# عثم — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AB%D9%85/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D8%AB%D9%85/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [عثم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AB%D9%85.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: عثم

العَثْمُ: إساءَةُ الجَبْر حتى يبقى فيه أَوَدٌ كهيئة المَشَشِ. عَثَمَ العظمُ يَعْثِمُ عَثْماً وعَثِمَ عَثَماً، فهو عَثِمٌ: ساء جَبْرُه وبقي فيه أَوَدٌ فلم يَسْتَوِ. وعَثَمَ العظمُ المكسورُ إذا انجَبر على غير استواء، وعَثَمْتُه أَنا، يتعدّى ولا يتعدّى. وعَثَمه يَعْثِمُه عَثْماً وعَثَّمه، كلاهما: جَبَره، وخص بعضُهم به جَبْرَ اليد على غير استواء. يقال: عَثَمَتْ يدُه تَعْثِمُ وعَثَمْتُها أنا إذا جَبرْتَها على غير استواء. وقال الفراء: تَعْثُم، بضم الثاء، وتَعْثُل مثله؛ قال ابن جني: هذا ونحوه من باب فَعَلَ وفعَلْتُه شاذٌّ عن القياس، وإن كان مطرداً في الاستعمال، إلا أن له عندي وجهاً لأَجله جاز، وهو أَن كل فاعل غيرَ القديم سبحانه فإنما الفِعْلُ فيه شيءٌ أُعِيرَه وأُعْطِيَه وأُقدِرَ عليه، فهو وإن كان فاعِلاً فإنه لما كان مُعاناً مُقْدَراً صار كأَنَّ فعله لغيره، ألا ترى إلى قوله سبحانه: وما رَمَيْتَ إذ رَمَيتَ ولكنَّ الله رَمى؟ قال: وقد قال بعضُ الناس إن الفعلَ لله وإن العبدَ مُكْتَسِبٌ، قال: وإن كان هذا خطأ عندنا فإنه قولٌ لقوم، فلما كان قولُهم عَثَم العظمُ وعَثَمْتُه أنَّ غيره أعانه
(* قوله «أن غيره أعانه» هكذا في الأصل، ولعل في الكلام
سقطاً)، وإنْ جرى لفظُ الفعل له تجاوَزَتِ العربُ ذلك إلى أن أََظهرت هناك فِعْلاً بلفظ الأَوَّلِ مُتَعدِّياً، لأنه كان فاعِلُه في وقت فعلِه إياه، إنما هو مُشاءٌ إليه أَو مُعانٌ
عليه، فخَرج اللفظان لما ذكرنا خُروجاً واحداً، فاعْرِفْه، وربما استعمل في السيف على التشبيه؛ قال:
فقد يُقْطَعُ السيفُ اليَماني وجَفْنُه
شَباريقَ أَعشارٍ عُثِمْنَ على كَسْرِ
قال ابن شميل: العَثْمُ في الكَسْر والجُرْحِ تَداني العَظمِ حتى هَمَّ أَن يَجْبُر ولم يجْبُرْ بعدُ كما ينبغي. يقال: أَجَبَر عظمُ البعير؟ فيقال: لا، ولكنه عَثَم ولم يجْبُر. وقد عَثَم الجرحُ: وهو أَن يَكْنُبَ ويَجْلُبَ ولم يَبرأْ بعدُ. وفي حديث النَّخَعي: في الأَعضاء إذا انجبرَتْ على غير عَثْمٍ صُلحٌ، وإذا انجبرتْ على عَثْمٍ الدِّيةُ. يقال: عَثَمْت يَدَه فعَثَمَتْ إذا جَبرتَها على غير استواء وبقي فيها شيءٌ لم يَنحَكِمْ، ومثله من البناء رَجَعْتُه فرَجَع ووقَفْته فوَقَفَ، ورواه بعضهم عَثَلَ، باللام، وهو بمعناه؛ وأَما قول عمرو بن الإطنابَةِ لأُحيحة بن الجُلاحِ:
فِيمَ تَبْغِي ظُلْمَنا ولِمَه
في وُسوقٍ عَثْمةٍ قَنِمه؟
فإن ثعلباً قال: عَثْمة فاسدة وأَظن أَنها ناقصة مشتق من العَثْمِ، وهو ما قدَّمْنا من أَن يجْبَر العَظمُ على غير استواء، وإن شئتَ قلتَ إن أَصل العَثْمِ الذي هو جَبر العظمِ الفسادُ أَيضاً، لأَن ذلك النوعَ من الجبْر فسادٌ في العظم ونقصانٌ عن قوّته التي كان عليها أَو عن شكله. ابن الأَعرابي: العُثُم جمع عاثِمٍ وهم المُجَبِّرون، عَثَمَه إذا جَبَرَه. وحكى ابن الأعرابي عن بعض العرب: إني لأَعثِمف شيئاً من الرَّجَز أَي أَنتِفُ.والعَيْثومُ: الضخم الشديد من كل شيء. وجمل عَيْثُومٌ: ضَخم شديد؛ وأَنشد لعلقمة بن عَبْدة:
يَهْدي بها أَكلَفُ الخَدَّينِ مُخْتَبَرٌ،
من الجِمالِ، كثيرُ اللحمِ عَيْثُومُ
والعَيْثُوم: الفيلُ، وكذلك الأُنثى؛ قال الأَخطل:
ومُلَحَّبٍ خَضِلِ النَّباتِ، كأَنما
وَطِئَتْ عليه، بخُفِّها، العَيْثومُ
مُلَحَّبٌ: مُجَرَّحٌ؛ وقال الشاعر:
وقد أَسِيرُ أَمامَ الحَيِّ تَحْمِلُني
والفَضْلَتَينِ كِنازُ اللحمِ عَيثُومُ
وجمعه عَياثِمُ. وقال الغَنويُّ: العَيْثوم الأُنثى من الفِيََلة؛ وأَنشد الأَخطل:
ترَكُوا أُسامة في اللِّقاءِ، كأَنَّما
وَطِئَتْ عليه بخُفِّها العَيْثُومُ
والعَيْثُوم أَيضاً: الضَّبُعُ.
وبعير عَيْثَمٌ: ضخم طويل. وامرأة عَيثَمةٌ: طويلة. وبعير عَثَمْثَم: قويّ
طويل في غِلَظ، وقيل: شديد عظيم، وكذلك الأَسد. وناقةٌ عَثَمْثمة: شديدة عَلِيَّة، وقيل: شديدة عظيمة، والذكر عَثَمْثم. والعَثَمْثَم من الإبل: الطويلُ في غِلظٍ، والجمع عَثَمْثمات؛ وفي حديث ابن الزبير: أَن نابغةَ بني جَعدة امتدحه فقال يصف جملاً:
أَتاكَ أَبو لَيلى يَجُوبُ به الدُّجى،
دُجى الليلِ، جَوَّابُ الفَلاةِ عَثَمْثَمُ
هو الجمَل القويُّ الشديد. وبَغْل عَثَمْثم: قويّ. والعَثَمْثم: الأَسدُ، ويقال ذلك من شدة وطئه؛ وقال:
خُبَعْثِنٌ مِشْيَتُه عَثَمْثَمُ
ومَنكِبٌ عَثَمْثمٌ: شديد؛ عن ابن الأعرابي؛ وأَنشد:
إلى ذراع مَنْكِبٍ عَثَمْثمِ
والعَيْثامُ: الدُّلبُ، واحدتُه عَيثامةٌ، وهي شجرة بيضاء تَطولُ جدَّاً، وقيل: العَيْثامُ شجر.
أَبو عمرو: العُثْمانُ الجانُّ في أَبواب الحيّات، والعُثمان فَرْخ الثُّعبان، وقيل: فَرْخ الحية ما كانت، وكنية الثُّعبان أَبو عثمان؛ حكاه علي بن حمزة، وبه كُنِّيَ
(* قوله «وبه كني إلخ» هو في أصله المنقول منه
مرتب بقوله: فرخ الحية ما كانت، وما بينهما اعتراض؛ من كلام التهذيب). الحَنَشُ أَبا عُثمان. فَرْخ الحُبارى.
وعُثمانُ والعَثَّامُ وعَثَّامةُ وعَثْمةُ: أَسماء؛ وقال سيبويه: لا يُكَسَّر عُثمانُ لأَنك إن كَسَّرْته أَوجبت في تحقيره عُثَيْمِين، وإنما تقول عُثمانون فتُسلِّم كما يجب له في التحقير عُثَيمان، وإنما وجب له في التحقير ذلك لأَنا لم نسمعهم قالوا عَثامِينُ، فحملنا تحقيره على باب غَضْبان لأَن أَكثر ما جاءَت في آخره الأَلف والنون إنما هو على باب غَضبان. وعُثمانُ: قبيلة؛ أَنشد ابن الأَعرابي:
أَلقَتْ إليه، على جَهْدٍ، كَلاكِلَها
سَعدُ بنُ بَكْرٍ، ومن عُثمانَ من وَشَلا
وعَثَمتِ المرأَةُ المَزادةَ وأَعْثَمَتْها إذا خرَزَتْها خَرْزاً غير مُحْكَمٍ؛ وفي المثل:
إلا أَكُنْ صَنَعاً فإني أَعْتَثِمْ
أَي إن لم أَكن حاذِقاً فإني أَعمل على قدر معرفتي ويقال: خُذْ هذا فاعْتَثِمْ به أَي فاستَعِنْ به. وقال ابن الفرَج: سمعتُ جماعةً من قَيْس يقولون: فلان يَعْثِمُ ويَعْثِنُ أَي يَجْتَهِدُ في الأَمر ويُعْمِل نفْسَه فيه. ويقال: العُثمان فَرْخ الحُبارى.

### Türkçe

**العَثْمُ**: kırığın kötü kaynatılmasıdır; ta ki onda, **المَشَشِ** heyeti gibi bir eğrilik kalsın.

**عَثَمَ** kemik **يَعْثِمُ** **عَثْماً** ve **عَثِمَ** **عَثَماً**; o hâlde o **عَثِمٌ**dur: kaynaması kötü oldu ve onda bir eğrilik kaldı da düzelmedi. Kırık kemik, düzgün olmaksızın kaynadığı zaman **عَثَمَ** olur. Ben onu **عَثَمْتُه**; geçişli de olur geçişsiz de olur. Onu **عَثَمه** **يَعْثِمُه** **عَثْماً** ve **عَثَّمه**; ikisi de: onu kaynattı; bazıları bunu, elin düzgün olmaksızın kaynatılmasına tahsis etti. Denir ki: eli **عَثَمَتْ** **تَعْثِمُ**; ben onu **عَثَمْتُها**: onu düzgün olmaksızın kaynattığın zaman. el-Ferrâ dedi: **تَعْثُم** (ثاء’nın dammesiyle) ve **تَعْثُل** onun gibidir. İbn Cinnî dedi: bu ve bunun benzeri, **فَعَلَ** ve **فعَلْتُه** بابından kıyasa aykırı şâzdır; her ne kadar استعمالda muttarid olsa da; ancak benim yanımda, onun sebebiyle caiz olan bir yönü vardır: o da şudur ki, kadîm olan (yüce Allah) dışında her fâil için fiil, onda ancak kendisine ödünç verilmiş, verilmiş ve ona güç yetirilmiş bir şeydir; o, her ne kadar fâil ise de, yardım edilmiş, güç verilmiş olduğu için sanki fiili başkası içindir; yüce sözünü görmüyor musun: “Ve sen atmadın, attığın zaman; fakat Allah attı.” Dedi: bazı insanlar “fiil Allah’ındır ve kul **مُكْتَسِبٌ**dir” demiştir. Dedi: bu bizim yanımızda hata olsa da, bir kavmin sözüdür. Onların “kemik **عَثَمَ** oldu ve ben onu **عَثَمْتُه**” sözleri, başkasının ona yardım ettiğidir
(* “**أن غيره أعانه**” sözü: asılda böyledir; belki sözde bir düşme vardır), fiilin lafzı ona yürümüş olsa bile, Araplar bunu aşarak orada, birincinin lafzıyla, geçişli bir fiili izhar ettiler; çünkü onu yaptığı vakitte onun fâili, ancak kendisine işaret olunan yahut kendisine yardım olunandır; böylece iki lafız, zikrettiğimiz şey sebebiyle tek bir çıkışla çıktı; onu bil. Bazen kılıçta da teşbih yoluyla استعمال olunur; dedi ki:

فقد يُقْطَعُ السيفُ اليَماني وجَفْنُه
شَباريقَ أَعشارٍ عُثِمْنَ على كَسْرِ

İbn Şümeyl dedi: kırıkta ve yarada **العَثْمُ**, kemiğin yaklaşmasıdır; öyle ki kaynamaya neredeyse niyet eder, fakat henüz gerektiği gibi kaynamamıştır. Denir ki: devenin kemiği **أَجَبَر** oldu mu? Denir ki: hayır; fakat **عَثَم** oldu, kaynamadı. Yara da **عَثَم** olmuştur: o da kabuk bağlaması ve kan pıhtısı toplamasıdır; fakat henüz iyileşmemiştir. en-Nehaî’nin hadisinde: uzuvlar **عَثْمٍ** olmaksızın kaynadığı zaman sulh vardır; **عَثْمٍ** üzere kaynadığı zaman diyet vardır. Denir ki: onun elini **عَثَمْت** de o **عَثَمَتْ** oldu: onu düzgün olmaksızın kaynattığın ve onda, sağlamlaşmamış bir şey kaldığı zaman. Bunun bina bakımından benzeri: onu geri çevirdim de o geri döndü; onu durdurdum da o durdu. Bazıları onu **عَثَلَ** (لام ile) rivayet etti; o da onun manasındadır. Amr b. el-İtnâbe’nin, Uhayha b. el-Culâh’a sözüne gelince:

فِيمَ تَبْغِي ظُلْمَنا ولِمَه
في وُسوقٍ عَثْمةٍ قَنِمه؟

Şu halde Sa‘leb dedi: **عَثْمة** bozuk (فسدة)dır; ve zannederim ki o, **العَثْمِ**den türemiş eksik bir şeydir; o da, kemiğin düzgün olmaksızın kaynamasıdır diye daha önce sunduğumuz şeydir. İstersen şöyle de dersin: kemiğin kaynatılması olan **العَثْمِ**in aslı da bozulmadır; çünkü kaynatmanın o türü, kemikte bozulmadır ve onun, üzerinde bulunduğu kuvvetinden yahut şeklinden bir eksilmedir. İbnü’l-A‘râbî: **العُثُم** **عاثِمٍ**in cem‘idir; onlar kaynatanlardır; onu **عَثَمَه**: onu kaynattı. İbnü’l-A‘râbî bazı Araplardan şunu nakletti: “Ben recezden bir şey **لأَعثِمف** ederim” yani koparırım. **والعَيْثومُ**: her şeyden iri, şiddetli olandır. **وجمل عَيْثُومٌ**: iri, şiddetli; Alkame b. Abde’ye ait olarak inşad etti:

يَهْدي بها أَكلَفُ الخَدَّينِ مُخْتَبَرٌ،
من الجِمالِ، كثيرُ اللحمِ عَيْثُومُ

**والعَيْثُوم**: fildir; dişisi de böyledir. el-Ahtal dedi:

ومُلَحَّبٍ خَضِلِ النَّباتِ، كأَنما
وَطِئَتْ عليه، بخُفِّها، العَيْثومُ

**مُلَحَّبٌ**: yaralanmış (مُجَرَّحٌ)tır. Şair dedi:

وقد أَسِيرُ أَمامَ الحَيِّ تَحْمِلُني
والفَضْلَتَينِ كِنازُ اللحمِ عَيثُومُ

Onun cem‘i **عَياثِمُ**dur. el-Ganevî dedi: **العَيْثوم** **الفِيََلة**nin dişisidir. el-Ahtal inşad etti:

ترَكُوا أُسامة في اللِّقاءِ، كأَنَّما
وَطِئَتْ عليه بخُفِّها العَيْثُومُ

**والعَيْثُوم** ayrıca: sırtlandır.

**وبعير عَيْثَمٌ**: iri, uzun. **وامرأة عَيثَمةٌ**: uzun. **وبعير عَثَمْثَم**: kalınlık içinde güçlü, uzun; ve denildi ki: şiddetli, büyük; aslan da böyledir. **وناقَةٌ عَثَمْثمة**: şiddetli, yüksek; ve denildi ki: şiddetli, büyük; erkek olanı **عَثَمْثم**dur. Develerden **العَثَمْثَم**: kalınlık içinde uzun olandır; cem‘i **عَثَمْثمات**tır. İbnü’z-Zübeyr hadisinde: Benî Ca‘de’nin nâbığası onu övdü; bir deveyi vasfederek dedi ki:

أَتاكَ أَبو لَيلى يَجُوبُ به الدُّجى،
دُجى الليلِ، جَوَّابُ الفَلاةِ عَثَمْثَمُ

O, güçlü, şiddetli devedir. **وبَغْل عَثَمْثم**: güçlü. **والعَثَمْثم**: aslandır; bunun, onun çiğnemesinin şiddetinden olduğu söylenir. Dedi ki:

خُبَعْثِنٌ مِشْيَتُه عَثَمْثَمُ

**ومَنكِبٌ عَثَمْثمٌ**: şiddetli; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve inşad etti:

إلى ذراع مَنْكِبٍ عَثَمْثمِ

**والعَيْثامُ**: **الدُّلبُ**dur; onun bir tanesi **عَيثامةٌ**dır; o, beyaz bir ağaçtır, çok uzar. Ve denildi ki: **العَيْثامُ** ağaçtır.

Ebû Amr: **العُثْمانُ** yılanlar babında **الجانُّ**dır; **والعُثمان** **الثُّعبان**ın yavrusudur. Ve denildi ki: hangi yılan olursa olsun, yılan yavrusudur. **الثُّعبان**ın künyesi **أَبو عثمان**dır; Ali b. Hamza bunu nakletti; ve onunla künye verildi
(* “**وبه كني إلخ**” sözü: aslında, kendisinden nakledilen yerde “hangi yılan olursa olsun yılan yavrusu” sözüyle tertip edilmiştir; ikisi arasındaki ise bir itirazdır; **التهذيب**in sözündendir)
**الحَنَشُ**a **أَبا عُثمان**. **فَرْخ الحُبارى**.

**وعُثمانُ** ve **العَثَّامُ** ve **عَثَّامةُ** ve **عَثْمةُ**: isimlerdir. Sîbeveyh dedi: **عُثمانُ** kırılmaz (cem‘ yapılmaz); çünkü onu kırarsan, onun tahkîrinde **عُثَيْمِين**i gerekli kılarsın; hâlbuki sen ancak **عُثمانون** dersin; böylece, tahkîrde ona gereken **عُثَيمان**ı selâmette bırakırsın. Tahkîrde ona bunun gerekmesi, şundandır: onların **عَثامِينُ** dediklerini işitmedik; bu yüzden onun tahkîrini **غَضْبان** babına hamlettik; çünkü sonunda elif ve nûn gelenlerin çoğu ancak **غَضْبان** babı üzerinedir. **وعُثمانُ**: bir kabiledir; İbnü’l-A‘râbî inşad etti:

أَلقَتْ إليه، على جَهْدٍ، كَلاكِلَها
سَعدُ بنُ بَكْرٍ، ومن عُثمانَ من وَشَلا

Kadın, su tulumunu **عَثَمتِ** ve onu **أَعْثَمَتْها**: onu sağlam olmayan bir dikişle diktiği zaman. Meselde:

إلا أَكُنْ صَنَعاً فإني أَعْتَثِمْ

Yani: eğer mahir olmasam da, ben bilgim ölçüsünce iş yaparım. Ve denilir: bunu al, onunla **فاعْتَثِمْ** et; yani onunla yardım iste. İbnü’l-Ferec dedi: Kays’tan bir cemaat işittim; derlerdi ki: falan **يَعْثِمُ** ve **يَعْثِنُ**; yani işte gayret eder ve onda nefsini çalıştırır. Ve denilir: **العُثمان** **فَرْخ الحُبارى**dır.
