعالى: }وعتوا عتوا كبيرا﴿[الفرقان/21]،﴾فعتوا عن أمر ربهم﴿[الذاريات/44]،﴾عتت عن أمر ربها﴿[الطلاق/8]،﴾بل لجوا في عتو ونفور﴿[الملك/21]،﴾من الكبر عتيا{ [مريم/8]، أي: حالة لا سبيل إلى إصلاحها ومداواتها. وقيل: إلى رياضة، وهي الحالة المشار إليها بقول الشاعر:
- 310 - ومن العناء رياضة الهرم
( [استدراك] الشطر في البصائر 3/19 بلا نسبة، ولم يذكر المحقق صدره، وصدره:
أتروض عرسك بعدما هرمت
وهو لمالك بن دينار في أمالي القالي 2/50؛ ومجمع البلاغة 1/63؛ والأمثال والحكم ص 124، وشرح المقامات للشريشي 2/256؛ والحيوان 1/31 ولم ينسبه المحقق)
وقوله تعالى: }أيهم أشد على الرحمن عتيا{ [مريم/69]، قيل: العتي ههنا مصدر، وقيل هو جمع عات (وهو قول مرجوح)، وقيل: العاتي: الجاسي.
ملخص اللسان:
1.    عتا: عَتَا يَعْتُو عُتُوّاً وعِتِيّاً: اسْتَكْبَرَ وجاوَزَ الحَدَّ،
2.    تجاوز بكِبْر أو فساد حداً،
3.     والعُتَا العِصْيانُ.
4.     والعاتي: الجَبَّار،
5.    والعاتي: الشديد الدُّخُولِ في الفَساد  المُتَمَرِّدُ الذي لا يقبلُ موعِظَة.
6.    وتَعَتَّى فلانٌ: لم يُطِعْ.
7.    وعَتا الشيخُ عُتِيّاً وعَتِيّاً: أَسَنَّ وكَبِرَ ووَلَّى.
8.  يقال عَتَوْتَ يا  فلانُ تَعْتُو عُتُوّاً وعُتِيّاً وعِتِيّاً، والأَصل عُتُوٌّ ثم  أَبْدَلُوا إحدى الضمتين كسرةً فانْقَلَبَتْ الواوُ ياءً فقالوا عُتِيّاً، ثم  أَتْبَعُوا الكسرةَ الكسرةَ فقالوا عِتيّاً ليُؤَكدُوا البَدَل
لسان العرب
● - عتا: عَتَا يَعْتُو عُتُوّاً وعِتِيّاً: اسْتَكْبَرَ وجاوَزَ الحَدَّ،  فأَما قوله:  أَدْعُوكَ يا رَبِّ، من النارِ التي  أَعْدَدْتَها للظَّالِمِ العاتي العَتي  فقد يجور أن يكون أَراد العَتيَ على النَّسَبِ كقولك رَجلٌ حَرِحٌ  وسَتِهٌ، وقد يجوز أَن يكون أراد العَتِيَّ فخَفَّفَ لأنَ الوزن قد انتهى  فارتَدَعَ. ويقال: تَعَتَّتِ المرأةُ وتَعَتَّى فلانٌ؛ وأَنشد:  بأَمْرِهِ الأرض فما تَعَتَّتَ  أي فما عَصَتْ. وقال الأزهري في ترجمة تَعا: والعُتَا العِصْيانُ.  والعاتي: الجَبَّار، وجمعه عُتاةٌ. والعاتي: الشديد الدُّخُولِ في الفَساد  المُتَمَرِّدُ الذي لا يقبلُ موعِظَة. الفراء: الأَعْتاءُ عِتِيّاً  الدُّعَّارُ من الرجالِ، الواحدُ عَاتٍ.  وتَعَتَّى فلانٌ: لم يُطِعْ. وعَتا الشيخُ عُتِيّاً وعَتِيّاً، فتح  العين: أَسَنَّ وكَبِرَ ووَلَّى. وفي التنزيل: وقد بَلَغْتُ من الكِبَرِ  عُتِيًّا، وقرئَ: عِتيَّا. وقول أبي إسحق: كلُّ قد انتهى فقد عَتَا يَعْتُو  عِتْياً وعُتُوْاً، وعَسَا يَعْسو عُسُوّاً وعُسِيّاً، فأَحبَّ زكرياءُ،  سلام الله عليه، أَن يَعْلَم من أَيِّ جِهْةٍ يكونُ له ولدٌ، ومِثْلُ  امْرَأَته لا تَلِدُ ومِثْْلُه لا يُولَدُ له، قال الله عز وجل: كَذلك، معناه  ، واللهُ أَعلم، الأَمرُ كما قيلَ لك. ويقال للشيخ إذا ولَّى وكَبِرَ:  عَتَا يَعْتُو عُتُوّاً وعَسا يَعْسُو مثلُه، الجوهري: يقال عَتَوْتَ يا  فلانُ تَعْتُو عُتُوّاً وعُتِيّاً وعِتِيّاً، والأَصل عُتُوٌّ ثم  أَبْدَلُوا إحدى الضمتين كسرةً فانْقَلَبَتْ الواوُ ياءً فقالوا عُتِيّاً، ثم  أَتْبَعُوا الكسرةَ الكسرةَ فقالوا عِتيّاً ليُؤَكدُوا البَدَل، ورجلٌ عاتٍ  وقومٌ عُتِيٌّ، قَلَبوا الواوَ ياءً؛ قال محمد بن السَّرِي: وفُعولٌ إذا  كانت جَمْعاً فحَقُّها القلبُ، وإذا كانت مصدَراً فحقُّه التصحيح لأن  الجمعَ أَثْقَل عندهم من الواحدِ. وفي الحديث: بِئْسَ العبدُ عبدٌ عَتا  وطَغى؛ العُتُوُّ: التجبُّر والتكبُّر. وتَعَتَّيتُ: مثلُ عَتَوْتُ، قال: ولا  تَقُل عَتَيْتُ. وقال ابن سيده: عَتِيتُ لغة في عَتَوْتُ.  وعَتَّى: بمعنى حتَّى، هُذَلِيَّةٌ وثَقَفِيَّة، وقرأَ بعضهم: عَتَّى  حينٍ؛ أَي حتى حينٍ. وفي حديث عمر، رضي الله عنه: بَلَغَه أَنَّ ابنَ  مسعودٍ، رضي الله عنه، يُقْرِئُ الناسَ عتَّى حينٍ، يُرِيدُ حتى حينٍ فقال:  القرُنَ لمْ يَنْزِلْ بلُغَة هُذَيْلٍ، فأَقْرِئ الناسَ بلُغَةِ قريشٍ،  كلُّ العربِ يَقُولون حتى إلاّ هُذَيلاً وثَقِيفاً فإنهم يقولون عَتَّى.  وعَتْوَةُ: اسمُ فرسٍ.
مقاييس اللغة:
(عتو) العين والتاء والحرف المعتل أصلٌ صحيح يدلُّ على استكبار. قال الخليل وغيرُه: عتَا يَعتُو عتُوَّاً: استكَبَر. قال الله تعالى: ﴿وعَتَوْا عُتُوَّاً كَبِيراً﴾  [الفرقان 21]. وكذلك يعتُو عِتِياً، فهو عاتٍ، والملك الجبَّار عاتٍ، وجَبابِرةٌ عُتاة. قال:
* والناس يعتُون على المُسلَّطِ *
ويقال: تَعَتَّى فلانٌ وتعتّت فلانة، إذا لم تُطِع. قال العجَّاج:
الحمد لله الذي استقلَّتِ  *** بأمره السّماءُ واطمأنّتِ
* بأمره الأرضُ فما تَعتَّتِ([29]) *
أي ما عصَتْ.
القاموس المحيط:
و عَتَا عُتِيًّا وعِتِيًّا وعُتُوًّا اسْتَكْبَرَ، وجاوزَ الحَدَّ، فهو عاتٍ وعَتِيٌّ ج عُتِيٌّ، بالضم، و الشيخُ عُتِيًّا، بالضم ويُفْتَحُ كَبِرَ، ووَلَّى. وعَتَّى لُغَةٌ في حتى.
تاج العروس:
( وعتا ) يعتو ( عتيا ) بضم فكسر فتشديد قال الجوهرى الاصل عتو ثم أبدلوا من احدى الضمتين كسرة فانقلبت الواو ياء فقالوا عتيا ثم اتبعوا الكسرة الكسرة ( و ) قالوا ( عتيا ) ليؤ كدوا البدل ( وعتوا ) كسمو وهذا هو الاصل في الباب ( استكبر وجاوز الحد ) قال الراغب العتو النبوة عن الطاعة ومنه قوله تعالى وعتوا عتوا كبيرا فعتوا عن أمر ربهم بل لجوا في عتو ونفور أي حالة لاسبيل الى اصلاحه ومداواته وقيل الى رياضته وهى الحالة المشار إليها بقوله * ومن العناء رياضة الهرم * ( فهوعات ) جمعه عتاة ( وعتى ) كغنى ( ج عتى بالضم ) فالكسر فالتشديد وقوله تعالى انهم أشد على الرحمن عتيا قيل العتى هنا مصدر وقيل هو جمع عات قال الجوهرى رجل عات وقوم عتى قلبوا الواو ياء قال محمد بن السرى وفعول إذا كان جمعا فحقه القلب وإذا كان مصدرا فحقه التصحيح لان الجمع أثقل عندهم من الواحد وقال أبو عبيدة وكل مبالغ في كبر أو فساد أو كفر فقد عتا يعتو
عتيا ( و ) عتا ( الشيخ عتيا بالضم ويفتح ) إذا ( ولى وكبر ) وكذلك عسا عسيا وعسوا وقرئ وقد بلغت من الكبر عتيا بكسر العين نقله ابن سيده فهو اذن مثلث ونقله سعدى في حاشية الكشاف ( وعتى لغة ) هذيل وثقيف ( في حتى ) وقرئ عتى حين وفى حديث عمر بلغه ان ابن مسعود يقرئ الناس عتى حين يريد حتى حين فقال ان القرآن لم ينزل بلغة هذيل فاقرئ الناس بلغة قريش * ومما يستدرك عليه عتوة اسم فرس والعاتى الجبار وعتت الريح جاوزت مقدار هبوبها عن ابن القطاع وليل عات شديد الظلمة

##### Türkçe

عتو
**عَتَا - يَعْتُوْ - عِتُوّ- عِتِيّ - عِتِيّاً - عُتُوُّ - عَاتِي - عَاتِيَة**

**عَتَا - يَعْتُوْ** + varlık: kontrolden, denetimden ve boyun eğmeden çıkar; kargaşaya (doğru) çıkar: insanlarda bu, nefisteki bir kibir sebebiyle yahut onda veya bedende bir bozulma sebebiyle olur.

**عَتَا - يَعْتُوْ** + varlık + bir emir hakkında: bir emirden veya hükümden, kontrolden ve boyun eğmeden çıkar.

**عِتوٌ**: “**فـِعل**” vezni üzere, **عَتَا - يَعْتُوْ**’nun fiil ismidir.

**عِتِيّ**: “**عـِتو**”dan (aslı **عـِتوي**’dir) “**فِعلي**” vezni üzere, **عَتَا - يَعْتُوْ**’dan nisbet ismidir: ondan zaman ismi: kişinin kendini denetleme ve bedene hâkim olma kudretinden çıktığı zaman; hafızayı veya dışkıyı veya idrarı veya hareketleri denetleyememe, irade dışı hareketlerin ortaya çıkması ve yaşlılığın ilerlemesinin bütün alametleri.

**عِتِيّاً**: **عِتوٌ**’dan hâl.

**عُتُوُّ**: “**فـُعول**” vezni üzere, **عَتَا - يَعْتُوْ**’dan mübalağa fiil ismi: kontrolden, denetimden ve boyun eğmeden kargaşaya büyük çıkış.
﴿لقد استكبروا في أنفسهم وعتوا عُتُوا كبيرا﴾

**عَاتِي**: **عَتَا - يَعْتُوْ**’dan müşebbehe sıfat olarak ism-i fâil: kontrolden ve denetimden çıkmış.

**عَاتِيَة**: **عَاتِي**’nin müennesi.

Ve lafız, “kontrolden çıkma, başkasının hâkimiyetini ve tahakkümünü ve emirlerini kabul etmeyi reddetme” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**عَتَا - يَعْتُوْ**، **مَرُدَ - يَمْرُدُ**، **فَجَرَ - يَفْجُرُ**، **عَصَى - يَعْصِي**، **فَسَقَ - يَفْسُقُ**، **جَمَحَ - يَجْمَحُ**

**عتا - يعتو**
﴿وقال الذين لا يرجون لقاءنا لولا أنزل علينا الملائكة أو نرى ربنا لقد استكبروا في أنفسهم وعتوا عُتُوا كبيرا(21)﴾ الفرقان

**عتا - يعتو** + **عن**
Benî İsrail ﴿فعتوا عن أمر ربهم فأخذتهم الصاعقة وهم ينظرون(44)﴾ الذاريات ﴿فلما عتوا عن ما نهوا عنه قلنا لهم كونوا قردة خاسئين(166)﴾ الأعراف
Sâlih kavmi ﴿وكأين من قرية عتت عن أمر ربها ورسله فحاسبناها حسابا شديدا وعذبناها عذابا نكرا(8)﴾ الطلاق ﴿فعقروا الناقة وعتوا عن أمر ربهم وقالوا ياصالح ائتنا بما تعدنا إن كنت من المرسلين(77)﴾ الأعراف

**عُتُوُّ**
**عُتُوُّ**’da esas, büyüklük taslama, inat ve nefret (kibirde mübalağa)dır: ﴿أمن هذا الذي يرزقكم إن أمسك رزقه بل لجوا في عتو ونفور(21)﴾ الملك ﴿وقال الذين لا يرجون لقاءنا لولا أنزل علينا الملائكة أو نرى ربنا لقد استكبروا في أنفسهم وعتوا عتوا كبيرا(21)﴾ الفرقان

**عاتية**
﴿وأما عاد فأهلكوا بريح صرصر عاتية(6)﴾ الحاقة

**عِتِيًّا**
﴿قَالَ رَبِّ أَنَّى يَكُونُ لِي غُلَامٌ وَكَانَتْ امْرَأَتِي عَاقِرًا وَقَدْ بَلَغْتُ مِنْ الْكِبَرِ عِتِيًّا(8)﴾ مريم ﴿ثُمَّ لَنَنزِعَنَّ مِنْ كُلِّ شِيعَةٍ أَيُّهُمْ أَشَدُّ عَلَى الرَّحْمَانِ عِتِيًّا(69)﴾ مريم

مختار الصحاح
● [**عتا**] ع ت ا: **عَتَا** “**سما**” bâbındandır; ayrıca **عُتِيّاً** da (aynın zammı ve kesri ile); o hâlde o **عَاتٍ**’dir; ve bir kavim **عُتِيٌّ**’dir; ve **تَعَتَّى** da **عَتَا** gibidir; ve “**عَتَيْتُ**” deme; **تَعَتَّيْتُ** de. Dedim ki: **العاتي** istikbarda haddi aşan; ve **العاتي** ayrıca cebbar. Ve denildi ki: **العاتي** masiyetlere binmede mübalağa eden, isyankâr; kendisinden öğüt ve uyarı bir yer tutmaz. Ve Cevherî, Allah ona rahmet etsin, onu açıklamadı. Ve **عَتَا** ihtiyar, **يعتو** **عُتِيّاً** (aynın zammı ve kesri ile): yaşlandı ve büyüdü ve geri döndü. Ve **عَتَّى** Hüzeyl ve Sakîf’in **حَتَّى**’daki lügatidir; ve ﴿**عَتَّى حين**﴾ okundu.

الراغب
**عتا**
- **العتو**: itaattan uzaklaşma; denilir: **عتا يعتو عتوا وعتيا**. Yüce Allah dedi ki: }**وعتوا عتوا كبيرا**﴿[الفرقان/21]،﴾**فعتوا عن أمر ربهم**﴿[الذاريات/44]،﴾**عتت عن أمر ربها**﴿[الطلاق/8]،﴾**بل لجوا في عتو ونفور**﴿[الملك/21]،﴾**من الكبر عتيا**{ [مريم/8]، yani: ıslahına ve tedavisine yol olmayan bir hâl. Ve denildi ki: riyazete (alıştırmaya) (yol olmayan); ve o, şairin sözüyle işaret edilen hâldir:
- 310 - Ve meşakkatten, ihtiyarlığın riyazeti vardır
( [استدراك] Şatr, البصائر 3/19’da nisbesizdir; muhakkik onun صدر’ünü zikretmedi; ve onun صدر’ü:
أتروض عرسك بعدما هرمت
ve o, Mâlik b. Dînâr’ındır: أمالي القالي 2/50; ومجمع البلاغة 1/63; والأمثال والحكم ص 124; وشرح المقامات للشريشي 2/256; والحيوان 1/31; ve muhakkik onu nisbet etmedi)
Ve Yüce Allah’ın sözü: }**أيهم أشد على الرحمن عتيا**{ [مريم/69]، denildi ki: **العتي** burada masdardır; ve denildi ki o, **عات**’ın cem’idir (ve o, zayıf görülen bir sözdür); ve denildi ki: **العاتي**: katı olan.

ملخص اللسان:
1. **عتا**: **عَتَا يَعْتُو عُتُوّاً وعِتِيّاً**: büyüklük tasladı ve haddi aştı,
2. kibir veya bozulma ile bir haddi aştı,
3. ve **العُتَا** isyandır.
4. ve **العاتي**: cebbar,
5. ve **العاتي**: bozulmaya şiddetle giren, öğüt kabul etmeyen isyankâr.
6. ve **تَعَتَّى** falan: itaat etmedi.
7. ve **عَتا** ihtiyar **عُتِيّاً** ve **عَتِيّاً**: yaşlandı ve büyüdü ve geri döndü.
8. denilir: **عَتَوْتَ** ey falan, **تَعْتُو عُتُوّاً وعُتِيّاً وعِتِيّاً**; asıl **عُتُوٌّ**dur; sonra iki zammadan birini kesreye çevirdiler; böylece vav yâ’ya döndü; **عُتِيّاً** dediler; sonra kesreyi kesreye tâbi kıldılar; bedeli pekiştirmek için **عِتيّاً** dediler.

لسان العرب
● - **عتا**: **عَتَا يَعْتُو عُتُوّاً وعِتِيّاً**: büyüklük tasladı ve haddi aştı. Şu sözüne gelince: أَدْعُوكَ يا رَبِّ، من النارِ التي أَعْدَدْتَها للظَّالِمِ العاتي العَتي  — **العَتي**’yi nisbet üzere murad etmiş olması caiz olur; senin “رَجلٌ حَرِحٌ وسَتِهٌ” demen gibi; ve **العَتِيَّ**’yi murad etmiş olması da caiz olur; sonra hafifletti; çünkü vezin bitmişti; böylece geri durdu. Ve denilir: **تَعَتَّتِ** kadın ve **تَعَتَّى** falan; ve şu beyit okundu:  بأَمْرِهِ الأرض فما تَعَتَّتَ  yani: isyan etmedi. Ezherî, **تَعا** maddesinde dedi: ve **العُتَا** isyandır. Ve **العاتي**: cebbar; cem’i **عُتاةٌ**’dır. Ve **العاتي**: bozulmaya şiddetle giren, öğüt kabul etmeyen isyankâr. Ferrâ dedi: **الأَعْتاءُ عِتِيّاً** erkeklerden fahişeler; tekili **عَاتٍ**. Ve **تَعَتَّى** falan: itaat etmedi. Ve **عَتا** ihtiyar **عُتِيّاً** ve **عَتِيّاً**; aynın fethi ile: yaşlandı ve büyüdü ve geri döndü. Ve تنزيل’de: **وقد بَلَغْتُ من الكِبَرِ عُتِيًّا**; ve **عِتيَّا** diye okundu. Ebû İshak’ın sözü: her kim nihayete ermişse, **عَتَا يَعْتُو عِتْياً وعُتُوْاً**; ve **عَسَا يَعْسو عُسُوّاً وعُسِيّاً**; böylece Zekeriyyâ, Allah’ın selâmı onun üzerine olsun, kendisine çocuk hangi cihetten olacağını bilmek istedi; ve onun karısı gibi biri doğurmaz; ve onun gibi birine çocuk doğurulmaz; Allah عز وجل dedi: **كَذلك**; manası: sana söylendiği gibi; Allah daha iyi bilir. Ve ihtiyara, geri döndüğünde ve büyüdüğünde denilir: **عَتَا يَعْتُو عُتُوّاً**; ve **عَسا يَعْسُو** onun gibidir. Cevherî: denilir: **عَتَوْتَ** ey falan, **تَعْتُو عُتُوّاً وعُتِيّاً وعِتِيّاً**; asıl **عُتُوٌّ**dur; sonra iki zammadan birini kesreye çevirdiler; böylece vav yâ’ya döndü; **عُتِيّاً** dediler; sonra kesreyi kesreye tâbi kıldılar; bedeli pekiştirmek için **عِتيّاً** dediler. Ve bir adam **عاتٍ**; ve bir kavim **عُتِيٌّ**; vavı yâ’ya çevirdiler. Muhammed b. es-Serî dedi: ve **فُعولٌ** cem’ olduğunda, hakkı kalptir; masdar olduğunda, hakkı tashîhtir; çünkü cem’ onlarda tekilden daha ağırdır. Hadiste: بِئْسَ العبدُ عبدٌ عَتا وطَغى; **العُتُوُّ**: zorbalık ve kibirlenme. Ve **تَعَتَّيتُ**: **عَتَوْتُ** gibidir; dedi ki: ve “**عَتَيْتُ**” deme. İbn Sîde dedi: **عَتِيتُ**, **عَتَوْتُ**’ta bir lügattir. Ve **عَتَّى**: **حتَّى** manasındadır; Hüzeylî ve Sakîfîdir; ve bazıları: **عَتَّى حينٍ** okudu; yani: **حتى حينٍ**. Ömer’in, Allah ondan razı olsun, hadisinde: ona ulaştı ki İbn Mes‘ûd, Allah ondan razı olsun, insanlara **عتَّى حينٍ** okutuyor; **حتى حينٍ**’i murad ediyor; bunun üzerine dedi: Kur’ân Hüzeyl lügatiyle inmedi; öyleyse insanlara Kureyş lügatiyle okut; bütün Araplar **حتى** der; yalnız Hüzeyl ve Sakîf müstesna; çünkü onlar **عَتَّى** derler. Ve **عَتْوَةُ**: bir atın adıdır.

مقاييس اللغة:
(**عتو**) ayn, tâ ve illetli harf; sahih bir asıldır; büyüklük taslamaya delalet eder. Halîl ve başkası dedi: **عتَا يَعتُو عتُوَّاً**: büyüklük tasladı. Yüce Allah dedi: ﴿**وعَتَوْا عُتُوَّاً كَبِيراً**﴾ [الفرقان 21]. Ve yine **يعتُو عِتِياً**; o hâlde o **عاتٍ**’dir; ve cebbar hükümdar **عاتٍ**’dir; ve cebbarlar **عُتاة**’dır. Dedi ki:
* والناس يعتُون على المُسلَّطِ *
Ve denilir: **تَعَتَّى** falan ve **تعتّت** falanca, itaat etmediğinde. Accec dedi:
الحمد لله الذي استقلَّتِ  *** بأمره السّماءُ واطمأنّتِ
* بأمره الأرضُ فما تَعتَّتِ([29]) *
yani: isyan etmedi.

القاموس المحيط:
ve **عَتَا** **عُتِيًّا** ve **عِتِيًّا** ve **عُتُوًّا**: büyüklük tasladı ve haddi aştı; o hâlde o **عاتٍ** ve **عَتِيٌّ**’dir; cem’i **عُتِيٌّ**’dir, zamm ile. Ve ihtiyar **عُتِيًّا** (zamm ile; ve feth edilir): büyüdü ve geri döndü. Ve **عَتَّى**: **حتى**’da bir lügattir.

تاج العروس:
(ve **عتا**) **يعتو** ( **عتيا** ) zamm sonra kesr sonra teşdîd ile; Cevherî dedi: asıl **عتو**dur; sonra iki zammadan birinden kesreye bedel ettiler; böylece vav yâ’ya döndü; **عتيا** dediler; sonra kesreyi kesreye tâbi kıldılar (ve **عتيا** dediler) bedeli pekiştirmek için. (ve **عتوا**) **كسمو**; ve bu, bâbda asıldır: (büyüklük tasladı ve haddi aştı). Râgıb dedi: **العتو** itaattan uzaklaşmadır; ondan Yüce Allah’ın sözü: **وعتوا عتوا كبيرا**; **فعتوا عن أمر ربهم**; **بل لجوا في عتو ونفور**; yani: ıslahına ve tedavisine yol olmayan bir hâl; ve denildi ki: riyazetine (yol olmayan); ve o, şu sözüyle işaret edilen hâldir: * ومن العناء رياضة الهرم * (o hâlde o **عات**’tır; cem’i **عتاة**’dır). (ve **عتى**) **كغنى** (cem’i **عتى** zamm ile) sonra kesr sonra teşdîd ile. Ve Yüce Allah’ın sözü: **انهم أشد على الرحمن عتيا**; denildi ki: **العتى** burada masdardır; ve denildi ki o, **عات**’ın cem’idir. Cevherî dedi: bir adam **عات**; ve bir kavim **عتى**; vavı yâ’ya çevirdiler. Muhammed b. es-Serî dedi: ve **فعول** cem’ olduğunda, hakkı kalptir; masdar olduğunda, hakkı tashîhtir; çünkü cem’ onlarda tekilden daha ağırdır. Ebû Ubeyde dedi: kibirde veya bozulmada veya küfürde mübalağa eden her kimse, **عتا يعتو**.
**عتيا** (ve) **عتا** (ihtiyar **عتيا** zamm ile; ve feth edilir) (geri döndüğünde ve büyüdüğünde); ve yine **عسا** **عسيا** ve **عسوا**. Ve **وقد بلغت من الكبر عتيا** aynın kesriyle okundu; bunu İbn Sîde nakletti; o hâlde o, üçlüdür; ve Sa‘dî, حاشية الكشاف’ta onu nakletti. (ve **عتى** bir lügattir) Hüzeyl ve Sakîf’in ( **حتى**’da). Ve **عتى حين** okundu. Ve Ömer’in hadisinde: ona ulaştı ki İbn Mes‘ûd insanlara **عتى حين** okutuyor; **حتى حين**’i murad ediyor; bunun üzerine dedi: Kur’ân Hüzeyl lügatiyle inmedi; öyleyse insanlara Kureyş lügatiyle okut. (Ve bunun üzerine istidrâk edilenlerdendir:) **عتوة** bir atın adıdır; ve **العاتى** cebbardır; ve **عتت الريح** esiş miktarını aştı; İbnü’l-Kattâ‘’dan. Ve **ليل عات**: şiddetli karanlık.
