# عجا (ع-ج-ا) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D8%A7
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D8%AC%D8%A7

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ع - ج - ا
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 3 sözlük

## Sözlükler (3)

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D8%A7/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

عَجَتِ الأم ولدها تَعْجوهُ عَجْواً، إذا سقَتْه اللبن. والعَجِيُّ: الذي تموت أمُّه فيربِّيه صاحبُه بلبن غيرها، والأنثى عَجِيَّةٌ. والعَجْوَةُ: ضربٌ من أجود التمر بالمدينة، ونخلتُها تسمَّى لِينَةً. وعاجَيْتُ الصبيَّ، إذا أرضعتَه بلبن غيرِ أمّه أو منعْتَه اللبنَ وغذّيتَه بالطعام. قال الجعدي:
إذا شئتَ أبْصَرْتَ من عَقِبِهمْيتامى يُعاجونَ كـالأذْؤُبِ
 ولقي فلان ما عَجاهُ، أي لقي شدّةً. ولقّاه الله ما عَجاهُ وما عَظاهُ، أي ما ساءه. ويقال: العجى: الجلود اليابسة تُطْبَخ وتؤكل، الواحدة عُجْيَةٌ. والعُجايَتانِ: عَصَبَتانِ في باطنِ يَدي الفرس، وأسفلَ منهما هَناتٌ كأنّها الأظفار، تسمّى السَعْدانات. ويقال: كلُّ عَصَبٍ يتَّصل بالحافر فهو عُجايَةٌ. الأصمعي: العُجايَةُ والعُجاوَةُ لغتان، وهما قدرُ مُضغةٍ من لحمٍ تكون موصولةً بعَصَبَةٍ، تنحدر من ركبة البعير إلى الفرسِ.

##### Türkçe

**عَجَتِ** anne çocuğunu **تَعْجوهُ عَجْواً**, ona süt içirdiği zaman (böyledir). Ve **العَجِيُّ**: annesi ölen, böylece sahibi onu onun dışındaki bir sütle büyüten (kimsedir); dişisi **عَجِيَّةٌ**’dir. Ve **العَجْوَةُ**: Medine’de hurmanın en iyilerinden bir türdür; onun hurma ağacı **لِينَةً** diye adlandırılır. Ve **عاجَيْتُ** çocuğu: onu annesinin dışındaki bir sütle emzirdiğin zaman; yahut ona sütü men edip onu yemekle beslediğin zaman (böyledir). **الجعدي** dedi ki:
إذا شئتَ أبْصَرْتَ من عَقِبِهمْيتامى يُعاجونَ كـالأذْؤُبِ

Ve falan, **ما عَجاهُ**’yu buldu; yani bir şiddet buldu. Ve Allah ona **ما عَجاهُ**’yu ve **ما عَظاهُ**’yu buluştursun; yani onu kötüleyen şeyi. Ve denilir: **العجى**: pişirilip yenilen kuru derilerdir; teki **عُجْيَةٌ**’dir. Ve **العُجايَتانِ**: atın iki elinin iç tarafında iki sinirdir; ikisinin aşağısında tırnaklar gibi sanki küçük şeyler vardır; **السَعْدانات** diye adlandırılır. Ve denilir: nalla birleşen her sinir **عُجايَةٌ**’dir. **الأصمعي**: **العُجايَةُ** ve **العُجاوَةُ** iki lehçedir; ve ikisi, bir sinire bitişik bulunan, deve dizinden ata doğru inen, bir lokma et miktarıdır.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D8%A7/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب العين والجيم
عجا ، عوج ، جعا ، جوع ، وجع : مستعملات .
عجا : قال الليث : يقال الأمّ تعجو ولدَها : تؤخّر رضاعه عن مواقيته ، ويورث ذلك ولدها وَهْناً وقال الأعشى :
مُشفِقاً قلبُها عليه فما تع
جوه إلا عُفَافَةٌ أو فُواق
قال : والمعاجاة : أَلاَّ يكون للأم لبن يُروِي صبيّها ، فتعاجيه بشيء تعلّله به ساعة . وكذلك إن ولي ذلك منه غير أمّه . والاسم منه العُجْوَة ، والفعل العَجْو . واسم ذلك الولد العَجِيُّ ، والأنثى عجِيَّة ، والجميع العُجايا .
قال : وأمَّا من مُنع اللبن فغُذي بالطعام يقال عُوجِيّ .
وأخبرني المنذري عن أبي الهيثم قال : يقال للبن الذي يعاجي به الصبي اليتيم أي يُغْذي به عُجَاوة ، ويقال لذلك اليتيم الذي يغذي بغير لبن أمه : عَجِيٌّ .
وروي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : كنت يتيماً ولم أكن عجِيّاً . وأنشد الليث :
إذا شئتَ أبصرتَ من عَقْبهم
يتامى يُعاجَون كالأذؤب
وقال آخر في وصف أولاد الجراد :
إذا ارتحلتْ من منزل خلّفت به
عَجايا يُحاثِي بالتراب صغيرُها
أبو عبيد : العُجاية والعُجاوة لغتان ، وهما قدر مُضغة من لحم تكون موصولة بعَصَبة تنحدر من ركبة البعير إلى الفِرْسِن .
وقال أبو عمرو : العُجاية : عَصَبة في باطن يد الناقة ، وهي من الفَرَس مَضِيغة .
وقال ابن شميل : العُجاية من الفَرَس : العَصَبة المستطيلة في الوظيف ومنتهاها إلى الرسغين وفيها يكون الحَطْم ، قال : والرُسْغ : منتهى العُجاية .
وقال الليث : العُجاية : عَصَب مركّب فيه فُصوص عظام يكون عند رُسغ الدابّة ، قال : وإذا جاع أحدهم دَقَّها بين فهرين فأكلها وقال كعب :
شُمّ العُجَايات يتركن الحصى زِيَمَا
قال : وتجمع على العُجَى ، يصف حوافرها بالصلابة . والعَجْوة : تمر . يقال هو مما غرسه النبي ( صلى الله عليه وسلم ) بيده .
قلت : العَجْوة التي بالمدينة هي الصَيْحابية . وبها ضروب من العجوة ليس لها عُذُوبة الصيحانية ولا رِيّها ولا امتلاؤها .
أبو سعيد : عجا شَدْقَه إذا لواه .
وأخبرني المنذري عن أبي الحسن الشيخي عن الرياشي قال : قال أبو زيد : العَجِيّ : السَيء الغِذَاء .
وأنشدنا :
يسبق فيها الحَمَلَ العجِيّا
رَغْلا إذا ما آنس العِشّيا
قال الرياشي : وقال الأصمعي : قال لنا خلف الأحمر : سألت أعرابياً عن قولهم عجا شِدْقَهُ فقال : إذا فتحه وأماله .
وقال الطِرمّاح يصف صائداً له أولاد لا أمّهات لهم فهم يعاجَون تربية سيّئة :
إن يصب صيداً يكن جُلُّه
لعجايا قُوتُهم باللِّحام
وقال شميل : يقال : لقى فلان ما عَجَاه وما عَظَاه وما أورمه إذا لقي شدَّة وبلاءً .
عوج : الحرانيّ عن ابن السكيت : يقال : ما أعِيج من كلامه بشيء أي ما أعْبأ به . قال : وبنو أسَد يقولون : ما أَعُوج بكلامه أي ما ألتفِت إليه أخذوه من عُجت الناقة . ويقال ما عِجْتُ بَخَبرِ فلان ولا أعيج به ، أي لم أستشفِ به ولم أسْتَيْقِنُه ، وشربت شربة من ماء فما عِجْتُ به أي لم أنتفع به .
وأخبرني المنذري عن أبي العباس عن ابن الأعرابي أنه أنشده :
ولم أر شيئاً بعد ليلى ألَذُّه
ولا مشربا أَرْوَى به فأعيجُ
أي أنتفع به .
وقال ابن الأعرابي : يقال : ما يعيج بقلبي شيء من كلامك ، وقال في موضع آخر : عاج يَعُوج إذا عَطَف . وعاج يعيج إذا انتفع بالكلام وغيره . ويقال : ما عِجْتُ منه بشيء ، قال : والعَيْج : المنفعة .
عمرو عن أبيه قال : العِياج : الرجوع إلى ما كنتَ عليه . ويقال ما أَعُوج به عُووجاً . وقال : ما أعيج به عُيُوجاً أي ما أكترث له ولا أباليه .
وقال الليث العَوْج : عطف رأس البعير بالزمام أو الحِطام . تقول : عُجْت رأسه أعُوجه عَوْجاً : قال : والمرأة تعوج رأسها إلى ضجيعها .
وقال ذو الرمّة يصف جواريَ قد عُجْن إليه رؤوسهنّ يوم ظَعْنهن فقال :
حتى إذا عُجْن من أجيادهنّ لنا
عَوْج الأخِشَّة أعناق العناجيج
أراد بالعناجيج جِيَاد الرِكاب ههنا ، واحدها عُنْجوج ، ويقال لجياد الخيل عناجيج أيضاً .
ويقال عُجْته فانعاج أي عطفته فانعطف .
وقال غيره : يقال : عاج فلان فرسه إذا عطف رأسه ومنه قول لَبيد :
فعاجوا عليه من سواهِمَ ضُمَّرٍ
سلمة عن الفراء في قول الله جلّ وعزّ :
قال : والعِوَج بكسر العين في الدين ، وفيما كان التعويج فيه يكثر مثل الأرض ومثل قولك : عُجت إليه أَعُوج عِيَاجا وعوَجاً .
وأنشد :
قفا نسأل منازل آل ليلى
متى عِوَج إليها وانثناء
قال : وقوله جلّ وعزّ : ( يَوْمَئِذٍ يَتَّبِعُونَ الدَّاعِىَ لاَ عِوَجَ لَهُ ) ( طاه : 108 ) أي يتبعون صوت الداعي للحشر لا عوج له يقول : لا عِوَجَ للمدعوّين عن الداعي ، فجاز أن يقول ( له ) لأن المذهب إلى الداعي وصوته . وهو كما تقول دعوتني دعوة لا عِوَج لك عنها أي لا أعُوج لك ولا عنك . قال : وكل قائم يكون العوج فيه خلقة فهو عَوَجٌ .
وأنشد ابن الأعرابي في مثله :
في نابه عَوَجٌ يخالف شِدْقه
قال والحائط والرُّمْحُ وكل ما كان قائماً يقال فيه : العَوَج . ويقال : شجرتك فيها عَوَج شديد .
قلت : وهذا لا يجوز فيه وفي أمثاله إلاَّ العَوَجُ .
وقال الأصمعيّ : يقال هذا شيء معوجٌّ وقد اعوجّ اعوجاجاً على افعلّ افعلالاً . ولا تقول معوَّج على مفعَّل إلا لعُود أو شيء رُكِّب فيه : العاج .
قلت : وغيره يجيز عوّجت الشيء تعويجاً إذا حنيته ، وهو ضد قوّمته . فأمّا ما انحنى من ذاته فيقال : اعوجّ اعوجاجاً ، ويقال عُجْته فانعاج أي عطفته فانعطف ، ومنه قول رؤبة :
وانعاج عُودي كالشظيف الأخشن
ويقال عَوِجَ الشيء يَعْوَجُ عَوَجاً فهو أعوج لكلّ ما يُرَى ، والأنثى عوجاء ، والجماعة عُوج ، ويقال لقوائم الدابة : عَوج ، ويستجبّ ذلك فيها . يقال : نخيل عُوج إذا مالت .
وقال لبيد يصف عَيْر وأُتُنَهُ وسَوقه إيّاها :
إذا اجتمعت وأَحوذ جانبيها
وأوردها على عُوج طِوال
فقال بعضهم : معناه : أوردها على نخل نابتة على الماء قد مالت ، فاعوجَّت لكثرة حَمْلها ؛ كما قال في صفة النخل :
غُلبٌ سواجد لم يدخل بها الحصر
وقيل معنى قوله : أوردها على عُوج طوال أي على قوائمها العُوج ، ولذلك قيل للخيل : عُوج ، ويقال ناقة عوجاء إذا عَجِفت فاعوجَّ ظهرها ؛ وامرأة عوجاء إذا كان لها ولد تَعُوج إليه لترضعه ، ومنه قول الشاعر :
إذا المُرْغِث العوجاء بات يَعُزُّها
على ثديها ذو وَدْعتين لَهُوج
والخيل الأعوجيّة منسوبة إلى فحل كان يقال له : أعوج ، يقال : هذا الحِصَان من بنات أعوج .
وقال الليث : العاج : أنياب الفِيَلة ، قال ولا يسمى غير الناب عاجاً .
وقال شمر : يقال للمَسكِ : عاج . قال وأنشدني ابن الأعرابي :
وفي العاج والحِنّاء كفٌّ بنانُها
كشحم النَقَا لم يعطها الزند قادح
أراد بشحم النقا دوابَّ يقال لها : الحُلَك .
ويقال لها : بنات النقا يشبَّه بها بنان الجواري للينها ونَعْمتها .
قلت : والدليل على صحة ما قال شمر في العاج أنه المَسكُ ما جاء في حديث مرفوع أن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) قال لثَوبان : ( اشتر
لفاطمة سواراً من عاج ) ، لم يُرد بالعاج ما يُخْرط من أنياب الفِيَلة ؛ لأن أنيابها مَيْتَةٌ ، وإنما العاج الذُّبْلُ وهو ظهر السُّلَحْفاة البحرية .
وقال ابن شميل المَسَك من الذَّبْل ومن العاج كهنئة السوار تجعله المرأة في يديها فذاك المَسَك . قال : والذَّبْلُ . القرون فإذا كان من عاج فهو مَسَك وعاج ووَقْفٌ ، فإذا كان مِن ذَبْلٍ فهو مَسَكٌ لا غير . وقال الهذلي :
فجاءت كخاصي العَيْرِ لم تَحْلَ عاجةً
ولا جاجة منها تلوح على وشم
فالعاجة : الذَّبلة ، والجاجة : خرزة لا تساوي فَلْساً .
وقال الليث : عُوجُ بن عُوق رجل ذُكِرَ من عِظَم خَلْقِه شناعةٌ ، وذُكر أنه ولد في منزل آدم فعاش إلى زمن موسى ، وأنه هلك على عِدَّان موسى ( صلى الله عليه وسلم ) قال الليث : ويقال ناقة عاج إذا كانت مِذعان السير ليّنة الانعطاف ، ومنه قوله :
تَقَدَّى بي الموماةَ عاجٌ كأنها
قال : ويقال للناقة في الزجر : عَاج بلا تنوين ، وإن شئت جزمت على توهّم الوقوف ، يقال : عجعجت بالناقة إذا قلت لها : عاج عاج . قال : وذُكر أن عوْج بن عُوق كان يكون مع فراعنة مصر ، ويقال : كان صاحب الصخرة التي أراد أن يُطْبقَها على عسكر موسى ج ، وهو الذي قتله موسى صلوات الله عليه .
وقال أبو عبيد : يقال للناقة عاجٍ وجاهٍ بالتنوين .
وقال أبو الهيثم فيما قرأت بخطّه : وَكلّ صوت يُزجَر به الإبل فإنه يخرج مجزوماً ، إلا أن يقع في قافية فيحوّل إلى الخفض ، تقول في زجر البعير ؛ حَلْ حَوْب ، وفي زجر السبع : هَجْ هَجْ ، وجَهْ جَهْ ، وجاهْ جاهْ ، قال : فإذا حكيت ذلك قلت للبعير : حَوْبَ أو حَوْبِ ، وقلت للناقة : حَلْ حَلْ ، وقلت لها حَلٍ ، وأنشد :
أقول للناقة قولي للجمل
أقول حَوْبٍ ثم أثنيها بِحَل
فخفض حَوْب ونوّنه عند الحاجة إلى تنوينه .
وقال آخر :
قلت لها حَلٍ فلم تَحَلْحَلِ
وقال آخر :
وجمل قلت له حاهٍ جاهْ
يا ويله من جمل ما أشقاهْ
وقال آخر :
سفرت فقلت لها هج فتبرقعت
وقال شمر : قال زيد بن كُثْوة : من أمثالهم : الأيام عُوج رواجع ، يقال ذلك عند الشماتة ، يقولها المشموت به ، أو تقال عنه ، وقد يقال عند الوعيد والتهدُّد .
قلت : عُوج ههنا جمع أعوج ، ويكون جمع عَوْجاء ، كما يقال أصور وصُور ، ويجوز أن يكون جمع عائج ؛ فكأنه قال : عُوُج على فُعُل فخفّفه ، كما قال الأخطل :
فهنّ بالبذل لا بُخْلٌ ولا جُود
أراد لا بُخُلٌ ولا جُوُدٌ .
جوع : قال الليث : الجُوع : اسم للمخمصة ، والفعل جاع يجوع جَوْعاً وجَوْعة ، ويقال : رجل جائع وجَوْعان ، ورجل جائع نائع ، والمَجاعة : عامٌ فيه جوع ، ويقال أجعته وجوّعته فجاع يجوع جوعاً .
وقال الشاعر :
أجاع الله من أشبعتموه
وأشبع مَنْ بجوْركمُ أُجيعا
وقال الآخر :
كان الْجُنَيْد وهو فينا الزُّمَّلِقْ
مجوَّعَ البطن كِلاَبِيَّ الْخُلُقْ
وقال أبو زيد : تقول العرب جُعت إلى لقائك وعطِشت إلى لقائك .
وقال أبو سعيد : المستجيع الذي يأكل كل ساعة الشيء بعد الشيء ، وفلان جائع القِدْر إذا لم تكن قدره ملأى ، وامرأة جائعة الوِشاح إذا كانت ضامرة البطن ، ويجمع الجائع جياعاً ، ورجل جوعان وامرأة جَوْعى ، ويقال تَوَحَّشْ للدواء وتجَوَّعْ للدواء أي لا تستوفِ الطعام .
وجع : قال الليث : الوَجَع : اسم جامع لكل مرض مؤلم ، يقال : رجل وجِع وقوم وَجَاعى ، ونسوة وجاعى وقوم وَجِعون ، وقد وَجِعَ فلانٌ رَأْسَهُ أو بَطْنَه ، وفلان يَوْجَعُ رَأْسَه ، وفيه لغات ، يقال : يَوْجَع ، ويَيْجع ، وياجَع ، ومنهم من يكسر الياء فيقول يِيجَعُ ، وكذلك تقول : أنا أيْجَع وأنتِ تَيْجع .
قال : ولغة قبيحة ، منهم من يقول : وجِع يَجِع ، قال : وتقول : أنا أَوْجَع رأسي ، ويَوْجعني رأسي ، وأوجعت فلاناً ضرباً وَجِيعاً ، وتوجّعت لفلان ممَّا نزل به إذا رَثَيت له من مكروه نازل به .
وقال غيره : يقال ضرب وجيع أي موجِع ، كما يقال عذاب أليم بمعنى مؤلم ، وقيل : ضرب وجيع : ذو وَجَع ، وأليم : ذو ألم .
وقال الليث وغيره : الوجعاء : الدُبُر ممدودة ، وأنشد :
أنِفت للمرء إذ نيكت حليلته
وإذ يشدّ على وجعائها الثفَرُ
أغشى الحروب وسر بالي مضاعفة
تغشى البنان وسيفي صارم ذكر
وروى سلمة عن الفراء : يقال للرجل : وَجِعْتَ بَطْنَكَ مثل سَفِهْتَ رَأْيَكَ ورَشِدْتَ أمرك .
قال : وهذا من المعرفة التي هي كالنكرة : لأن قولك : ( بطنك ) مُفَسِّر ، وكذلك : غَبِنْتَ رأيك ، والأصل فيه : وجع رأسُك ، وألم بطنُك ، وَسَفه رأيُك ونفسُك ، فلما حُوّل الفعل خرج قولك : وجعت بطنك وما أشبهه مفسراً ، قال وجاء هذا نادراً في أحرف معدودة .
وقال غيره : إنما نصبوا وجعت بطنك بنزع الخافض منه ، كأنه قال : وَجعت من بطنك ، وَكذلك سفهت في رأيك ، وهذا قول البصريين ، لأن المفسِّرات لا تكون إلا نكرات .
وتجمع الوجعاء : الدبر وَجْعاوات .
جعا : أهمله الليث .
وَروى أبو العباس عن عمرو بن أبي عمرو
عن أبيه أنه قال : الْجَعْو : الطين ، قال وَيقال جعّ فلان فلاناً إذا رماه بالجَعْو وَهو الطين .
وقال الليث العَيْج : شبه الاكتراث ، وَأنشد :
وَما رأيت بها شيئاً أعِيج به
إلا الثمام وَإلا مَوقَدِ النار
ويقال : عاج به يعيج عيجوجة فهو عائج به .
وَروى أبو إسحاق عن هبيرة أنه قال : سمعت علياً يقول نهى رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) عن الجِعة .
وَفي الحديث ( الجِعَة شراب يصنع من الشعير وَالحنطة حتى يُسكر ) .
وَقال أبو عبيد : الجعة من الأشربة وَهو نبيذ الشعير .

##### Türkçe

باب **العين** ve **الجيم**
**عجا** ، **عوج** ، **جعا** ، **جوع** ، **وجع** : kullanımdadırlar.
**عجا** : **الليث** dedi: **الأمّ تعجو ولدَها** denir: emzirmesini vakitlerinden geciktirir; bu da çocuğuna bir zayıflık miras bırakır. **الأعشى** dedi:
Müşfik olarak kalbi onun üzerinedir; artık onu geciktirmez,
ancak bir **عُفَافَةٌ** yahut bir **فُواق** (miktarı) kadar.
Dedi: **المعاجاة**: annenin, çocuğunu doyuracak sütü olmaması; böylece onu, bir saat oyaladığı bir şeyle oyalaması demektir. Aynı şekilde, bu iş ondan (çocuktan) annesi dışında biri tarafından üstlenilirse de (böyledir). Bunun adı **العُجْوَة**’dir; fiil **العَجْو**’dur. O çocuğun adı **العَجِيُّ**’dir; dişisi **عجِيَّة**; hepsi **العُجايا**.
Dedi: Sütten men edilip yemekle beslenen kimseye **عُوجِيّ** denir.
**المنذري** bana **أبي الهيثم**’den haber verdi; dedi: Yetim çocuğa, yani onunla beslenen süte **عُجَاوة** denir; annesinin sütü dışında bir şeyle beslenen o yetime de **عَجِيٌّ** denir.
Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet edildi ki şöyle dedi: “Yetimdim ve **عجِيّاً** değildim.” **الليث** şu beyti okudu:
İstersen onların ardından görürsün:
yetimler, kurtlar gibi **يُعاجَون** (oyalanıp beslenirler).
Başka biri çekirge yavrularını vasfederken dedi:
Bir menzilden göçtüğünde, orada bırakır:
**عَجايا**; küçüğü toprağı savurur.
**أبو عبيد**: **العُجاية** ve **العُجاوة** iki lehçedir; ikisi de, devenin dizinden **الفِرْسِن**’e inen bir sinire bağlı bulunan, etten bir lokma kadardır.
**أبو عمرو** dedi: **العُجاية**: dişi devenin elinin iç tarafında bir sinirdir; attan (olanı) ise bir **مَضِيغة**’dir.
**ابن شميل** dedi: Attan olan **العُجاية**: **الوظيف**’te uzamış sinirdir; sonu iki **الرسغ**’e kadardır; **الحَطْم** onda olur. Dedi: **الرُسْغ**: **العُجاية**’nin sonudur.
**الليث** dedi: **العُجاية**: içinde kemik parçacıkları bulunan, binek hayvanının **رُسغ**’u yanında olan birleşik bir sinirdir. Dedi: Onlardan biri acıktığında onu iki **فهر** arasında ezer de yer. **كعب** dedi:
**العُجَايات**’ı yüksek burunlu olanlar; çakılı **زِيَمَا** bırakırlar.
Dedi: **العُجَى** üzerine cem edilir; toynaklarını sertlikle vasfeder. **العَجْوة**: hurmadır. “Bu, Peygamber’in ( صلى الله عليه وسلم ) eliyle diktiğindendir” denir.
Ben dedim: Medine’deki **العَجْوة** **الصَيْحابية**’dir. Orada, **العجوة**’den türler vardır; **الصيحانية**’nin tatlılığı, sululuğu ve dolgunluğu onlarda yoktur.
**أبو سعيد**: **عجا شَدْقَه**: onu büktüğünde (denir).
**المنذري** bana **أبي الحسن الشيخي**’den, o da **الرياشي**’den haber verdi; dedi: **أبو زيد** dedi: **العَجِيّ**: kötü beslenendir.
Bize şu okundu:
Orada **العجِيّا** olan kuzuyu geçer,
**رَغْلا**; akşamı sezdiğinde.
**الرياشي** dedi: **الأصمعي** dedi: **خلف الأحمر** bize dedi: “**عجا شِدْقَهُ** sözleri hakkında bir bedevîye sordum.” Dedi: “Onu açıp yana eğdiğinde.”
**الطِرمّاح** anneleri olmayan, bu yüzden kötü bir terbiye ile **يعاجَون** olan çocukları bulunan bir avcıyı vasfederek dedi:
Eğer av vurursa, onun çoğu
**لعجايا** içindir; rızıkları etlerledir.
**شميل** dedi: “Şiddet ve belâya uğradığında: ‘Falan, **ما عَجَاه** ve **ما عَظَاه** ve **ما أورمه** ile karşılaştı’ denir.”
**عوج** : **الحرانيّ**’nin **ابن السكيت**’ten (rivayeti): “**ما أعِيج من كلامه بشيء**” denir; yani onunla hiç ilgilenmem. Dedi: **بنو أسَد** derler ki: “**ما أَعُوج بكلامه**” yani ona dönüp bakmam; bunu **عُجت الناقة**’dan almışlardır. “Falanın haberiyle **ما عِجْتُ** ve onunla **ولا أعيج**” denir; yani onunla içimi ferahlatmadım ve onu kesinleştirmedim. “Sudan bir yudum içtim de onunla **فما عِجْتُ به**” denir; yani onunla faydalanmadım.
**المنذري** bana **أبي العباس**’tan, o da **ابن الأعرابي**’den haber verdi: ona şu beyti okumuş:
Leylâ’dan sonra hiçbir şey görmedim ki daha lezzetli olsun,
ve onunla kanacağım bir içecek de (görmedim) ki onunla **فأعيجُ**.
Yani onunla faydalanırım.
**ابن الأعرابي** dedi: “Senin sözünden kalbime bir şey **ما يعيج**.” Başka bir yerde dedi: **عاج يَعُوج**: eğdiğinde. **عاج يعيج**: söz ve başkasıyla faydalandığında. “Ondan bir şeyle **ما عِجْتُ**” denir. Dedi: **العَيْج**: faydadır.
**عمرو** babasından rivayet etti; dedi: **العِياج**: olduğun şeye geri dönüştür. “Onunla **ما أَعُوج به عُووجاً**” denir. Dedi: “Onunla **ما أعيج به عُيُوجاً**” yani ona aldırmam ve onu umursamam.”
**الليث** dedi: **العَوْج**: devenin başını yularla yahut **الحِطام** ile eğmektir. “Başını **عُجْت**; onu **أعُوجه عَوْجاً**” dersin. Dedi: Kadın da başını yatak arkadaşına doğru eğer.
**ذو الرمّة** göç günlerinde başlarını ona doğru **عُجْن** etmiş cariyeleri vasfederek dedi:
Ta ki, boyunlarından bize doğru **عُجْن** ettiklerinde,
**عَوْج الأخِشَّة**; **العناجيج**’in boyunları.
Burada **العناجيج** ile bineklerin iyi atlarını kastetti; tekili **عُنْجوج**’dur. İyi cins atlara da **عناجيج** denir.
“Onu **عُجْتُه** de **فانعاج**” denir; yani onu eğdim de eğildi.
Başkası dedi: “Falan, atını **عاج** etti” denir; başını eğdiğinde. Bundan **لَبيد**’in sözü:
Zayıf (ama) çevik atlarla onun üzerine döndüler,
**سلمة** **الفراء**’dan, Allah’ın aziz ve celil sözü hakkında:
Dedi: **العِوَج** (ayn’ın kesresiyle) dinde olur; eğriliğin çok olduğu şeylerde de olur; yer gibi ve “ona doğru döndüm” sözün gibi: “Ona **عُجت**; **أَعُوج عِيَاجا** ve **عوَجاً**.”
Şu beyti okudu:
Durun, Leylâ ailesinin konaklarını soralım:
ona doğru ne vakit **عِوَج** ve dönüştür?
Dedi: Aziz ve celil sözü: **( يَوْمَئِذٍ يَتَّبِعُونَ الدَّاعِىَ لاَ عِوَجَ لَهُ )** ( طاه : 108 ) yani haşir için çağıranın sesine uyarlar; onda **عِوَج** yoktur; yani çağrılanlar için çağırandan sapma yoktur. Böylece (âyette) **( له )** demesi caiz oldu; çünkü yöneliş çağırana ve onun sesinedir. Bu, “Beni öyle bir çağrı ile çağırdın ki ondan sana karşı **لا عِوَج** yoktur” demen gibidir; yani sana doğru eğilmem ve senden sapmam. Dedi: Eğrilik onda yaratılış olan her dik şey **عَوَجٌ**’dur.
**ابن الأعرابي** bunun benzerinde şu beyti okudu:
Onun azı dişinde bir **عَوَجٌ** vardır; dudağını (ağız kenarını) muhalefet eder.
Dedi: Duvar, mızrak ve dik olan her şey için **العَوَج** denir. “Ağacında şiddetli **عَوَج** var” denir.
Ben dedim: Bu ve benzerlerinde ancak **العَوَجُ** caizdir.
**الأصمعيّ** dedi: “Bu, **شيء معوجٌّ**” denir; “**اعوجّ اعوجاجاً**” (kalıbı) **افعلّ افعلالاً** üzerinedir. **مفعَّل** üzerinde “**معوَّج**” demezsin; ancak bir değnek yahut içine **العاج** yerleştirilmiş bir şey için (dersin).
Ben dedim: Başkası, “Onu büktüğünde: **عوّجت الشيء تعويجاً**”ı caiz görür; bu, “onu doğrulttum”un zıddıdır. Kendi zatından eğilen şeye gelince: “**اعوجّ اعوجاجاً**” denir. “Onu **عُجْته** de **فانعاج**” denir; yani onu eğdim de eğildi. Bundan **رؤبة**’nin sözü:
Benim değneğim, kaba bir **الشظيف** gibi eğildi.
“Şey **عَوِجَ**; **يَعْوَجُ عَوَجاً**; o **أعوج**’dur” denir; görülen her şey için. Dişisi **عوجاء**; topluluğu **عُوج**. Binek hayvanının ayaklarına **عَوج** denir; bu onda çirkin sayılır. “Eğildiğinde: **نخيل عُوج**” denir.
**لبيد** bir erkek eşek, dişileri ve onları sürmesini vasfederek dedi:
Toplandıklarında ve iki yanını kuşattığında,
onu uzun **عُوج** üzerine suya götürür.
Bazıları dedi: Manası: su üzerinde bitmiş, eğilmiş hurmalara götürür; çok yük taşımaktan eğrilmiştir; nitekim hurmayı vasfederken dedi:
**غُلبٌ سواجد لم يدخل بها الحصر**
Denildi ki: “**عُوج طوال** üzerine suya götürür” sözünün manası: onun eğri ayakları üzerinedir; bu yüzden atlara **عُوج** denmiştir. “Deve **عوجاء**” denir; zayıflayıp sırtı eğrildiğinde. “Kadın **عوجاء**” denir; emzirmek için ona doğru eğildiği bir çocuğu olduğunda. Bundan şairin sözü:
**المُرْغِث** **العوجاء**’ı geceleyin aziz tutarsa,
göğsü üzerinde, iki **وَدْعة** sahibi, çok emen (bir yavru vardır).
**الخيل الأعوجيّة**: **أعوج** denilen bir aygıra nispetlidir. “Bu aygır, **بنات أعوج**’dendir” denir.
**الليث** dedi: **العاج**: fillerin dişleridir; dişten başkasına **عاجاً** denmez.
**شمر** dedi: Miske **عاج** denir. Dedi: **ابن الأعرابي** bana şu beyti okudu:
**العاج** ve kınada, parmakları olan bir el;
**النَقَا** yağı gibi; ona çakmak çakan bir **الزند** vermemiştir.
**شحم النقا** ile, **الحُلَك** denilen hayvanları kastetti.
Onlara **بنات النقا** da denir; cariyelerin parmakları, yumuşaklıkları ve incelikleri sebebiyle onlara benzetilir.
Ben dedim: **شمر**’in **العاج**’ın misk olduğu hususunda söylediğinin doğruluğuna delil, merfû bir hadiste gelen şudur: Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) **ثَوبان**’a dedi ki: **( اشتر لفاطمة سواراً من عاج )**; **العاج** ile, fillerin dişlerinden tornalananı kastetmedi; çünkü onların dişleri leştir. Ancak **العاج** **الذُّبْلُ**’dür; o da deniz kaplumbağasının sırtıdır.
**ابن شميل** dedi: **المَسَك** **الذَّبْل**’dendir ve **العاج**’dandır; bilezik biçiminde bir şey gibidir; kadın onu ellerine takar; işte o **المَسَك**’tir. Dedi: **الذَّبْلُ**: boynuzlardır. Eğer **عاج**’dan olursa o **مَسَك** ve **عاج** ve **وَقْفٌ**’tur; eğer **ذَبْلٍ**’den olursa o yalnız **مَسَكٌ**’tir. **الهذلي** dedi:
Dişi eşeğin hadımı gibi geldi; bir **عاجةً** tatmadı,
ondan bir **جاجة** de yoktur; bir dövme üzerinde parıldar.
**العاجة**: **الذَّبلة**’dir; **الجاجة**: bir **فَلْس** bile etmeyen boncuktur.
**الليث** dedi: **عُوجُ بن عُوق**: yaratılışının büyüklüğünden çirkinlik olarak anılan bir adamdır; Âdem’in menzilinde doğduğu, Musa zamanına kadar yaşadığı, Musa’nın ( صلى الله عليه وسلم ) **عِدَّان**’ı üzerine helâk olduğu zikredilmiştir. **الليث** dedi: Yürüyüşte itaatkâr, dönüşü yumuşak olduğunda deveye **ناقة عاج** denir. Ondan şu sözü:
Beni çölün içine sürdü: **عاجٌ**; sanki o...
Dedi: Deveyi sürmede “**عَاج**” (tenvinsiz) denir; istersen, duraklamayı vehmederek cezmedersin. “Deveyle **عجعجت**” denir; ona “**عاج عاج**” dediğinde. Dedi: **عوْج بن عُوق**’un Mısır firavunlarıyla birlikte olduğu zikredilmiştir. Denildi ki: Musa’nın ordusunun üzerine kapatmak istediği kayanın sahibiydi; onu Musa (Allah’ın salâtları onun üzerine olsun) öldüren odur.
**أبو عبيد** dedi: Deveye tenvinle **عاجٍ** ve **جاهٍ** denir.
**أبو الهيثم** okuduğum kendi hattında şöyle dedi: Develerin sürülmesinde kullanılan her ses, kafiyede gelip cerre çevrilmedikçe meczum çıkar. Deve sürmede: **حَلْ حَوْب** dersin; yırtıcı sürmede: **هَجْ هَجْ** ve **جَهْ جَهْ** ve **جاهْ جاهْ**. Dedi: Bunu naklettiğinde deveye “**حَوْبَ**” yahut “**حَوْبِ**” dersin; dişi deveye “**حَلْ حَلْ**” dersin; ona “**حَلٍ**” de dersin. Şu beyti okudu:
Dişi deveye derim: deveye söyle,
“**حَوْبٍ**” derim; sonra onu **بِحَل** ile ikilerim.
Tenvin ihtiyacında **حَوْب**’u cerre çevirdi ve tenvinledi.
Başka biri dedi:
Ona “**حَلٍ**” dedim; fakat **تَحَلْحَلِ** etmedi.
Başka biri dedi:
Bir deve; ona “**حاهٍ جاهْ**” dedim,
vay haline; ne bedbaht deve!
Başka biri dedi:
Yola çıktım; ona “**هج**” dedim; o da örtündü.
**شمر** dedi: **زيد بن كُثْوة** dedi: Atasözlerindendir: **الأيام عُوج رواجع**; bu, alay etme sırasında söylenir; alay edilen kimse söyler yahut onun hakkında söylenir; tehdit ve gözdağı sırasında da söylenebilir.
Ben dedim: Buradaki **عُوج**, **أعوج**’un cemidir; **عَوْجاء**’ın cemi de olur; nitekim **أصور** ve **صُور** denir. **عائج**’in cemi olması da caizdir; sanki “**عُوُج**”u **فُعُل** üzere dedi de hafifletti; nitekim **الأخطل** dedi:
Onlar bağışta; ne cimrilik ne de cömertlik.
“Ne **بُخُلٌ** ne de **جُوُدٌ**”u kastetti.
**جوع** : **الليث** dedi: **الجُوع**: açlık (mide boşluğu) için bir isimdir. Fiil: **جاع يجوع جَوْعاً** ve **جَوْعة**. “**رجل جائع** ve **جَوْعان**” denir; “**رجل جائع نائع**” (da denir). **المَجاعة**: içinde açlık olan bir yıldır. “Onu aç bıraktım: **أجعته** ve **جوّعته**; o da **فجاع يجوع جوعاً**” denir.
Şair dedi:
Allah, doyurduğunuzu aç bıraksın,
ve zulmünüzle aç bırakılanı doyursun.
Diğeri dedi:
**الْجُنَيْد** bizdeyken **الزُّمَّلِقْ** idi,
karnı aç bırakılmış; huyu **كِلاَبِيّ**.
**أبو زيد** dedi: Araplar “Seni görmeye **جُعت**” ve “Seni görmeye susadım” derler.
**أبو سعيد**: **المستجيع**: her saat, şeyden sonra şeyi yiyendir. “Falan **جائع القِدْر**” (tencere aç)tır: tenceresi dolu olmadığında. “Kadın **جائعة الوِشاح**”tır: karnı ince olduğunda. **الجائع** “**جياعاً**” üzerine cem edilir. “Erkek **جوعان**; kadın **جَوْعى**.” “İlaç için **تَوَحَّشْ** ve ilaç için **تجَوَّعْ**” denir; yani yemeği tam doldurma.
**وجع** : **الليث** dedi: **الوَجَع**: acı veren her hastalık için toplayıcı bir isimdir. “**رجل وجِع**; kavim **وَجَاعى**” denir. “Kadınlar **وجاعى**; kavim **وَجِعون**.” “Falanın başı yahut karnı **وَجِعَ**” (ağrıdı). “Falanın başı **يَوْجَعُ**.” Bunun lehçeleri vardır: **يَوْجَع** denir, **يَيْجع** denir, **ياجَع** denir; onlardan kimi yâ’yı kesreler de **يِيجَعُ** der. Aynı şekilde: “Ben **أيْجَع**; sen (kadın) **تَيْجع**” dersin.
Dedi: Çirkin bir lehçedir: onlardan kimi “**وجِع يَجِع**” der. Dedi: “Ben başımı **أَوْجَع** (ağrıtırım)” dersin; “Başım beni **يَوْجعني**.” “Falanı acı veren bir vuruşla **أوجعت**: **ضرباً وَجِيعاً**.” “Falan için, ona inen şeyden dolayı **توجّعت**” denir: ona inen hoş olmayan şeyden ötürü ona acıdığında.
Başkası dedi: “**ضرب وجيع**” denir; yani **موجِع**; nitekim “**عذاب أليم**” denir; yani acı verici. Denildi ki: “**ضرب وجيع**”: **ذو وَجَع**; “**أليم**”: **ذو ألم**.
**الليث** ve başkası dedi: **الوجعاء**: uzatılmış olarak **الدُبُر**’dür. Şu beyti okudu:
Kişiye ar duydum; eşi cinsel ilişkiye uğratıldığında,
ve **وجعائها** üzerine **الثفَرُ** bağlandığında.
Savaşlara dalarım; iki katlı zırhla yürürüm,
parmakları kaplar; kılıcım keskin, erkektir.
**سلمة** **الفراء**’dan rivayet etti: Erkeğe “**وَجِعْتَ بَطْنَكَ**” denir; “**سَفِهْتَ رَأْيَكَ**” ve “**رَشِدْتَ أمرك**” gibi.
Dedi: Bu, nekre gibi olan marifettendir; çünkü “**( بطنك )**” sözün açıklayıcıdır. Aynı şekilde: “**غَبِنْتَ رأيك**.” Aslı: “Başın ağrıdı: **وجع رأسُك**; karnın acıdı: **ألم بطنُك**; görüşün ve nefsin sefih oldu: **وَسَفه رأيُك ونفسُك**.” Fiil çevrilince, “**وجعت بطنك**” ve benzerleri açıklayıcı olarak çıktı. Dedi: Bu, sayılı harflerde nadir olarak gelmiştir.
Başkası dedi: “**وجعت بطنك**”ı, ondan harf-i cerri çekip çıkararak nasb ettiler; sanki “Karnından ağrıdın: **وَجعت من بطنك**” dedi. Aynı şekilde “Görüşünde sefih oldun: **سفهت في رأيك**.” Bu, Basralıların sözüdür; çünkü açıklayıcılar ancak nekreler olur.
**الوجعاء** (yani **الدبر**) “**وَجْعاوات**” üzerine cem edilir.
**جعا** : **الليث** onu ihmal etti.
**أبو العباس** **عمرو بن أبي عمرو**’dan,
o da babasından rivayet etti; dedi: **الْجَعْو**: çamurdur. “Falan, falanı **جعّ** etti” denir: onu **الجَعْو** ile, yani çamurla attığında.
**الليث** dedi: **العَيْج**: aldırışın benzeri (bir şey)dir. Şu beyti okudu:
Orada onunla **أعِيج** edeceğim bir şey görmedim,
ancak **الثمام** ve ancak ateşin ocağı.
“Onunla **عاج به يعيج عيجوجة**; o, onunla **عائج**’dir” denir.
**أبو إسحاق** **هبيرة**’den rivayet etti; dedi: Ali’yi işittim; dedi: Resûlullah ( صلى الله عليه وسلم ) **الجِعة**’den nehyetti.
Hadiste: **( الجِعَة شراب يصنع من الشعير وَالحنطة حتى يُسكر )**.
**أبو عبيد** dedi: **الجعة** içeceklerdendir; o, arpa nebizidir.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D8%A7/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الأُمُّ تَعْجُو ولَدَها: تُؤخِّرُ رَضاعَه عن مَواقِيته ويورثُ ذلك ولدها وَهْناً؛ قال الأعشى:
مُشْفِقاً قَلْبُها عَلَيْه، فما تَعْـ
ـجُوه إلاَّ عُفافةٌ أَو فُواقُ
قال الجوهري: عَجَتِ الأُمُّ وَلَدها تَعْجُوه عَجْواً إذا سَقَتْه اللَّبن، وقيل: عَجَتِ المرأة ابْنَها عَجْواً أَخَّرَتْ رَضاعَه عن وَقْتِهِ، وقيل: داوَتْه بالغِذاء حتى نَهَض. والعُجْوَة والمُعاجاةُ: أَن لا يكون للأُمِّ لبنٌ يُرْوِي صَبِيَّها فتُعاجِيه بشيءٍ تعلِّلُه به ساعةً، وكذلك إن ولِيَ ذلك منه غير أُمِّه، والاسمُ منه العُجْوة، والفعل العَجْوُ، واسم ذلك الوَلد العَجِيُّ، والأُنثى عجيَّةٌ، وقد عَجتْه. وعجاه اللَبنُ: غَذاه؛ وأَنشد بيت الأَعشى.
وتَعادَى عنه النهارُ، فما تَعْـ
ـجُوه إلاَّ عُفافةٌ أَو فُواقُ
وأَما من مُنِع اللبنَ فغُذِي بالطَّعام فيقال: عُوجِيَ. والعَجيُّ: الفَصِيلُ تموتُ أُمُّه فيُرْضِعُه صاحبه بلبَنِ غيرها ويقوم عليه، وكذلك البَهْمة؛ وقال ثعلب: هو الذي يُغَذَّى بغير لَبَنٍ، والأُنثى عَجِيَّة، وقيل: الذكر والأُنثى جميعاً بغير هاءٍ، والجمع من كلِّ ذلك عُجايا وعَجايا، والأَخيرة أَقيس؛ قال الشاعر:
عَداني أَنْ أَزُورَك أَنْ بَهْمى
عَجايا، كلُّها، إلا قَلِيلاَ
ويقال للَّبَنِ الذي يُعاجَى به الصَّبيُّ اليَتيم أَي يُغَذَّى به: عُجاوَةٌ، ويقال لذلك اليتيم الذي يُغَذَّى بغير لبن أُمِّه: عَجِيٌّ. وفي الحديث: كنتُ يَتِيماً ولم أَكُنْ عَجِيّاً؛ قال ابن الأثير: هو الذي لا لَبنَ لأُمِّه، أَو ماتَتْ أُمُّه فعُلِّلَ بلَبن غيرها أَو بشيءٍ آخر فأَورثه ذلك وَهّناً. وعاجيْتُ الصّبيَّ إذا أَرْضَعْتَه بلَبن غَير أُمّه أَو مَنَعْته اللَّبنَ وغَذَّيْته بالطعام. وعَجا الصَّبيَّ يَعْجُوه إذا عَلَّله بشيء فهو عَجِيٌّ، وعَجِيَ هو يَعْجَى عَجًا، ويقال للبن الذي يُعاجَى به الصَّبيُّ: عُجاوَةٌ؛ وأَنشد الليث للنابغة الجعدي: إِذا شِئْتَ أَبْصَرْتَ، من عَقْبِهِمْ
يَتَامى يُعاجَوْنَ كالأَذْؤُب
وقال آخر في صفة أَولاد الجراد:
إذا ارْتَحَلَتْ من مَنزِلٍ خَلَّفَتْ بِه
عَجايا، يُحاثي بالتُّرابِ صغيرُها
قال ابن بري: قال ابن خالويه العَجِيّ في البهائم مثل اليَتىم في الناس. قال ابن سيده: العَجيُّ من الناس الذي يَفْقِدُ أُمَّه.
وعَجَوْته عَجْواً: أَمَلْته؛ قال الحرث بن حِلِّزَة:
مُكْفَهِرًّا على الحوادث، لا تَعْـ
ـجُوهُ للِدَّهْرِ مُؤْيِدٌ صَمَّاءُ
ويروى: لا تَرْتُوه. وعَجا البَعيرُ: رَغا. وعَجا فاه: فَتَحه. قال الأزهري: وعَجا شِدْقَه إذا لواه. قال خلَفٌ الأَحْمر: سأَلتُ أَعرابيّاً عن قولهِم عَجا شِدْقَه فقال إذا فَتَحه وأَمالَه؛ قال الأَزهري: قال الطِّرمَّاح يصف صائداً له أَولادٌ لا أُمَّهات لَهمُ فهم يعاجَون تَرْبِيةً سَيِّئة:
إِنْ يُصِبْ صَيدًا يكُنْ جُلُّهُ
لعَجايا، قُوتُهمْ باللِّحامْ
وقال ابن شميل: يقال لَقِيَ فلانٌ ما عَجاه وما عَظاه وما أَوْرَمَه إذا لَقِيَ شِدّةً وبَلاءً. ولَقَّاه الله ما عَجاه وما عَظاه أَي ما ساءهُ. وفي حديث الحجاج: أَنه قال لبعض الأَعراب أَراكَ بَصيراً بالزرع، فقال: إني طالَما عاجَيْتهُ أَي عانَيْتُه وعالَجْتُه. والعَجِيُّ: السّيّءُ الغِذاء؛ وأََنشد أَبو زيد:
يَسْبِقُ فيها الحَمَل العَجِيّا
رَغْلاً، إذا ما آنسَ العَشِيَّا
والعُجاوَة: قدر مُضْغةٍ من لحْمٍ تكونُ موصولةً بِعَصبة تَنْحَدِرُ من رُكْبةِ البعيرِ إلى الفرْسِنِ، وهي من الفَرَسِ مَضِيغَةٌ، وهي العُجاية أَيضًا، وقيل: هيَ عَصَبة في باطِنِ يدِ الناقةِ. وقال اللحياني: عُجاوَةُ الساقِ عَصَبة تَتتقَلَّع معَها في طَرَفِها مثلُ العُظَيْمِ، وجمعها عُجىً كَسَّروه على طرح الزائد فكأنهم جَمَعوا عُجْوَةً أَو عُجاةً؛ قال ابن سيده: وهذه الكلمة واوية ويائية. وقال ابن شميل: العُجاية من الفَرَسِ العَصَبةُ المُسْتَطيلة في الوَظيفِ ومُنْتَهاها إلى الرُّسْغَين وفيها يكون الحَطْمُ، قال: والرُّسْغُ مُنتهى العُجايةِ. وقال ابن سيده في معتلّ الياء: العُجايَة عصبٌ مركَّبٌ فيه فصوصٌ من عِظامٍ كأَمثالِ فُصُوصِ الخاتَمِ تكون عند رُسْغِ الدابةِ؛ زاد غيره: وإذا جاعَ أَحدُهم دَقَّها بين فِهْرَيْنِ فأَكلها؛ وقال كعب:
سُمْرُ العُجاياتِ يَتْرُكْنَ الحَصَى زِيَمًا،
لم يَقِهِنَّ رُؤوسَ الأُكْمِ تَنْعِيلُ
قال: وتُجْمَعُ على العُجَى، يصف حَوافِرَها بالصلابة؛ قال ابن الأَثيرِ: هي أَعصابُ قوائِمِ الإِبلِ والخَيْلِ واحدتُها عُجايةٌ. قال ابن سيده: وقيل العجاية كل عَصَبةٍ في يدٍ أَو رِجْلٍ، وقيل: هي عَصبَة باطِنِ الوَظيفِ من الفرسِ والثَّوْرِ، والجمْعُ عُجىً وعُجِيٌّ، على حذف الزائِدِ فيهما، وعُجايا؛ عن ابن الأَعرابي. قال الجوهري: العُجايَتانِ عَصَبتان في باطِنِ يَدَي الفرَسِ، وأَسْفَلَ منهما هَناتٌ كأَنها الأَظفارُ تسمى السَّعْداناتِ، ويقال: كلُّ عَصَبٍ يَتَّصلُ بالحافِرِ فهو عُجايةٌ؛ قال الراجز:
وحافِرٌ صُلْبُ العُجَى مُدَمْلَقُ،
وساقُ هَيْقُواتِها مُعَرَّقُ
(* قوله «وساق هيقواتها إلخ» قال في التكملة: هكذا وقع في النسخ، والصواب هيق أنفها إلخ. وقد أنشده في حرف القاف على الصواب والرجز للزفيان.)معرَّق: قليل اللحم؛ قال ابن بري: وأَنشده في فصلِ دملق: وساقُ هَيْقٍ أَنفُها مُعرَّقُ
والعَجْوة: ضَرْبٌ من التَّمرِ يقالُ هو مما غَرَسهُ النبيُّ، صلى الله عليه وسلم، بيده، ويقال: هو نَوعٌ من تَمرِ المَدينةِ أَكبر منَ الصَّيْحانيِّ يَضْرِبُ إلى السواد من غَرْسِ النبيِ، صلى الله عليه وسلم. قال الجوهري: العَجْوَةُ ضَرْبٌ من أَجْوَدِ التَّمْرِ بالمدينة ونَخْلتُها تسمى لِينَةً؛ قال الأَزهري: العَجْوَةُ التي بالمدينة هي الصَّيْحَانيَّةُ، وبها ضُرُوبٌ من العَجْوة ليس لها عُذُوبة الصَّيْحانيَّةِ ولا رِيُّها ولا امتِلاؤها. وفي الحديث: العَجْوةُ من الجنةِ. وحكى ابن سيده عن أَبي حنيفة: العَجْوةُ بالحجازِ أُمُّ التَّمْرِ الذي إليه المَرْجِعُ كالشِّهْرِيز بالبَصْرةِ، والتَّبّيّ بالبحرين، والجُذاميِّ باليمامة. وقال مرَّة أُخرى: العَجْوة ضربٌ من التمر. وقيل لأُحَيْحةَ بن الجُلاحِ: ما أَعْدَدْتَ للشتاء؟ قال: ثلثَمائةٍ وسِتِّينَ صاعاً من عَجْوة تُعْطِي الصبيَّ منها خَمْسًا فيردُّ عليكَ ثلاثاً. قال الجوهري: ويقال العُجى الجُلود اليابسةُ تُطْبَخُ وتُؤكلُ، الواحدةُ عُجْية؛ وقال أَبو المُهَوِّش: ومُعَصِّبٍ قَطَعَ الشِّتاءَ، وقُوتُه
أَكلُ العُجى وتَكَسُّبُ الأَشْكادِ
فبَدَأْتُه بالمَحْضِ، ثم ثَنَيْتَُه
بالشَّحْمِ، قَبْلَ مُحَمَّدٍ وزِيادِ
وحكى ابن بري عن ابن وَلاَّد: الُْجى في البيت جمع عُجْوَةٍ، وهو عَجْبُ الذَّنَبِ، وقال: وهو غلط منه إِنما ذلك عُكعوَةٌ وعُكًى؛ قال: حَتَّى تُوَلِّيك عُكَى أَذْنابِها
وسيأْتي ذكره. والعُجَى أَيضاً: عَصَبَة الوَظِيف، والأَشْكادُ: جمع شُكْدٍ، وهو العَطاءُ.

##### Türkçe

**الأُمُّ تَعْجُو ولَدَها**: Onun emmesini vakitlerinden geciktirir; bu da çocuğuna bir zayıflık miras bırakır; **الأعشى** dedi ki:

Müşfik olarak kalbi onun üzerinedir; artık o,
onu ancak bir **عُفافةٌ** yahut bir **فُواقُ** (ile) **تَعْجُوه** eder.

**الجوهري** dedi: Anne, çocuğunu **عَجَتِ**; onu **تَعْجُوه** (şeklinde) **عَجْواً** (yapar) — ona süt içirdiği zaman. Ve denildi ki: Kadın, oğlunu **عَجَتِ** (şeklinde) **عَجْواً** (yaptı: yani) onun emmesini vaktinden geciktirdi. Ve denildi ki: Onu gıda ile tedavi etti, ta ki ayağa kalkıncaya kadar. Ve **العُجْوَة** ile **المُعاجاةُ**: annenin, yavrusunu doyuracak bir sütü olmaması; böylece onu, bir süre onunla oyaladığı bir şeyle **تُعاجِيه** etmesidir. Ve bunun benzeri, eğer bu, annesi olmayan birinden de vuku bulursa (böyledir). Bunun adı **العُجْوة**’dir; fiil **العَجْوُ**’dur; o çocuğun adı **العَجِيُّ**’dir; dişisi **عجيَّةٌ**’dir; ve onu **عَجتْه** etmiştir. Ve **عجاه اللَبنُ**: onu besledi; ve **الأعشى**’nın beytini şahit getirdi:

Ve gündüz ondan uzaklaştı; artık o,
onu ancak bir **عُفافةٌ** yahut bir **فُواقُ** (ile) **تَعْجُوه** eder.

Süte engel olunup da yemekle beslenen kimseye gelince: “**عُوجِيَ**” denir. Ve **العَجيُّ**: annesi ölen, sahibinin onu onun dışındaki birinin sütüyle emzirdiği ve onunla ilgilendiği sütten kesilmemiş yavru; ve aynı şekilde **البَهْمة**. **ثعلب** dedi: O, süt dışında bir şeyle beslenen kimsedir; dişisi **عَجِيَّة**’dir. Ve denildi ki: Erkek ve dişi, ikisi de **هاء** olmaksızın (aynı şekilde). Bütün bunların çoğulu **عُجايا** ve **عَجايا**’dır; sonuncusu daha kıyasîdir. Şair dedi ki:

Beni, seni ziyaret etmekten alıkoyan: benim **بَهْمى**’mın
**عَجايا** oluşudur; hepsi, azı müstesna.

Ve yetim çocuğun **يُعاجَى** edildiği, yani onunla beslendiği süte: **عُجاوَةٌ** denir. Ve annesinin sütü olmaksızın beslenen o yetime: **عَجِيٌّ** denir. Hadiste: “Yetim idim ve **عَجِيّاً** değildim.” **ابن الأثير** dedi: O, annesinin sütü olmayan; yahut annesi ölen, böylece başka birinin sütüyle yahut başka bir şeyle oyalanan; bu da ona bir zayıflık miras bırakan kimsedir. Ve “Çocuğu **عاجيْتُ** ettim” (demek): onu annesinin dışındaki birinin sütüyle emzirdiğim zaman; yahut ona sütü men edip onu yemekle beslediğim zaman. Ve “Çocuğu **عَجا** eder, onu **يَعْجُوه**” (demek): onu bir şeyle oyaladığı zaman; o da **عَجِيٌّ**’dir. Ve o (çocuk) **عَجِيَ** eder; **يَعْجَى** eder; **عَجًا** (olarak). Ve çocuğun **يُعاجَى** edildiği süte: **عُجاوَةٌ** denir. **الليث** **النابغة الجعدي**’den şu beyti şahit getirdi:

İstersen, onların arkalarından görürsün:
yetimler; kurtlar gibi **يُعاجَوْنَ** edilirler.

Ve başkası, çekirge yavrularının vasfında dedi ki:

Bir menzilden göçtüğü zaman, orada bırakır:
**عَجايا**; onların küçüğü toprakla savrulur.

**ابن بري** dedi: **ابن خالويه** dedi ki: Hayvanlarda **العَجِيّ**, insanlarda yetim gibidir. **ابن سيده** dedi: İnsanlardan **العَجيُّ**, annesini yitiren kimsedir.

Ve onu **عَجَوْته عَجْواً**: onu meylettirdim; **الحرث بن حِلِّزَة** dedi ki:

Olaylara karşı çatık kaşlı; onu,
zamana karşı bir destek, katı (bir şey) **تَعْجُوهُ** etmez.

Ve “**لا تَرْتُوه**” diye de rivayet olunur. Ve **عَجا البَعيرُ**: böğürdü. Ve **عَجا فاه**: ağzını açtı. **الأزهري** dedi: Ve **عَجا شِدْقَه**: onu büktüğü zaman. **خلَفٌ الأَحْمر** dedi: Bir bedevîye, onların “**عَجا شِدْقَه**” sözünü sordum; “Onu açtığı ve eğdiği zaman” dedi. **الأزهري** dedi: **الطِّرمَّاح**, anneleri olmayan, bu yüzden kötü bir terbiye ile **يعاجَون** edilen çocukları olan bir avcıyı vasfederek dedi ki:

Eğer bir av vurursa, onun çoğu,
**لعَجايا** içindir; onların azığı etlerledir.

**ابن شميل** dedi: “Falan, **ما عَجاه** ve **ما عَظاه** ve **ما أَوْرَمَه** ile karşılaştı” denir; yani bir şiddet ve belâ ile karşılaştı. Ve “Allah ona **ما عَجاه** ve **ما عَظاه** tattırdı” (denir): yani onu kötü eden şeyi (tattırdı). **الحجاج**’ın hadisinde: Bedevîlerden birine “Seni ekin konusunda basîr görüyorum” dediği; o da “Ben onu çokça **عاجَيْتهُ** ettim” dedi; yani ona katlandım ve onu işledim. Ve **العَجِيُّ**: kötü gıda (ile beslenen). **أَبو زيد** şu beyti şahit getirdi:

Orada, **الحَمَل العَجِيّا** öne geçer,
**رَغْلاً** olarak; akşamı sezdiği zaman.

Ve **العُجاوَة**: deve dizinden **الفرْسِنِ**’e inen bir sinire bitişik bulunan, etten bir lokma miktarıdır; attan (olanı) **مَضِيغَةٌ**’dir; o da **العُجاية**’dir ayrıca. Ve denildi ki: O, dişi devenin elinin iç tarafında bir sinirdir. **اللحياني** dedi: **عُجاوَةُ الساقِ**, ucunda **العُظَيْمِ** gibi, onunla birlikte sökülüp çıkan bir sinirdir; çoğulu **عُجىً**’dır; fazlalığı atma üzere onu kırıp çoğul yaptılar; sanki **عُجْوَةً** yahut **عُجاةً** toplamış gibidirler. **ابن سيده** dedi: Bu kelime hem **واو**’lu hem **ياء**’lıdır. **ابن شميل** dedi: Attan **العُجاية**, **الوَظيفِ**’te uzunca olan sinirdir; sonu **الرُّسْغَين**’e kadardır; kırılma onda olur. Dedi ki: **الرُّسْغُ**, **العُجايةِ**’nin sonudur. **ابن سيده**, **معتلّ الياء** bahsinde dedi: **العُجايَة**, içinde yüzük taşlarının benzerleri gibi kemiklerden parçalar bulunan, birleşik bir sinirdir; binek hayvanının **رُسْغِ**’i yanında bulunur. Başkası ekledi: Onlardan biri acıkınca onu iki **فِهْر** arasında ezer de yer. **كعب** dedi ki:

**سُمْرُ العُجاياتِ** çakılı, parçalar hâlinde bırakırlar;
tepeciklerin başları, onlara nal giydirmekle korumadı.

Dedi ki: **العُجَى** üzerine toplanır; onun toynaklarını sertlikle vasfeder. **ابن الأَثيرِ** dedi: O, develerin ve atların bacaklarının sinirleridir; tekili **عُجايةٌ**’dir. **ابن سيده** dedi: Ve denildi ki: **العجاية**, bir elde yahut bir ayakta her sinirdir. Ve denildi ki: O, attan ve boğadan **الوَظيفِ**’in iç tarafının siniridir; çoğulu **عُجىً** ve **عُجِيٌّ**’dir; ikisinde de fazlalığın hazfi üzere; ve **عُجايا** (dır); **ابن الأَعرابي**’den. **الجوهري** dedi: **العُجايَتانِ**, atın iki elinin iç tarafında iki sinirdir; onların aşağısında, sanki tırnaklar gibi olan parçalar vardır; onlara **السَّعْداناتِ** denir. Ve denilir ki: Toynakla birleşen her sinir **عُجايةٌ**’dir. **الراجز** dedi ki:

Ve bir toynak: **صُلْبُ العُجَى**; kaygan,
ve onun **هَيْقُواتِها**’sının bacağı damarlı.

(* “Ve onun heycuvâtının bacağı…” sözü hakkında: **التكملة**’de dedi ki: Nüshalarda böyle vaki olmuştur; doğrusu “**هَيْق أَنفُها** …”dır. Onu **القاف** harfinde doğru olarak şahit getirmiştir; recez **للزفيان**’ındır.) **معرَّق**: eti az. **ابن بري** dedi: Onu **فصلِ دملق**’ta şöyle şahit getirdi:

Ve **هَيْقٍ**’in bacağı; burnu **مُعرَّقُ**.

Ve **العَجْوة**: hurmanın bir türüdür; onun, Peygamber’in — Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun — onu eliyle diktiği şeylerden olduğu söylenir. Ve denilir ki: O, Medine hurmasının bir çeşididir; **الصَّيْحانيِّ**’den daha büyüktür; Peygamber’in — Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun — dikiminden; siyaha doğru çalar. **الجوهري** dedi: **العَجْوَةُ**, Medine’de hurmanın en iyilerinden bir türdür; onun hurma ağacına **لِينَةً** denir. **الأَزهري** dedi: Medine’deki **العَجْوَةُ**, **الصَّيْحَانيَّةُ**’dir; onda, **الصَّيْحانيَّةِ**’nin tatlılığı, suya kandırması ve dolgunluğu olmayan **العَجْوة** türleri vardır. Hadiste: “**العَجْوةُ** cennettendir.” **ابن سيده**, **أَبي حنيفة**’den nakletti: Hicaz’da **العَجْوةُ**, kendisine dönüş olan hurmanın anasıdır; Basra’daki **الشِّهْرِيز** gibi, Bahreyn’deki **التَّبّيّ** gibi, Yemâme’deki **الجُذاميِّ** gibi. Ve başka bir defa dedi: **العَجْوة** hurmanın bir türüdür. **أُحَيْحةَ بن الجُلاحِ**’a denildi: “Kış için ne hazırladın?” Dedi: “Üç yüz altmış **صاعاً** **عَجْوة**; çocuğa ondan beş verirsin de sana üç geri verir.” **الجوهري** dedi: Ve **العُجى** denilir: pişirilip yenilen kuru deriler; tekili **عُجْية**’dir. **أَبو المُهَوِّش** dedi ki:

Ve kışı kesip geçen, kuşanmış (kimse); onun azığı:
**أَكلُ العُجى** ve **الأَشْكادِ** kazanımıdır.

Böylece ona **المَحْضِ** ile başladım; sonra onu ikiledim,
**بالشَّحْمِ** ile; **مُحَمَّدٍ** ve **زِيادِ**’dan önce.

**ابن بري**, **ابن وَلاَّد**’dan nakletti: Beyitteki **الُْجى**, **عُجْوَةٍ**’nin çoğuludur; o da **عَجْبُ الذَّنَبِ**’dir. Dedi ki: Bu, ondan bir hatadır; ancak o **عُكعوَةٌ** ve **عُكًى**’dır. Dedi ki:

Ta ki onların kuyruklarının **عُكَى**’sı sana dönsün.

Ve onun zikri gelecektir. Ve **العُجَى** ayrıca: **الوَظِيف**’in siniridir. Ve **الأَشْكادُ**: **شُكْدٍ**’ün çoğuludur; o da bağıştır.
