# عثث — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AB%D8%AB/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D8%AB%D8%AB/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [عثث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AB%D8%AB.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: عثث

العُثَّة والعَثَّةُ: المرأَة المَحقُورة الخَاملة، ضاوِيَّةً كانت أَو غيرَ ضَاوِيَّةٍ، وجمعُها عِثَاثٌ. ويقال للمرأَة البَذِيَّةِ: ما هي إِلاّ عُثَّة. وقال بعضهم: امرأة عَثَّةٌ، بالفتح، ضَئِيلَةُ الجِسْمِ. ورجل عَثٌّ؛ قال يصف امرأَةً جَسِيمةً:
عَميمةُ ضاحِي الجِلْدِ، ليْسَتْ بعَثَّةٍ،
ولا دِفْنِسٍ، يَطْبي الكِلابَ خِمارُها
الدِّفْنِسُ: البَلْهاء الرَّعْناء. وقوله يَطْبي الكِلابَ خِمارُها: يريد أَنها لا تَتَوَقَّى على خِمارِها من الدَّسَم، فهو زَهِمٌ، فإِذا طَرَحَتْه طَبَى الكلابَ برائِحتِه.
والعِثَاثُ: الأَفاعي التي يأْكل بعضُها بعضاً في الجَدْب. ويقال للحَيَّةِ: العَثَّاءُ والنَّكْزاءُ.
وعَثَّتْه الحيةٌ تَعُثُّه عَثّاً: نَفَخَتْه ولم تَنْهَشْه، فسَقَط لذلك شَعَرُه.
والعِثاثُ: رفعُ الصَّوْت بالغِناءِ والتَّرَنُّم فيه.
وعاثَّ في غِنائه مُعاثَّةً وعِثاثاً، وعَثَّثَ: رَجَّعَ؛ وكذلك القَوْسُ المُرِنَّةُ؛ قال كثير يصف قَوساً:
هَتُوفاً، إِذا ذاقَها النازِعُون،
سمِعْتَ لها، بعد حَبْضٍ، عِثاثا
وقال بعضهم: هو شِبْه تَرَنُّم الطَّسْتِ إِذا ضُرِبَ. وعَثَّه يَعُثُّه عَثًّا: رَدَّ عليه الكلامَ، أَو وَبَّخَه به، كعَتَّه. ويقال: أَطْعَمَني سَويقاً حُثًّا وعُثّاً إِذا كان غير مَلْتُوتٍ بدَسَمٍ. والعُثَّةُ: السُّوسَةُ أَو الأَرَضَةُ التي تَلْحَسُ الصُّوفَ، والجمع عُثٌّ وعُثَثٌ. وعَثَّت الصُّوفَ والثَوْبَ تَعُثُّهُ عَثًّا: أَكَلَتْه. وعُثَّ الصُّوفُ: أَكَلَه العُثُّ. والعُثُّ: دُويبة تأْكل الجُلودَ؛ وقيل: هي دويبة تَعْلَقُ الإِهابَ فتأْكُله، هذا قول ابن الأَعرابي؛ وأَنشد: تَصَيَّدُ شُبَّانَ الرجالِ بفاحِمٍ
غُدَافٍ، وتَصْطادينَ عُثًّا وجُدْجُدا
والجُدْجُد أَيضاً: دويبة تَعْلَقُ الإِهابَ فتأْكله؛ وقال ابن دريد: العُثُّ، بغير هاء: دَوابُّ تَقَعُ في الصُّوف، فدلَّ على أَن العُثَّ جَمعٌ، وقد يجوز أَن يَعنيَ بالعُثِّ الواحدَ، وعَبَّر عنه بالدَّوابِّ، لأَنه جنس معناه الجمع، وإِن كان لفظه واحداً. وسئل أَعرابي عن ابنه، فقال: أُعْطِيه كلّ يومٍ من مالي دانِقاً، وإِنه فيه لأَسْرَعُ من العُثِّ في الصُّوف في الصَّيْفِ.
والعَثْعَثُ: ظَهْرُ الكَثِيب الذي لا نَبات فيه. والعَثْعَثَة: اللَّيِّنُ من الأَرض؛ وقيل: العَثْعَثُ الكَثِيبُ السَّهْلُ، أَنْبَتَ أَو لم يُنْبِتْ؛ وقيل: هو الذي لا يُنْبِتُ خاصةً، والأَوَّل الصحيحُ، لقول القَطَامِيّ:
كأَنَّها بيْضةٌ غَرّاءُ، خُدَّ لها
في عَثْعَثٍ، يُنْبِتُ الحَوْذان والعَذَما
وروايةُ أَبي حنيفة: خُطَّ لها؛ وقيل: هو رَمْلٌ صَعْبٌ تَوْحَلُ فيه الرِّجْلُ، فإِن كان حارّاً، أَحْرَقَ الخُفَّ، يعني خُفَّ البعير، والجمع: العَثاعِثُ؛ قال رؤبة:
أَقْفَرَتِ الوَعْساء والعَثاعِثُ
قال أَبو حنيفة: العَثْعَثُ من مَكارم المَنابت. والعَثْعَثُ أَيضاً: التُّرابُ، وعَثْعَثَه: أَلقاه في العَثْعَثِ. وعَثْعَثَ الرجلُ بالمكان: أَقام به. ويقال: عَثْعَث مَتاعَه، وحَثْحَثَه، وبَثْبَثَهُ إِذا بَذَره وفرَّقَه. وعَثْعَثَ مَتاعَه: حَرَّكَه. والعَثْعَثُ: الفَسادُ والعَثْعَثُ: الشدائد. وفي الحديث: ذُكِرَ لعليٍّ، عليه السلام، زمانٌ، فقال: ذاك زمانُ العَثاعِثِ أَي الشدائدِ، مِن العَثْعَثَةِ والإِفساد. وفي المثل: عُثَيْثةٌ تَقْرُمُ جِلْداً أَمْلَسا؛ وفي حديث الأَحْنَفِ: بَلَغَه أَن رجلاً يَغْتابُه، فقال: عُثَيْثةٌ تَقْرِضُ جِلْداً أَمْلَسا؛ عُثَيْثةٌ: تصغير عُثَّةٍ، وهي دُوَيْبَّة تَلْحَسُ الثيابَ والصُّوفَ، وأَكثر ما تكون في الصُّوفِ، والجمع: عُثَثٌ؛ يُضْرَبُ مثلاً للرجل يَجْتَهِدُ أَن يُؤثِّرَ في الشيءِ، فلا يَقْدِرُ عليه، ويروى: تَقْرُمُ، بالميم، وهو بمعنى تَقْرِضُ.
وربما قيل للعجوز: عُثَّة. وفلانٌ عُثُّ مال، كما يقال: إِزاءُ مالٍ. وفي النوادر: تَعاثَثْتُ فلاناً وتَعالَلْتُه. ويقال: اعْتَثَّه عِرْقُ سَوْءٍ واغْتَثَّه إِذا تَعَقَّلَه عن بُلُوغ الخير والشَّرَف. وبالمدينة جبل يقال له: عَثْعَثٌ، ويقال له أَيضاً: سُلَيْع، تصغير سَلْعٍ،
وعَثْعَثٌ: اسم، وبنو عَثْعَثٍ: بَطْنٌ من خَثْعَمَ.

### Türkçe

**العُثَّة** ve **العَثَّةُ**: hor görülen, sönük (gösterişsiz) kadın; zayıflamış olsun yahut zayıflamış olmasın; çoğulu **عِثَاثٌ**’tır. Ve kötü sözlü kadın için denir: “O ancak bir **عُثَّة**’dir.” Bazıları dedi: “**عَثَّةٌ** kadın”, fetih ile, beden bakımından cılız. Ve “**عَثٌّ** adam”; iri yapılı bir kadını vasfederek dedi ki:

“Geniş (başlı)dır, derisi açıkta; **عَثَّةٍ** değildir,
ne de **دِفْنِسٍ**; onun başörtüsü köpekleri **يَطْبي** eder.”

**الدِّفْنِسُ**: ahmak, sersem. Ve onun sözü “**يَطْبي** köpekleri onun başörtüsü”: onun başörtüsünde yağdan sakınmadığını kasteder; o hâlde o kokmuştur; onu attığında, kokusuyla köpekleri **طَبَى** eder.

Ve **العِثَاثُ**: kıtlıkta bazısı bazısını yiyen yılanlar. Ve yılana denir: **العَثَّاءُ** ve **النَّكْزاءُ**.

Ve yılan onu **عَثَّتْه**; onu **تَعُثُّه عَثّاً**: onu şişirdi ve onu ısırıp parçalamadı; bunun için onun saçı döküldü.

Ve **العِثاثُ**: şarkı ile sesi yükseltmek ve onda terennüm etmek.

Ve şarkısında **عاثَّ**; **مُعاثَّةً** ve **عِثاثاً** (yaptı); ve **عَثَّثَ**: tekrarladı (geri çevirdi); aynı şekilde esnek yay; Kesîr bir yayı vasfederek dedi ki:

“Çınlayıcıdır; onu çekenler onu tadınca,
ona, bir **حَبْضٍ**’dan sonra, **عِثاثا** işitirsin.”

Bazıları dedi: O, leğen vurulduğunda terennümüne benzer. Ve onu **عَثَّه يَعُثُّه عَثًّا**: ona sözü geri çevirdi, yahut onunla onu azarladı; **عَتَّه** gibi. Ve denir: Bana **سَويقاً** **حُثًّا** ve **عُثّاً** yedirdi; eğer yağ ile yoğrulmuş değilse. Ve **العُثَّةُ**: yünü yalayan kurtçuk yahut ağaç kurdu; çoğulu **عُثٌّ** ve **عُثَثٌ**. Ve yünü ve elbiseyi **عَثَّت**; onu **تَعُثُّهُ عَثًّا**: onu yedi. Ve yün **عُثَّ** oldu: onu **العُثُّ** yedi. Ve **العُثُّ**: derileri yiyen küçük bir canlı; denildi ki: o, deriye yapışıp onu yiyen küçük bir canlıdır; bu, İbnü’l-A‘râbî’nin sözüdür; ve şu beyti okudu:

“Erkeklerin delikanlılarını kapkara,
koyu kanatlı ile avlarsın; ve **عُثًّا** ve **جُدْجُدا** avlarsın.”

Ve **الجُدْجُد** da: deriye yapışıp onu yiyen küçük bir canlıdır. İbn Düreyd dedi: **العُثُّ**, هاء’sız: yüne düşen canlılardır; böylece **العُثَّ**’nin bir çoğul olduğuna delâlet etti; ve **العُثِّ** ile tek olanı kastetmesi de câiz olur; ve onu “canlılar” ile ifade etti; çünkü o, mânâsı çoğul olan bir cinstir, lafzı bir olsa bile. Bir bedevîye oğlu hakkında soruldu; dedi ki: “Malımdan ona her gün bir **دانِقاً** veriyorum; ve o, onda, yazın yünde **العُثِّ**’ten daha hızlıdır.”

Ve **العَثْعَثُ**: üzerinde bitki olmayan kum tepesinin sırtı. Ve **العَثْعَثَة**: yerin yumuşak olanı; denildi ki: **العَثْعَثُ** düz kum tepesidir; bitirsin yahut bitirmesin; denildi ki: özellikle bitirmeyen olandır; birincisi doğrudur; el-Katâmî’nin sözü için:

“Sanki o, parlak bir yumurta; onun için bir çizik açıldı
**عَثْعَثٍ** içinde; **الحَوْذان** ve **العَذَما** bitirir.”

Ebû Hanîfe’nin rivayeti: “**خُطَّ** لها”; denildi ki: o, ayağın içine battığı sert bir kumdur; eğer sıcak olursa, **الخُفَّ**’ü yakar; yani devenin pabucunu; çoğulu: **العَثاعِثُ**; Ru’be dedi ki:

“**الوَعْساء** ve **العَثاعِثُ** ıssız kaldı.”

Ebû Hanîfe dedi: **العَثْعَثُ** bitkilerin değerli olanlarındandır. Ve **العَثْعَثُ** ayrıca: toprak; ve onu **عَثْعَثَه**: onu **العَثْعَثِ** içine attı. Ve adam yerde **عَثْعَثَ**: orada ikamet etti. Ve denir: Eşyasını **عَثْعَثَ** etti, ve **حَثْحَثَه** etti, ve **بَثْبَثَهُ** etti; eğer onu saçtı ve dağıttıysa. Ve eşyasını **عَثْعَثَ** etti: onu hareket ettirdi. Ve **العَثْعَثُ**: bozulma. Ve **العَثْعَثُ**: şiddetler. Hadiste: Ali’ye, عليه السلام, bir zaman zikredildi; dedi ki: “O, **العَثاعِثِ** zamanı”, yani şiddetler; **العَثْعَثَة** ve ifsaddan. Meselde: “**عُثَيْثةٌ** pürüzsüz bir deriyi **تَقْرُمُ** eder.” el-Ahnef’in hadisinde: Ona bir adamın onu çekiştirdiği ulaştı; dedi ki: “**عُثَيْثةٌ** pürüzsüz bir deriyi **تَقْرِضُ** eder.” **عُثَيْثةٌ**: **عُثَّةٍ**’nin küçültmesidir; o, elbiseleri ve yünü yalayan küçük bir canlıdır; en çok yünde olur; çoğulu: **عُثَثٌ**; bir şeyde etki etmeye çalışıp da ona güç yetiremeyen adam için mesel olarak vurulur; ve “**تَقْرُمُ**”, م ile, rivayet edilir; o, “**تَقْرِضُ**” mânâsındadır.

Ve bazen kocakarıya: **عُثَّة** denir. Ve falan, “**عُثُّ** mal”dır; “**إِزاءُ** mal” denildiği gibi. **النوادر**’de: Falanla **تَعاثَثْتُ** ettim ve onu **تَعالَلْتُه** ettim. Ve denir: Kötülük damarı onu **اعْتَثَّه** etti ve onu **اغْتَثَّه** etti; eğer onu hayra ve şerefe ulaşmaktan alıkoyduysa.

Ve Medine’de **عَثْعَثٌ** denilen bir dağ vardır; ona ayrıca **سُلَيْع** da denir; **سَلْعٍ**’ın küçültmesi.

Ve **عَثْعَثٌ**: bir isimdir; ve **بنو عَثْعَثٍ**: **خَثْعَمَ**’dan bir koldur.
