# عتو — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D9%88/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D8%AA%D9%88/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [عتو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D9%88.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: عتو

: ( و ( *!عَتَا ) *!يَعْتُو ( *!عُتِيًّا ) بضمٍ فكسْرٍ فتَشْديدٍ .
قالَ الجَوْهري : الأَصْلُ عُتُوٌّ ، ثم أَبْدلُوا مِن إحْدى الضَّمَّتَيْن كَسْرةً فانْقَلَبتِ الواوُ ياءً فقالوا عُتِيًّا ثم أَتْبَعُوا الكَسْرةَ الكَسْرَة ( و ) قالوا ( عِتِيًّا ) ليُؤَكِّدوا البَدَلَ ؛ ( *!وعُتُوًّا ) ، كسُمُوَ ، وهذا هو الأصْلُ في البابِ : ( اسْتَكْبَرَ وجاوَزَ الحَدَّ ) .
( قالَ الراغبُ : *!العُتُوُّ النُّبُوةُّ عن الطاعَةِ ، ومنه قولُه تعالى : ﴿*!وعَتَوا *!عُتُوًّا كَبيراً﴾ ، ﴿*!فعَتَوْا عن أَمْرِ رَبِّهم﴾ ، ﴿بل لَجّوا في *!عُتُوَ ونُفورٍ﴾ أي حالَةٍ لا سَبِيلَ إلى إصْلاحِها ومُداوَاتِها ، وقيلَ : إلى رِياضَتِه وهي الحالَةُ المُشارُ إليها بقوْلهِ :

ومن العناءِ رِياضَة الهَرَمِ ( فهو *!عاتٍ ) جَمْعُه *!عُتاةٌ ، ( *!وعَتِيٌّ ) ، كَغَنِيَ ، ( ج *!عُتِيَ بالضَّمِّ ) فالكَسْر فالتَّشْديدِ .
وقوْلُه تعالى : ﴿أَيُّهم أَشدُّ على الرَّحْمنِ *!عتيًّا﴾ ، قيلَ : العَتِيُّ هنا مَصْدرٌ ، وقيلَ : هو جَمْعُ عاتٍ .
قالَ الجَوْهري : رجُلٌ عاتٍ وقوْمٌ عُتِيٌّ ، قَلَبوا الواوَ ياءً .
قالَ محمدُ بنُ السَّرِي : وفُعُولٌ إذا كانَ جَمْعاً فحقُّه القَلْب ، وإذا كانَ مَصْدراً فحقُّه التَّصْحيحُ لأنَّ الجمْعَ أَثْقَلُ عنْدَهُم من الواحِدِ .
وقالَ أَبو عبيدَةَ : وكلُّ مبالِغٍ في كبرٍ أَو فَسادٍ أَو كَفْرٍ : فقد *!عَتَا *!يَعْتُو *!عتِيًّا .
( و ) عَتا ( الشَّيخُ عُتِيًّا ، بالضَّمِّ ويُفْتَحُ ) : ) إذا ( وَلَّى وكَبِرَ ) ، وكذلك عَسَا عُسِيًّا وعُسُوًّا .
وقُرِىء : ﴿وقد بَلَغْتُ مِن الكِبَرِ عِتِيًّا﴾ ، بكَسْرِ العَيْنِ ؛ نقلَهُ ابنُ سِيدَه ، فهو إذن مُثَلَّث . ونقلَهُ سعدى في حاشِيَةِ الكشَّاف .
( *!وعَتَّى : لُغَةُ ) هُذَيْل وثَقِيفٍ ( في حَتَّى ) ؛ ) وقُرِىءَ : *!عَتَّى حينٍ . وفي حديثِ عُمَر : بَلَغَه أنَّ ابنَ مَسْعودٍ يُقْرِىءُ الناسَ عَتَّى حينٍ ، يريدُ حتَّى حينٍ ، فقال : إنَّ القُرْآنَ لم يَنْزِلْ بلُغَةِ هُذَيْلٍ ، فأَقْرِىءِ الناسَ بلُغَةِ قُرَيْشٍ .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :
*!عَتْوَةُ : اسْمُ فَرَسٍ .
*!والعاتِي : الجبَّارُ .
*!وعَتَتِ الرِّيحُ : جاوَزَتْ مقدارَ هُبوبِها ؛ عن ابن القطَّاع .
ولَيْلٌ عاتٍ : شَديدُ الظُّلْمةِ .

### Türkçe

: ( ve ( **عَتَا** ) **يَعْتُو** ( **عُتِيًّا** ) bir ḍamme ile, sonra bir kesra ile, sonra şeddeli olarak.
el-Cevherî dedi: asıl **عُتُوٌّ**’dur; sonra iki ḍamme’den birinin yerine bir kesra bedel ettiler de **الواو** **ياء**’a döndü; böylece **عُتِيًّا** dediler; sonra bedeli pekiştirmek için kesrayı kesraya tâbi kıldılar (ve) ( **عِتِيًّا** ) dediler; ( **وعُتُوًّا** ) da vardır, **سُمُوَ** gibi; ve bu, bâbda asıl olanıdır: (büyüklendi ve haddi aştı).

( er-Râgıb dedi: **العُتُوُّ** itaate karşı azgınlıktır; ondan, Yüce Allah’ın sözü: ﴿**وعَتَوا** **عُتُوًّا كَبيراً**﴾ , ﴿**فعَتَوْا عن أَمْرِ رَبِّهم**﴾ , ﴿بل لَجّوا في **عُتُوَ ونُفورٍ**﴾ yani ıslahına ve tedavisine yol bulunmayan bir hâl; ve “onu riyazete sevk etmeye” (yol yok) denilmiştir; bu da şu sözüyle işaret edilen hâldir:

ومن العناءِ رِياضَة الهَرَمِ

( o hâlde o **عاتٍ**’dir ) çoğulu **عُتاةٌ**’dir; ( **وعَتِيٌّ** ) de vardır, **غَنِيَ** gibi; (çoğul: **عُتِيَ** ḍamme ile) sonra kesra, sonra şedde ile.
Ve Yüce Allah’ın sözü: ﴿أَيُّهم أَشدُّ على الرَّحْمنِ **عتيًّا**﴾ ; denildi ki: buradaki **العَتِيُّ** masdardır; ve denildi ki: **عاتٍ**’in çoğuludur.
el-Cevherî dedi: **رَجُلٌ عاتٍ** ve **قَوْمٌ عُتِيٌّ**; **الواو**’u **ياء**’a çevirdiler.
Muhammed b. es-Serî dedi: **فُعُولٌ** eğer çoğul olursa, hakkı kalbdir; eğer masdar olursa, hakkı tashîhtir; çünkü çoğul, onların yanında tekilden daha ağırdır.
Ebû Ubeyde dedi: büyüklükte yahut fesatta yahut küfürde mübalağa eden her kimse: muhakkak **عَتَا** **يَعْتُو** **عتِيًّا**.
( ve ) **عَتا** ( **الشَّيخُ عُتِيًّا** , ḍamme ile; ve fetha da edilir ) : (ve) (yüz çevirdi ve yaşlandı) olduğunda; ve aynı şekilde **عَسَا** **عُسِيًّا** ve **عُسُوًّا**.
Şöyle okunmuştur: ﴿وقد بَلَغْتُ مِن الكِبَرِ **عِتِيًّا**﴾ , **العَيْن**’in kesrası ile; bunu İbn Sîde nakletti; öyleyse o, üçlüdür. Bunu Sa‘dî, el-Keşşâf’ın hâşiyesinde nakletti.
( **وعَتَّى : لُغَةُ** ) Hüzeyl ve Sakîf’in ( **في حَتَّى** ) (lehçesi)dir; (ve) şöyle okunmuştur: **عَتَّى حينٍ**. Ömer’in hadisinde: ona, İbn Mes‘ûd’un insanlara **عَتَّى حينٍ** okuttuğu ulaştı; **حتَّى حينٍ**’i kastediyor; bunun üzerine dedi ki: Kur’an Hüzeyl’in diliyle inmedi; öyleyse insanlara Kureyş’in diliyle okut.

Üzerine istidrâk olunanlardandır:
**عَتْوَةُ**: bir atın adıdır.
**والعاتِي**: cebbar (zorba)dır.
**وعَتَتِ الرِّيحُ**: esiş miktarını aştı; İbn el-Kattâ‘dan.
**ولَيْلٌ عاتٍ**: karanlığı şiddetli (gece).
