# عجا — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D8%A7/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D8%AC%D8%A7/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [عجا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D8%A7.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: عجا

الأُمُّ تَعْجُو ولَدَها: تُؤخِّرُ رَضاعَه عن مَواقِيته ويورثُ ذلك ولدها وَهْناً؛ قال الأعشى:
مُشْفِقاً قَلْبُها عَلَيْه، فما تَعْـ
ـجُوه إلاَّ عُفافةٌ أَو فُواقُ
قال الجوهري: عَجَتِ الأُمُّ وَلَدها تَعْجُوه عَجْواً إذا سَقَتْه اللَّبن، وقيل: عَجَتِ المرأة ابْنَها عَجْواً أَخَّرَتْ رَضاعَه عن وَقْتِهِ، وقيل: داوَتْه بالغِذاء حتى نَهَض. والعُجْوَة والمُعاجاةُ: أَن لا يكون للأُمِّ لبنٌ يُرْوِي صَبِيَّها فتُعاجِيه بشيءٍ تعلِّلُه به ساعةً، وكذلك إن ولِيَ ذلك منه غير أُمِّه، والاسمُ منه العُجْوة، والفعل العَجْوُ، واسم ذلك الوَلد العَجِيُّ، والأُنثى عجيَّةٌ، وقد عَجتْه. وعجاه اللَبنُ: غَذاه؛ وأَنشد بيت الأَعشى.
وتَعادَى عنه النهارُ، فما تَعْـ
ـجُوه إلاَّ عُفافةٌ أَو فُواقُ
وأَما من مُنِع اللبنَ فغُذِي بالطَّعام فيقال: عُوجِيَ. والعَجيُّ: الفَصِيلُ تموتُ أُمُّه فيُرْضِعُه صاحبه بلبَنِ غيرها ويقوم عليه، وكذلك البَهْمة؛ وقال ثعلب: هو الذي يُغَذَّى بغير لَبَنٍ، والأُنثى عَجِيَّة، وقيل: الذكر والأُنثى جميعاً بغير هاءٍ، والجمع من كلِّ ذلك عُجايا وعَجايا، والأَخيرة أَقيس؛ قال الشاعر:
عَداني أَنْ أَزُورَك أَنْ بَهْمى
عَجايا، كلُّها، إلا قَلِيلاَ
ويقال للَّبَنِ الذي يُعاجَى به الصَّبيُّ اليَتيم أَي يُغَذَّى به: عُجاوَةٌ، ويقال لذلك اليتيم الذي يُغَذَّى بغير لبن أُمِّه: عَجِيٌّ. وفي الحديث: كنتُ يَتِيماً ولم أَكُنْ عَجِيّاً؛ قال ابن الأثير: هو الذي لا لَبنَ لأُمِّه، أَو ماتَتْ أُمُّه فعُلِّلَ بلَبن غيرها أَو بشيءٍ آخر فأَورثه ذلك وَهّناً. وعاجيْتُ الصّبيَّ إذا أَرْضَعْتَه بلَبن غَير أُمّه أَو مَنَعْته اللَّبنَ وغَذَّيْته بالطعام. وعَجا الصَّبيَّ يَعْجُوه إذا عَلَّله بشيء فهو عَجِيٌّ، وعَجِيَ هو يَعْجَى عَجًا، ويقال للبن الذي يُعاجَى به الصَّبيُّ: عُجاوَةٌ؛ وأَنشد الليث للنابغة الجعدي: إِذا شِئْتَ أَبْصَرْتَ، من عَقْبِهِمْ
يَتَامى يُعاجَوْنَ كالأَذْؤُب
وقال آخر في صفة أَولاد الجراد:
إذا ارْتَحَلَتْ من مَنزِلٍ خَلَّفَتْ بِه
عَجايا، يُحاثي بالتُّرابِ صغيرُها
قال ابن بري: قال ابن خالويه العَجِيّ في البهائم مثل اليَتىم في الناس. قال ابن سيده: العَجيُّ من الناس الذي يَفْقِدُ أُمَّه.
وعَجَوْته عَجْواً: أَمَلْته؛ قال الحرث بن حِلِّزَة:
مُكْفَهِرًّا على الحوادث، لا تَعْـ
ـجُوهُ للِدَّهْرِ مُؤْيِدٌ صَمَّاءُ
ويروى: لا تَرْتُوه. وعَجا البَعيرُ: رَغا. وعَجا فاه: فَتَحه. قال الأزهري: وعَجا شِدْقَه إذا لواه. قال خلَفٌ الأَحْمر: سأَلتُ أَعرابيّاً عن قولهِم عَجا شِدْقَه فقال إذا فَتَحه وأَمالَه؛ قال الأَزهري: قال الطِّرمَّاح يصف صائداً له أَولادٌ لا أُمَّهات لَهمُ فهم يعاجَون تَرْبِيةً سَيِّئة:
إِنْ يُصِبْ صَيدًا يكُنْ جُلُّهُ
لعَجايا، قُوتُهمْ باللِّحامْ
وقال ابن شميل: يقال لَقِيَ فلانٌ ما عَجاه وما عَظاه وما أَوْرَمَه إذا لَقِيَ شِدّةً وبَلاءً. ولَقَّاه الله ما عَجاه وما عَظاه أَي ما ساءهُ. وفي حديث الحجاج: أَنه قال لبعض الأَعراب أَراكَ بَصيراً بالزرع، فقال: إني طالَما عاجَيْتهُ أَي عانَيْتُه وعالَجْتُه. والعَجِيُّ: السّيّءُ الغِذاء؛ وأََنشد أَبو زيد:
يَسْبِقُ فيها الحَمَل العَجِيّا
رَغْلاً، إذا ما آنسَ العَشِيَّا
والعُجاوَة: قدر مُضْغةٍ من لحْمٍ تكونُ موصولةً بِعَصبة تَنْحَدِرُ من رُكْبةِ البعيرِ إلى الفرْسِنِ، وهي من الفَرَسِ مَضِيغَةٌ، وهي العُجاية أَيضًا، وقيل: هيَ عَصَبة في باطِنِ يدِ الناقةِ. وقال اللحياني: عُجاوَةُ الساقِ عَصَبة تَتتقَلَّع معَها في طَرَفِها مثلُ العُظَيْمِ، وجمعها عُجىً كَسَّروه على طرح الزائد فكأنهم جَمَعوا عُجْوَةً أَو عُجاةً؛ قال ابن سيده: وهذه الكلمة واوية ويائية. وقال ابن شميل: العُجاية من الفَرَسِ العَصَبةُ المُسْتَطيلة في الوَظيفِ ومُنْتَهاها إلى الرُّسْغَين وفيها يكون الحَطْمُ، قال: والرُّسْغُ مُنتهى العُجايةِ. وقال ابن سيده في معتلّ الياء: العُجايَة عصبٌ مركَّبٌ فيه فصوصٌ من عِظامٍ كأَمثالِ فُصُوصِ الخاتَمِ تكون عند رُسْغِ الدابةِ؛ زاد غيره: وإذا جاعَ أَحدُهم دَقَّها بين فِهْرَيْنِ فأَكلها؛ وقال كعب:
سُمْرُ العُجاياتِ يَتْرُكْنَ الحَصَى زِيَمًا،
لم يَقِهِنَّ رُؤوسَ الأُكْمِ تَنْعِيلُ
قال: وتُجْمَعُ على العُجَى، يصف حَوافِرَها بالصلابة؛ قال ابن الأَثيرِ: هي أَعصابُ قوائِمِ الإِبلِ والخَيْلِ واحدتُها عُجايةٌ. قال ابن سيده: وقيل العجاية كل عَصَبةٍ في يدٍ أَو رِجْلٍ، وقيل: هي عَصبَة باطِنِ الوَظيفِ من الفرسِ والثَّوْرِ، والجمْعُ عُجىً وعُجِيٌّ، على حذف الزائِدِ فيهما، وعُجايا؛ عن ابن الأَعرابي. قال الجوهري: العُجايَتانِ عَصَبتان في باطِنِ يَدَي الفرَسِ، وأَسْفَلَ منهما هَناتٌ كأَنها الأَظفارُ تسمى السَّعْداناتِ، ويقال: كلُّ عَصَبٍ يَتَّصلُ بالحافِرِ فهو عُجايةٌ؛ قال الراجز:
وحافِرٌ صُلْبُ العُجَى مُدَمْلَقُ،
وساقُ هَيْقُواتِها مُعَرَّقُ
(* قوله «وساق هيقواتها إلخ» قال في التكملة: هكذا وقع في النسخ، والصواب هيق أنفها إلخ. وقد أنشده في حرف القاف على الصواب والرجز للزفيان.)معرَّق: قليل اللحم؛ قال ابن بري: وأَنشده في فصلِ دملق: وساقُ هَيْقٍ أَنفُها مُعرَّقُ
والعَجْوة: ضَرْبٌ من التَّمرِ يقالُ هو مما غَرَسهُ النبيُّ، صلى الله عليه وسلم، بيده، ويقال: هو نَوعٌ من تَمرِ المَدينةِ أَكبر منَ الصَّيْحانيِّ يَضْرِبُ إلى السواد من غَرْسِ النبيِ، صلى الله عليه وسلم. قال الجوهري: العَجْوَةُ ضَرْبٌ من أَجْوَدِ التَّمْرِ بالمدينة ونَخْلتُها تسمى لِينَةً؛ قال الأَزهري: العَجْوَةُ التي بالمدينة هي الصَّيْحَانيَّةُ، وبها ضُرُوبٌ من العَجْوة ليس لها عُذُوبة الصَّيْحانيَّةِ ولا رِيُّها ولا امتِلاؤها. وفي الحديث: العَجْوةُ من الجنةِ. وحكى ابن سيده عن أَبي حنيفة: العَجْوةُ بالحجازِ أُمُّ التَّمْرِ الذي إليه المَرْجِعُ كالشِّهْرِيز بالبَصْرةِ، والتَّبّيّ بالبحرين، والجُذاميِّ باليمامة. وقال مرَّة أُخرى: العَجْوة ضربٌ من التمر. وقيل لأُحَيْحةَ بن الجُلاحِ: ما أَعْدَدْتَ للشتاء؟ قال: ثلثَمائةٍ وسِتِّينَ صاعاً من عَجْوة تُعْطِي الصبيَّ منها خَمْسًا فيردُّ عليكَ ثلاثاً. قال الجوهري: ويقال العُجى الجُلود اليابسةُ تُطْبَخُ وتُؤكلُ، الواحدةُ عُجْية؛ وقال أَبو المُهَوِّش: ومُعَصِّبٍ قَطَعَ الشِّتاءَ، وقُوتُه
أَكلُ العُجى وتَكَسُّبُ الأَشْكادِ
فبَدَأْتُه بالمَحْضِ، ثم ثَنَيْتَُه
بالشَّحْمِ، قَبْلَ مُحَمَّدٍ وزِيادِ
وحكى ابن بري عن ابن وَلاَّد: الُْجى في البيت جمع عُجْوَةٍ، وهو عَجْبُ الذَّنَبِ، وقال: وهو غلط منه إِنما ذلك عُكعوَةٌ وعُكًى؛ قال: حَتَّى تُوَلِّيك عُكَى أَذْنابِها
وسيأْتي ذكره. والعُجَى أَيضاً: عَصَبَة الوَظِيف، والأَشْكادُ: جمع شُكْدٍ، وهو العَطاءُ.

### Türkçe

**الأُمُّ تَعْجُو ولَدَها**: Onun emmesini vakitlerinden geciktirir; bu da çocuğuna bir zayıflık miras bırakır; **الأعشى** dedi ki:

Müşfik olarak kalbi onun üzerinedir; artık o,
onu ancak bir **عُفافةٌ** yahut bir **فُواقُ** (ile) **تَعْجُوه** eder.

**الجوهري** dedi: Anne, çocuğunu **عَجَتِ**; onu **تَعْجُوه** (şeklinde) **عَجْواً** (yapar) — ona süt içirdiği zaman. Ve denildi ki: Kadın, oğlunu **عَجَتِ** (şeklinde) **عَجْواً** (yaptı: yani) onun emmesini vaktinden geciktirdi. Ve denildi ki: Onu gıda ile tedavi etti, ta ki ayağa kalkıncaya kadar. Ve **العُجْوَة** ile **المُعاجاةُ**: annenin, yavrusunu doyuracak bir sütü olmaması; böylece onu, bir süre onunla oyaladığı bir şeyle **تُعاجِيه** etmesidir. Ve bunun benzeri, eğer bu, annesi olmayan birinden de vuku bulursa (böyledir). Bunun adı **العُجْوة**’dir; fiil **العَجْوُ**’dur; o çocuğun adı **العَجِيُّ**’dir; dişisi **عجيَّةٌ**’dir; ve onu **عَجتْه** etmiştir. Ve **عجاه اللَبنُ**: onu besledi; ve **الأعشى**’nın beytini şahit getirdi:

Ve gündüz ondan uzaklaştı; artık o,
onu ancak bir **عُفافةٌ** yahut bir **فُواقُ** (ile) **تَعْجُوه** eder.

Süte engel olunup da yemekle beslenen kimseye gelince: “**عُوجِيَ**” denir. Ve **العَجيُّ**: annesi ölen, sahibinin onu onun dışındaki birinin sütüyle emzirdiği ve onunla ilgilendiği sütten kesilmemiş yavru; ve aynı şekilde **البَهْمة**. **ثعلب** dedi: O, süt dışında bir şeyle beslenen kimsedir; dişisi **عَجِيَّة**’dir. Ve denildi ki: Erkek ve dişi, ikisi de **هاء** olmaksızın (aynı şekilde). Bütün bunların çoğulu **عُجايا** ve **عَجايا**’dır; sonuncusu daha kıyasîdir. Şair dedi ki:

Beni, seni ziyaret etmekten alıkoyan: benim **بَهْمى**’mın
**عَجايا** oluşudur; hepsi, azı müstesna.

Ve yetim çocuğun **يُعاجَى** edildiği, yani onunla beslendiği süte: **عُجاوَةٌ** denir. Ve annesinin sütü olmaksızın beslenen o yetime: **عَجِيٌّ** denir. Hadiste: “Yetim idim ve **عَجِيّاً** değildim.” **ابن الأثير** dedi: O, annesinin sütü olmayan; yahut annesi ölen, böylece başka birinin sütüyle yahut başka bir şeyle oyalanan; bu da ona bir zayıflık miras bırakan kimsedir. Ve “Çocuğu **عاجيْتُ** ettim” (demek): onu annesinin dışındaki birinin sütüyle emzirdiğim zaman; yahut ona sütü men edip onu yemekle beslediğim zaman. Ve “Çocuğu **عَجا** eder, onu **يَعْجُوه**” (demek): onu bir şeyle oyaladığı zaman; o da **عَجِيٌّ**’dir. Ve o (çocuk) **عَجِيَ** eder; **يَعْجَى** eder; **عَجًا** (olarak). Ve çocuğun **يُعاجَى** edildiği süte: **عُجاوَةٌ** denir. **الليث** **النابغة الجعدي**’den şu beyti şahit getirdi:

İstersen, onların arkalarından görürsün:
yetimler; kurtlar gibi **يُعاجَوْنَ** edilirler.

Ve başkası, çekirge yavrularının vasfında dedi ki:

Bir menzilden göçtüğü zaman, orada bırakır:
**عَجايا**; onların küçüğü toprakla savrulur.

**ابن بري** dedi: **ابن خالويه** dedi ki: Hayvanlarda **العَجِيّ**, insanlarda yetim gibidir. **ابن سيده** dedi: İnsanlardan **العَجيُّ**, annesini yitiren kimsedir.

Ve onu **عَجَوْته عَجْواً**: onu meylettirdim; **الحرث بن حِلِّزَة** dedi ki:

Olaylara karşı çatık kaşlı; onu,
zamana karşı bir destek, katı (bir şey) **تَعْجُوهُ** etmez.

Ve “**لا تَرْتُوه**” diye de rivayet olunur. Ve **عَجا البَعيرُ**: böğürdü. Ve **عَجا فاه**: ağzını açtı. **الأزهري** dedi: Ve **عَجا شِدْقَه**: onu büktüğü zaman. **خلَفٌ الأَحْمر** dedi: Bir bedevîye, onların “**عَجا شِدْقَه**” sözünü sordum; “Onu açtığı ve eğdiği zaman” dedi. **الأزهري** dedi: **الطِّرمَّاح**, anneleri olmayan, bu yüzden kötü bir terbiye ile **يعاجَون** edilen çocukları olan bir avcıyı vasfederek dedi ki:

Eğer bir av vurursa, onun çoğu,
**لعَجايا** içindir; onların azığı etlerledir.

**ابن شميل** dedi: “Falan, **ما عَجاه** ve **ما عَظاه** ve **ما أَوْرَمَه** ile karşılaştı” denir; yani bir şiddet ve belâ ile karşılaştı. Ve “Allah ona **ما عَجاه** ve **ما عَظاه** tattırdı” (denir): yani onu kötü eden şeyi (tattırdı). **الحجاج**’ın hadisinde: Bedevîlerden birine “Seni ekin konusunda basîr görüyorum” dediği; o da “Ben onu çokça **عاجَيْتهُ** ettim” dedi; yani ona katlandım ve onu işledim. Ve **العَجِيُّ**: kötü gıda (ile beslenen). **أَبو زيد** şu beyti şahit getirdi:

Orada, **الحَمَل العَجِيّا** öne geçer,
**رَغْلاً** olarak; akşamı sezdiği zaman.

Ve **العُجاوَة**: deve dizinden **الفرْسِنِ**’e inen bir sinire bitişik bulunan, etten bir lokma miktarıdır; attan (olanı) **مَضِيغَةٌ**’dir; o da **العُجاية**’dir ayrıca. Ve denildi ki: O, dişi devenin elinin iç tarafında bir sinirdir. **اللحياني** dedi: **عُجاوَةُ الساقِ**, ucunda **العُظَيْمِ** gibi, onunla birlikte sökülüp çıkan bir sinirdir; çoğulu **عُجىً**’dır; fazlalığı atma üzere onu kırıp çoğul yaptılar; sanki **عُجْوَةً** yahut **عُجاةً** toplamış gibidirler. **ابن سيده** dedi: Bu kelime hem **واو**’lu hem **ياء**’lıdır. **ابن شميل** dedi: Attan **العُجاية**, **الوَظيفِ**’te uzunca olan sinirdir; sonu **الرُّسْغَين**’e kadardır; kırılma onda olur. Dedi ki: **الرُّسْغُ**, **العُجايةِ**’nin sonudur. **ابن سيده**, **معتلّ الياء** bahsinde dedi: **العُجايَة**, içinde yüzük taşlarının benzerleri gibi kemiklerden parçalar bulunan, birleşik bir sinirdir; binek hayvanının **رُسْغِ**’i yanında bulunur. Başkası ekledi: Onlardan biri acıkınca onu iki **فِهْر** arasında ezer de yer. **كعب** dedi ki:

**سُمْرُ العُجاياتِ** çakılı, parçalar hâlinde bırakırlar;
tepeciklerin başları, onlara nal giydirmekle korumadı.

Dedi ki: **العُجَى** üzerine toplanır; onun toynaklarını sertlikle vasfeder. **ابن الأَثيرِ** dedi: O, develerin ve atların bacaklarının sinirleridir; tekili **عُجايةٌ**’dir. **ابن سيده** dedi: Ve denildi ki: **العجاية**, bir elde yahut bir ayakta her sinirdir. Ve denildi ki: O, attan ve boğadan **الوَظيفِ**’in iç tarafının siniridir; çoğulu **عُجىً** ve **عُجِيٌّ**’dir; ikisinde de fazlalığın hazfi üzere; ve **عُجايا** (dır); **ابن الأَعرابي**’den. **الجوهري** dedi: **العُجايَتانِ**, atın iki elinin iç tarafında iki sinirdir; onların aşağısında, sanki tırnaklar gibi olan parçalar vardır; onlara **السَّعْداناتِ** denir. Ve denilir ki: Toynakla birleşen her sinir **عُجايةٌ**’dir. **الراجز** dedi ki:

Ve bir toynak: **صُلْبُ العُجَى**; kaygan,
ve onun **هَيْقُواتِها**’sının bacağı damarlı.

(* “Ve onun heycuvâtının bacağı…” sözü hakkında: **التكملة**’de dedi ki: Nüshalarda böyle vaki olmuştur; doğrusu “**هَيْق أَنفُها** …”dır. Onu **القاف** harfinde doğru olarak şahit getirmiştir; recez **للزفيان**’ındır.) **معرَّق**: eti az. **ابن بري** dedi: Onu **فصلِ دملق**’ta şöyle şahit getirdi:

Ve **هَيْقٍ**’in bacağı; burnu **مُعرَّقُ**.

Ve **العَجْوة**: hurmanın bir türüdür; onun, Peygamber’in — Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun — onu eliyle diktiği şeylerden olduğu söylenir. Ve denilir ki: O, Medine hurmasının bir çeşididir; **الصَّيْحانيِّ**’den daha büyüktür; Peygamber’in — Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun — dikiminden; siyaha doğru çalar. **الجوهري** dedi: **العَجْوَةُ**, Medine’de hurmanın en iyilerinden bir türdür; onun hurma ağacına **لِينَةً** denir. **الأَزهري** dedi: Medine’deki **العَجْوَةُ**, **الصَّيْحَانيَّةُ**’dir; onda, **الصَّيْحانيَّةِ**’nin tatlılığı, suya kandırması ve dolgunluğu olmayan **العَجْوة** türleri vardır. Hadiste: “**العَجْوةُ** cennettendir.” **ابن سيده**, **أَبي حنيفة**’den nakletti: Hicaz’da **العَجْوةُ**, kendisine dönüş olan hurmanın anasıdır; Basra’daki **الشِّهْرِيز** gibi, Bahreyn’deki **التَّبّيّ** gibi, Yemâme’deki **الجُذاميِّ** gibi. Ve başka bir defa dedi: **العَجْوة** hurmanın bir türüdür. **أُحَيْحةَ بن الجُلاحِ**’a denildi: “Kış için ne hazırladın?” Dedi: “Üç yüz altmış **صاعاً** **عَجْوة**; çocuğa ondan beş verirsin de sana üç geri verir.” **الجوهري** dedi: Ve **العُجى** denilir: pişirilip yenilen kuru deriler; tekili **عُجْية**’dir. **أَبو المُهَوِّش** dedi ki:

Ve kışı kesip geçen, kuşanmış (kimse); onun azığı:
**أَكلُ العُجى** ve **الأَشْكادِ** kazanımıdır.

Böylece ona **المَحْضِ** ile başladım; sonra onu ikiledim,
**بالشَّحْمِ** ile; **مُحَمَّدٍ** ve **زِيادِ**’dan önce.

**ابن بري**, **ابن وَلاَّد**’dan nakletti: Beyitteki **الُْجى**, **عُجْوَةٍ**’nin çoğuludur; o da **عَجْبُ الذَّنَبِ**’dir. Dedi ki: Bu, ondan bir hatadır; ancak o **عُكعوَةٌ** ve **عُكًى**’dır. Dedi ki:

Ta ki onların kuyruklarının **عُكَى**’sı sana dönsün.

Ve onun zikri gelecektir. Ve **العُجَى** ayrıca: **الوَظِيف**’in siniridir. Ve **الأَشْكادُ**: **شُكْدٍ**’ün çoğuludur; o da bağıştır.
