# عجب (ع-ج-ب) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D8%A8
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D8%AC%D8%A8

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

“Acem” yabancı, dil bilmeyen demektir

- Harfler: ع - ج - ب
- Kur'an'da: 27 geçiş · 24 ayet · 19 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (19)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [عَجَبًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D8%A8/siga/%D8%B9%D9%8E%D8%AC%D9%8E%D8%A8%D9%8B%D8%A7.md) | فَعَلًا | Şaşılacak | 4 | 4 | [10:2](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D8%A8/ayet/10:2.md) |
| [أَعْجَبَتْكُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D8%A8/siga/%D8%A3%D9%8E%D8%B9%D9%92%D8%AC%D9%8E%D8%A8%D9%8E%D8%AA%D9%92%D9%83%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | أَفْعَلَتْكُمْ | Sizi hayret ettirdi | 2 | 2 | [2:221](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D8%A8/ayet/2:221.md) |
| [أَعْجَبَكَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D8%A8/siga/%D8%A3%D9%8E%D8%B9%D9%92%D8%AC%D9%8E%D8%A8%D9%8E%D9%83%D9%8E.md) | أَفْعَلَكَ | Seni hayrete düşürdü | 2 | 2 | [5:100](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D8%A8/ayet/5:100.md) |
| [أَوَعَجِبْتُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D8%A8/siga/%D8%A3%D9%8E%D9%88%D9%8E%D8%B9%D9%8E%D8%AC%D9%90%D8%A8%D9%92%D8%AA%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | أَوَفَعِلْتُمْ | Şaşırdınız mı? | 2 | 2 | [7:63](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D8%A8/ayet/7:63.md) |
| [تُعْجِبْكَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D8%A8/siga/%D8%AA%D9%8F%D8%B9%D9%92%D8%AC%D9%90%D8%A8%D9%92%D9%83%D9%8E.md) | تُفْعِلْكَ | Seni hayrete düşürmesin | 2 | 2 | [9:55](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D8%A8/ayet/9:55.md) |
| [عَجِيبٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D8%A8/siga/%D8%B9%D9%8E%D8%AC%D9%90%D9%8A%D8%A8%D9%8C.md) | فَعِيلٌ | Acayip | 2 | 2 | [11:72](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D8%A8/ayet/11:72.md) |
| [أَتَعْجَبِينَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D8%A8/siga/%D8%A3%D9%8E%D8%AA%D9%8E%D8%B9%D9%92%D8%AC%D9%8E%D8%A8%D9%90%D9%8A%D9%86%D9%8E.md) | أَتَفْعَلِينَ | Şaşırır mısın? | 1 | 1 | [11:73](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D8%A8/ayet/11:73.md) |
| [أَعْجَبَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D8%A8/siga/%D8%A3%D9%8E%D8%B9%D9%92%D8%AC%D9%8E%D8%A8%D9%8E.md) | أَفْعَلَ | Hayret ettirdi | 1 | 1 | [57:20](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D8%A8/ayet/57:20.md) |
| [أَعْجَبَكُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D8%A8/siga/%D8%A3%D9%8E%D8%B9%D9%92%D8%AC%D9%8E%D8%A8%D9%8E%D9%83%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | أَفْعَلَكُمْ | Sizi hayrete düşürdü | 1 | 1 | [2:221](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D8%A8/ayet/2:221.md) |
| [تَعْجَبُونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D8%A8/siga/%D8%AA%D9%8E%D8%B9%D9%92%D8%AC%D9%8E%D8%A8%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | تَفْعَلُونَ | Şaşırırsınız | 1 | 1 | [53:59](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D8%A8/ayet/53:59.md) |
| [تَعْجَبْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D8%A8/siga/%D8%AA%D9%8E%D8%B9%D9%92%D8%AC%D9%8E%D8%A8%D9%92.md) | تَفْعَلْ | Şaşırırsın | 1 | 1 | [13:5](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D8%A8/ayet/13:5.md) |
| [تُعْجِبُكَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D8%A8/siga/%D8%AA%D9%8F%D8%B9%D9%92%D8%AC%D9%90%D8%A8%D9%8F%D9%83%D9%8E.md) | تُفْعِلُكَ | Seni hayrete düşürür | 1 | 1 | [63:4](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D8%A8/ayet/63:4.md) |
| [عَجِبُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D8%A8/siga/%D8%B9%D9%8E%D8%AC%D9%90%D8%A8%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | فَعِلُوا | Şaşırdılar | 1 | 1 | [50:2](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D8%A8/ayet/50:2.md) |
| [عَجِبْتَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D8%A8/siga/%D8%B9%D9%8E%D8%AC%D9%90%D8%A8%D9%92%D8%AA%D9%8E.md) | فَعِلْتَ | Şaşırdın | 1 | 1 | [37:12](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D8%A8/ayet/37:12.md) |
| [عُجَابٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D8%A8/siga/%D8%B9%D9%8F%D8%AC%D9%8E%D8%A7%D8%A8%D9%8C.md) | فُعَالٌ | Acayip | 1 | 1 | [38:5](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D8%A8/ayet/38:5.md) |
| [فَعَجَبٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D8%A8/siga/%D9%81%D9%8E%D8%B9%D9%8E%D8%AC%D9%8E%D8%A8%D9%8C.md) | فَفَعَلٌ | Öyleyse şaşılacak | 1 | 1 | [13:5](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D8%A8/ayet/13:5.md) |
| [وَعَجِبُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D8%A8/siga/%D9%88%D9%8E%D8%B9%D9%8E%D8%AC%D9%90%D8%A8%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | وَفَعِلُوا | Ve şaşırdılar | 1 | 1 | [38:4](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D8%A8/ayet/38:4.md) |
| [يُعْجِبُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D8%A8/siga/%D9%8A%D9%8F%D8%B9%D9%92%D8%AC%D9%90%D8%A8%D9%8F.md) | يُفْعِلُ | Hayrete düşürür | 1 | 1 | [48:29](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D8%A8/ayet/48:29.md) |
| [يُعْجِبُكَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D8%A8/siga/%D9%8A%D9%8F%D8%B9%D9%92%D8%AC%D9%90%D8%A8%D9%8F%D9%83%D9%8E.md) | يُفْعِلُكَ | Seni hayrete düşürür | 1 | 1 | [2:204](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D8%A8/ayet/2:204.md) |

## Mücavir kökler — 42 mücavir (189 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [زهق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%87%D9%82.md) — 2 ortak ayet · G² 17 · Zehuk suyu çekilmiş kuyu demektir
2. [نذر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B0%D8%B1.md) — 5 ortak ayet · G² 16 · Savaşta veya yürüyüşteki öncüdür
3. [ولد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%84%D8%AF.md) — 4 ortak ayet · G² 14 · “Yavru” demektir
4. [كفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D8%B1.md) — 8 ortak ayet · G² 14 · Hufre, çukur demektir
5. [دنو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%86%D9%88.md) — 4 ortak ayet · G² 10 · Dünya : “Dena” kelimesi ecveften nakısa dönüşmüştür
6. [رجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 10 · Rical ayak demektir
7. [مول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 9 · Onların malları
8. [فلح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%84%D8%AD.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Felah “Felh” toprağın yarılmışı, çatlak toprak demektir
9. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 11 ortak ayet · G² 7 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
10. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 13 ortak ayet · G² 6 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
11. [جيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%8A%D8%A3.md) — 4 ortak ayet · G² 5 · Ceyee yağmur sularının toplanıp biriktiği yerdir
12. [ذكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%83%D8%B1.md) — 4 ortak ayet · G² 5 · Zikr : Yay görevi gören ağaç dal parçasıdır
13. [سحر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Kesilmiş koyunun akciğeri demektir
14. [رضي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B6%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Radiy : Rda (re,dat,ayn) memede biberon, süt
15. [كثر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AB%D8%B1.md) — 3 ortak ayet · G² 5 · Kesr(sin ile) kırık demektir
16. [حمد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Hamd: Cümle kapısı demektir
17. [حيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%8A.md) — 3 ortak ayet · G² 5 · Uyanık yılan demektir
18. [وحي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AD%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · İşaretleşmek için yakılan ateştir
19. [رأي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A3%D9%8A.md) — 4 ortak ayet · G² 5 · Raye bir yere konmuş, oranın özelliğini gösteren işaret…
20. [شيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%A3.md) — 5 ortak ayet · G² 5 · Şey
21. [سوي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Seviye: Engebesiz düz yerdir
22. [غفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%81%D8%B1.md) — 3 ortak ayet · G² 4 · Ğafere, Hefere kelimesi ile akrabadır
23. [صحب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AD%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Sahafe sahifa üzerine yazı yazılmış veya şekil çizilmiş…
24. [شدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AF%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Sicim bağıdır
25. [حسب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Hisbe okun nişangah kısmına denir
26. [رود](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · “Raid”, bir şeyi çevirmek için kullanılan koldur
27. [بين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D9%86.md) — 4 ortak ayet · G² 2 · Beyn topraktaki yarık demektir
28. [مثل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AB%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Çamurdan yapılan ve bir şeye benzetilen nesne, heykeldir
29. [رحم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AD%D9%85.md) — 3 ortak ayet · G² 2 · Rahim, bebeğin doğana kadar geliştiği yerdir
30. [أنس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%B3.md) — 3 ortak ayet · G² 2 · Ok tan yayın iç tarafna üns, dış tarafına vahş denemektedir
31. [سمع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D8%B9.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · İşiten
32. [نور](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Ateş demektir
33. [عذب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B0%D8%A8.md) — 3 ortak ayet · G² 2 · Su yosunudur
34. [جنن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Bahçe demektir
35. [خلق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%82.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Halk: Halk, deri veya bez parçası demektir
36. [بعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Baid uzak demektir
37. [وقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Takva kelimesindeki ilk te harfi vavdan dönüşmüştür, vav…
38. [نفس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B3.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Dibağlamada kullanılan palamut, meşenin bir meyvesidir
39. [جعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B9%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Ceal sıcak tencerinin tutulması için kullanılan bez…
40. [ربب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%A8.md) — 4 ortak ayet · G² 0 · Ribve, tümsek demektir
41. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 5 ortak ayet · G² 0 · Kevn, tepe demektir
42. [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — 3 ortak ayet · G² 0 · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | عجب |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [كبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A8%D8%B1.md), غر, [دهش](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%87%D8%B4.md) |
| Zıt Kök | [ألف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%81.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Alışılmışın dışına çıkma, sebebi bilinmeyen sıra dışı durumla karşılaşma ve kuyruk sokumu/temel dayanak noktası |
| Çekirdek Özet 2 | İnsanın zihinsel alışkanlıklarını kıran ilahi tasarruflara şaşırması veya geçici dünyevi unsurlara aldanarak kendini büyük görmesi |
| Çekirdek Özet 3 | Bilişsel sınırların farkına varılması veya tersine bu sınırların inkârıyla kibre ve aldanışa düşülmesi |
| Kritik Hata Riski | Kökün Kur'an'daki zihinsel sarsıntı ve hayranlık boyutunu göz ardı edip yalnızca ahlaki bir kusur olan 'ucub' (kibir) kavramına indirgemek |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| عج | Ses çıkarmak, bağırmak, yoğunluk, kabarma ve kökten gelen bir kuvvetle harekete geçmek. Bu çekirdek [عجز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D8%B2.md) kökünde geride kalıp acze düşmeyi, [عجف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%81.md) kökünde zayıflığı, [عجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%84.md) kökünde hız ve telaşı, [عجم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%85.md) kökünde ise kapalı ve anlaşılmaz olmayı ifade eder. | ب | Katılan dudak sesi harfi, içsel sarsıntıyı ve yoğunluğu dışa dönük bir hayret, kabarma veya bir dayanak noktasına (kuyruk sokumu kemiği) bağlayarak somut bir merkez üzerinden dışavurur. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ع | Göz | Görme, idrak etme, bir nesneye veya olguya doğrudan yönelme |
| ج | Değnek, deve | Ağırlık taşıma, bir yükün altında toplanma, yükselme ve hareket |
| ب | Ev, çadır | Sınır, iç mekân, bir mahalde karar kılma veya bir şeye dâhil olma |
| عجب | Gözün sıra dışı bir yük ve kabarma ile karşılaşıp bir sınırda duraklaması | Bakışın alışılmış kalıpların ötesinde bir büyüklük veya gariplik görerek idrak sınırında hayrete düşmesi veya kişinin kendi nefsini aşırı büyüterek sınırını aşması hareketini türetir. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Canlılarda kuyruk sokumu, omurganın bittiği ve kuyruğun çıktığı kök kemik; kum tepelerinin incelerek son bulduğu dip kısımları. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Evs b. Hacer'e ait beyitte aşırı hayret etme ve şaşkınlık anlamında kullanılmıştır: ومستعجب مما يرى من أناتنا / ولو زبنته الحرب لم يترمرم |
| Erken Arapça kullanım | Lebîd b. Rebîa kum tepelerinin dip kısımlarını (عُجُوب) tasvir ederken bu kökü fiziksel anlamında kullanmıştır: تجتاف أصلاً قالصاً متنبّذاً / بعجوب أنقاء يميل هيامها |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha.

### Sami etimolojik katman

Sami dillerinde عجب kökü, biçimsel ve anlamsal açıdan ağırlıklı olarak Güney Sami ve Arapça sahasında genişlemiş bir yapı sergiler. Kuzeybatı Sami dillerinde (İbranice ve Aramice/Süryanice) Arapçadaki 'hayret etme, kendini beğenme' anlam örgüsünü doğrudan karşılayan birebir ses denkliği sınırlıdır; bu dillerde hayret ve şaşkınlık daha çok 't-m-h' veya 'f-l-’' kökleriyle ifade edilir. Ancak kökün fiziksel çekirdeği olan kuyruk sokumu, kalınlaşma, kabarma ve son nokta anlamı, genel Sami dil katmanındaki organik ve anatomik köklerle paralellik gösterir. Arapçada bu kök, hem fiziksel olarak omurganın temel dayanağı olan son kemiği (عَجْب) hem de zihinsel olarak alışılmışın dışındaki bir büyüklük veya gariplik karşısında zihnin sarsılmasını (عَجَب) ifade edecek şekilde özgün bir semantik sıçrama yaşamıştır.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques), Lisān al-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | عجب kökünün çift asıllı (kuyruk sokumu kemiği ve büyüklük/hayret) yapısı | Omurganın kök kemiğindeki kabarma ve dayanma noktası, zihinde bir durumun büyümesi, kabarması ve alışılagelmiş sınırların dışına taşarak hayret uyandırmasıyla kavramsal bağ kurar. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney Sami dillerinde hayret, büyüklük ve kabarma anlamları | Kuzeybatı Sami dillerinde sınırlı olmakla birlikte, kök Arapçada hem psikolojik bir hayret durumunu hem de anatomik bir yapıyı birleştiren özgün bir gelişme göstermiştir. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik ailenin diğer kollarında bu fonetik dizilişle doğrulanmış kesin bir akrabalık tespit edilmemiştir. | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, David Cohen.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| عجب | Anlamlı | Şaşırmak, beğenmek, kuyruk sokumu | Hedef köktür; alışılmamış durum karşısında hayrete düşmeyi veya bir şeyin göze hoş gelmesini anlatır. | Kur'an'da geçer |
| [عبج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%AC.md) | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bağımsız bir anlam alanı oluşmamıştır. | Kur'an'da geçmez |
| [جعب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B9%D8%A8.md) | Anlamlı | Toplamak, sadak (okluk) içine koymak | Nesneleri bir araya toplayıp bir kapta veya mahfazada biriktirme hareketidir. | Kur'an'da geçmez |
| [جبع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%A8%D8%B9.md) | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Kullanım dışı veya tali kabul edilmiş bir diziliştir. | Kur'an'da geçmez |
| [بعج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%AC.md) | Anlamlı | Yarıp açmak, deşmek | Karnı veya bir nesneyi yararak içindekini dışarı çıkarma eylemidir. | Kur'an'da geçmez |
| [بجع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AC%D8%B9.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Arap dilinde kullanılmayan mühmele bir diziliştir. | Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| عجب | Merkez | Hayret, alışılmışın dışına çıkış, büyüklük | Alışılmadık bir durum karşısında zihnin sarsılması veya bir nesnenin nefse çekici gelmesi | Zihinsel intibakın kırılarak olayın büyüklüğü karşısında duraklama hali |
| [كبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A8%D8%B1.md) | Komşu | Büyüklük, ululuk | Salt hacimsel veya manevi büyüklüğü ifade eder; hayret şartı içermez | Kendini başkalarından üstün tutma ve hakkı inkâr etme yönü baskındır |
| غر | Komşu | Aldanış, yanılgı | Görünüşe kanarak gerçek dışı bir güven hissetme halidir | Bir şeyin cazibesine kapılıp ardındaki tehlikeyi fark edememe durumu |
| [دهش](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%87%D8%B4.md) | Komşu | Akıl tutulması, şaşkınlık | Ani bir korku veya beklenmedik durum karşısında aklın bocalayıp donakalmasıdır | İçinde hayranlık veya kendini beğenme boyutu barındırmaz |
| [ألف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%81.md) | Zıt | Alışkanlık, ünsiyet, kaynaşma | Bir duruma bütünüyle alışma, kanıksama ve onda sıra dışılık görmeme halidir | Bilinirlik ve sıradanlık dolayısıyla hayretin ve yadırgamanın tamamen kalkması |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | عجب | Hayret etmek, beğenmek, kendini büyük görmek | Hem dışsal bir olayın garipliğine şaşırmayı hem de bir güzelliğe vurulmayı veya kibirlenmeyi kapsar. | Kesin |
| Latince | Mirari, admirari | Hayret etmek, hayran kalmak | Dışsal bir hadiseye şaşma ve hayranlığı tam karşılar; ancak kökün ahlaki bir sapma olan 'ucub' (kibir) katmanını doğrudan içermez. | Güçlü |
| İngilizce | Wonder, amaze, pride | Şaşırmak, hayran olmak, kendini beğenmek | 'Wonder' bilişsel şaşkınlığı ve merakı, 'amaze' büyülenmeyi, 'pride' ise kendini beğenme boyutunu parça parça karşılar. | Güçlü |
| Almanca | Staunen, wundern | Hayret etmek, şaşakalmak | Bilişsel sarsıntı ve hayret yönünü iyi verir; dünyevi güzellik karşısındaki ayartıcı büyülenmeyi tam olarak taşımaz. | Güçlü |
| Fransızca | S'étonner, admirer | Şaşırmak, hayranlık duymak | Düşünsel hayreti ve estetik beğeniyi karşılar; Arapçadaki kuyruk sokumu gibi fiziksel çekirdek çağrışımları barındırmaz. | Güçlü |

Kaynak: Lewis & Short Latin Dictionary, Oxford English Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| عَجَبًا / عَجِيبٌ / عُجَابٌ | Akıl almaz, sıra dışı, benzersiz durum | İnkârcıların peygamberlik ve diriliş karşısındaki haksız şaşkınlığı veya cinlerin Kur'an'ın eşsizliği karşısındaki haklı hayreti; Yûnus [10:2](https://lisan.digital/tr/ayet/10:2.md), Kehf [18:9](https://lisan.digital/tr/ayet/18:9.md), Sâd [38:5](https://lisan.digital/tr/ayet/38:5.md), Cinn [72:1](https://lisan.digital/tr/ayet/72:1.md). |
| أَعْجَبَ / تُعْجِبْكَ | Cazip gelmek, hayran bırakmak, büyülemek | İnkârcıların malı, fiziksel durumu veya dünya hayatının aldatıcı yeşilliğinin insan nefsine hoş görünmesi; Bakara [2:221](https://lisan.digital/tr/ayet/2:221.md), Tevbe [9:55](https://lisan.digital/tr/ayet/9:55.md), Hadîd [57:20](https://lisan.digital/tr/ayet/57:20.md), Münâfikûn [63:4](https://lisan.digital/tr/ayet/63:4.md). |
| أَعْجَبَتْكُمْ | Kendi çokluğuna güvenip böbürlenmek | Sayısal üstünlüğün gurur ve rehavet doğurması; Tevbe [9:25](https://lisan.digital/tr/ayet/9:25.md) bağlamı (Huneyn günü). |
| أَوَعَجِبْتُمْ / أَتَعْجَبِينَ | Bilişsel uyarı ve yadırgama sorusu | İlahi kudretin ve vahyin insan elçilerle tebliğ edilmesinin tabiiliğini hatırlatan soru kipi; A'râf [7:63](https://lisan.digital/tr/ayet/7:63.md), Hûd [11:73](https://lisan.digital/tr/ayet/11:73.md). |
| تَعْجَبْ / تَعْجَبُونَ | Hakiki şaşkınlık konusu | Asıl şaşılması gerekenin açık delillere rağmen inkârda direnilmesi olduğunu bildiren bağlam; Ra'd [13:5](https://lisan.digital/tr/ayet/13:5.md), Necm [53:59](https://lisan.digital/tr/ayet/53:59.md). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Allah'a 'taaccüb' nispet edilip edilemeyeceği | Bilgisizlikten doğan hayretin Allah hakkında muhal oluşu; ayetlerdeki ifadenin ilahi rıza veya azametin izharı olarak tevili | Bilgisizlik boyutundan arındırılıp ilahi takdirin ve büyüklüğün tecellisine yoğunlaşma |
| Fıkıh | Amellerin geçerliliği ve ihlas | İbadet eden kişinin ameline güvenip kendini beğenmesi (ucub) halinin sevabı yok edip etmeyeceği | Amelde ihlası zedeleyen içsel bir ahlaki afet olarak daralma |
| Tefsir | Muhatabın psikolojik durumu ve vahyin konumu | İnkârcıların peygamberi beşer olduğu için yadırgamaları ile müminlerin/cinlerin ilahi kelam karşısındaki derin sarsıntısı | Zihinsel şaşkınlığın epistemik ve ontolojik temellerine yönelme |
| Hadis | İnsanı helake sürükleyen içsel haller | Kişinin kendi nefsini, fikrini ve amelini kusursuz görmesi (مُعْجَبٌ بِنَفْسِهِ) | Bireysel helak sebebi olan gizli kibir ve aldanış haline yoğunlaşma |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İbadet ve ihlas ahlakı | Ucubdan arınma | Ameli Allah'tan bilme | Kulun kendi dindarlığını ve amellerini beğenerek ilahi lütfu unutmasını engeller. | Kesin |
| İlmi | Epistemolojik uyanış | Hayret duygusu | Bilgide tefekküre sevk | Alışılmış kabullerin ötesine geçerek hakikatin derinliğini araştırmaya yönlendirir. | Güçlü |
| Siyasi | Güç ve ordu yapılanması | Çoklukla övünmeme | Rehaveti ve kibri önleme | Askeri veya idari kadroların sadece sayısal üstünlüğe güvenerek stratejik zaafa düşmesini önler. | Güçlü |
| İktisadi | Mülkiyet ve piyasa cazibesi | Görünüşe aldanmama | Niteliksel dengeyi koruma | Mal ve meta çokluğunun göz alıcılığına kapılmayıp meşruiyet ve helallik kriterini korumayı sağlar. | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Anomaliler ve tekillik (singularity) durumları | Sistemde genel geçer denklemlerin ve standart modellerin açıklayamadığı, eğrinin beklenmedik şekilde saptığı veya sonsuza gittiği durumlar; sistemin olağan dışı tepki vermesi. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Bilişsel uyumsuzluk (cognitive dissonance) ve narsisistik körleşme | Bireyin veya toplumun mevcut inanç kalıplarını aşan yeni bir veriyle karşılaştığında yaşadığı zihinsel kriz ya da kendi benliğini aşırı yücelterek dış gerçekliğe kapanması. | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca 'acayip/tuhaf şeyler' veya sadece tasavvufi bir kavram olan 'ucub' (kendini beğenme) ile sınırlamak. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da kök, hem hakikatin insanı sarsan ihtişamı karşısındaki yapıcı hayreti hem de nefsin aldatıcı güzellikler veya sayısal üstünlükler karşısında kapıldığı yıkıcı büyülenmeyi içeren çift yönlü bir idrak sürecidir. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İnkârcıların vahye ve dirilişe karşı gösterdikleri 'şaşkınlık' tavrının mantıksal bir itiraz değil, zihinsel bir tembellik ve alışkanlık esareti olduğu gerçeğinin gözden kaçırılması. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an muhatabının zihin dünyasını yeniden inşa ederken neyin gerçekten şaşılacak bir mucize olduğunu (vahiy, yaratılış, diriliş) ve neyin asla hayran kalınmaması gereken geçici bir serap olduğunu (dünya süsü, kuru kalabalık) ayırt eden temel bilişsel teraziyi kurar. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Peygamberlik kurumunun beşeriliğiyle ilgili itirazları ele alan ayetlerde, ölümden sonra dirilişi imkânsız gören müşrik zihniyetinin eleştirisinde ve münafıkların dış görünüşüne/mallarına aldanmayı yasaklayan uyarılarda belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Çoğunluğun, zenginliğin veya fiziksel cazibenin bizatihi bir hakikat veya üstünlük ölçüsü olduğu yanılgısını kökten yıkar. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Canlılarda omurganın dayandığı kuyruk sokumu kemiği; kum tepelerinin incelip bittiği son dayanak noktası.
- Soyut anlam: Alışılmış sınırların, ölçülerin ve beklentilerin dışına çıkan bir nesne veya hadise karşısında zihnin sarsılması, bu sarsıntının hayranlığa veya kendini büyüterek kibre dönüşmesi.
- Sistematik karşılık: İdrak mekanizmasının olağan durum eşiğini ($E$) aşan bir veri ($x$) ile karşılaştığında verdiği sarsılma tepkisi; bu tepkinin hakikate açılan hayret ($H$) veya kibre sapan aldanış ($K$) yollarına ayrılması.
- LaTeX modeli: $$A(x) = \begin{cases} H, & \text{eğer } x > E \land \nabla f(x) > 0 \\ K, & \text{eğer } x > E \land \nabla f(x) \le 0 \end{cases}$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $A(x)$ fonksiyonu عجب kökünün ürettiği tepkiyi temsil eder. $x$, muhatabın karşılaştığı olguyu; $E$ ise zihinsel alışkanlık veya sıradanlık eşiğini gösterir. Bir olgu bu eşiği aştığında ($x > E$), eğer bilişsel yönelim hakikate ve tevhide doğru pozitif bir eğilim sergiliyorsa ($\nabla f(x) > 0$), tepki yapıcı bir hayrete ve idrake ($H$) dönüşür (örneğin Kur'an'ı işiten cinlerin hayranlığı). Eğer bu yönelim içe kapanıp benliği veya dünyalığı putlaştıran negatif/sıfır bir eğilim taşıyorsa ($\nabla f(x) \le 0$), tepki kibre, böbürlenmeye ve aldanışa ($K$) savrulur (örneğin münafıkların görünüşü veya Huneyn'deki çokluk gururu).

## Geçtiği ayetler (24 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D8%AC%D8%A8/occurrences?meal=IK

### [Bakara 2:204](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D8%A8/ayet/2:204.md) — يُعْجِبُكَ

وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يُعْجِبُكَ قَوْلُهُ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَيُشْهِدُ اللَّهَ عَلَى مَا فِي قَلْبِهِ وَهُوَ أَلَدُّ الْخِصَامِ

Meal (IK): İnsanlardan öylesi vardır ki; dünya hayatına dair sözü senin hoşuna gider. Ve Allah’ı kalbinde olana şahid tutar. Halbuki o, düşmanların en yamanıdır.

### [Bakara 2:221](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D8%A8/ayet/2:221.md) — أَعْجَبَتْكُمْ · أَعْجَبَكُمْ

وَلَا تَنْكِحُوا الْمُشْرِكَاتِ حَتَّى يُؤْمِنَّ وَلَأَمَةٌ مُؤْمِنَةٌ خَيْرٌ مِنْ مُشْرِكَةٍ وَلَوْ أَعْجَبَتْكُمْ وَلَا تُنْكِحُوا الْمُشْرِكِينَ حَتَّى يُؤْمِنُوا وَلَعَبْدٌ مُؤْمِنٌ خَيْرٌ مِنْ مُشْرِكٍ وَلَوْ أَعْجَبَكُمْ أُولَئِكَ يَدْعُونَ إِلَى النَّارِ وَاللَّهُ يَدْعُو إِلَى الْجَنَّةِ وَالْمَغْفِرَةِ بِإِذْنِهِ وَيُبَيِّنُ آيَاتِهِ لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ

Meal (IK): İman edinceye kadar putperest kadınları nikahlamayın. İman eden bir cariye puta tapan bir kadındano hoşunuza gitse dedaha iyidir. İman edinceye kadar onları puta tapan erkeklerle de nikah ettirmeyin. İman eden bir köle, -hoşunuza gitse deputa tapan erkekten daha iyidir. Onlar sizi cehenneme çağırırlar. Allah ise cennete ve mağfirete çağırır ve öğüt alsınlar diye insanlara ayetlerini açıkça bildirir.

### [Maide 5:100](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D8%A8/ayet/5:100.md) — أَعْجَبَكَ

قُلْ لَا يَسْتَوِي الْخَبِيثُ وَالطَّيِّبُ وَلَوْ أَعْجَبَكَ كَثْرَةُ الْخَبِيثِ فَاتَّقُوا اللَّهَ يَاأُولِي الْأَلْبَابِ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ

Meal (IK): De ki: Murdarı çokluğu hoşunuza gitse de; murdarla temiz bir olmaz. Öyleyse ey akıl sahibleri; Allah’tan korkun ki kurtıuluşa eresiniz.

### [Araf 7:63](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D8%A8/ayet/7:63.md) — أَوَعَجِبْتُمْ

أَوَعَجِبْتُمْ أَنْ جَاءَكُمْ ذِكْرٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَلَى رَجُلٍ مِنْكُمْ لِيُنْذِرَكُمْ وَلِتَتَّقُوا وَلَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ

Meal (IK): Sizi uyarması, sizin sakınmanızı ve böylece rahmete kavuşturulmanız için; aranızdan bir adama, Rabbınız tarafından bir haber geldi diye mi hayret ediyorsunuz?

### [Araf 7:69](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D8%A8/ayet/7:69.md) — أَوَعَجِبْتُمْ

أَوَعَجِبْتُمْ أَنْ جَاءَكُمْ ذِكْرٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَلَى رَجُلٍ مِنْكُمْ لِيُنْذِرَكُمْ وَاذْكُرُوا إِذْ جَعَلَكُمْ خُلَفَاءَ مِنْ بَعْدِ قَوْمِ نُوحٍ وَزَادَكُمْ فِي الْخَلْقِ بَصْطَةً فَاذْكُرُوا آلَاءَ اللَّهِ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ

Meal (IK): Sizi uyarması için aranızdan bir adama Rabbınız tarafından bir haber geldi diye mi hayret ediyorsunuz? Düşünün ki; O, sizi Nuh kavminden sonra halifeler yaptı. Yaratılış itibariyle onlardan fazla boy bos verdi. Hem Allah’ın nimetlerini hatırlayın ki; felaha eresiniz.

### [Tevbe 9:25](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D8%A8/ayet/9:25.md) — أَعْجَبَتْكُمْ

لَقَدْ نَصَرَكُمُ اللَّهُ فِي مَوَاطِنَ كَثِيرَةٍ وَيَوْمَ حُنَيْنٍ إِذْ أَعْجَبَتْكُمْ كَثْرَتُكُمْ فَلَمْ تُغْنِ عَنْكُمْ شَيْئًا وَضَاقَتْ عَلَيْكُمُ الْأَرْضُ بِمَا رَحُبَتْ ثُمَّ وَلَّيْتُمْ مُدْبِرِينَ

Meal (IK): Andolsun ki; Allah, size birçok yerlerde ve Huneyn gününde yardım etmiştir. Hani, çokluğunuz sizi böbürlendirmişti de size bir faydası olmamıştı. Yeryüzü genişliğine rağmen size dar gelmişti. Sonra gerisin geri dönüp gitmiştiniz.

### [Tevbe 9:55](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D8%A8/ayet/9:55.md) — تُعْجِبْكَ

فَلَا تُعْجِبْكَ أَمْوَالُهُمْ وَلَا أَوْلَادُهُمْ إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ بِهَا فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَتَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ وَهُمْ كَافِرُونَ

Meal (IK): Artık onların malları da çocukları da seni imrendirmesin. Doğrusu Allah, ancak bununla onlara dünya hayatında azab etmeyi ve kafirler olarak canlarının çıkmasını ister.

### [Tevbe 9:85](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D8%A8/ayet/9:85.md) — تُعْجِبْكَ

وَلَا تُعْجِبْكَ أَمْوَالُهُمْ وَأَوْلَادُهُمْ إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُعَذِّبَهُمْ بِهَا فِي الدُّنْيَا وَتَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ وَهُمْ كَافِرُونَ

Meal (IK): Onların malları ve çocukları seni imrendirmesin. Allah; bunlarla, ancak onlara dünyada azab etmeyi ve kafir oldukları halde canlarının zorla çıkmasını diler.

### [Yunus 10:2](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D8%A8/ayet/10:2.md) — عَجَبًا

أَكَانَ لِلنَّاسِ عَجَبًا أَنْ أَوْحَيْنَا إِلَى رَجُلٍ مِنْهُمْ أَنْ أَنْذِرِ النَّاسَ وَبَشِّرِ الَّذِينَ آمَنُوا أَنَّ لَهُمْ قَدَمَ صِدْقٍ عِنْدَ رَبِّهِمْ قَالَ الْكَافِرُونَ إِنَّ هَذَا لَسَاحِرٌ مُبِينٌ

Meal (IK): İçlerinden bir adama: İnsanları uyar ve iman edenlere Rabbları katında yüksek bir makam olduğunu müjdele, diye vahyettiğimiz insanların tuhafına mı gitti ki kafirler: Bu, apaçık bir büyüdür, dediler.

### [Hud 11:72](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D8%A8/ayet/11:72.md) — عَجِيبٌ

قَالَتْ يَاوَيْلَتَا أَأَلِدُ وَأَنَا عَجُوزٌ وَهَذَا بَعْلِي شَيْخًا إِنَّ هَذَا لَشَيْءٌ عَجِيبٌ

Meal (IK): Vay başıma gelenler, ben mi doğuracağım? Ben kocamış biri, şu erim de bir ihtiyar iken. Doğrusu bu, şaşılacak bir şey, dedi.

### [Hud 11:73](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D8%A8/ayet/11:73.md) — أَتَعْجَبِينَ

قَالُوا أَتَعْجَبِينَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ رَحْمَةُ اللَّهِ وَبَرَكَاتُهُ عَلَيْكُمْ أَهْلَ الْبَيْتِ إِنَّهُ حَمِيدٌ مَجِيدٌ

Meal (IK): Dediler ki: Allah’ın işine mi şaşarsın ey evin hanımı? Allah’ın rahmeti ve bereketleri sizin üzerinizedir. Muhakkak ki O, Hamid’dir, Mecid’dir.

### [Rad 13:5](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D8%A8/ayet/13:5.md) — تَعْجَبْ · فَعَجَبٌ

وَإِنْ تَعْجَبْ فَعَجَبٌ قَوْلُهُمْ أَئِذَا كُنَّا تُرَابًا أَئِنَّا لَفِي خَلْقٍ جَدِيدٍ أُولَئِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا بِرَبِّهِمْ وَأُولَئِكَ الْأَغْلَالُ فِي أَعْنَاقِهِمْ وَأُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ

Meal (IK): Şaşacaksan, onların: Biz, toprak olunca yeniden mi yaratılacağız? demelerine şaşmak gerekir. İşte onlar; Rabblarını inkar edenlerdir. İşte onlar; boyunlarına demir halkalar vurulanlardır. Ve işte onlar; cehennemliklerdir, orada temelli kalacaklardır.

### [Kehf 18:9](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D8%A8/ayet/18:9.md) — عَجَبًا

أَمْ حَسِبْتَ أَنَّ أَصْحَابَ الْكَهْفِ وَالرَّقِيمِ كَانُوا مِنْ آيَاتِنَا عَجَبًا

Meal (IK): Yoksa; sen, mağara ve kitabe ehlini şaşılacak ayetlerimizden mi sandın?

### [Kehf 18:63](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D8%A8/ayet/18:63.md) — عَجَبًا

قَالَ أَرَأَيْتَ إِذْ أَوَيْنَا إِلَى الصَّخْرَةِ فَإِنِّي نَسِيتُ الْحُوتَ وَمَا أَنْسَانِيهُ إِلَّا الشَّيْطَانُ أَنْ أَذْكُرَهُ وَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ عَجَبًا

Meal (IK): Bak sen, kayalığa vardığımızda balığı unutmuşum. Şeytandan başkası unutturmadı onu bana. Şaşılacak şekilde o, denizi boylayıvermiş, dedi.

### [Ahzab 33:52](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D8%A8/ayet/33:52.md) — أَعْجَبَكَ

لَا يَحِلُّ لَكَ النِّسَاءُ مِنْ بَعْدُ وَلَا أَنْ تَبَدَّلَ بِهِنَّ مِنْ أَزْوَاجٍ وَلَوْ أَعْجَبَكَ حُسْنُهُنَّ إِلَّا مَا مَلَكَتْ يَمِينُكَ وَكَانَ اللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ رَقِيبًا

Meal (IK): Bundan sonra artık sana kadınlarla evlenmek ve güzellikleri hoşuna gitse de sağ elinin malik olduklarının dışında hiç birini başka bir eşle değiş tirmek helal değildir. Allah; her şeyi murakabe edendir.

### [Saffat 37:12](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D8%A8/ayet/37:12.md) — عَجِبْتَ

بَلْ عَجِبْتَ وَيَسْخَرُونَ

Meal (IK): Hayır, sen; şaşırıp kaldın, onlarsa alay edip duruyorlar.

### [Sad 38:4](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D8%A8/ayet/38:4.md) — وَعَجِبُوا

وَعَجِبُوا أَنْ جَاءَهُمْ مُنْذِرٌ مِنْهُمْ وَقَالَ الْكَافِرُونَ هَذَا سَاحِرٌ كَذَّابٌ

Meal (IK): Küfredenler içlerinden bir uyarıcının gelmesine şaşırmışlardı da demişlerdi ki: Bu, çok yalancı bir sihirbazdır.

### [Sad 38:5](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D8%A8/ayet/38:5.md) — عُجَابٌ

أَجَعَلَ الْآلِهَةَ إِلَهًا وَاحِدًا إِنَّ هَذَا لَشَيْءٌ عُجَابٌ

Meal (IK): Tanrıları bir tek tanrı mı kıldı? Doğrusu bu, şaşırtıcı bir şey.

### [Fetih 48:29](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D8%A8/ayet/48:29.md) — يُعْجِبُ

مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ وَالَّذِينَ مَعَهُ أَشِدَّاءُ عَلَى الْكُفَّارِ رُحَمَاءُ بَيْنَهُمْ تَرَاهُمْ رُكَّعًا سُجَّدًا يَبْتَغُونَ فَضْلًا مِنَ اللَّهِ وَرِضْوَانًا سِيمَاهُمْ فِي وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ ذَلِكَ مَثَلُهُمْ فِي التَّوْرَاةِ وَمَثَلُهُمْ فِي الْإِنْجِيلِ كَزَرْعٍ أَخْرَجَ شَطْأَهُ فَآزَرَهُ فَاسْتَغْلَظَ فَاسْتَوَى عَلَى سُوقِهِ يُعْجِبُ الزُّرَّاعَ لِيَغِيظَ بِهِمُ الْكُفَّارَ وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ مِنْهُمْ مَغْفِرَةً وَأَجْرًا عَظِيمًا

Meal (IK): Muhammed; Allah’ın Rasulüdür. Beraberinde bulunanlar da; kafirlere karşı zorlu, kendi aralarında merhametlidirler. Onları rüku’ edenler, secde edenler olarak görürsün. Allah’tan lutuf ve rıza isterler. Onlar; yüzlerindeki izinden tanınırlar. İşte onların Tevrat’taki vasıfları budur. İncil’de de şöyle vasıflandırılmışlardı: Onlat filizini yarıp çıkarmış, gittikçe onu kuvvetlendirerek kalınlaşmış, gövdesi üzerine dikilmiş bir ekine benzerler ki bu, ekicilerin de hoşuna gider. Allah; böylece onları çoğaltıp kuvvetlendirmekle, kafirleri öfkelendirir. Allah; iman edip salih amel işleyenlere hem mağfiret, hem de büyük bir mükafat vaadetmiştir.

### [Kaf 50:2](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D8%A8/ayet/50:2.md) — عَجِبُوا · عَجِيبٌ

بَلْ عَجِبُوا أَنْ جَاءَهُمْ مُنْذِرٌ مِنْهُمْ فَقَالَ الْكَافِرُونَ هَذَا شَيْءٌ عَجِيبٌ

Meal (IK): Aralarından bir uyarıcının gelmesine şaştılar da o kafirler: Bu, şaşılacak bir şey, dediler.

### [Necm 53:59](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D8%A8/ayet/53:59.md) — تَعْجَبُونَ

أَفَمِنْ هَذَا الْحَدِيثِ تَعْجَبُونَ

Meal (IK): Bu söze mi şaşıyorsunuz siz?

### [Hadid 57:20](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D8%A8/ayet/57:20.md) — أَعْجَبَ

اعْلَمُوا أَنَّمَا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا لَعِبٌ وَلَهْوٌ وَزِينَةٌ وَتَفَاخُرٌ بَيْنَكُمْ وَتَكَاثُرٌ فِي الْأَمْوَالِ وَالْأَوْلَادِ كَمَثَلِ غَيْثٍ أَعْجَبَ الْكُفَّارَ نَبَاتُهُ ثُمَّ يَهِيجُ فَتَرَاهُ مُصْفَرًّا ثُمَّ يَكُونُ حُطَامًا وَفِي الْآخِرَةِ عَذَابٌ شَدِيدٌ وَمَغْفِرَةٌ مِنَ اللَّهِ وَرِضْوَانٌ وَمَا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا إِلَّا مَتَاعُ الْغُرُورِ

Meal (IK): Bilin ki; dünya hayatı ancak bir oyun, bir eğlence, bir süs, aranızda bir övünme ve daha çok mal ve evlad sahibi olmak isteğinden ibarettir. Bu; yağmurun bitirdiği, ekicilerin de hoşuna giden bir bitki gibidir ki; sonra kurur da sapsarı olduğunu görürsün. Sonra da çörçöp olur. Ahirette şiddetli azab vardır. Allah’ın rızası ve mağfireti de vardır. Dünya hayatı, aldatıcı bir geçinmeden başka bir şey de değildir.

### [Münafikun 63:4](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D8%A8/ayet/63:4.md) — تُعْجِبُكَ

وَإِذَا رَأَيْتَهُمْ تُعْجِبُكَ أَجْسَامُهُمْ وَإِنْ يَقُولُوا تَسْمَعْ لِقَوْلِهِمْ كَأَنَّهُمْ خُشُبٌ مُسَنَّدَةٌ يَحْسَبُونَ كُلَّ صَيْحَةٍ عَلَيْهِمْ هُمُ الْعَدُوُّ فَاحْذَرْهُمْ قَاتَلَهُمُ اللَّهُ أَنَّى يُؤْفَكُونَ

Meal (IK): Onlara baktığında; gövdeleri hoşuna gider, konuşurlarsa; sözlerini dinlersin. Onlar giydirilmiş odunlar gibidir. Her gürültüyü kendi aleyhlerinde sanırlar. Düşman onlardır, sakın onlardan. Allah, canlarını alsın. Nasıl olup da döndürülüyorlar.

### [Cin 72:1](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D8%A8/ayet/72:1.md) — عَجَبًا

قُلْ أُوحِيَ إِلَيَّ أَنَّهُ اسْتَمَعَ نَفَرٌ مِنَ الْجِنِّ فَقَالُوا إِنَّا سَمِعْنَا قُرْآنًا عَجَبًا

Meal (IK): De ki: Bana vahyolundu ki; cinnlerden bir topluluk onu dinlemiş ve; doğrusu biz, hayrete düşüren bir Kur’an dinledik, demişlerdir.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

“Acem” yabancı, dil bilmeyen demektir. “Me” “be”ye dönüşerek tuhaf şey, anlaşılmaz şey anlamlarına gelir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D8%A8/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب العين و الجيم والباء معهما
)ع ج ب، ج ع ب، ب ع ج، مستعملات. ع ب ج، ج ب ع، ب ج ع مهملات(
عجب: عَجِبَ عَجَباً، وأمرٌ عجيبٌ عَجَبٌ عُجاب. قال الخليل: بينهما فرق. أما العجيب فالعجب، وأما العُجابُ فالذي جاوز حدّ العجب، مثل الطويل والطُّوال. وتقول: هذا العجب العاجب، أي: العجيب. والاستعجاب: شدّة التعجب، وهو مُسْتَعْجِبٌ ومُتَعَجِّبُ ممّا يرى. وشيء مُعْجِبٌ، أي: حَسَن. وأعجبني وأُعْجِبْتُ به. وفلان مُعْجَبٌ بنفسه إذا دخله العُجْبُ. وعَجَّبْتُه بكذا تعجيباً فعجب منه.
والعَجْبُ من كُلَّ دابّة: ما ضُمّتْ عليه الوَرِكان من أصل الذَّنَبِ المغروز في مؤخَّر العَجُزِ.
تقول: لشدّ ما عَجُبَتْ وذلك إذا دقَّ مؤخّرها، وأشرفت جاعرتاها، وهي خلقة قبيحة فيمن كانت.
وناقة عجباءُ بيّنةُ العَجَبِ والعَجَبَة. وعُجُوبُ الكُثْبانِ أواخرِها المُسْتَدِقَّة.
قال لبيد:
بعُجوب كثبانٍ يميلُ هَيامها
جعب: جَعَبْتُ جَعْبَة، أي: اتخذت كنانة. والجِعَابَةُ صنعة الجَعَّاب.
والجُعَبَى: ضرب من النّمل أحمر، ويجمع جُعَبَيات.
والجُعْبُوبُ: الدّنيء من الرجال. قال:
تأمل للملاح مـخـضـبـات		إذا انجعب البعيث ببطن وادي
أي: مات البعيث الذي عجز عن المرأة. والجعباء: الدُّبُر قال: بشار:
سُهَيْلُ بن عمارٍ يجود بـبـرّه		كما جاد بالجعبا سُهيل بن سالم
ويُروى: بالوجعاء.
بعج: بعج فلانٌ بطن فلانٍ بالسِّكِّين، أي: شقَّه وخضخضه فيه، وتَبَعَّجَ السّحابُ إذا انفرج عن الوَدْقِ. قال:
حيث اسَتهلَّ المزنُ أو تبعّجا
وبعّج المطر في الأرض تبعيجاً من شدَّة فحصه الحجارة. وبَعَجَهُ حُبّ فلان إذا اشتدّ وجده وحزنَ لهُ.
ورجل بَعِجٌ كأنّه مبعوج البطن من ضعف مشيه. قال:
ليلة أمشي على مخاطرة		مشياً رُوَيْداً كمشية البَعِجٍ
باعجة الوادي حيث يَنْبَعِجُ أي: يتّسع.
وبنو بعجة بطن.

##### Türkçe

باب **العين** و **الجيم** و**الباء** معهما
(**ع ج ب**، **ج ع ب**، **ب ع ج**: kullanılanlar. **ع ب ج**، **ج ب ع**، **ب ج ع**: ihmal edilmişler.)

**عجب**: **عَجِبَ** **عَجَباً**; ve **أمرٌ عجيبٌ**: **عَجَبٌ** **عُجاب**. **الخليل** dedi: İkisi arasında fark vardır. **العجيب** ise **العجب**’dir; **العُجابُ** ise hayretin sınırını aşan şeydir; **الطويل** ve **الطُّوال** gibi. Ve dersin: bu **العجب العاجب**’dir; yani: **العجيب**. **الاستعجاب**: şaşmanın şiddetidir; o, gördüğü şeyden dolayı **مُسْتَعْجِبٌ** ve **مُتَعَجِّبُ**’dir. Ve **شيء مُعْجِبٌ**: yani: güzel. Ve **أعجبني** ve onunla **أُعْجِبْتُ**. Ve falan kimse, içine **العُجْبُ** girdiği zaman, kendinden **مُعْجَبٌ**’dır. Ve onu şu ile **عَجَّبْتُه** **تعجيباً**; böylece ondan **فعجب**.

Ve her bir binek hayvandan **العَجْبُ**: iki kalçanın, arka tarafın sonuna saplanmış kuyruğun kökü üzerine toplandığı şeydir.

Dersin: “ne şiddetli **عَجُبَتْ**”; bu, arka tarafı inceldiği, iki **جاعرتاها**’sı yükseldiği zaman olur; bu, kimde olursa çirkin bir yaratılıştır.

Ve **ناقة عجباءُ**: **العَجَبِ** ve **العَجَبَة**’si apaçık olan. Ve **عُجُوبُ الكُثْبانِ**: onun incelmiş sonlarıdır.
**لبيد** dedi:
بعُجوب كثبانٍ يميلُ هَيامها

**جعب**: **جَعَبْتُ** **جَعْبَة**; yani: bir ok kılıfı edindim. Ve **الجِعَابَةُ**: **الجَعَّاب**’ın sanatıdır.

Ve **الجُعَبَى**: kırmızı bir karınca türüdür; **جُعَبَيات** diye çoğul yapılır.

Ve **الجُعْبُوبُ**: erkeklerden aşağılık olan. Dedi:
تأمل للملاح مـخـضـبـات		إذا انجعب البعيث ببطن وادي
yani: kadından aciz kalan **البعيث** vadi karnında öldü. Ve **الجعباء**: **الدُّبُر**’dür. **بشار** dedi:
سُهَيْلُ بن عمارٍ يجود بـبـرّه		كما جاد بالجعبا سُهيل بن سالم
Ve “**بالوجعاء**” diye de rivayet edilir.

**بعج**: falan kimse, falan kimsenin karnını bıçakla **بعج** etti; yani: onu yardı ve içinde çalkaladı. Ve **تَبَعَّجَ السّحابُ**: **الوَدْقِ**’den (yağmurdan) açıldığı zaman. Dedi:
حيث اسَتهلَّ المزنُ أو تبعّجا
Ve yağmur, taşları şiddetle eşeleyişinden dolayı, yerde **تبعيجاً** olarak **بعّج** etti. Ve falanın sevgisi onu **بَعَجَهُ**: ona olan özlemi ve onun için üzüntüsü şiddetlendiği zaman.

Ve **رجل بَعِجٌ**: yürüyüşünün zayıflığından dolayı sanki karnı yarılmış gibidir. Dedi:
ليلة أمشي على مخاطرة		مشياً رُوَيْداً كمشية البَعِجٍ
**باعجة الوادي**: **يَنْبَعِجُ** olduğu yer; yani: genişler.

Ve **بنو بعجة**: bir kabile koludur.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D8%A8/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

العجيب: الأمر يُتَعَجَّبُ منه، وكذلك العُجابُ بالضم؛ والعُجَّابُ بالتشديد أكثر منه. وكذلك الأعجوبة. وقولهم: عجبٌ عاجبٌ، كقولهم: ليل لائل، يؤكَّد به. والتعاجيب: العجائب، لا واحد لها من لفظها. ولا يجمع عَجَبٌ ولا عجيب. ويقال جمع عجيبٍ عجائب، وأعاجيب. وعجبت من كذا وتعجَّبت منه، واستعجبت بمعنًى. وعجّبت غيري تعجيباً. وأعجبني هذا الشيء لحُسْنهِ. وقد أعجبَ فلانٌ بنفسه، فهو مُعْجَبٌ برأيه وبنفسه، والاسم العُجْبُ بالضم. وقولهم: ما أعجبه برأيه، شاذٌّ لا يقاس عليه. والعَجْبُ بالفتح: أصل الذَنَبِ. والعَجْبُ أيضاً: واحد العُجوبِ، وهي أواخر الرمل.

##### Türkçe

**العجيب**: kendisinden hayret edilen iş; yine **العُجابُ** (ضم ile); **العُجَّابُ** (teşديد ile) ondan daha çoktur. Yine **الأعجوبة**. Ve onların sözü: **عجبٌ عاجبٌ**, onların sözü gibi: **ليل لائل**; onunla te’kîd edilir. Ve **التعاجيب**: **العجائب**; onun lafzından bir tekili yoktur. Ve **عَجَبٌ** da **عجيب** de cem‘ edilmez. Ve denilir: **عجيبٍ**in cemi **عجائب** ve **أعاجيب**. Ve “**عجبت** min kذا” ve “**تعجَّبت** منه” ve “**استعجبت**” bir mânâ ile. Ve “**عجّبت**” başkasını “**تعجيباً**”. Ve bu şey beni güzelliği sebebiyle “**أعجبني**”. Ve muhakkak falan kimse kendi nefsiyle “**أعجبَ**”; o, görüşüyle ve nefsiyle **مُعْجَبٌ**dir; isim **العُجْبُ** (ضم ile). Ve onların sözü: “**ما أعجبه** برأيه”, şâzdır; ona kıyas edilmez. Ve **العَجْبُ** (فتح ile): kuyruğun aslı. Ve **العَجْبُ** ayrıca: **العُجوبِ**un bir teki; o da kumun sonlarıdır.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D8%A8/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب العين والجيم مع الباء
عجب ، عبج ، جبع ، جعب ، بعج : مستعملات .
عجب : قال الله جلّ وعزّ : ( طِينٍ لاَّزِبٍ بَلْ عَجِبْتَ وَيَسْخُرُونَ ) ( الصَّافات : 12 ) قرأ حمزة والكسائي : ( بل عجبتُ ويسخرون ) بضم التاء ، وهكذا قرأ عليّ وابن عباس . وقرأ ابن كَثِير ، ونافع ، وابن عامر ، وعاصم ، وأبو عمرو : ( طِينٍ لاَّزِبٍ ) ( الصَّافات : 12 ) بنصب التاء . وقال الفراء : والعجب وإن أسند إلى الله تعالى فليس معناه من الله كمعناه من العباد ؛ ألا ترى أنه قيل ) فَيَسْخَرُونَ مِنْهُمْ سَخِرَ اللَّهُ مِنْهُمْ ) ( التّوبَة : 79 ) وليس السُّخْريُّ من الله كمعناه من العباد .
وقال الزجاج : أصل العجب في اللُّغة أن الإنسان إذا رأى ما ينكرُه ويَقِلُّ مثله قال : قد عجبتُ من كذا . وعلى هذا معنى قراءة من قرأ ( بل عجبتُ ) ، لأنّ الآدمي إذا فَعَل ما ينكره الله جاز أن يقول فيه عجبتُ . والله قد عَلِم ما أنكره قبل كونه ، ولكن الإنكار والعَجَب الذي تلزم به الحجّةُ عند وقوع الشيء .
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : العَجَب : النَّظر إلى شيء غير مألوف ولا معتاد . وقال : العِجْب : الذي يحبُّ محادثة النساء ولا يأتي الرِّيبة . والعُجْب : فَضلةٌ من الْحُمْق صَرَفَها إلى العُجْب .
وروى أبو العباس عن عمرو عن أبيه قال : العَجْب والعِجْب والعُجْب : الرجل الذي يُعجِبه القُعود مع النِّساء . قال : والعَجْب : عَجْب الذَّنب ، وهو العُصعُص .
وقال الليث : عَجِبَ يَعجَب عَجَباً ، وأمرٌ عجيب وعُجاب . قال : والاستعجاب : شدّة التعجُّب . وقصّةٌ عَجَب . ويقال أعجبني هذا الشيء وأُعجِبتُ به ، وهو شيءٌ معجِبٌ ، إذا كان حسناً جدّاً . والمُعجَب : الإنسان المُعجَب بنفسه أو بالشيء تقول : عجَّبت فلاناً بشيء تعجيباً فعجِب منه .
قال : وعُجوب الكُثبان : أواخرها المستدِقّة . وقال لبيد :
بعُجوب أنقاء يَمل هَيَامُها
وناقة عَجْباء بيِّنة العَجَب ، إذا دقَّ أعلى مؤخَّرها وأشرفت جاعرتاها ، وهي خِلقة قبيحة فيمن كانت . قال : والعَجْب من كل دابَّة : ما ضُمَّت عليه الوركانِ من أصل الذنب المغروز في مؤخر العَجُز . ويقال لشَدَّ ما عجُبت الناقة ، إذا دقَّ أعلى
مؤخّرها وأشرفت جاعرتُها .
وقال الله تعالى : ( إنْ هذا لشيء عجاب ) خفيف ، وقرأ أبو عبد الرحمن السُّلَميُّ : ( وَاحِداً إِنَّ هَاذَا لَشَىْءٌ ) ( ص : 5 ) بالتشديد . قال الفراء : هو مثل قولهم رجل كريم وكُرَامٌ وكُرَّام ، وكبير وكُبَار وكُبَّار .
وفي ( النوادر ) : تعجَّبني فلانٌ وتفتَّنني ، أي تَصَبّاني .
وأخبرني المنذريّ عن أبي العباس أنه قال : التعجُّب : أن تَرَى الشيء يُعجِبُك تظنُّ أنّك لم تر مثلَه . قال : وقولهم لله زيد كأنَّه أي جاء به الله من أمر عجيب ، وكذلك قولهم : لله درُّه ، أي جاء بدرِّه من أمر عجيب لكثرته .
عبج : أهمله الليث . وقال إسحاق بن الفرج : سمعت شجَاعاً السُّلَميَّ يقول : العَبَكة : الرجُل البغيض الطَّغَامة الذي لا يَعِي ما يقول ولا خير فيه . قال : وقال مُدركٌ الجعفري : هو العَبَجة ، جاء بهما في باب الكاف والجيم .
جعب : أبو عبيد عن أبي عبيدة : الجعابيب : القصار من الرجال . وقال الليث : الجُعْبوب : الدنيّ من الرجال .
ثعلبٌ عن عمرو عن أبيه قال : الجَعْبيّ : ضربٌ من النمل . وقال الليث : هو نملٌ أحمر . وجمعه جَعْبِيَّات .
ثعلب عن ابن الأعرابي : الجِعِبَّى والجَعْبَاء والجَعْواء ، والناطقةُ الخرساء : الدُّبُر ونحو ذلك . وقال الليث : الجَعْباء : الدُّبر . قال : والجَعْبة : كنانة النُّشَّاب .
وقال ابن شُمَيل : الجَعْبة : المستديرة الواسعة التي على فمها طبقٌ من فوقها . قال : والوفْضَة أصغر منها وأعلاها وأسفلها مستوي . قال : وأمَّا الجعبة ففي أعلاها اتساع وفي أسفلها تبنيق ويفرَّج أعلاها لئلاّ ينتكث ريش السهام ، لأنها تُكَبُّ في الجعبة كَبّاً ، فظُباتُها في أسفلها ، ويُفَلطَح أعلاها من قِبَل الريش ، وكلاهما من شقيقتين من خَشَب .
وقال الأصمعي فيما يروي عنه أبو تراب : ضربَه فجعَبه وجعفَه ، إذا ضربَ به الأرض . ويثقَّل فيقال جعَّبه تجعيباً ، أي صرعَه . قال : والمتجعِّب : الميّت أيضاً .
ثعلب عن ابن الأعرابي : المِجْعَب : الصِّرِّيع من الرجال يَصرَع ولا يُصرَع .
وفي ( النوادر ) : جَيشٌ يتَجَعْبَى ويتجَرْبَى ، ويتقبقب ، ويتهبهب ، ويتدربَى : يركب بعضُه بعضاً .
جبع : أهمله الليث . وأنشد أبو الهيثم قولَ ابن مُقْبِل :
وطَفلةٍ غيرِ جُبّاعٍ ولا نَصَفٍ
وقال : أراد غير قصيرة .
وقال غيره : الجُبّاع : سهمٌ قصير يَرمِي به الصِّبيان . ويقال للمرأة القصيرة جُبّاعٌ تشبيهاً بالسهم القصير .
بعج : قال ابن المظفر وغيره : يقال تبعَّج السحابُ بالمطر وانبعج ، وتبعَّق وانبعق ، إذا انفرَج عن الوَبْل الشديد . وقال العجّاج :
حيث استهلَّ المُزْنُ أو تبعَّجا
ويقال بعَّج المطر تبعيجاً في الأرض ، إذا اشتدَّ وقعُه حتَّى فَحَص الحجارة .
قال : ورجلٌ بَعِجٌ كأنه مبعوجٌ البطن من ضعف مَشيِه .
قال : ويقولون بَعَجه حبُّ فلانٌ ، إذا اشتدَّ وجدُه وحَزِن له .
قلت : لَعَجَه حبُّه أصوبُ من بعجه ، لأنّ البعج الشقُّ . يقال بعجَ بطنه بالسكّين ، إذا شقَّه وخضخضَه فيه . وقال الهذلي :
كأنَّ ظُباتِها عُقُرٌ بَعيجُ
شبّه ظُباتِ النصال بنار جمرٍ سُخِيَ فظهرت حُمرتُه .
وفي الحديث : ( إذا رأيت مكّة قد بُعِجَتْ كظائمَ ، وساوَى بناؤها رؤوسَ الجبال ، فاعلمْ أنّ الأمر قد أظَلَّك ) . بُعِجَتْ أي شُقَّتْ وفتح كظائمُها بعضُها في بعض واستُخرِج عيونها .
والبواعج : أماكن في الرمل تَسترِقّ ، فإِذا نبتَ فيها النصيُّ كان أرقَّ له وأطيب . وقال الشاعر يصف فرساً :
فإذا له بالصَّيف ظِلٌّ باردٌ
ونصِي باعجَةٍ ومَحضٌ مُنْقَعُ
قوله ( مُنْقَع ) ، أي أُديمَ له اللبنُ المحض يسقاه . من نقع الشيءُ إذا دام .
وباعجَة : اسم موضع .

##### Türkçe

باب العين والجيم مع الباء
**عجب** ، **عبج** ، **جبع** ، **جعب** ، **بعج** : kullanımdadırlar.

**عجب** : Allah, celîl ve azîz, dedi: ( **طِينٍ لاَّزِبٍ بَلْ عَجِبْتَ وَيَسْخُرُونَ** ) ( **الصَّافات : 12** ). Hamza ve Kisâî okudu: ( **بل عجبتُ ويسخرون** ) tâ’nın dammesiyle; Ali ve İbn Abbâs da böyle okudu. İbn Kesîr, Nâfi‘, İbn Âmir, Âsım ve Ebû Amr okudu: ( **طِينٍ لاَّزِبٍ** ) ( **الصَّافات : 12** ) tâ’nın nasbıyla. Ferrâ dedi: hayret, Allah Teâlâ’ya isnad edilse de, onun mânası Allah’tan, kullardan olduğu mânası gibi değildir; görmez misin ki şöyle denilmiştir: ) **فَيَسْخَرُونَ مِنْهُمْ سَخِرَ اللَّهُ مِنْهُمْ** ) ( **التّوبَة : 79** ); ve alay, Allah’tan, kullardan olduğu mânası gibi değildir.

Zeccâc dedi: hayretin dilde aslı, insan, inkâr ettiği ve benzeri az olan bir şeyi gördüğünde “şundan hayret ettim” demesidir. Buna göre ( **بل عجبتُ** ) okuyan kimsenin kıraati mânası şudur: çünkü Âdemoğlu, Allah’ın inkâr ettiği şeyi yaptığında, onun hakkında “hayret ettim” demesi câiz olur. Allah, inkâr ettiği şeyi, olmadan önce bilmiştir; fakat inkâr ve hayret, şey vuku bulduğunda hüccetin kendisiyle lâzım geldiği şeydir.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: dedi ki: **العَجَب**: alışılmış ve âdet edilmiş olmayan bir şeye bakmaktır. Dedi ki: **العِجْب**: kadınlarla konuşmayı seven, fakat şüpheli işe gelmeyen kimsedir. **العُجْب**: ahmaklıktan bir artıktır; onu **العُجْب**’e çevirmiştir.

Ebû’l-Abbâs, Amr’dan, babasından rivayet etti: dedi ki: **العَجْب** ve **العِجْب** ve **العُجْب**: kadınlarla oturmaktan hoşlanan adamdır. Dedi ki: **العَجْب**: kuyruğun **عَجْب**’ıdır; o da **العُصعُص**’tur.

Leys dedi: **عَجِبَ** **يَعجَب** **عَجَباً**; ve **أمرٌ عجيب** ve **عُجاب**. Dedi ki: **الاستعجاب**: hayretin şiddetidir. Ve **قصّةٌ عَجَب**. Ve “bu şey beni hoşnut etti” denir: **أعجبني** bu şey; ve “ondan hoşnut oldum”: **أُعجِبتُ به**; ve o, çok güzel olduğunda, **شيءٌ معجِبٌ**’dir. Ve **المُعجَب**: kendinden yahut şeyden hoşnut olan insandır; “falancayı bir şeyle hayrete düşürdüm” dersin: **عجَّبت** falancayı bir şeyle **تعجيباً**; o da ondan hayret etti: **فعجِب منه**.

Dedi ki: **عُجوب الكُثبان**: kum tepelerinin incelen sonlarıdır. Lebîd dedi:
بعُجوب أنقاء يَمل هَيَامُها

Ve **ناقة عَجْباء**: **بيِّنة العَجَب**; üst arka kısmı inceldiğinde ve iki **جاعرة**’si yükseldiğinde; bu, kimde olursa olsun çirkin bir yaratılıştır. Dedi ki: her binekten **العَجْب**: iki kalçanın, arka **العَجُز**’ün sonunda saplanmış kuyruğun kökü üzerine toplandığı yerdir. Ve “devenin **عجُبت**’i pek şiddetli oldu” denir, üst arka kısmı inceldiğinde ve **جاعرة**’si yükseldiğinde.

Allah Teâlâ dedi: ( **إنْ هذا لشيء عجاب** ) hafif; Ebû Abdurrahmân es-Sülemî okudu: ( **وَاحِداً إِنَّ هَاذَا لَشَىْءٌ** ) ( **ص : 5** ) teşdîd ile. Ferrâ dedi: bu, onların “**رجل كريم** ve **كُرَامٌ** ve **كُرَّام**; ve **كبير** ve **كُبَار** ve **كُبَّار**” sözleri gibidir.

( **النوادر** )’de: “falanca beni hayrete düşürdü ve beni fitneye düşürdü” denir: **تعجَّبني** فلانٌ ve **تفتَّنني**; yani beni kendine meylettirdi: **تَصَبّاني**.

Münzirî bana Ebû’l-Abbâs’tan haber verdi ki o şöyle dedi: **التعجُّب**: seni hoşnut eden bir şeyi görmendir; onun benzerini görmediğini zannedersin. Dedi ki: onların “**لله زيد كأنَّه**” sözü: yani Allah onu, hayret verici bir işten getirmiştir; yine onların “**لله درُّه**” sözü: yani onun sütünü, çokluğundan dolayı hayret verici bir işten getirmiştir.

**عبج** : Leys onu ihmâl etti. İshâk b. el-Ferec dedi: Şücâ‘ es-Sülemî’yi şöyle derken işittim: **العَبَكة**: sözü anlamayan, onda hayır bulunmayan, iğrenç, kaba adamdır. Dedi ki: Müdrik el-Ca‘ferî dedi: o, **العَبَجة**’dir; ikisini de **الكاف** ve **الجيم** bâbında getirdi.

**جعب** : Ebû Ubeyd, Ebû Ubeyde’den: **الجعابيب**: erkeklerden kısa boylular. Leys dedi: **الجُعْبوب**: erkeklerden aşağı olan.

Sa‘leb, Amr’dan, babasından: dedi ki: **الجَعْبيّ**: karıncadan bir türdür. Leys dedi: o, kırmızı karıncadır. Çoğulu: **جَعْبِيَّات**.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الجِعِبَّى** ve **الجَعْبَاء** ve **الجَعْواء**; ve konuşan dilsiz: **الدُّبُر** ve bunun benzeri şeylerdir. Leys dedi: **الجَعْباء**: **الدُّبر**’dür. Dedi ki: **الجَعْبة**: ok kılıfıdır: **كنانة النُّشَّاب**.

İbn Şümeyl dedi: **الجَعْبة**: ağzının üzerinde üstten bir kapak bulunan, yuvarlak geniş olandır. Dedi ki: **الوفْضَة** ondan daha küçüktür; üstü ve altı düzdür. Dedi ki: **الجعبة**’ye gelince: üstünde genişlik, altında daralma vardır; okların tüyleri bozulmasın diye üstü yarılır; çünkü oklar **الجعبة**’ye başaşağı konur; uçları altındadır; üstü, tüy tarafınca yassılaştırılır; ikisi de ağaçtan iki yarımdandır.

Asma‘î, Ebû Turâb’ın ondan rivayet ettiğine göre: “ona vurdu da onu **جعَبه** ve **جعفَه**” denir; yani onu yere vurduğunda. Ağırlaştırılır da “onu **جعَّبه** **تجعيباً**” denir; yani onu yere serdi. Dedi ki: **المتجعِّب**: ölü de.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **المِجْعَب**: erkeklerden yere seren; serer de serilmez.

( **النوادر** )’de: **جَيشٌ** **يتَجَعْبَى** ve **يتجَرْبَى** ve **يتقبقب** ve **يتهبهب** ve **يتدربَى**: bir kısmı bir kısmının üstüne biner.

**جبع** : Leys onu ihmâl etti. Ebû’l-Heysem, İbn Mukbil’in sözünü inşâd etti:
وطَفلةٍ غيرِ جُبّاعٍ ولا نَصَفٍ
Ve dedi ki: “kısa olmayan”ı kastetti.

Başkası dedi: **الجُبّاع**: çocukların attığı kısa oktur. Kısa kadına da, kısa oka benzetilerek, **جُبّاعٌ** denir.

**بعج** : İbnü’l-Muzaffer ve başkaları dedi: “bulut yağmurla yarıldı ve yarıldı” denir: **تبعَّج السحابُ بالمطر وانبعج**; ve **تبعَّق وانبعق**; yani şiddetli sağanaktan açıldığında. A‘câc dedi:
حيث استهلَّ المُزْنُ أو تبعَّجا

Ve “yağmur yeri **تبعيجاً** **بعَّج** etti” denir; yani düşüşü şiddetlendi de taşları açığa çıkardı: **فَحَص الحجارة**.

Dedi ki: **رجلٌ بَعِجٌ**: yürüyüşünün zayıflığından karnı yarılmış gibi, sanki **مبعوجٌ** karınlı.

Dedi ki: “falancanın sevgisi onu **بعَجه** etti” derler; yani onun vecdi şiddetlendi ve onun için üzüldü.

Ben dedim: “sevgisi onu **لَعَجَه** etti” **بعجه**’den daha isabetlidir; çünkü **البعج** yarıp açmadır. “Bıçağıyla karnını yardı” denir: **بعجَ بطنه بالسكّين**; yani onu yardı ve içinde karıştırdı: **وخضخضَه فيه**. Hüzeylî dedi:
كأنَّ ظُباتِها عُقُرٌ بَعيجُ
Nasalın uçlarını, cömertçe yakılmış bir kor ateşine benzetti; onun kızıllığı ortaya çıktı.

Hadiste: ( **إذا رأيت مكّة قد بُعِجَتْ كظائمَ ، وساوَى بناؤها رؤوسَ الجبال ، فاعلمْ أنّ الأمر قد أظَلَّك** ). **بُعِجَتْ**: yani yarıldı ve **كظائم**’i birbirinin içine açıldı ve pınarları çıkarıldı: **واستُخرِج عيونها**.

**والبواعج**: kumda incelen yerlerdir; orada **النصيُّ** biterse, onun için daha ince ve daha hoş olur. Şair, bir atı vasfederek dedi:
فإذا له بالصَّيف ظِلٌّ باردٌ
ونصِي باعجَةٍ ومَحضٌ مُنْقَعُ
Onun ( **مُنْقَع** ) sözü: yani ona saf süt devamlı içirilir. “Şey **نقع** etti”den: yani devam ettiğinde: **إذا دام**.

Ve **باعجَة**: bir yer adıdır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D8%A8/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب العين والجيم وما يثلثهما)
(عجد) العين والجيم والدال ليس بشيء، على أنهم يقولون: العُجْد: الزبيب. ويقال هو العُنْجُد.
(عجر) العين والجيم والراء أصلٌ واحد صحيح يدلُّ على تعقد في الشيء ونُتوٍّ مع التواء. من ذلك العَجَر: مصدر قولك عَجِرَ يَعْجَرُ عَجَراً. والأعجر النّعت. والعُجْرة: موضع العَجَر. ويقال: حافر عَجُِرٌ: صلب شديد. قال مَرَّار بن مُنْقِذ:
سائلٍ شمراخُه ذي جُبَبٍ  *** سَلِط السُّنبُك في رُسْغٍ عَجُِرْ([1])
والأعجر: كلُّ شيء ترى فهي عُقَداً؛ كبشٌ أعجرُ، وبطنٌ أعجر، إذا امتلأ جدّاً. قال عنترة:
ابني زَبِيبةَ ما لمهركُمُ  *** متخدّداً وبطونُكُمْ عُجْرُ([2])
وقال بعضهم: وأُراه مصنوعاً، إلاّ أنّ الخليل أنشدهُ:
حسن الثِّياب يبيت أعجَرَ طاعماً  *** والضّيفُ من حُبِّ الطَّعام قد التَوَى
والعُجْرة: كلُّ عقدةٍ في خشبةٍ أو غيرها مِن نحو عروق البدَن، والجمع عُجَر. ومن الباب الاعتجار، وهو لفُّ العِمامة على الرأس من غير إدارةٍ تحت الحنَك. قال:
جاءت به معتجراً ببُرْدِهْ  *** سَفْوَاءُ تَرْدِي بنَسِيجِ وَحْدِهْ([3])
وإنما سمِّيَ اعتجاراً لما فيه من لَيٍّ ونُتوّ.
ومما شذَّ عن هذا الأصل العَجِير، وهو من الخيل كالعِنِّين من الرِّجال.
(عجز) العين والجيم والزاء أصلانِ صحيحان، يدلُّ أحدُهما على الضَّعف، والآخر على مؤخَّر الشيء.
فالأول عَجِزَ عن الشيء يعجز عَجْزاً ([4]) ، فهو عاجزٌ، أي ضَعيف. وقولهم إنّ العجزَ نقيضُ الحَزْم فمن هذا؛ لأنه يَضْعُف رأيُه. ويقولون: "المرء يَعْجِز لا مَحَالة([5]) ". ويقال: أعجزَني فلانٌ، إذا عَجِزْت عن طلبه وإدراكه. ولن يُعجز للهَ تعالى شيء، أي لا يَعجِز اللهَ تعالى عنه متى شاء. وفي القرآن: ﴿لَنْ نُعْجِزَ اللهَ فِي الأَرْضِ وَلَنْ نُعْجِزَهُ هَرَباً﴾  [الجن 12]، وقال تعالى: ﴿وَمَا أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ فِي الأَرْضِ﴾ [العنكبوت 22، الشورى 31]. ويقولون: عَجَزَ بفتح الجيم. وسمعتُ عليَّ بن إبراهيمَ القطَّان يقول: سمعت ثعلباً يقول: سمعتُ ابنَ الأعرابيّ يقول: لا يقال عَجِزَ([6]) إلاَّ إذا عَظُمَتْ عجيزتُه.
ومن الباب: العجوز: المرأة الشَّيخة، والجمع عجائز. والفعل عجَّزت تعجيزاً. ويقال: فلانٌ عاجَزَ فلاناً، إذا ذَهَب فلم يُوصَل إليه. وقال تعالى:﴿يَسْعَوْنَ فِي آياتِنا مُعَاجزين﴾  [سبأ 38]. ويجمع العجوز على العُجُزِ أيضاً، وربَّما حملوا على هذا فسمَّوا الخمرَ عجوزاً، وإنما سمَّوها لقدَمها، كأنَّها امرأةٌ عجوز. والعِجْزَة وابنُ العِجْزَة: آخرُ ولد الشَّيخ. وأنشد:
* عِجْزَةَ شيخَينِ يسمَّى مَعْبَدا([7]) *
وأمَّا الأصل الآخر فالعَجُز: مؤخَّر الشيء، والجمع أعجاز، حتى إنهم يقولون: عَجُز الأمرِ، وأعجازُ الأمور. ويقولون: "لا تَدَبَّرُوا أعجازَ أمورٍ ولَّتْ صدورُها". قال: والعَجيزة: عجيزة المرأة خاصّة إذا كانت ضَخْمَةً، يقال امرأةٌ عَجْزَاء. والجمع عَجيزَاتٌ كذلك. قال الخليل: ولا يقال عجائز، كراهة الالتباس. وقال ذو الرُّمَّة:
عجزاءُ ممكورةٌ خُمصانةٌ قَلِقٌ  *** عنها الوِشاحُ وتمّ الجسم والقصبُ([8])
وقال أبو النَّجم:
مِن كلِّ عَجْزَاءَ، سَقوط البُرقُعِ  *** بلهاءَ لَم تَحْفَظْ ولم تُضَيِّع([9])
والعَجَز: داء يأخذ الدّابةَ في عَجُزها([10]) ، يقال هي عَجْزاء، والذّكر أعجَز. ومما شُبّه [في] هذا الباب: العَجْزاء من * الرَّمل: رملة مرتفِعة كأنّها جبل، والجمع العُجْز. وهذا على أنَّها شبِّهت بعجيزةِ ذاتِ العجيزة، كما قد يشبِّهون العَجِيزات بالرّمل والكثيب. والعَجْزاء من العِقْبان: الخفيفة العَجِيزة. قال الأعشى:
* عَجْزاءُ تَرزُقُ بالسُّلَيِّ عيالَها([11]) *
وما تَركْنا في هذا كراهةَ التّكرار راجعٌ إلى الأصلين اللذين ذكرناهما. وسمِعنا من يقول إنّ العَجوز: نصلُ السَّيف. وهذا إنْ صحَّ فهو يسمَّى بذلك لِقدمه كالمرأة العجوز، وإتْيان الأزمنة عليه.
(عجس) العين والجيم والسين أصلٌ صحيح واحد، يدلُّ على تأخرِ الشيء كالعَجُز، في عِظَمٍ وغِلَظٍ وتجمّع. من ذلك العَُِجْس والمَعْجِس: مقبض [القوس]، وعُجْسُها وعُجْزُها سواء. وإِنَّما ذلك مشبَّه بعَجُز الإنسان وعَجيزته. قال أوسٌ في العجس:
كتُومٌ طِلاعُ الكَفِّ لا دونَ مِلئِها *** ولا عَجْسُها عن موضع الكفِّ أفْضَلا([12])
يقول: عَجْسُها على قدر القَبْضة، سواء. وقال في المَعْجِس مهلهِلٌ:
أنْبَضُوا [مَعجِسَ] القِسِيِّ وأبرقْـ  *** نا كما تُوعِدُ الفحولُ الفُحولا([13])
ومن الباب: عَجَاسَاء اللَّيل: ظُلْمته، وذلك في مآخيرِه؛ وشبِّهت بعَجَاساء الإبل.
قال أهل اللُّغة: العَجَاساء من الإِبل: العِظامُ المَسَانّ. قال الراعي:
إذا بَرَكَتْ منها عَجاساء جِلّةٌ  *** بمَحْنِيَةٍ أجْلى العِفاسَ وبَرْوَعا([14])
العِفاس وبَرْوَع: ناقتان. وهذا منقاسٌ من الذي ذكرناه من مآخير الشَّيء ومُعظَمِه. وذلك أنَّ أهل اللُّغة يقولون: التعجُّس: التأخُّر. قالوا: ويمكن أن يكون اشتقاق العَجَاساء من الإبل منه، وذلك أنَّها هي التي تَستأخِر عن الإبل في المرتَع. قالوا: والعَجَاساء من السَّحاب: عِظامُها. وتقول: تَعَجَّسَني عَنْك كذا، أي أخَّرني عنك. وكل هذا يدلُّ على صحَّة القياسِ الذي قِسناه.
وقال الدريديّ([15]) : تعجَّسْتُ الرّجُلَ، إذا أَمَر أَمْراً فَغَيّرتَه عليه. وهذا صحيحٌ لأنَّه من التعقُّب، وذلك لا يكون إِلاّ بعد مضيِّ الأوّل وإتيانِ الآخَرِ على ساقَتِه وعند عَجُزه. وذَكرُوا أنَّ العَجِيساءَ([16]) : مِشْيَةٌ بطيئة. وهو من الباب. ومما يدلُّ على صحَّة قياسِنا في آخر الليل وعَجَاسائهِ قولُ الخليل: العجَسْ: آخِر الليل. وأنشد:
وأصحابِ صدقٍ قد بعثْتُ بجَوشَنٍ  *** من اللَّيل لولا حبُّ ظمياءَ عرَّسُوا
فقامُوا يَجُرُّون الثِّيابَ وخَلفَهم  *** من اللَّيل عَجْسٌ كالنَّعامةِ أقعسُ
وذكر أحمد بن يحيى، عن ابن الأعرابيّ: أن العُجْسة آخِر ساعةٍ في اللَّيل. فأمّا قولهم: "ولا آتيك سَجِيسَ عُجَيسٍ" فمِن هذا أيضاً، أي لا آتيك آخِرَ الدَّهر. وحُجّةُ هذا قول أبي ذؤيب:
سَقَى أمُّ عَمرٍو كلَّ آخِرِ ليلةٍ  *** حَناتِمُ مُزْنٍ ماؤهن ثجيجُ([17])
لم يُرِدْ أواخرَ اللَّيالي دون أوائلها، لكنّه أراد أبداً.
(عجف) العين والجيم والفاء أصلانِ صحيحان، أحدهما يدلُّ على هُزال، والآخَر على حَبْس النفس وصَبْرِها على الشَّيء أو عنه.
فالأوَّل العَجَف، وهو الهُزَال وذَهاب السِّمَن، والذّكر أعجف والأنثى عَجْفاء، والجمع عِجافٌ، من الذُّكْران والإِناث. والفعل عَجِفَ يَعْجَف([18]) وليس في كلام العَرَب أفعَلُ مجموعاً على فِعال غيرُ هذه الكلمة([19]) ، حملوها على لفظ سِمان. وعِجافٌ على فِعال. ويقال أعجَفَ القومُ، إذا عجِفت مواشيهم وهم مُعْجِفون.
وحَكَى الكسائيُّ: شفَتانِ عَجفاوان، أي لطيفتان قال أبو عُبيد: يقال عَجُفَ إذا هُزِل، والقياس عَجِف؛ لأنَّ ما كان على أفعل وفعلاء فماضيه فَعِل، نحو عَرِج يعرَج، إلاَّ ستّةَ حروف جاءت على فَعُل، وهي سَمُر، وحَمُق، ورَعُن، وعَجُف، وخَرُق.
وحكى الأصمعيُّ في الأعجم: عَجُم. وربَّما اتَّسعوا في الكلام فقالوا: أرضٌ عجفاء، أي مهزولة لا خَيرَ فيها([20]) ولا نبات. ومنه قول الرائد: "وجَدْتُ أرضاً عجفاء". ويقولون: نَصلٌ أعجفُ، أي دقيق. قال ابنُ أبي عائذ([21]) :
تراحُ يداه بمحشورةٍ  *** خَوَاظِي القِداح عجافِ النِّصالِ([22])

وأمَّا الأصل الثاني فقولهم: عَجَفْتُ* نفسِي عن الطعام أعجِفها عَجْفاً، إذا حبستَ نفسَك عنه وهي تشتهيه. وعَجَفْت غيرِي قليلٌ. [قال]:
لم يَغْذُها مُدٌّ ولا نَصيفُ  *** ولا تُمَيْراتٌ ولا تعجيفُ([23])
ويقال: عَجَفْت نفسي على المَريض أعْجِفها، إذا صَبَرْتَ عليه ومرَّضْتَه. [قال]:
إنِّي وإِنْ عيَّرتني نُحولِي([24]) *** لأَعجِفُ النَّفسَ على خليلي
	* أُعْرِضُ بالوُدِّ وبالتَّنويلِ([25]) *
(عجل) العين والجيم واللام أصلانِ صحيحان، يدلُّ أحدُهما على الإسراع، والآخر على بعض الحيَوان.
فالأوّل: العَجَلة في الأمرِ، يقال: هو عَجِلٌ وعَجُل، لغتان. قال ذو الرّمّة:
كأنَّ رِجلَيه رِجلاَ مُقْطِفٍ عَجُِلٍ  *** إذا تَجَاوَبَ من بُرْدَيه ترنيمُ([26])
واستعجلتُ فلاناً: حثثته. وعَجِلْتُه: سبَقْته. قال الله تعالى: ﴿أَعَجِلْتُمْ أَمْرَ رَبِّكُمْ﴾ [الأعراف 150]. والعُجَالَة: ما تُعَجِّلُ من شيء. ويقال: "عُجَالة الرَّاكبِ تمرٌ وسَويق". وذكر عن الخليل أنَّ العَجَل: ما استُعجِل به طعامٍ فقُدِّم قبل إدراك الغِذاء. وأنشد:
إن لم تُغِثْنِي أكُنْ ياذا النَّدَى عَجَلاً  *** كلُقمةٍ وقَعتْ في شِدقِ غَرثانِ([27])
ونحن نقول: أمّا قياس الكلمة التي ذكرناها فصحيح، لأنَّ الكلمةَ لا أصلَ لها، والبيت مصنوع.
ويقال: من العُجَالة: عجَلتُ القَوْمَ، كما يقال لَهَّنْتُهُمْ. وقال أهل اللُّغة: العاجل: ضد الآجل. ويقال للدُّنيا: العاجلة، وللآخرة: الآجلة. والعَجْلان هو كعب بن ربيعة بن عامر، قالوا: سمِّي العَجْلانَ باستعجالِهِ عَبْدَه. وأنشدوا:
وما سُمِّيَ العَجْلاَنَ إِلاّ لقولـه *** خُذِ الصَّحْنَ واحْلُبْ أيُّهَا العبدُ واعجَلِ([28])
وقالوا: إنَّ المُعَجِّل والمُعْجِل([29]) من النُّوق: التي تُنْتَج قبل أن تستكمل الوقتَ فيعيش ولدُها.
وممّا حُمِل على هذا العَجَلة: عَجَلة الثِّيران. والعَجَلة: المنجنون التي يُسْتَقى عليها، والجمع عَجَل وعَجَلات.
قال أبو عبيد: العَجَلة: خشبةٌ معترِضة على نَعَامَتي البِئرِ والغَرْبُ مُعلَّقٌ بها، والجمع عَجَل. قال أبو زيد: العَجَلة: المَحَالة. وأنشد:
وقد أعَدَّ ربُّها وما عَقَلْ  *** حمراءَ من ساجٍ تَتقّاها العَجَلْ
ومن الباب: العِجْلة: الإداوَة الصَّغيرة، والجمْع عِجَل. وقال الأعشى:
والسّاحباتِ ذيولَ الخزِّ آونةً  *** والرافلاتِ على أعجازها العِجَلُ([30])
وإنما سمِّيت بذلك لأنها خفيفة يعجَل بها حاملُها. وقال الخليل: العَجُول من الإبل، الواله التي فَقَدَت ولدَها، والجمع عُجُل. وأنشد:
أحِنُّ إليك حنين العَجُول  *** إذا ما الحمامة ناحت هديلا
وقالت الخنساء:
فما عَجُولٌ على بَوٍّ تُطِيف به  *** قد ساعدَتْهَا على التَّحنانِ أظآرُ([31])
قالوا: وربما قيل للمرأة الثَّكلى عَجُول، والجمع عُجُل. قال الأعشى:
حتى يظلَّ عميدُ القَوْمِ مرتفقاً  *** يَدفَع بالرّاح عنه نِسْوةٌ عُجُلُ([32])
ولم يفسِّرُوه بأكثر من هذا. قلنا: وتفسيره ما يلحق الوالهَ عند ولهه من الاضطراب([33]) و العَجَلة، إلاّ أنَّ هذه العَجول لم يُبْنَ منها فِعل فيقال: عَجِلتْ، كما بُنِي من الثُّكل ثَكِلتْ، والأصل فيه واحد، إلاّ أنّه لم يأت من العرب.
والأصل الآخر العِجْل: ولد البقرة؛ وفي لغةٍ عِجَّوْل، والجمع عجاجيل، والأنثى عِجْلَة وعِجَّولة، وبذلك سُمِّي الرجل عِجْلاً.
(عجم) العين والجيم والميم ثلاثة أصول: أحدها يدلُّ على سكوتٍ وصمت، والآخَر على صلابةٍ وشدة، والآخر على عَضٍّ([34]) ومَذَاقة.
فالأوَّل الرجُل الذي لا يُفصح، هو أعجمُ، والمرأة عجماءُ بيِّنة العُجمَة. قال أبو النَّجم:
* أعجمَ في آذانها فصيحا *
ويقال عَجُم الرجل، إذ صار أعجَم، مثل سَمُر وأدُم. ويقال للصَّبيِّ ما دام لا يتكلَّم لا يُفصح: صبيٌّ أعجم. ويقال: صلاةُ النَّهار عَجْماء، إنما أراد أنّه لا يُجهر فيها بالقراءة. وقولهم: العَجَمُ الذين ليسوا من العرب، فهذا من هذا القياس كأنَّهم لمّا لم يَفْهَمُوا عنهم سَمُّوهم عَجَماً، ويقال لهم عُجْم أيضاً. قال:
دِيارُ ميَّةَ إذْ* مَيٌّ تُسَاعِفُنا *** ولا يَرَى مثلها عُجْم ولا عَرَبُ([35])
ويقولون: استَعجمَتِ الدَّارُ عن جَواب السَّائل. قال:
صَمَّ صَداها وعفَا رَسمُها *** واستَعْجَمَتْ عن مَنطقِ السّائلِ([36])
ويقال: الأعجميّ: الذي لا يُفْصِح وإنْ كان نازلاً بالبادية. وهذا عندنا غلَط، وما نَعلم أحداً سمَّى أحداً من سكان البادية أعجميَّاً، كما لا يسمُّونه عجميّاً، ولعلَّ صاحبَ هذا القول أراد الأعجم فقال الأعجميّ. قال الأصمعيّ: يقال: بعيرٌ أعجمُ، إذا كان لا يَهدِر. والعجماء: البهيمة، وسمِّيت عجماءَ لأنّها لا تتكلم، وكذلك كلُّ مَن لم يَقدرِ على الكلام فهو أعجمُ ومُستعجِم. وفي الحديث: "جُرْحُ العَجْماء جُبَارٌ"، تراد البَهيمة.
قال الخليل: حروف المعْجَم مخفّف، هي الحروف المقطَّعة، لأنّها أعجمية. وكتابٌ مُعَجَّم، وتعجيمه: تنقيطه كي تستبين عُجْمَتُه ويَضِحَ. وأظنُّ أن الخليل أراد بالأعجمية أنّها ما دامت مقطَّعةً غير مؤلّفة تأليفَ الكلامِ المفهومِ، فهي أعجميَّة؛ لأنَّها لا تدلُّ على شيء. فإن كان هذا أراد فله وجه، وإلاّ فما أدري أيَّ شيء أَرَادَ بالأعجميَّة. والذي عندنا في ذلك أنّه أُريد بحروف المُعجَم حُروفُ الخطِّ المُعْجَم، وهو الخطُّ العربيّ، لأنَّا لا نعلم خَطَّاً من الخطوط يُعْجَم هذا الإعجامَ حتَّى يدلّ على المعاني الكثيرة. فأمَّا إعجام([37]) الخطِّ بالأَشكالِ فهو عندنا يدخل في باب العضِّ على الشَّيء لأنّه فيه، فسمي إعجاماً لأنّه تأثيرٌ فيه يدلُّ على المعْنى.
فأمّا قولُ القائل:
* يريدُ يعرِبَه فيُعجِمُه([38]) *
فإنّما هو من الباب الذي ذكرناه. ومعناه: يريد أن يُبِين عنه فلا يقدرُ على ذلك، فيأتي به غيرَ فصيح دالّ على المعنى. وليس ذلك من إعجام الخطّ في شيء.
(عجن) العين والجيم والنون أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على اكتناز شيءٍ ليِّنٍ غير صُلب. من ذلك العَجَن، وهو اكتناز لحمِ ضَرْع النّاقة، وكذلك من البَقَر والشّاء. تقول: إنّها عَجْناءُ بيِّنة العَجَن. ولقد عَجِنَتْ تَعْجَنُ عَجَناً. والمتَعجِّن من الإِبل: المكتنِز سِمَناً، كأنّه لحمٌ بلا عَظْم.
ومن الباب: عَجَن الخبَّازُ العجِينَ يَعجِنه عَجْناً. وممّا يقرُب من هذا قولُهم للأحمق، عجَّانٌ، وعجينة. قال: معناه أنَّهم يقولون: "فلانٌ يَعجن بِمرفَقَيه عْجناً([39]) "، ثم اقتَصَروا على ذلك فقالوا: عِجينةٌ وعَجّان، أي بمرْفَقَيه، كما جاء في المثل.
ومن الباب: العِجان، وهو الذي يَستبرِئه البائل، وهو ليِّن. قال جَرير:
يَمُدُّ الحبلَ معتمداً عليه  *** كأنّ عجانَه وترٌ جديدُ([40])
(عجي) العين والجيم والحرف المعتل أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على وَهَْن في شيءٍ، إما حادثاً وإمّا خِلقة.
من ذلك العُجَايَة، وهو عصبٌ مركَّب فيه فُصوصٌ من عِظام، يكونُ عند رُسْغ الدّابَّة، ويكون رِخواً، وزعموا أنَّ أحدَهم يجوع فيدُقُّ تلك العُجَاية بَيْنَ فِهْرَين فيأكلُها. والجمع العُجَايات والعُجَى. قال كعبُ بن زُهير:
سُمرُ العُجاياتِ يترُكْنَ الحَصى زِيَماً  *** لم يَقِهِنَّ رؤوسَ الأُكمِ تنعيلُ([41])
ومما يدلُّ على صِحَّة هذا القياسِ قولهم للأمّ: هي تَعجُو ولدَها، وذلك أن يُؤَخَّر رَضاعُه عن مَوَاقيتِه، ويُورِث ذلك وَهَْنَاً في جِسْمه. قال الأعشى:
مشفِقاً قلبُها عليه فما تعـ  *** ـجُوه إِلاَّ عُفافَةٌ أو فُواقُ([42])
العُفافَة: الشَّيء اليسير. والفُواق: ما يجتمع في الضَّرع قبل الدِّرَّة. وتَعْجُوه، أي تداويه بالغِذاء حَتّى ينهض. واسم ذلك الولد العَجِيُّ، والأنثى عَجِيَّة، والجمع عَجَايا. قال:
عداني أن أزُورَك أنّ بَهْمِي *** عَجَايا كلها إلا قليلا([43])
وإذا مُنِع الولدُ اللّبَن وغُذِّي بالطّعام، قيل: قد عُوجِي. قال ذو الإصبع([44]) :
إذا شئت أبصرت من عَقْبِهم  *** يَتامَى يُعاجَوْنَ كالأذؤُبِ
وقال آخر في وصف جراد:
إذا ارتحلت من منزلٍ خَلّفَتْ به  *** عَجَايا يحاثي بالتُّرابِ صغيرُها([45])
ويروى: "رذايا يُعاجَى".
(عجب) العين والجيم والباء أصلانِ صحيحان، يدلُّ أحدهما على كِبْر واستكبارٍ للشَّيء، والآخر خِلْقة من خِلَق الحيوان.
فالأوّل* العُجْب، وهو أن يتكبَّر الإنسان في نفسه. تقول: هو مُعجَبٌ بنَفْسِه. وتقول من باب العَجَب: عَجِب يَعْجَبُ عَجَباً، وأمرٌ عجيب، وذلك إذا استُكْبِر واستُعْظِم. قالوا: وزعم الخليل أنّ بين العَجِيب والعُجابِ فرقاً. فأمّا العجيب والعَجَب مثله [فالأمرُ يتعجَّب منه([46]) ]، وأمّا العُجَاب فالذي يُجاوِز حدَّ العجيب. قال: وذلك مثل الطَّويل والطُّوال، فالطويل في النَّاس كثير، والطُّوال: الأهوج الطُّول. ويقولون: عجَبٌ عاجب. والاستعجاب: شدة التعجُّب؛ يقال مُستَعجِب ومتعجِّب مما يرى. قال أوس:
ومستعجِبٍ مِمَّا يرى مـن أناتِنا *** ولو زَبنَتْه الحربُ لم يَترمرم([47])
وقِصَّةٌ عَجَب. وأعجبَني هذا الشَّيء، وقد أُعِجبْت به. وشيء مُعْجِبٌ، إذا كان حسَناً جِدّاً.
والأصل الآخر العَجْب([48]) ، وهو من كلِّ دابة ما ضُمَّتْ عليه الورِكان من أصل الذّنَب المغروز في مُؤَخَّر العَجُز. وعُجُوب الكُثْبان سمِّيت عُجوباً تشبيهاً بذلك، وذلك أنّها أواخِر الكُثْبان المستدِقَّة. قال لبيد:
* بعُجوب أنقاء يَميلُ هَيَامُها ([49]) *
وناقَةٌ عَجْباء: بيِّنة العَجَب والعُجْبة([50]) ، وشدَّ ما عَجِبَت، وذلك إذا دقَّ أعلى مؤخَّرها وأشرفت جاعرتاها؛ وهي خِلْقةٌ قبيحة.
--------------ـــــ
([1]) المفضليات (1: 81). وأنشد عجزه في اللسان (عجر 217).
([2]) أنشده في اللسان (عجر)، ولم يرد في ديوان عنترة.
([3]) الرجز لدكين الراجز يمدح به عمر بن هبيرة الفزاري. اللسان (عجر، سفا، وحد) .
([4]) يقال من باب ضرب وسمع، كما في القاموس.
([5]) كذا. والصواب "لا المحالة". والمحالة: الحيلة. انظر اللسان (حول) والبيان (3: 37) بتحقيق كاتبه.
([6]) يعني بكسر الجيم، كما أثبت مطابقاً ما في المجمل. وقد سبقت الإشارة إلى أنهما لغتان في معنى الضعف.
([7]) قبله في اللسان (عجز): * واستبصرت في الحي أحوى أمردا *
([8]) ديوان ذي الرمة 4.
([9]) الرجز في شروح سقط الزند 929 برواية: "من كل بيضاء". قال البطليوسي: "أراد سلامة صدرها مما تنطوي عليه صدور أهل الخبث والمكر، وأنها جاهلة بالأمور التي مهر فيها أهل الفسق والشر".
([10]) زاد في اللسان: "فتثقل لذلك".
([11]) في اللسان (عول) : "فتخاء". وصدره كما في الديوان 25 واللسان (عجز، عول):  * وكأنما تبع الصوار بشخصها *
([12]) ديوان أوس بن حجر 21 واللسان (طلع) والجمهرة (2: 93). وقد سبق في (طلع).
([13]) الأغاني (5: 169): "يعني أنهم لما أخذوا القسي ليرموهم من بعيد انتضوا سيوفهم ليخالطوهم ويكافحوهم بالسيوف".
([14])اللسان (عجس، شلا، عفس، برع) وإصلاح المنطق 180، 315 والجمهرة (2: 93). والرواية فيها جميعاً: "أشلى العفاس".
([15]) الجمهرة (2: 93) .
([16]) ويقال أيضاً "عِجِّيسَى".
([17]) ديوان الهذليين (1: 51) واللسان (حنتم، ثجج). وقد سبق في (ثج).
([18]) ويقال أيضاً عجف يعجف، من باب كرم.
([19]) ذكر ابن خالويه في ليس من كلام العرب 19 ثلاثة أحرف: "أجرب وجراب: وأعجف وعجاف، وأبطح وبطاح". ومثله في اللسان (عجف).
([20]) في الأصل: "لا غير فيها"، صوابه من المجمل.
([21]) أمية بن أبي عائذ الهذلي. ديوان الهذليين (2: 184).
([22]) تراح يداه، أي تخف للرمي. وفي الأصل: "تراه"، صوابه من الديوان.
([23]) الرجز لسلمة بن الأكوع، كما في اللسان (عجف، نصف، خرف، قرص، صرف).
([24]) بعد هذا الشطر في اللسان (عجف): * أو ازدريت عظمي وطولي *
([25]) في الأصل: "وبالتنزيل"، صوابه في اللسان. وأراد أعرض الود، فزاد الباء.
([26]) ديوان ذي الرمة 587 واللسان (قطف، برد).
([27]) أنشده في اللسان (عجل).
([28]) البيت للنجاشي الشاعر. مجالس ثعلب 431 والخزانة (2: 106) والعمدة (1: 27) وزهر الآداب  (1: 19) والبيان والتبيين (4: 38) بتحقيق كاتبه. ويروى: "خذ القعب".
([29]) والمعجال أيضاً، كما في اللسان.
([30]) ديوان الأعشى 46.
([31]) ديوان الخنساء 26.
([32]) ديوان الأعشى 47 برواية: "حتى يظل عميد القوم متكئا".
([33]) في الأصل: "والاضطراب".
([34]) في الأصل: "عصن".
([35]) ديوان ذي الرمة 3.
([36]) لامرئ القيس في ديوانه 148 واللسان (صمم، صدى، عجم). وقد سبق في (صدي).
([37]) في الأصل: "فأما له عجام".
([38]) نسب إلى رؤبة في اللسان (عجم). وانظر ملحقات ديوانه 186. لكن نسب إلى الحطيئة في العمدة (1: 74). والرجز في ديوان الحطيئة 111.
([39]) في المجمل: "إن فلاناً يعجن"، وفي اللسان: "إن فلان ليعجن".
([40]) اللسان (عجن) والديوان 189 عن اللسان.
([41]) في الأصل: "شم العجايات"، صوابه من ديوان كعب 14 واللسان (عجا).
([42]) ديوان الأعشى 141 واللسان (عفف، عجا، عدا). وهذه الرواية تطابق إحدى روايتي اللسان (عجا)، وقد سبق في (عف) برواية: "لا تجافي عنه أنهار ولا تعجوه" ومعظم الروايات كما في الديوان واللسان: "وتعادي عنه النهار".
([43]) أنشده في اللسان (عجا) والمجمل (عجو). وضبط في المجمل بفتح كاف "أزورك"، وقد أهمل ضبطها في اللسان.
([44]) في اللسان (عجا) أنه النابغة الجعدي.
([45]) في الأصل: "عجايا بجايا"، صوابه من اللسان. وفي المجمل: "عجايا تحامى بالتراب دفينها".
([46]) تكملة استضأت بالمجمل في إثباتها. ففيه: "العجيب: الأمر يتعجب منه".
([47]) ديوان أوس بن حجر 27 واللسان (عجب، رمم). وقد سبق في (رم).
([48]) ضبط في القاموس بفتح العين، وفي اللسان بفتحها وضمها.
([49]) من معلقته المشهورة. وصدره: * يجتاب أصلاً قالصاً متنبذاً *
([50]) لم ترد هذه الكلمة في المعاجم المتداولة.

ـ

##### Türkçe

(باب **العين** و**الجيم** وما يثلثهما)
(**عجد**) **العين** ve**الجيم** ve**الدال** bir şey değildir; şu var ki onlar derler: **العُجْد**: kuru üzüm. Ve denilir: o **العُنْجُد**’dur.
(**عجر**) **العين** ve**الجيم** ve**الراء** tek bir sahih asıldır; bir şeyde düğümlenmeye ve bükülmeyle birlikte bir çıkıntıya delâlet eder. Bundan: **العَجَر**: “**عَجِرَ** **يَعْجَرُ** **عَجَراً**” sözünün mastarıdır. Ve **الأعجر** sıfattır. Ve **العُجْرة**: **العَجَر**’in yeridir. Ve denilir: **حافر عَجُِرٌ**: sert, şiddetli katı. **مَرَّار بن مُنْقِذ** dedi:
سائلٍ شمراخُه ذي جُبَبٍ  *** سَلِط السُّنبُك في رُسْغٍ عَجُِرْ([1])
Ve **الأعجر**: düğümler olarak gördüğün her şeydir; **كبشٌ أعجرُ** ve **بطنٌ أعجر**; pek çok dolduğu zaman. **عنترة** dedi:
ابني زَبِيبةَ ما لمهركُمُ  *** متخدّداً وبطونُكُمْ عُجْرُ([2])
Ve bazısı dedi: ve onu yapılmış görüyorum; ancak **الخليل** onu inşad etti:
حسن الثِّياب يبيت أعجَرَ طاعماً  *** والضّيفُ من حُبِّ الطَّعام قد التَوَى
Ve **العُجْرة**: bir tahtada yahut onun dışında, beden damarları gibi şeylerden her düğümdür; çoğulu **عُجَر**’dır. Ve babdandır **الاعتجار**; o, çenebandının altından dolaştırma olmaksızın sarığın başa sarılmasıdır. Dedi:
جاءت به معتجراً ببُرْدِهْ  *** سَفْوَاءُ تَرْدِي بنَسِيجِ وَحْدِهْ([3])
Ancak ona **اعتجار** denildi; çünkü onda bükme ve çıkıntı vardır.
Ve bu asıldan şâz olanlardan: **العَجِير**; o, atlardan olup erkeklerden **العِنِّين** gibidir.
(**عجز**) **العين** ve**الجيم** ve**الزاء** iki sahih asıldır; ikisinden biri zayıflığa, diğeri şeyin arka tarafına delâlet eder.
Birincisi: **عَجِزَ** عن الشيء **يعجز** **عَجْزاً** ([4]) ; o hâlde o **عاجزٌ**’dir; yani zayıf. Ve onların “**العجز** **الحَزْم**’in zıddıdır” sözleri de bundandır; çünkü görüşü zayıflar. Ve derler: "**المرء يَعْجِز لا مَحَالة([5])**". Ve denilir: **أعجزَني** فلانٌ, onu istemekten ve ona erişmekten âciz kaldığım zaman. Ve Allah Teâlâ’ya hiçbir şey **يُعجز** etmeyecektir; yani Allah Teâlâ, dilediği vakit ondan âciz kalmaz. Kur’ân’da: ﴿لَنْ نُعْجِزَ اللهَ فِي الأَرْضِ وَلَنْ نُعْجِزَهُ هَرَباً﴾  [الجن 12] ve Teâlâ dedi: ﴿وَمَا أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ فِي الأَرْضِ﴾ [العنكبوت 22، الشورى 31]. Ve derler: **عَجَزَ** ( **الجيم**’i fetha ile). **عليَّ بن إبراهيمَ القطَّان**’ı şöyle derken işittim: **ثعلب**’ı şöyle derken işittim: **ابنَ الأعرابيّ**’yi şöyle derken işittim: **عَجِزَ**([6]) denilmez; ancak kalçası büyüdüğü zaman.
Babdandır: **العجوز**: yaşlı kadın; çoğulu **عجائز**. Fiil: **عجَّزت** **تعجيزاً**. Ve denilir: فلانٌ **عاجَزَ** فلاناً, gidip de ona ulaşılamadığı zaman. Ve Teâlâ dedi: ﴿يَسْعَوْنَ فِي آياتِنا مُعَاجزين﴾  [سبأ 38]. Ve **العجوز** **العُجُزِ** üzerine de cem‘ edilir; ve belki bunu buna hamledip şaraba **عجوزاً** adını verdiler; onu ancak eskiliğinden dolayı adlandırdılar; sanki o yaşlı bir kadındır. Ve **العِجْزَة** ve **ابنُ العِجْزَة**: ihtiyarın son çocuğu. Ve inşad etti:
* **عِجْزَةَ** شيخَينِ يسمَّى مَعْبَدا([7]) *
Diğer asla gelince: **العَجُز**: şeyin arka tarafı; çoğulu **أعجاز**; hatta derler: **عَجُز** الأمرِ ve **أعجازُ** الأمور. Ve derler: "لا تَدَبَّرُوا **أعجازَ** أمورٍ ولَّتْ صدورُها". Dedi: ve **العَجيزة**: kadının kalçası özellikle, iri olduğu zaman; denilir: امرأةٌ **عَجْزَاء**. Çoğulu da **عَجيزَاتٌ** böyledir. **الخليل** dedi: ve **عجائز** denilmez; karışma korkusuyla. **ذو الرُّمَّة** dedi:
عجزاءُ ممكورةٌ خُمصانةٌ قَلِقٌ  *** عنها الوِشاحُ وتمّ الجسم والقصبُ([8])
Ve **أبو النَّجم** dedi:
مِن كلِّ عَجْزَاءَ، سَقوط البُرقُعِ  *** بلهاءَ لَم تَحْفَظْ ولم تُضَيِّع([9])
Ve **العَجَز**: hayvanı **عَجُز**’unda tutan bir hastalıktır([10]) ; denilir: o **عَجْزاء**’dır; erkek ise **أعجَز**. Bu babda benzetilenlerdendir: **العَجْزاء** من * **الرَّمل**: sanki bir dağ gibi yüksek bir kum tepeciği; çoğulu **العُجْز**. Bu, onun kalçalı olanın kalçasına benzetilmiş olması üzerinedir; nitekim **العَجِيزات**’ı kum ve kum tepesine benzetirler. Ve **العَجْزاء** من **العِقْبان**: hafif kalçalı olan. **الأعشى** dedi:
* عَجْزاءُ تَرزُقُ بالسُّلَيِّ عيالَها([11]) *
Bu hususta tekrar keraheti sebebiyle terk ettiğimiz şey, zikrettiğimiz iki asla râcidir. Ve “**العَجوز**: kılıcın ağzı (ucu)” diyen kimseyi işittik. Bu sahih olursa, ona ancak eskiliğinden dolayı, yaşlı kadın gibi ve zamanların onun üzerine gelmesi sebebiyle bu ad verilir.
(**عجس**) **العين** ve**الجيم** ve**السين** tek bir sahih asıldır; büyüklük, kalınlık ve toplanma ile birlikte, **العَجُز** gibi şeyin geri kalmasına delâlet eder. Bundan: **العَُِجْس** ve **المَعْجِس**: [yayın] kabzası; ve onun **عُجْسُها**’sı ile **عُجْزُها**’sı birdir. Bu ancak insanın **عَجُز**’una ve **عَجيزته**’sine benzetilmiştir. **أوسٌ** **العجس** hakkında dedi:
كتُومٌ طِلاعُ الكَفِّ لا دونَ مِلئِها *** ولا عَجْسُها عن موضع الكفِّ أفْضَلا([12])
Der ki: onun **عَجْسُها**’sı kavrayış miktarıncadır; eşittir. Ve **المَعْجِس** hakkında **مهلهِلٌ** dedi:
أنْبَضُوا [مَعجِسَ] القِسِيِّ وأبرقْـ  *** نا كما تُوعِدُ الفحولُ الفُحولا([13])
Babdandır: **عَجَاسَاء** اللَّيل: onun karanlığı; bu da onun son taraflarındadır; ve deve(ler)in **عَجَاساء**’sına benzetilmiştir.
Dil ehli dedi: develerden **العَجَاساء**: yaşlı, iri olanlardır. **الراعي** dedi:
إذا بَرَكَتْ منها عَجاساء جِلّةٌ  *** بمَحْنِيَةٍ أجْلى العِفاسَ وبَرْوَعا([14])
**العِفاس** ve **بَرْوَع**: iki dişi devedir. Bu, zikrettiğimiz şeyin son tarafları ve büyüğü üzerine kıyas edilmiştir. Şu da var ki dil ehli der: **التعجُّس**: geri kalma. Dediler: ve develerden **العَجَاساء**’nın iştikakı ondan olabilir; çünkü o, otlakta develerden geri kalan olandır. Dediler: ve buluttan **العَجَاساء**: onun büyükleridir. Ve dersin: **تَعَجَّسَني** عَنْك كذا, yani beni senden geri bıraktı. Bütün bunlar, kıyas ettiğimiz kıyasın sıhhatine delâlet eder.
Ve **الدريديّ**([15]) dedi: **تعجَّسْتُ** الرّجُلَ, bir iş emrettiğinde de onu ona karşı değiştirdiğim zaman. Bu sahihtir; çünkü o, iz sürme/ardına düşmedendir; bu da ancak ilkinin geçmesinden ve sonrakinin onun izi üzere gelmesinden ve onun **عَجُزه**’u yanında olur. Ve zikrettiler ki **العَجِيساءَ**([16]) : yavaş bir yürüyüştür. O da babdandır. Kıyasımızın, gecenin sonu ve onun **عَجَاسائهِ**’si hakkında sıhhatine delâlet eden şeylerdendir: **الخليل**’in sözü: **العجَسْ**: gecenin sonudur. Ve inşad etti:
وأصحابِ صدقٍ قد بعثْتُ بجَوشَنٍ  *** من اللَّيل لولا حبُّ ظمياءَ عرَّسُوا
فقامُوا يَجُرُّون الثِّيابَ وخَلفَهم  *** من اللَّيل عَجْسٌ كالنَّعامةِ أقعسُ
Ve **أحمد بن يحيى**’nın, **ابن الأعرابيّ**’den: **العُجْسة**’nın gecede son bir saat olduğu(na dair) zikrini (nakletti). Ama onların: "ولا آتيك **سَجِيسَ عُجَيسٍ**" sözü de bundandır; yani sana ebedin sonuna kadar gelmem. Bunun hücceti **أبي ذؤيب**’in sözüdür:
سَقَى أمُّ عَمرٍو كلَّ آخِرِ ليلةٍ  *** حَناتِمُ مُزْنٍ ماؤهن ثجيجُ([17])
Gecelerin sonlarını, başlarından ayrı olarak kastetmedi; fakat “daima”yı kastetti.
(**عجف**) **العين** ve**الجيم** ve**الفاء** iki sahih asıldır; ikisinden biri zayıflığa, diğeri nefsi tutmaya ve onun bir şey üzerine yahut ondan sabretmesine delâlet eder.
Birincisi **العَجَف**’tır; o zayıflık ve semizliğin gitmesidir. Erkek **أعجف**, dişi **عَجْفاء**; çoğulu **عِجافٌ**; erkeklerden ve dişilerden. Fiil: **عَجِفَ** **يَعْجَف**([18]) . Arap kelâmında, bu kelimeden başka, **أفعَلُ**’i **فِعال** üzerine cem‘ edilmiş yoktur([19]) ; onu **سِمان** lafzı üzerine hamlettiler. Ve **عِجافٌ** **فِعال** üzerinedir. Ve denilir: **أعجَفَ** القومُ, onların hayvanları **عجِفت** olduğu zaman; ve onlar **مُعْجِفون**’dur.
**الكسائيُّ** hikâye etti: **شفَتانِ عَجفاوان**, yani ince(ler). **أبو عُبيد** dedi: **عَجُفَ** denilir, zayıfladığı zaman; kıyas **عَجِف**’tir; çünkü **أفعل** ve **فعلاء** üzere olanın mâzîsi **فَعِل**’dir; **عَرِج** **يعرَج** gibi; ancak altı harf **فَعُل** üzere geldi; onlar: **سَمُر** ve **حَمُق** ve **رَعُن** ve **عَجُف** ve **خَرُق**.
**الأصمعيُّ** **الأعجم** hakkında hikâye etti: **عَجُم**. Ve belki sözde genişlik gösterip dediler: أرضٌ **عجفاء**, yani hayırsız([20]) ve bitkisiz zayıf. Ondan, kılavuzun sözü: "**وجَدْتُ أرضاً عجفاء**". Ve derler: **نَصلٌ أعجفُ**, yani ince. **ابنُ أبي عائذ**([21]) dedi:
تراحُ يداه بمحشورةٍ  *** خَوَاظِي القِداح عجافِ النِّصالِ([22])

Ve ikinci asla gelince, onların sözü: **عَجَفْتُ** nefsimi yemekten, onu **أعجِفها** **عَجْفاً** (diye), nefsini ondan alıkoyduğun zaman, hâlbuki o onu arzuluyorken. Ve **عَجَفْت** başkasını: azdır. [Dedi]:
لم يَغْذُها مُدٌّ ولا نَصيفُ  *** ولا تُمَيْراتٌ ولا تعجيفُ([23])
Ve denilir: **عَجَفْت** nefsimi hasta üzerine, onu **أعْجِفها**, ona sabrettiğin ve onu tedavi ettiğin zaman. [Dedi]:
إنِّي وإِنْ عيَّرتني نُحولِي([24]) *** لأَعجِفُ النَّفسَ على خليلي
	* أُعْرِضُ بالوُدِّ وبالتَّنويلِ([25]) *

(**عجل**) **العين** ve **الجيم** ve **اللام** iki sahih asıldır; ikisinden biri sürate delâlet eder, diğeri hayvandan bir kısmına.
Birincisi: işte **العَجَلة**; denilir: o **عَجِلٌ** ve **عَجُل** (dır); iki lugattır. Zü’r-Rumme dedi:
كأنَّ رِجلَيه رِجلاَ مُقْطِفٍ عَجُِلٍ  *** إذا تَجَاوَبَ من بُرْدَيه ترنيمُ([26])
Ve **استعجلتُ** falanı: onu teşvik ettim. Ve **عَجِلْتُه**: onu geçtim. Allah Teâlâ dedi: ﴿أَعَجِلْتُمْ أَمْرَ رَبِّكُمْ﴾ [الأعراف 150]. Ve **العُجَالَة**: bir şeyden acele ettiğin şeydir. Ve denilir: “**عُجَالة** binicinin: hurma ve kavut(tur).” Ve Halîl’den zikredildi ki **العَجَل**: yiyecekten acele edilen şeydir; böylece gıdanın olgunlaşmasına erişmeden önce sunulur. Ve inşad etti:
إن لم تُغِثْنِي أكُنْ ياذا النَّدَى عَجَلاً  *** كلُقمةٍ وقَعتْ في شِدقِ غَرثانِ([27])
Ve biz deriz: zikrettiğimiz kelimenin kıyası ise sahihdir; çünkü kelimenin aslı yoktur, ve beyit uydurmadır.
Ve denilir: **العُجَالة**’den: **عجَلتُ** kavmi; denildiği gibi: **لَهَّنْتُهُمْ**. Ve dil ehli dedi: **العاجل**: **الآجل**’in zıddıdır. Ve dünyaya denilir: **العاجلة**; ve âhirete: **الآجلة**. Ve **العَجْلان**: Kâ‘b b. Rabî‘a b. ‘Âmir’dir; dediler: kölesini acele ettirmesi sebebiyle **العَجْلان** diye adlandırıldı. Ve inşad ettiler:
وما سُمِّيَ العَجْلاَنَ إِلاّ لقولـه *** خُذِ الصَّحْنَ واحْلُبْ أيُّهَا العبدُ واعجَلِ([28])
Ve dediler: develerden **المُعَجِّل** ve **المُعْجِل**([29]): vakti tamamlamadan önce doğuran; böylece yavrusu yaşar.
Ve bunun üzerine taşınan **العَجَلة**’den: öküzlerin **عَجَلة**’si. Ve **العَجَلة**: onun üzerinde su çekilen dolap(tır); çoğulu **عَجَل** ve **عَجَلات**.
Ebû ‘Ubeyd dedi: **العَجَلة**: kuyunun iki direği üzerine enlemesine (konmuş) bir ağaçtır; ve kova ona asılıdır; çoğulu **عَجَل**. Ebû Zeyd dedi: **العَجَلة**: **المَحَالة**’dir. Ve inşad etti:
وقد أعَدَّ ربُّها وما عَقَلْ  *** حمراءَ من ساجٍ تَتقّاها العَجَلْ
Ve babdan: **العِجْلة**: küçük su kabı; çoğulu **عِجَل**. A‘şâ dedi:
والسّاحباتِ ذيولَ الخزِّ آونةً  *** والرافلاتِ على أعجازها العِجَلُ([30])
Ancak bununla adlandırıldı; çünkü o hafiftir, taşıyanı onunla acele eder. Halîl dedi: develerden **العَجُول**: yavrusunu kaybetmiş, yavrusuna düşkün (dişi deve)dir; çoğulu **عُجُل**. Ve inşad etti:
أحِنُّ إليك حنين العَجُول  *** إذا ما الحمامة ناحت هديلا
Hansı’ dedi:
فما عَجُولٌ على بَوٍّ تُطِيف به  *** قد ساعدَتْهَا على التَّحنانِ أظآرُ([31])
Dediler: ve bazen çocuğunu yitirmiş kadına **عَجُول** denilir; çoğulu **عُجُل**. A‘şâ dedi:
حتى يظلَّ عميدُ القَوْمِ مرتفقاً  *** يَدفَع بالرّاح عنه نِسْوةٌ عُجُلُ([32])
Bunu bundan fazlasıyla açıklamadılar. Dedik: onun açıklaması, düşkün olana düşkünlüğü sırasında ilişen ıztırap([33]) ve **العَجَلة**’dir; ancak bu **العَجول**’den fiil bina edilmedi; böylece **عَجِلتْ** denilmez; **الثُّكل**’den **ثَكِلتْ** bina edildiği gibi. Ve asıl onda birdir; ancak Araplardan gelmemiştir.
Ve diğer asıl **العِجْل**: ineğin yavrusu; ve bir lugatta **عِجَّوْل**; çoğulu **عجاجيل**; dişisi **عِجْلَة** ve **عِجَّولة**; bununla erkek de **عِجْلاً** diye adlandırıldı.

(**عجم**) **العين** ve **الجيم** ve **الميم** üç asıldır: birisi sükût ve susmaya delâlet eder; diğeri katılık ve şiddete; diğeri **عَضٍّ**([34]) ve tadımlığa.
Birincisi: açıkça konuşmayan erkek; o **أعجمُ**’dur; kadın **عجماءُ** (dır), **العُجمَة**’si apaçıktır. Ebû’n-Necm dedi:
* أعجمَ في آذانها فصيحا *
Ve denilir: **عَجُم** adam; **أعجَم** oldu(ğu zaman); **سَمُر** ve **أدُم** gibi. Ve çocuk için, konuşmadığı müddetçe, açıkça konuşmaz: **صبيٌّ أعجم**. Ve denilir: gündüz namazı **عَجْماء**’dır; ancak muradı, onda kıraatin açıktan okunmamasıdır. Ve onların sözü: Araplardan olmayanlar **العَجَم**; bu, bu kıyasdandır; sanki onlar, onları anlamadıkları vakit onları **عَجَماً** diye adlandırdılar; ve onlara **عُجْم** da denilir. [Dedi]:
دِيارُ ميَّةَ إذْ* مَيٌّ تُسَاعِفُنا *** ولا يَرَى مثلها عُجْم ولا عَرَبُ([35])
Ve derler: **استَعجمَتِ** ev, soranın cevabından (yana). [Dedi]:
صَمَّ صَداها وعفَا رَسمُها *** واستَعْجَمَتْ عن مَنطقِ السّائلِ([36])
Ve denilir: **الأعجميّ**: açıkça konuşmayan; isterse çölde yerleşmiş olsun. Bu, bizim yanımızda hatadır; ve biz bilmeyiz ki bir kimse, çöl sakinlerinden birini **أعجميّاً** diye adlandırmış olsun; onları **عجميّاً** da adlandırmadıkları gibi. Belki bu sözün sahibi **الأعجم**’ı murad etti de **الأعجميّ** dedi. Asma‘î dedi: denilir: **بعيرٌ أعجمُ**, böğürmediği zaman. Ve **العجماء**: dört ayaklı hayvan; **عجماء** diye adlandırıldı, çünkü konuşmaz; ve aynı şekilde konuşmaya güç yetiremeyen herkes **أعجمُ** ve **مُستعجِم**’dir. Hadiste: “**جُرْحُ العَجْماء جُبَارٌ**”; murad edilen: hayvandır.
Halîl dedi: **حروف المعْجَم** muhaffeftir; o, kesik harflerdir; çünkü onlar a‘cemîdir. Ve **كتابٌ مُعَجَّم**; ve onun **تعجيمه**’si: noktalanmasıdır; böylece onun **عُجْمَتُه**’si belirginleşsin ve açıklığa kavuşsun. Ve ben zannederim ki Halîl, a‘cemîlik ile şunu murad etti: o, kesik, kelâmın anlaşılır telifi gibi teliflenmemiş olduğu müddetçe, a‘cemîdir; çünkü bir şeye delâlet etmez. Eğer bunu murad ettiyse, onun bir yönü vardır; yoksa, a‘cemîlik ile neyi murad etti, bilmiyorum. Bizim yanımızda bunun hakkında olan şudur: **حروف المُعجَم** ile murad edilen, **الخطِّ المُعْجَم**’in harfleridir; o da Arap yazısıdır; çünkü biz bilmeyiz ki yazılardan bir yazı, bu **الإعجام** ile **يُعْجَم** edilsin de çok manalara delâlet etsin. Ama yazının şekillerle **إعجام**’ına gelince, bu bizim yanımızda, şey üzerine ısırma babına girer; çünkü o ondadır; böylece ona **إعجاماً** denildi; çünkü o, onda bir tesirdir, manaya delâlet eder.
Ama söyleyenin sözü:
* يريدُ يعرِبَه فيُعجِمُه([38]) *
Ancak zikrettiğimiz babdandır. Manası: onu açıklamak ister de buna güç yetiremez; böylece onu, manaya delâlet eden fakat fasih olmayan (bir şekilde) getirir. Bu, yazının **إعجام**’ından hiçbir şey değildir.

(**عجن**) **العين** ve **الجيم** ve **النون** sahih bir asıldır; sert olmayan yumuşak bir şeyin toplanıp yoğunlaşmasına delâlet eder. Bundan: **العَجَن**; o, devenin memesinin etinin yoğunlaşmasıdır; ve aynı şekilde sığırdan ve koyundan. Dersin: o **عَجْناءُ**’dır, **العَجَن**’i apaçıktır. Ve muhakkak **عَجِنَتْ**; **تَعْجَنُ** **عَجَناً**. Ve develerden **المتَعجِّن**: semizlikçe yoğunlaşmış olandır; sanki kemiksiz et gibidir.
Ve babdan: fırıncı **عَجَن** hamuru; onu **يَعجِنه** **عَجْناً**. Ve buna yakın olan şeylerden, onların ahmak için sözleri: **عجَّانٌ** ve **عجينة**. [Dedi:] manası: onların “filan, dirsekleriyle **عْجناً** yoğurur”([39]) demeleridir; sonra bununla yetindiler de **عِجينةٌ** ve **عَجّان** dediler; yani dirsekleriyle; meselde geldiği gibi.
Ve babdan: **العِجان**; o, bevledenin onunla istibrâ ettiği şeydir; ve o yumuşaktır. Cerîr dedi:
يَمُدُّ الحبلَ معتمداً عليه  *** كأنّ عجانَه وترٌ جديدُ([40])

(**عجي**) **العين** ve **الجيم** ve illetli harf sahih bir asıldır; bir şeyde zayıflığa delâlet eder; ya sonradan, ya da yaratılışça.
Bundan: **العُجَايَة**; o, içinde kemiklerden boğumlar bulunan birleşik bir sinirdir; binek hayvanının bileği yanında olur; ve gevşek olur. Ve iddia ettiler ki onlardan biri acıkır da o **العُجَاية**’yi iki taş arasında döver, sonra onu yer. Çoğulu **العُجَايات** ve **العُجَى**. Ka‘b b. Züheyr dedi:
سُمرُ العُجاياتِ يترُكْنَ الحَصى زِيَماً  *** لم يَقِهِنَّ رؤوسَ الأُكمِ تنعيلُ([41])
Ve bu kıyasın sıhhatine delâlet eden şeylerden: onların anne için sözleri: o, çocuğunu **تَعجُو** eder; bu, onun emzirilmesinin vakitlerinden geciktirilmesidir; bu da onun bedeninde zayıflık miras bırakır. A‘şâ dedi:
مشفِقاً قلبُها عليه فما تعـ  *** ـجُوه إِلاَّ عُفافَةٌ أو فُواقُ([42])
**العُفافَة**: az bir şey. Ve **الفُواق**: sağım öncesinde memede toplanan şey. Ve **تَعْجُوه**: yani onu gıda ile tedavi eder, ta ki ayağa kalksın. Ve o çocuğun adı **العَجِيُّ**; dişisi **عَجِيَّة**; çoğulu **عَجَايا**. [Dedi]:
عداني أن أزُورَك أنّ بَهْمِي *** عَجَايا كلها إلا قليلا([43])
Ve çocuk sütten men edilip yemekle beslendiği zaman, denilir: **قد عُوجِي**. Zü’l-İsba‘([44]) dedi:
إذا شئت أبصرت من عَقْبِهم  *** يَتامَى يُعاجَوْنَ كالأذؤُبِ
Ve bir başkası çekirgeyi vasfederken:
إذا ارتحلت من منزلٍ خَلّفَتْ به  *** عَجَايا يحاثي بالتُّرابِ صغيرُها([45])
Ve rivayet olunur: “**رذايا يُعاجَى**”.

(**عجب**) **العين** ve **الجيم** ve **الباء** iki sahih asıldır; ikisinden biri bir şeye karşı kibir ve büyüklenmeye delâlet eder; diğeri hayvanın yaratılışından bir yaratılışa.
Birincisi: **العُجْب**; o, insanın kendi nefsinde büyüklenmesidir. Dersin: o, nefsiyle **مُعجَبٌ**’dır. Ve **العَجَب** babından dersin: **عَجِب** **يَعْجَبُ** **عَجَباً**; ve **أمرٌ عجيب**; bu, büyük görülüp yüce sayıldığı zaman. Dediler: ve Halîl zannetti ki **العَجِيب** ile **العُجابِ** arasında fark vardır. Ama **العجيب** ve **العَجَب** onun gibidir; [yani iş, ondan taaccüb edilir([46])]; ama **العُجَاب**: **العجيب**’in haddini aşan şeydir. Dedi: bu, **الطَّويل** ve **الطُّوال** gibidir; **الطويل** insanlarda çoktur; **الطُّوال** ise aşırı uzun olan ahmaktır. Ve derler: **عجَبٌ عاجب**. Ve **الاستعجاب**: taaccübün şiddetidir; denilir: gördüğünden dolayı **مُستَعجِب** ve **متعجِّب**. Evs dedi:
ومستعجِبٍ مِمَّا يرى مـن أناتِنا *** ولو زَبنَتْه الحربُ لم يَترمرم([47])
Ve **قِصَّةٌ عَجَب**. Ve bu şey beni **أعجبَني**; ve onunla **أُعِجبْت**. Ve **شيء مُعْجِبٌ**: pek güzel olduğu zaman.
Ve diğer asıl **العَجْب**([48]): her binek hayvandan, iki kalçanın üzerine toplandığı şeydir; kuyruk kökünün, sağrının arkasına saplanmış olan aslı. Ve kum tepelerinin **عُجُوب**’ları, buna benzetilerek **عُجوباً** diye adlandırıldı; bu, kum tepelerinin incelen sonlarıdır. Lebîd dedi:
* بعُجوب أنقاء يَميلُ هَيَامُها ([49]) *
Ve **ناقَةٌ عَجْباء**: **العَجَب** ve **العُجْبة**([50])’si apaçık; ve pek şiddetli **عَجِبَت**; bu, onun sağrısının üst tarafı inceldiği ve iki çıkıntısı yükseldiği zaman olur; ve o, çirkin bir yaratılıştır.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D8%A8/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- العجب والتعجب: حالة تعرض للإنسان عند الجهل بسبب الشيء، ولهذا قال بعض الحكماء: العجب ما لا يعرف سببه، ولهذا قيل: لا يصح على الله التعجب؛ إذ هو علام الغيوب لا تخفى عليه خافية. يقال: عجبت عجبا، ويقال للشيء الذي يتعجب منه: عجب، ولما لم يعهد مثله عجيب. قال تعالى: ﴿أكان للناس عجبا أن أوحينا﴾ [يونس/2]، تنبيها أنهم قد عهدوا مثل ذلك قبله، وقوله: ﴿بل عجبوا أن جاءهم﴾ [ق/2]، ﴿وإن تعجب فعجب قولهم﴾ [الرعد/5]، ﴿كانوا من آياتنا عجبا﴾ [الكهف/9]، أي: ليس ذلك في نهاية العجب بل في أمورنا أعظم وأعجب منه. ﴿قرآنا عجبا﴾ [الجن/1]، أي: لم يعهد مثله، ولم يعرف سببه. ويستعار مرة للمونق فيقال: أعجبني كذا أي: راقني. قال تعالى: ﴿ومن الناس من يعجبك قوله﴾ [البقرة/204]، ﴿ولا تعجبك أموالهم﴾ [التوبة/85]، ﴿ويوم حنين إذ أعجبتكم كثرتكم﴾ [التوبة/25]، ﴿أعجب الكفار نباته﴾ [الحديد/20]، وقال: ﴿بل عجبت ويسخرون﴾ [الصافات/12]، أي: عجبت من إنكارهم للبعث لشدة تحققك معرفته، ويسخرون لجهلهم. وقيل: عجبت من إنكارهم الوحي، وقرأ بعضهم: ﴿بل عجبت﴾ (وهي قراءة حمزة والكسائي وخلف. انظر: إرشاد المبتدي ص 521) بضم التاء، وليس ذلك إضافة المتعجب إلى نفسه في الحقيقة بل معناه: أنه مما يقال عنده: عجبت، أو يكون عجبت مستعارا بمعنى أنكرت، نحو: ﴿أتعجبين من أمر الله﴾ [هود/73]، ﴿إن هذا لشيء عجاب﴾ [ص/5]، ويقال لمن يروقه نفسه: فلان معجب بنفسه، والعجب من كل دابة: ما ضمر وركه.

##### Türkçe

- **العجب** ve **التعجب**: insanın, şeyin sebebi dolayısıyla cehalet hâlinde iken kendisine arız olan bir hâldir; bundan dolayı bazı hikmet sahipleri şöyle demiştir: **العجب** sebebi bilinmeyen şeydir; bundan dolayı şöyle denilmiştir: Allah hakkında **التعجب** sahih olmaz; zira O, gayıpları bilendir; O’na hiçbir gizli şey gizli kalmaz. Denilir: “**عجبت** **عجبا**”; ve kendisinden taaccüb edilen şeye: **عجب** denilir; benzeri alışılmamış olana da: **عجيب**. Yüce Allah dedi ki: ﴿أكان للناس **عجبا** أن أوحينا﴾ [يونس/2], onların bundan önce onun benzerini alışmış olduklarına dikkat çekmek için; ve O’nun sözü: ﴿بل **عجبوا** أن جاءهم﴾ [ق/2], ﴿وإن **تعجب** ف**عجب** قولهم﴾ [الرعد/5], ﴿كانوا من آياتنا **عجبا**﴾ [الكهف/9], yani: bu, **العجب**’ın nihayetinde değildir; bilakis işlerimizde ondan daha büyük ve daha **أعجب** olan vardır. ﴿قرآنا **عجبا**﴾ [الجن/1], yani: benzeri alışılmamıştır ve sebebi bilinmemiştir. Bir defa da hoş ve göz alıcı olana mecaz yapılır; şöyle denilir: “**أعجبني** كذا”, yani: “hoşuma gitti.” Yüce Allah dedi ki: ﴿ومن الناس من **يعجبك** قوله﴾ [البقرة/204], ﴿ولا **تعجبك** أموالهم﴾ [التوبة/85], ﴿ويوم حنين إذ **أعجبتكم** كثرتكم﴾ [التوبة/25], ﴿**أعجب** الكفار نباته﴾ [الحديد/20]. Ve dedi ki: ﴿بل **عجبت** ويسخرون﴾ [الصافات/12], yani: senin onun bilgisini bilmeninin şiddetli tahakkuku sebebiyle onların dirilişi inkâr etmelerinden **عجبت**; onlar ise cehaletleri sebebiyle alay ederler. Ve denildi: onların vahyi inkâr etmelerinden **عجبت**. Ve bazısı şöyle okudu: ﴿بل **عجبت**﴾ (ki bu, **حمزة** ve **الكسائي** ve **خلف**’ın kıraatidir. Bak: **إرشاد المبتدي** s. 521) **التاء**’nın dammesiyle; bu, gerçekte taaccüb edenin kendisine izafe edilmesi değildir; bilakis mânâsı: onun yanında “**عجبت**” denilen şeylerdendir; yahut **عجبت**, “inkâr ettim” mânâsında mecaz yapılmış olur; şu söz gibi: ﴿أتعجبين من أمر الله﴾ [هود/73], ﴿إن هذا لشيء **عجاب**﴾ [ص/5]. Ve nefsi kendisini beğenene: “falanca **معجب** بنفسه” denilir. Ve her bir binek hayvanından **العجب**: sağrısının zayıflayıp incelmiş olan kısmıdır.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D8%A8/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ع ج ب
قصة عجب‏.‏
وأبو العجب‏:‏ الشعوذيّ وكلّ من يأتي بالأعاجيب‏.‏
وهو تعجابة كتلعابة‏:‏ للكثير الأعاجيب‏.‏
وعن عبض العرب‏:‏ ما فلان إلا عجبة من العجب‏.‏
والاستعجاب‏:‏ فرط التعجب‏.‏
قال أوس‏:‏ ومستعجب مما يرى من أناتنا ولو زبنته الحرب لم يترمرم ومن المستعار‏:‏ عجب الكثيب‏:‏ لما استدق من مؤخّره‏.‏
قال لبيد‏:‏ تجتاف أصلاً قالصاً متنبّذاً بعجوب أنقاء يميل هيامها

##### Türkçe

ع ج ب
**قصة عجب**.
Ve **أبو العجب**: büyücü; ve acayiplikler getiren herkes.
Ve o, **تعجابة** (tıpkı **تلعابة** gibi): acayiplikleri çok olan kimse için.
Ve Arapların bazısından: “Falan kimse, ancak acayiplikten bir **عجبة**’dir.”
Ve **الاستعجاب**: hayretin aşırılığı.
Evs dedi:
“Ve bizim ağırbaşlılığımızdan gördüğüne hayret eden; savaş onu itip kaksa bile gevşeyip sarsılmaz.”
Ve ödünç alınmışlardandır: **عجب الكثيب**: arka tarafının incelmiş olduğu şey için.
Lebîd dedi:
“Bir kökü, uzaklaşmış, çekilmiş bir halde yarar; **بعجوب أنقاء** ile; onun hevesi meyleder.”

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D8%A8/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

العُجْبُ والعَجَبُ: إِنكارُ ما يَرِدُ عليك لقِلَّةِ اعْتِـيادِه؛ وجمعُ العَجَبِ: أَعْجابٌ؛ قال:
يا عَجَباً للدَّهْرِ ذِي الأَعْجابِ،  * الأَحْدَبِ البُرْغُوثِ ذِي الأَنْيابِ وقد عَجِبَ منه يَعْجَبُ عَجَباً، وتَعَجَّبَ، واسْتَعْجَبَ؛ قال: ومُسْتَعْجِبٍ مما يَرَى من أَناتِنا،  * ولو زَبَنَتْهُ الـحَرْبُ لم يَتَرَمْرَمِ والاسْتِعْجابُ: شِدَّةُ التَّعَجُّبِ.
وفي النوادر: تَعَجَّبنِـي فلانٌ وتَفَتَّنَني أَي تَصَبَّاني؛ والاسم: العَجِـيبةُ، والأُعْجُوبة.
والتَّعاجِـيبُ: العَجائبُ، لا واحدَ لها من لفظها؛ قال الشاعر: ومنْ تَعاجِـيبِ خَلْقِ اللّهِ غَاطِـيةٌ،  * يُعْصَرُ مِنْها مُلاحِـيٌّ وغِرْبِـيبُ الغَاطِـيَةُ: الكَرْمُ. وقوله تعالى: بل عَجِـبْت ويَسْخَرُون؛ قرأَها حمزة والكسائي بضم التاءِ، وكذا قراءة علي بن أَبي طالب وابن عباس؛ وقرأَ ابن كثير ونافع وابن عامر وعاصم وأَبو عمرو: بل عَجِـبْتَ، بنصب التاءِ. الفراءُ: العَجَبُ، وإِن أُسْنِدَ إِلى اللّه، فليس معناه من اللّه، كمعناه من العباد. قال الزجاج: أَصلُ العَجَبِ في اللغة، أَن الإِنسان إِذا رأَى ما ينكره ويَقِلُّ مِثْلُه، قال: قد عَجِـبْتُ من كذا. وعلى هذا معنى قراءة من قرأَ بضم التاءِ، لأَن الآدمي إِذا فعل ما يُنْكِرُه اللّهُ، جاز أَن يقول فيه عَجِـبْتُ، واللّه، عز وجل، قد علم ما أَنْكَره قبل كونه، ولكن الإِنكارُ والعَجَبُ الذي تَلْزَمُ به الـحُجَّة عند وقوع الشيءِ. وقال ابن الأَنباري في قوله: بل عَجِـبْتُ؛ أَخْبَر عن نفسه بالعَجَب. وهو يريد: بل جازَيْتُهم على عَجَبِـهم من الـحَقِّ، فَسَمّى فِعْلَه باسمِ فِعْلهم. وقيل: بل عَجِبْتَ، معناه بل عَظُمَ فِعْلُهم عندك. وقد أَخبر اللّه عنهم في غير موضع بالعَجَب من الـحَقِّ؛ قال: أَكَانَ للناسِ عَجَباً؛ وقال: بل عَجِـبُوا أَنْ جاءهم مُنْذِرٌ منهم؛ وقال الكافرون: إِنَّ هذا لشيءٌ عُجابٌ. ابن الأَعرابي: العَجَبُ النَّظَرُ إِلى شيءٍ غير مأْلوف ولا مُعتادٍ. وقوله عز وجل: وإِنْ تَعْجَبْ فَعَجَبٌ قولُهم؛ الخطابُ للنبي، صلى اللّه عليه وسلم، أَي هذا موضعُ عَجَبٍ حيث أَنكروا البعْثَ، وقد تبين لهم مِنْ خَلْقِ السمواتِ والأَرض ما دَلَّهم على البَعْث، والبعثُ أَسهلُ في القُدْرة مما قد تَبَيَّـنُوا. وقوله عز وجل: واتَّخَذَ سبيلَه في البحر عَجَباً؛ قال ابن عباس: أَمْسَكَ اللّه تعالى جرْيَةَ البَحْرِ حتى كان مثلَ الطاقِ فكان سَرَباً، وكان لموسى وصاحبه عَجَباً. وفي الحديث: عَجِبَ رَبُّكَ من قوم يُقادُونَ إِلى الجنةِ في السلاسِل؛ أَي عَظُمَ ذلك عنده وكَبُرَ لديه. أَعلم الّله أَنه إِنما يَتَعَجَّبُ الآدميُّ من الشيءِ إِذا عَظُمَ مَوْقِعُه عنده، وخَفِـيَ عليه سببُه، فأَخبرهم بما يَعْرِفون، ليعلموا مَوْقعَ هذه الأَشياء عنده. وقيل: معنى عَجِبَ رَبُّكَ أَي رَضِـيَ وأَثابَ؛ فسماه عَجَباً مجازاً، وليس بعَجَبٍ في الحقيقة. والأَولُ الوجه كما قال: ويَمْكُرونَ ويَمْكُرُ اللّهُ؛ معناه ويُجازيهم اللّه على مكرهم. وفي الحديث: عَجِبَ رَبُّكَ من شَابٍّ ليستْ له صَبْوَةٌ؛ هو من ذلك. وفي الحديث: عَجِبَ رَبُّكُمْ من إِلِّكم وقُنُوطِكم. قال ابن الأَثير: إِطْلاقُ العَجَب على اللّه تعالى مَجَازٌ، لأَنه لا يخفى عليه أَسبابُ الأَشياء؛ والتَّعَجُّبُ مما خَفِـيَ سببه ولم يُعْلَم.
وأَعْجَبَه الأَمْرُ: حَمَلَهُ على العَجَبِ منه؛ وأَنشد ثعلب: يا رُبَّ بَيْضَاءَ على مُهَشَّمَهْ،  * أَعْجَبَها أَكْلُ البَعيرِ اليَنَمَهْ هذه امرأَةٌ رأَتِ الإِبلَ تأْكل، فأَعْجَبها ذلك أَي كَسَبها عَجَباً؛ وكذلك قولُ ابنِ قَيسِ الرُّقَيَّاتِ:
رَأَتْ في الرأْسِ منِّي شَيْــ  * ــبَةً، لَسْتُ أُغَيِّبُها فقالتْ لي: ابنُ قَيْسٍ ذا!  * وبَعْضُ الشَّيْءِ يُعْجِـبُها أَي يَكْسِـبُها التَّعَجُّبَ.
وأُعْجِبَ به: عَجِبَ.
وعَجَّبَه بالشيءِ تَعْجِـيباً: نَبَّهَهُ على التَّعَجُبِ منه. وقِصَّةٌ عَجَبٌ، وشيء مُعْجِبٌ إِذا كان حَسَناً معدًّا. والتَّعَجُّبُ: أَن تَرَى الشيءَ يُعْجِـبُكَ، تَظُنُّ أَنك لم تَرَ مِثلَه. وقولهم: للّه زيدٌ! كأَنه جاءَ به اللّه من أَمْرٍ عَجِـيبٍ، وكذلك قولهم: للّه دَرّهُ ! أَي جاءَ اللّهُ بدَرِّه من أَمْرٍ عَجِـيبٍ لكثرته. وأَمر عُجَابٌ وعُجَّابٌ وعَجَبٌ وعَجِـيبٌ وعَجَبٌ عاجِبٌ وعُجَّابٌ، على المبالغة، يؤكد به. وفي التنزيل: إِنَّ هذا لشيءٌ عُجَابٌ؛ قرأَ أَبو عبدالرحمن السُّلَمِـيُّ: ان هذا لشيء عُجَّابٌ، بالتشديد؛ وقال الفراء: هو مِثْلُ قولهم رجل كريم، وكُرامٌ وكُرَّامٌ، وكَبيرٌ وكُبَارٌ وكُبَّارٌ، وعُجَّاب، بالتشديد، أَكثر من عُجَابٍ. وقال صاحب العين: بين العَجِـيب والعُجَاب فَرْقٌ؛ أَمـَّا العَجِـيبُ، فالعَجَبُ يكون مثلَه، وأَمـَّا العُجَاب فالذي تَجاوَزَ حَدَّ العَجَبِ. وأَعْجَبَهُ الأَمْرُ: سَرَّه. وأُعْجِبَ به كذلك، على لفظ ما تَقَدَّم في العَجَبِ. والعَجِـيبُ: الأَمْرُ يُتَعَجَّبُ منه. وأَمْرٌ عَجِـيبٌ: مُعْجِبٌ. وقولهم: عَجَبٌ عاجِبٌ، كقولهم: لَيْلٌ لائِلٌ، يؤكد به؛ وقوله أَنشده ثعلب:
وما البُخْلُ يَنْهاني ولا الجُودُ قادَني،  * ولكنَّها ضَرْبٌ إِليَّ عَجيبُ أَرادَ يَنْهاني ويَقُودُني، أَو نَهاني وقَادَني؛ وإِنما عَلَّقَ عَجِـيبٌ بإِليَّ، لأَنه في معنى حَبِـيب، فكأَنه قال: حَبِـيبٌ إِليَّ. قال الجوهري: ولا يجمع عَجَبٌ ولا عَجِـيبٌ. ويقال: جمعُ عَجِـيب عَجائبُ، مثل أَفِـيل وأَفائِل، وتَبيع وتَبائعَ. وقولهم: أَعاجِـيبُ كأَنه جمع أُعْجُوبةٍ، مثل أُحْدُوثةٍ وأَحاديثَ. والعُجْبُ: الزُّهُوُّ. ورجل مُعْجَبٌ: مَزْهُوٌّ بما يكون منه حَسَناً أَو قَبِـيحاً. وقيل: الـمُعْجَبُ الإِنسانُ الـمُعْجَبُ بنفسه أَو بالشيءِ، وقد أُعْجِبَ فلانٌ بنفسه، فهو مُعْجَبٌ برأْيه وبنفسه؛ والاسم العُجْبُ، بالضم. وقيل: العُجْب فَضْلَةٌ من الـحُمْق صَرَفْتَها إِلى العُجْبِ. وقولُهم ما أَعجَبَه برأْيه، شاذّ لا يُقاس عليه. والعُجْب: الذي يُحِبُّ مُحادثةَ النساء ولا يأْتي الريبة. والعُجْبُ والعَجْبُ والعِجْبُ: الذي يُعْجِـبُه القُعُود مع النساءِ. والعَجْبُ والعُجْبُ من كل دابة(1) (1 قوله «والعجب والعجب من كل دابة الخ» كذا بالأصل وهذه عبارة التهذيب بالحرف وليس فيها ذكر العجب مرتين بل قال والعجب من كل دابة الخ. وضبطه بشكل القلم بفتح فسكون كالصحاح والمحكم وصرح به المجد والفيومي وصاحب المختار لاسيما وأُصول هذه المادة متوفرة عندنا فتكرار العجب في نسخة اللسان ليس إلا من الناسخ اغتر به شارح القاموس فقال عند قول المجد: العجب، بالفتح وبالضم، من كل دابة ما انضم إلى آخر ما هنا ولم يساعده على ذلك أصل صحيح، ان هذا لشيء عجاب.): ما انْضَمَّ عليه الوَرِكان من أَصل الذَّنَبِ الـمَغْروز في مؤخر العَجُزِ؛ وقيل: هو أَصلُ الذَّنَبِ كُلُّه. وقال اللحياني: هو أَصْلُ الذَّنَبِ وعَظْمُه، وهو العُصْعُصُ؛ والجمعُ أَعْجابٌ وعُجُوبٌ. وفي الحديث: كُلُّ ابنِ آدمَ يَبْلَى إِلا العَجْبَ؛ وفي رواية: إِلاَّ عَجْبَ الذَّنَب. العَجْبُ، بالسكون: العظم الذي في أَسفل الصُّلْب عند العَجُز، وهو العَسِـيبُ من الدَّوابِّ. وناقة عَجْباءُ: بَيِّنَةُ العَجَبِ، غلِـيظةُ عَجْبِ الذَّنَب، وقد عَجِـبَتْ عَجَباً. ويقال: أَشَدُّ ما عَجُبَتِ الناقةُ إِذا دَقَّ أَعْلى مُؤَخَّرِها، وأَشْرَفَتْ جاعِرَتاها. والعَجْباءُ أَيضاً: التي دَق أَعلى مُؤَخَّرها، وأَشرَفَتْ جاعِرَتاها، وهي خلْقَةٌ قبيحة فيمن كانت. وعَجْبُ الكَثِـيبِ: آخِرُه الـمُسْتَدِقُّ منه، والجمعُ عُجُوب؛ قال لبيد:
يَجْتابُ أَصْلاً قالِصاً مُتَنَبِّذاً  * بعُجُوبِ أَنْقاءٍ، يَميلُ هَيامُها ومعنى يَجتابُ: يَقْطَع؛ ومن روى يَجْتافُ، بالفاءِ، فمعناه يَدْخُلُ؛ يصف مطراً. والقالِصُ: المرتفعُ. والـمُتَنَبِّذُ: الـمُتَنَحِّي ناحيةً. والـهَيَامُ: الرَّمْل الذي يَنْهار. وقيل: عَجْبُ كلّ شيءٍ مُؤَخَّرُه. وبَنُو عَجْبٍ: قبيلة؛ وقيل: بَنُو عَجْبٍ بطن. وذكر أَبو زيد خارجةُ بنُ زيدٍ أَن حَسَّان بنَ ثابتٍ أَنشد قوله:
انْظُرْ خَليلِي ببَطْنِ جِلَّقَ هلْ  * تُونِسُ، دونَ البَلْقاءِ، مِن أَحَدِ فبكى حَسَّان بذِكْرِ ما كان فيه من صِحَّة البصر والشَّبابِ، بعدما كُفَّ بَصَرُه، وكان ابنه عبدُالرحمن حاضِراً فسُرَّ ببكاءِ أَبيه. قال خارجةُ: يقول عَجِـبْتُ من سُروره ببكاءِ أَبيه؛ قال ومثله قوله: فقالتْ لي: ابنُ قَيْسٍ ذا!  * وبعضُ الشَّيءِ يُعْجِـبُها أَي تَتَعَجَّبُ منه. أَرادَ أَابنُ قَيْسٍ، فتَرك الأَلفَ الأُولى.

##### Türkçe

**العُجْبُ** ve **العَجَبُ**: Sana gelen şeyi, ona az alışmış olmaktan dolayı inkâr etmektir;

**العَجَبِ**’in çoğulu: **أَعْجابٌ**’dır; dedi ki:
يا عَجَباً للدَّهْرِ ذِي الأَعْجابِ،  * الأَحْدَبِ البُرْغُوثِ ذِي الأَنْيابِ

Ve ondan **عَجِبَ** eder, **يَعْجَبُ** **عَجَباً**; ve **تَعَجَّبَ**; ve **اسْتَعْجَبَ**; dedi ki:
ومُسْتَعْجِبٍ مما يَرَى من أَناتِنا،  * ولو زَبَنَتْهُ الـحَرْبُ لم يَتَرَمْرَمِ

Ve **الاسْتِعْجابُ**: **التَّعَجُّبِ**’ün şiddetidir.

Ve **النوادر**’de: Falanca beni **تَعَجَّبنِـي** etti ve beni **تَفَتَّنَني** etti; yani beni **تَصَبَّاني** etti; ve isim: **العَجِـيبةُ**, ve **الأُعْجُوبة**.

Ve **التَّعاجِـيبُ**: **العَجائبُ**’dir; lafzından bir teki yoktur; şair dedi ki:
ومنْ تَعاجِـيبِ خَلْقِ اللّهِ غَاطِـيةٌ،  * يُعْصَرُ مِنْها مُلاحِـيٌّ وغِرْبِـيبُ

**الغَاطِـيَةُ**: **الكَرْمُ**’dur. Ve Yüce’nin sözü: **بل عَجِـبْت ويَسْخَرُون**; onu **حمزة** ve **الكسائي** **التاءِ**’nin dammesiyle okudu; ve aynı şekilde **علي بن أَبي طالب** ve **ابن عباس**’ın kıraati; ve **ابن كثير** ve **نافع** ve **ابن عامر** ve **عاصم** ve **أَبو عمرو** okudu: **بل عَجِـبْتَ**; **التاءِ**’nin nasbıyla.

**الفراءُ**: **العَجَبُ**, ve eğer Allah’a isnad edilirse, onun manası Allah’tan olarak, kullardan olduğu manası gibi değildir.

**الزجاج** dedi: Dilde **العَجَبِ**’in aslı şudur: İnsan, inkâr ettiği ve benzeri az olan şeyi gördüğünde: “Şundan **عَجِـبْتُ** ettim” der. Ve bunun üzerine, **التاءِ**’nin dammesiyle okuyan kimsenin kıraatinin manası (şudur): Çünkü âdemoğlu, Allah’ın inkâr ettiği şeyi yaptığında, onda “**عَجِـبْتُ** ettim” demesi caiz olur; hâlbuki Allah, عز وجل, inkâr ettiği şeyi, olmadan önce bilmiştir; fakat inkâr ve **العَجَبُ**, şeyin vukuunda hüccetin kendisiyle lâzım geldiği şeydir. Ve **ابن الأَنباري** onun sözü hakkında: **بل عَجِـبْتُ**: Kendisi hakkında **العَجَب** ile haber verdi. Ve o şunu murad eder: “Bilakis onları, hakkı **عَجَبِـهم** etmelerine karşılık cezalandırdım”; böylece fiilini, onların fiilinin adıyla adlandırdı.

Ve denildi: **بل عَجِبْتَ**, manası: “Bilakis onların fiili senin yanında büyüdü.” Ve Allah, onlardan, hakkı **العَجَب** etmeyi, birden çok yerde haber vermiştir; dedi ki: **أَكَانَ للناسِ عَجَباً**; ve dedi ki: **بل عَجِـبُوا أَنْ جاءهم مُنْذِرٌ منهم**; ve kâfirler dedi: **إِنَّ هذا لشيءٌ عُجابٌ**.

**ابن الأَعرابي**: **العَجَبُ**, alışılmamış ve âdet edinilmemiş bir şeye bakıştır.

Ve عز وجل’nin sözü: **وإِنْ تَعْجَبْ فَعَجَبٌ قولُهم**; hitap Peygamber’e, صلى اللّه عليه وسلم’dir; yani: Dirilişi inkâr ettikleri için bu, **عَجَبٍ** yeridir; hâlbuki göklerin ve yerin yaratılışından, dirilişe delâlet eden şey onlara açıklanmıştır; ve diriliş, kudrette, onların açıklığa kavuşturduklarından daha kolaydır. Ve عز وجل’nin sözü: **واتَّخَذَ سبيلَه في البحر عَجَباً**; **ابن عباس** dedi: Allah تعالى denizin akışını tuttu; ta ki kemer gibi oldu, böylece bir tünel oldu; ve Musa ile arkadaşına **عَجَباً** oldu. Ve hadiste: **عَجِبَ رَبُّكَ من قوم يُقادُونَ إِلى الجنةِ في السلاسِل**; yani bu, onun yanında büyüdü ve onun katında büyük oldu. Allah, âdemoğlunun ancak şey, onun yanında mevkii büyüdüğünde ve sebebi ona gizli kaldığında **يَتَعَجَّبُ** ettiğini bildirdi; böylece onlara, bildikleri şeyle haber verdi ki, bu şeylerin onun yanında mevkiini bilsinler. Ve denildi: **عَجِبَ رَبُّكَ**’nın manası: razı oldu ve sevap verdi; onu mecazen **عَجَباً** adlandırdı; hakikatte **عَجَبٍ** değildir. Ve birincisi, vechdir; dediği gibi: **ويَمْكُرونَ ويَمْكُرُ اللّهُ**; manası: Allah onları, hilelerine karşılık cezalandırır. Ve hadiste: **عَجِبَ رَبُّكَ من شَابٍّ ليستْ له صَبْوَةٌ**; o, bundandır.

Ve hadiste: **عَجِبَ رَبُّكُمْ من إِلِّكم وقُنُوطِكم**. **ابن الأَثير** dedi: **العَجَب**’in Allah تعالى üzerine ıtlakı mecazdır; çünkü şeylerin sebepleri ona gizli kalmaz; ve **التَّعَجُّبُ**, sebebi gizli kalan ve bilinmeyen şeydendir.

Ve **أَعْجَبَه الأَمْرُ**: Onu, ondan **العَجَبِ** üzerine taşıdı; ve **ثعلب** şu beyti okuttu:
يا رُبَّ بَيْضَاءَ على مُهَشَّمَهْ،  * أَعْجَبَها أَكْلُ البَعيرِ اليَنَمَهْ

Bu, develerin yediğini gören bir kadındır; bu ona **أَعْجَبَها** oldu; yani ona bir **عَجَباً** kazandırdı;

Ve aynı şekilde **ابنِ قَيسِ الرُّقَيَّاتِ**’ın sözü:
رَأَتْ في الرأْسِ منِّي شَيْــ  * ــبَةً، لَسْتُ أُغَيِّبُها
فقالتْ لي: ابنُ قَيْسٍ ذا!  * وبَعْضُ الشَّيْءِ يُعْجِـبُها

Yani ona **التَّعَجُّبَ** kazandırır.

Ve **أُعْجِبَ به**: **عَجِبَ** etti.

Ve **عَجَّبَه بالشيءِ تَعْجِـيباً**: Onu, ondan **التَّعَجُبِ** üzerine uyardı.

Ve **قِصَّةٌ عَجَبٌ**, ve güzel hazırlanmış olduğunda **شيء مُعْجِبٌ**.

Ve **التَّعَجُّبُ**: Senin, seni **يُعْجِـبُكَ** eden şeyi görmendir; onun benzerini görmediğini zannedersin. Ve onların sözü: **للّه زيدٌ!**; sanki Allah onu, **أَمْرٍ عَجِـيبٍ**’den getirmiş gibidir. Ve aynı şekilde onların sözü: **للّه دَرّهُ !**; yani Allah onun sütünü, çokluğundan dolayı **أَمْرٍ عَجِـيبٍ**’den getirdi.

Ve **أَمر عُجَابٌ** ve **عُجَّابٌ** ve **عَجَبٌ** ve **عَجِـيبٌ** ve **عَجَبٌ عاجِبٌ** ve **عُجَّابٌ**, mübalağa üzere; onunla pekiştirilir. Ve تنزيل’de: **إِنَّ هذا لشيءٌ عُجَابٌ**; **أَبو عبدالرحمن السُّلَمِـيُّ** şöyle okudu: **ان هذا لشيء عُجَّابٌ**, şeddeli; ve **الفراء** dedi: O, onların “**رجل كريم**” ve “**كُرامٌ**” ve “**كُرَّامٌ**”, ve “**كَبيرٌ**” ve “**كُبَارٌ**” ve “**كُبَّارٌ**” demeleri gibidir; ve şeddeli **عُجَّاب**, **عُجَابٍ**’dan daha çoktur. Ve **صاحب العين** dedi: **العَجِـيب** ile **العُجَاب** arasında fark vardır; **العَجِـيب**’e gelince, **العَجَبُ** onun benzeri olur; **العُجَاب**’a gelince, **العَجَبِ** haddini aşan şeydir.

Ve **أَعْجَبَهُ الأَمْرُ**: Onu sevindirdi. Ve **أُعْجِبَ به** de böyledir; **العَجَبِ**’de geçen lafız üzere.

Ve **العَجِـيبُ**: Kendinden **يُتَعَجَّبُ** olunan iştir. Ve **أَمْرٌ عَجِـيبٌ**: **مُعْجِبٌ**.

Ve onların sözü: **عَجَبٌ عاجِبٌ**, onların “**لَيْلٌ لائِلٌ**” demeleri gibi; onunla pekiştirilir; ve **ثعلب**’ın okuttuğu sözü:
وما البُخْلُ يَنْهاني ولا الجُودُ قادَني،  * ولكنَّها ضَرْبٌ إِليَّ عَجيبُ

**يَنْهاني** ve **يَقُودُني**’yi, yahut **نَهاني** ve **قَادَني**’yi murad etti; ve **عَجِـيبٌ**’i ancak **إِليَّ**’ye taalluk ettirdi; çünkü o, **حَبِـيب** manasındadır; sanki “**حَبِـيبٌ إِليَّ**” dedi. **الجوهري** dedi: Ne **عَجَبٌ** ne de **عَجِـيبٌ** cem‘ edilir. Ve denilir: **عَجِـيب**’in çoğulu **عَجائبُ**’dir; **أَفِـيل** ve **أَفائِل** gibi; ve **تَبيع** ve **تَبائعَ** gibi. Ve onların sözü: **أَعاجِـيبُ**, sanki **أُعْجُوبةٍ**’nin çoğuludur; **أُحْدُوثةٍ** ve **أَحاديثَ** gibi.

Ve **العُجْبُ**: **الزُّهُوُّ**dur. Ve **رجل مُعْجَبٌ**: Kendinden, güzel yahut çirkin olan şeyle **مَزْهُوٌّ** olandır. Ve denildi: **الـمُعْجَبُ**, kendine yahut şeye **الـمُعْجَبُ** olan insandır; falanca kendine **أُعْجِبَ** edilmiştir; o, görüşüyle ve nefsiyle **مُعْجَبٌ**’dır; ve isim **العُجْبُ**’dur, damme ile. Ve denildi: **العُجْب** ahmaklıktan bir fazlalıktır; onu **العُجْبِ**’e çevirdin. Ve onların sözü: **ما أَعجَبَه برأْيه**, şâzdır; ona kıyas edilmez. Ve **العُجْب**: Kadınlarla konuşmayı seven, fakat şüpheli işe gelmeyen kimsedir. Ve **العُجْبُ** ve **العَجْبُ** ve **العِجْبُ**: Kadınlarla oturmak onu **يُعْجِـبُه** eden kimsedir. Ve her bir binek hayvanından **العَجْبُ** ve **العُجْبُ**(1)
(1 Onun sözü “**والعجب والعجب من كل دابة الخ**” asılda böyle; bu, **التهذيب**’in harfiyen ibaresidir; onda **العجب**’in iki kere zikri yoktur; bilakis “**والعجب من كل دابة الخ**” dedi. Ve onu, kalem şekliyle, fetha sonra sükûn ile ضبط etti; **الصحاح** ve **المحكم** gibi; ve bunu **المجد** ve **الفيومي** ve **صاحب المختار** açıkça söyledi; özellikle de bu maddenin asılları yanımızda mevcutken; o hâlde **اللسان** nüshasında **العجب**’in tekrarı, ancak nâsihdendir; **شارح القاموس** ona aldanıp **المجد**’in sözü yanında şöyle dedi: “**العجب** fetha ile ve damme ile, her bir binek hayvanından, burada olanın sonuna eklenmiş olan şeydir”; buna sahih bir asıl yardım etmedi: **ان هذا لشيء عجاب**): İki kalçanın, kıçın arkasına saplanmış kuyruğun aslından üzerine toplandığı şeydir; ve denildi: O, kuyruğun aslının tamamıdır. **اللحياني** dedi: O, kuyruğun aslı ve kemiğidir; o, **العُصْعُصُ**’tur; çoğulu **أَعْجابٌ** ve **عُجُوبٌ**’dur. Ve hadiste: **كُلُّ ابنِ آدمَ يَبْلَى إِلا العَجْبَ**; ve bir rivayette: **إِلاَّ عَجْبَ الذَّنَب**. **العَجْبُ**, sükûn ile: **العَجُز** yanında sırtın alt tarafında olan kemiktir; ve o, binek hayvanlarından **العَسِـيبُ**’dir. Ve **ناقة عَجْباءُ**: **العَجَبِ**’i açık olan; **عَجْبِ الذَّنَب**’i kalın; ve **عَجِـبَتْ** **عَجَباً** etmiştir. Ve denilir: Devenin en şiddetli **عَجُبَتِ** ettiği, kıçının üstü inceldiğinde ve iki **جاعِرَتاها**’sı yükseldiğinde olur. Ve **العَجْباءُ** ayrıca: Kıçının üstü incelenen ve iki **جاعِرَتاها**’sı yükselen (deve)dir; bu, kimde olursa çirkin bir yaratılıştır. Ve **عَجْبُ الكَثِـيبِ**: Ondan incelen son kısmıdır; çoğulu **عُجُوب**’dur; **لبيد** dedi:
يَجْتابُ أَصْلاً قالِصاً مُتَنَبِّذاً  * بعُجُوبِ أَنْقاءٍ، يَميلُ هَيامُها

Ve **يَجتابُ**’ın manası: keser. Ve kim **يَجْتافُ** diye, **الفاءِ** ile rivayet ettiyse, manası: girer; bir yağmuru vasfeder. Ve **القالِصُ**: yükselmiş olandır. Ve **الـمُتَنَبِّذُ**: bir yana çekilen. Ve **الـهَيَامُ**: çöken kumdur. Ve denildi: Her şeyin **عَجْبُ**’u onun arka tarafıdır.

Ve **بَنُو عَجْبٍ**: bir kabiledir; ve denildi: **بَنُو عَجْبٍ** bir batındır. **أَبو زيد**’in, **خارجةُ بنُ زيدٍ**’den naklettiğine göre: **حَسَّان بنَ ثابتٍ** şu sözünü inşad etti:
انْظُرْ خَليلِي ببَطْنِ جِلَّقَ هلْ  * تُونِسُ، دونَ البَلْقاءِ، مِن أَحَدِ

Bunun üzerine **حَسَّان**, gözünün sıhhati ve gençliği içinde bulunduğu hâli anmakla ağladı; gözleri kör olduktan sonra; ve o sırada oğlu **عبدُالرحمن** hazırdı; babasının ağlamasıyla sevindi. **خارجةُ** dedi: “Babasının ağlamasıyla sevinmesinden **عَجِـبْتُ** ettim” der; dedi ki: Ve bunun benzeri onun sözü:
فقالتْ لي: ابنُ قَيْسٍ ذا!  * وبعضُ الشَّيْءِ يُعْجِـبُها

Yani ondan **تَتَعَجَّبُ** eder. **أَابنُ قَيْسٍ**’i murad etti; böylece ilk elif’i terk etti.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D8%A8/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ع ج ب * * العَجَبُ * و * العُجَابُ * بالضم الأمر الذي يتعجب منه وكذا * العُجَّابُ * بتشديد الجيم وهو أكثر وكذا * الأُعْجُوبَةُ * و * التَعَاجِيبُ * العجائب ولا يجمع * عَجَبٌ * ولا * عَجيبٌ * وقيل جمع عجيب * عَجَائِبُ * مثل أفيل وأفائل وتبيع وتبائع وقولهم * أعَاجِيبُ * كأنه جمع * أُعْجُوبةٍ * مثل أُحدوثة وأحاديث و * عجِبَ * منه من باب طرب و * تَعَجَّبَ * و * اسْتَعْجَبَ * بمعنى و * عَجَّبَ * غيره * تَعجيبا * و * أُعْجِبَ * بنفسه وبرأيه على ما لم يسم فاعله فهو * مُعْجَبٌ * بفتح الجيم والاسم * العُجْبُ * و * العَجْبُ * بالفتح أصل الذنب وهو أيضا واحد * العُجُوبِ * وهي آخر الرمل

##### Türkçe

* ع ج ب * * **العَجَبُ** * ve * **العُجَابُ** * (ضمme ile): kendisinden hayret edilen iş; bunun gibi * **العُجَّابُ** * ( **الجيم** ’in şeddelenmesiyle) ve o daha çoktur; bunun gibi * **الأُعْجُوبَةُ** * ve * **التَعَاجِيبُ** *: acayipler; * **عَجَبٌ** * ve * **عَجيبٌ** * cem‘ edilmez. Ve denildi ki: **عَجيب** ’in cem‘i * **عَجَائِبُ** *’dir; * أفيل * ve * أفائل * ve * تبيع * ve * تبائع * gibi. Ve onların sözü * **أعَاجِيبُ** *: sanki * **أُعْجُوبةٍ** *’nin cem‘idir; * أُحدوثة * ve * أحاديث * gibi. Ve * **عجِبَ** * ondan: طرب بابındandır. Ve * **تَعَجَّبَ** * ve * **اسْتَعْجَبَ** *: mânâca. Ve * **عَجَّبَ** * başkasını * **تَعجيبا** * (hayrete düşürme olarak). Ve * **أُعْجِبَ** * kendi nefsiyle ve görüşüyle: faili adlandırılmayan üzere; o hâlde o, **الجيم** ’in fethiyle * **مُعْجَبٌ** *’dır. İsim: * **العُجْبُ** *; ve * **العَجْبُ** * (fetih ile): kuyruğun aslıdır; ve o, ayrıca * **العُجُوبِ** *’un biridir; ve o, kumun sonudur.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D8%A8/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

العجب، بالفتح وبالضم، من كل دابة: ما انضم عليه الورك من أصل الذنب المغروز في مؤخر العجز، وقيل هو أصل الذنب كله. وقال اللحياني: هو أصل الذنب وعظمه؛ وهو العصعص، أو هو رأس العصعص وفي الحديث: كل ابن آدم يبلى إلا العجب وفي رواية إلا عجب الذنب، وهو العظم الذي في أسفل الصلب عند العجز؛ وهو العسيب من الدواب. ويقال: هو كحب الخردل. وعبارة الزمخشري في الفائق: أنه عظم بين الأليتين. ونقل شيخنا عن عناية الخفاجي أنه يقال فيه: العجم أي بقلب الباء ميما، ويثلث، أي حينئذ، وشيخنا صرف تثليثه حالة كونه وبالباء، ولا قائل به. فتأمل ترشد. قلت: وكون العجب بالميم رواه اللحياني في نوادره. قيل: العجب: مؤخر كل شيء، ومنه عجب الكثيب وهو آخره المستدق منه، والجمع عجوب، بالضم، وهو مجاز، كما في الأساس. قال لبيد يصف المطر:
  يجتاب أصلا قالصا متنبذا                      بعجوب أنقاء يميل هيامها

  بنو عجب: قبيلة في قيس، وهو عجب بن ثعلبة بن سعد ابن ذبيان، من ذريته قطبة بن مالك الصحابي وابن أخيه زياد بن علاقة. ولقيط بن شيبان بن سعد بن جشورة ابن عجب، هذا شاعر. وعجب محركة: بطن آخر في جهينة، وهو عجب بن نصر بن مالك بن غطفان بن قيس بن جهينة. وأعءجب، كأفعل، في قضاعة، وهو أعجب بن قدامة بن جرك بن ربان، الثلاثة ذكرهم الوزير أبو القاسم المغربي في الإيناس، نقله شيخنا ولم يضبط الثانية: العجب بالضم: الزهو والكبر. ورجل معجب: مزهو بما يكون منه حسنا أو قبيحا وقيل: المعجب، الإنسان المعجب بنفسه أو بالشيء. وقد أعجب فلان بنفسه فهو معجب برأيه وبنفسه. والاسم العجب، وقيل: العجب: فضلة من الحمق صرفتها إلى العجب. ونقل شيخنا عن الراغب في الفرق بين المعجب والتائه، فقال: المعجب يصدق نفسه فيما يظن بها وهما. والتائه يصدقها قطعا. العجب: الرجل يحب محادثة النساء ولا يأتي الريبة، وقيل. الذي يعجبه القعود مع النساء ومحادثتهن ولا يأتي الريبة أو تعجب النساء به، ويثلث، نقله الصاغاني، ولا اعتداد بما نقله شيخنا الإنكار عن البعض. العجب: إنكار ما يرد عليك لقلة اعتياده كالعجب محركة وعن ابن الأعرابي: العجب: النظر إلى شيء غير مألوف ولا معتاد، وجمعها، هكذا في نسختنا، ولعله المراد به جمع الثلاثة وهو عجب الذنب والعجب بلغتيه أعجاب، أو الصواب تذكير الضمير، كما في غير كتاب، قال:
  يا عجبا للدهر ذي الأعجاب
  الأحدب البرغوث ذي الأنياب

  يقال جمع عجيب عجائب مثل أفيل وأفائل، وتبيع وتبائع. أو لا يجمعان، قاله الجوهري. فقول شيخنا: ولم يذكر عدم جمعيته -أي عجيب- غير المصنف، غير سديد، بل معارضة سماع بعقل، والعجب أنه نقل كلام الجوهري فيما بع عند ما رد على صاحب الناموس ولم يتنبه له وسدد سهم الملام على المؤلف وجدله. وقد عجب منه يعجب عجبا والاسم العجيبة والأعجوبة بالضم وتعجبت منه واستعجبت منه كعجبت منه أي ثلاثيا. في لسان العرب: التعجب مما خفي سببه ولم يعلم. وقال أيضا: التعجب: أن ترى الشيء يعجبك تظن أنك لم تر مثله. ونقل شيخنا من حواشي القاموس القديمة حاصل ما ذكره أهل اللغة في هذا المعنى: أن التعجب حيرة تعرض للإنسان عند سبب جهل الشيء، وليس هو سبا له في ذاته، بل هو حالة بحسب الإضافة إلى من يعرف السبب ومن لا يعرفه، ولهذا قال قوم: كل شيء عجب. وقال قوم: لا شيء عجب، قاله الراغب: وبعضهم خص التعجب بالحسن فقط وقال بعض أهل اللغة: يقال أعجب فلان وبرأيه فهو معجب بهما والاسم العجب، ولا يكون إلا في المستحسن، وتعجب من كذا، والاسم العجب ولا يكون إلا في المستحسن. واستعجب من كذا، والاسم العجب محركه ويكون في الحسن وغيره. قلت: هذا التفصيل حسن إلا أن العجب بالضم الذي في الوجه الأول إنما هو بمعنى الزهو والتكبر، وهو غير مستحسن في نفسه، كما عرفناه آنفا. ونقل شيخنا أيضا عن بعض أئمة النحاة: التعجب: انفعال النفس لزيادة وصف في المتعجب منه، نحو: ما أشجعه. قال: وما ورد في القرآن، من ذلك نحو أسمع بهم وأبصر فإنما هو بالنظر إلى السامع، والمعنى: لو شاهدتهم لقلت ذلك متعجبا منهم. انتهى. وعجبته بالشيء تعجيبا أي نبهته على التعجب منه. والاستعجاب: شدة التعجب، كذا في الأساس ولسان العرب، قال:
  ومستعجب مما يرى من أناتنا                      ولو زبنته الحرب لم يترمرم قولهم: ما أعجبه برأيه، شاذ لا يقاس عليه، أي لبنائه من المجهول كما أزهاه وما أشغله، والأصل في التعجب أن لا يبنى إلا من المعلوم. والتعاجيب: العجائب لا واحد لها من لفظها. وفي الناموس: الأظهر أنها الأعاجيب، وهذا يدل على قلة اطلاعه على النقل، وقد أسبقنا في المطايب ما يفضي إلى العجائب، وقد نبه على ذلك شيخنا في حاشيته وكفانا مؤونة الرج عليه، عفا الله عنهما وأنشد في الصحاح وغيره:
  ومن تعاجيب خلق الله غاطية                      يعصر منها ملاحي وغربيب الغاطية: الكرم. وأعجبه الأمر: حمله على العجب منه أنشد ثعلب:
  يا رب بيضاء على مهشمه
  أعجبها أكل البعير الينمه هذه امرأة رأت الإبل تأكل فأعجبها ذلك أي كسبها عجبا. وكذلك قول ابن قيس الرقيات:
  رأت في الرأس مني شي                      بة لـسـت أغـيبـهـا
  فقالت لي ابـن قـيس ذا                      وبعض الشيب يعجبهـا

  أي يكسبها التعجب. وأعجب به، مبنيا للمفعول: عجب وسر بالضم من السرور كأعجبه الأمر إذا سره. يقال: أمر عجب، محركة وعجيب كأمير وعجاب كغراب وعجاب كرمان، أي يتعجب منه، وأمر عجيب أي معجب، وفي التنزيل: إن هذا لشيء عجاب وقرأ أبو عبد الرحمن السلمي إن هذا لشيء عجاب بالتشديد. قال الفراء: هو مثل قولهم: رجل كريم وكرام وكرام، وكبير وكبار وكبار. وعجاب بالتشديد أكثر من عجاب. قولهم : عجب عاجب كليل لائل عجب عجاب، على المبالغة، كلاهما يؤكد بهما أو العجيب كالعجب أي يكون مثله أما العجاب فإنه ما جاوز، كذا في نسخة العين، ويوجد في بعض نسخ الكتاب، ما تجاوز حد العجب، وهذا الفرق نص كتاب العين. والعجباء: التي يتعجب من حسنها و التي يتعجب من قبحها نقله الصاغاني. قال شيخنا: وإذا كان متعلق التعجب في حالتي الحسن والقبح واحدا وهو بلوغ النهاية في كلتا الحالتين فقول المؤلف وهو ضد محل تأمل. ويدل على العموم ما نقله سابقا إنكار ما يرد عليك، كما هو ظاهر. اقتصر في لسان العرب على أن العج]باء هي الناقة التي دق أعلى مؤخرها وأشرف، كذا في النسخ وصوابه أشرفت جاعرتاها، وهي خلقة قبيحة فيمن كانت.، ويقال: لشد ما عجبت الناقة، إذا كانت كذلك وقد عجبت عجبا. ناقة عجباء: بينة العجب أي الغليظة عجب الذنب وجمل أعجب إذا كان غليظا. يقال: رجل تعجابة بالكسر أي ذو أعاجيب وهي جمع أعجوبة، وقد تقدم في التنزيل بل عجبت ويسخرون قرأ حمزة والكسائي بضم التاء وكذا قراءة علي بن أبي طالب وابن عباس، وقرأ ابن كثير ونافع وابن عامر وعاصم وأبو عمرو بنصب التاء. والعجب وإن أسند إلى الله تعالى فليس معناه من الله كمعناه من العباد. وقال الزجاج: وأصل العجب في اللغة أن الإنسان إذا رأى ما ينكره ويقل مثله قال: قد عجبت من كذا وعلى هذا معنى قراءة من قرأ بضم التاء، لأن الآدمي إذا فعل ما ينكره الله تعالى جاز أن يقول فيه: عجبت، والله عز وجل قد علم ما أنكره قبل كونه، ولكن الإنكار والعجب الذي تلزم به الحجة عند وقوع الشيء. وقال ابن الأنباري: أخبر عن نفسه بالعجب وهو يريد: بل جازيتهم على عجبهم من الحق، فسمى فعله باسم فعلهم. وقيل: بل عجبت معناه بل عطم فعلهم عندك. وعن ابن الأعرابي في قوله تعالى وإن تعجب فعجب الخطاب للنبي صلى الله عليه وسلم، أي هذا موضع عجب حيث أنكروا البعث، وقد تبين لهم من خلق السموات والأرض ما دلهم على البعث، والبعث أسهل في القدرة مما قد تبينوا. وفي النهاية، وفي الحديث: عجب ربك من قوم يقادون إلى الجنة في السلاسل: أي عظم ذلك عنده وكبر لديه، أعلم الله أنه إنما يتعجب الآدمي من الشيء إذا عظم موقعه عنده وخفي عليه سببه، فأخبرهم بما يعرفون ليعلموا موقع هذه الأشياء عنده. وقيل العجب من الله: الرضا فمعناه أي عجب ربك وأثاب، فسماه عجبا مجازا، وليس

  بعجب في الحقيقة. والأول الوجه، كما قال: ويمكرون ويمكر الله معناه ويجازيهم الله على مكرهم. وفي الحديث: عجب ربك من شاب ليست له صبوة وفي آخر: عجب ربكم من إلكم وقنوطكم. قال ابن الأثير: إطلاق العجب على الله تعالى مجاز، لأنه لا يخفى عليه أسباب الأشياء. كل ذلك في لسان العرب. عجب، محركة، أخو القاضي شريح، وفيه المثل: أعذر عجب يضربه المعتذر عند وضوح عذره كذا في المستقصى. وأحمد بن سعيد البكري شهر بابن عجب، وسعيد بن عجب، محركتين محدثان، هكذا في سائر النسخ، ومثله للصاغاني وهو غلط قلد فيه الصاغاني والصواب أن أحمد بن سعيد الذي ذكره والده هو سعيد بن عجب الذي تلاه فيما بعد. وتحقيق المقام أن سعيد بن عجب، محركة، له ذكر في المغاربة، وابنه أحمد تفقه على أبي بكر بن ذرب، وابنه عبد الرحمن ابن أحمد بن سعيد بن عجب، ذكره ابن بشكوال، فتأمل. ومنية بالضم عجب محركة: د بالمغرب الأقصى وهي جهة بالأندلس. في النوادر: تعجبني فلان وتفتنني، أي تصباني. عجيبة، كجهينة: رجل، وهو عجيبة بن عبد الحميد، من أهل اليمامة. وحكيم بن عجيبة، كوفي ضعيف غال في التشيع، قاله العجلي. وأعجب جاهلا: لقب رجل كتأبط شرا. وهو شيء معجب إذا كان حسنا جدا. وقولهم: لله زيد، كأنه جاء به الله من أمر عجيب، وكذلك قولهم: لله دره أي جاء الله بدره من أمر عجيب لكثرته. وفي الأساس: أبو العجب: الشعوذي، وكل من يأتي بالأعاجيب. وما فلان إلا عجبة من العجب. قلت: وأبو العجب من كنى الدهر، راجعه في شرح المقامات. وعجب إليه: أحبه. أنشد ثعلب:جب في الحقيقة. والأول الوجه، كما قال: ويمكرون ويمكر الله معناه ويجازيهم الله على مكرهم. وفي الحديث: عجب ربك من شاب ليست له صبوة وفي آخر: عجب ربكم من إلكم وقنوطكم. قال ابن الأثير: إطلاق العجب على الله تعالى مجاز، لأنه لا يخفى عليه أسباب الأشياء. كل ذلك في لسان العرب. عجب، محركة، أخو القاضي شريح، وفيه المثل: أعذر عجب يضربه المعتذر عند وضوح عذره كذا في المستقصى. وأحمد بن سعيد البكري شهر بابن عجب، وسعيد بن عجب، محركتين محدثان، هكذا في سائر النسخ، ومثله للصاغاني وهو غلط قلد فيه الصاغاني والصواب أن أحمد بن سعيد الذي ذكره والده هو سعيد بن عجب الذي تلاه فيما بعد. وتحقيق المقام أن سعيد بن عجب، محركة، له ذكر في المغاربة، وابنه أحمد تفقه على أبي بكر بن ذرب، وابنه عبد الرحمن ابن أحمد بن سعيد بن عجب، ذكره ابن بشكوال، فتأمل. ومنية بالضم عجب محركة: د بالمغرب الأقصى وهي جهة بالأندلس. في النوادر: تعجبني فلان وتفتنني، أي تصباني. عجيبة، كجهينة: رجل، وهو عجيبة بن عبد الحميد، من أهل اليمامة. وحكيم بن عجيبة، كوفي ضعيف غال في التشيع، قاله العجلي. وأعجب جاهلا: لقب رجل كتأبط شرا. وهو شيء معجب إذا كان حسنا جدا. وقولهم: لله زيد، كأنه جاء به الله من أمر عجيب، وكذلك قولهم: لله دره أي جاء الله بدره من أمر عجيب لكثرته. وفي الأساس: أبو العجب: الشعوذي، وكل من يأتي بالأعاجيب. وما فلان إلا عجبة من العجب. قلت: وأبو العجب من كنى الدهر، راجعه في شرح المقامات. وعجب إليه: أحبه. أنشد ثعلب:

  وما البخل ينهاني ولا الجود قادني                      ولكنها ضرب إلـي عـجـيب أي حبيب وأراد ينهاني ويودني كذا في لسان العرب. وأبو عجيبة: كنية الحسن ابن موسى الحضرمي، روى عنه عبد الوهاب بن سعيد بن عثمان الحمراوي، كذا في كتاب النور الماحي للظلام، لأبي محمد جبر بن محمد بن جبر بن هشام القرطبي، قدس سره، وضبطه الحافظ بالنون بدل الموحدة وسيأتي. وبنو عجيب كأمير: بطن من العرب.

##### Türkçe

**العجب**، fetha ile ve damme ile, her bir binek hayvandan: sağrının arkasına saplanmış kuyruğun kökünden, kalçanın üzerine birleşip toplanmış olan şey; ve “o, kuyruğun kökünün tamamıdır” denilmiştir. **اللحياني** dedi: O, kuyruğun kökü ve kemiğidir; o da **العصعص**’tır; yahut o, **العصعص**’ın başıdır. Ve hadiste: “Âdemoğlunun her şeyi çürür; ancak **العجب** (çürümez).” Bir rivayette: “Ancak **عجب الذنب** (çürümez).” O, sağrıda, omurganın en altında bulunan kemiktir; ve o, binek hayvanlarda **العسيب**’dir. Ve denilir: O, hardal tanesi gibidir. **الزمخشري**’nin **الفائق**’teki ibaresi: “İki kalça arasındaki bir kemiktir.” Şeyhimiz, **عناية الخفاجي**’den nakletti: onda “**العجم**” denilir; yani **الباء**’yı **ميما**’ya çevirerek; ve üçlenir; yani o vakit. Şeyhimiz ise, üçlemesini, onun **وبالباء** (bâ ile) oluşu hâline sarf etti; hâlbuki bunu söyleyen yoktur. Öyleyse düşün; doğru yolu bulursun. Dedim: **العجب**’in **بالميم** (mîm ile) oluşunu **اللحياني** **نوادر**’inde rivayet etmiştir.

Denildi: **العجب**: her şeyin arkasıdır; ondan **عجب الكثيب**: kum tepesinin arkasıdır; o da onun incelen son kısmıdır. Çoğulu **عجوب**’dur, damme ile; ve bu, mecazdır; **الأساس**’ta olduğu gibi. **لبيد** yağmuru vasfederek dedi:
  يجتاب أصلا قالصا متنبذا                      بعجوب أنقاء يميل هيامها

**بنو عجب**: **قيس** içinde bir kabiledir; o, **عجب بن ثعلبة بن سعد ابن ذبيان**’dır; onun zürriyetindendir: sahabî **قطبة بن مالك** ve onun kardeşinin oğlu **زياد بن علاقة**. Ve **لقيط بن شيبان بن سعد بن جشورة ابن عجب**; bu bir şairdir. Ve **عجب** (harekeli): **جهينة** içinde başka bir batındır; o, **عجب بن نصر بن مالك بن غطفان بن قيس بن جهينة**’dir. Ve **أعءجب** (أفعل gibi), **قضاعة** içinde; o, **أعجب بن قدامة بن جرك بن ربان**’dır. Üçünü de vezir **أبو القاسم المغربي** **الإيناس**’ta zikretti; şeyhimiz onu nakletti; ikinciyi ضبط etmedi.

**العجب** damme ile: böbürlenme ve kibirdir. Ve **رجل معجب**: kendisinden güzel yahut çirkin bir şey meydana gelmesiyle böbürlenen; ve denildi: **المعجب**: kendini yahut şeyi beğenen insandır. Ve falan kimse kendini beğendi; o, görüşüyle ve nefsiyle **معجب**’dir. İsim **العجب**’dir. Ve denildi: **العجب**: ahmaklıktan bir artıktır; onu **العجب**’e çevirdin. Şeyhimiz, **الراغب**’den, **المعجب** ile **التائه** arasındaki fark hakkında nakletti; dedi ki: **المعجب**, kendisi hakkında zannettiği şeyde (vehim olduğu hâlde) nefsini doğru sayar. **التائه** ise onu kesin olarak doğru sayar.

**العجب**: kadınlarla konuşmayı seven, fakat şüpheli işe gelmeyen adamdır; ve denildi: kadınlarla oturmayı ve onlarla konuşmayı beğenen, fakat şüpheli işe gelmeyen; yahut kadınların onunla beğenilmesi. Ve üçlenir; **الصاغاني** nakletti; şeyhimizin bazılarından naklettiği inkâra itibar yoktur.

**العجب**: sana gelen şeyi, alışkanlığın azlığından dolayı inkâr etmendir; **العجب** (harekeli) gibi. Ve **ابن الأعرابي**’den: **العجب**: alışılmış ve âdet edinilmiş olmayan bir şeye bakmaktır. Ve onun çoğulu—bizim nüshamızda böyle—belki bununla kastedilen, üçünün çoğuludur; o da **عجب الذنب** ve **العجب** iki lügatiyle: **أعجاب**; yahut doğrusu, zamirin müzekker kılınmasıdır; başka kitapta olduğu gibi. Dedi ki:
  يا عجبا للدهر ذي الأعجاب
  الأحدب البرغوث ذي الأنياب

Denilir: **عجيب**’in çoğulu **عجائب**’dir; **أفيل** ve **أفائل** gibi; ve **تبيع** ve **تبائع**. Yahut ikisi çoğul yapılmaz; **الجوهري** söyledi. Şeyhimizin sözü: “Onun—yani **عجيب**’in—çoğul yapılmayışını musannif dışında kimse zikretmedi” sağlam değildir; bilakis işitilenin akılla karşılanmasıdır. Ve şaşılacak olan: **الجوهري**’nin sözünü, **الناموس** sahibine reddederken, “**بع**” hakkında nakletmiş, ona dikkat etmemiş; kınama okunu müellife doğrultmuş ve onunla cedelleşmiştir.

Ve ondan şaşırdı; şaşırır; **عجبا** (şaşma) ile. İsim **العجيبة** ve **الأعجوبة** (damme ile)dir. Ve ondan şaşırdım; ve ondan çok şaşırdım; **عجبت منه** gibi; yani üçlü fiil olarak. **لسان العرب**’da: **التعجب**, sebebi gizli kalıp bilinmeyen şeyden şaşmaktır. Yine dedi: **التعجب**: seni hayran bırakan şeyi görmendir; onun benzerini görmediğini zannedersin.

Şeyhimiz, **القاموس**’un eski haşiyelerinden, ehl-i lügatın bu mânada zikrettiklerinin hâsılını nakletti: **التعجب**, şeyin sebebini bilmemekten dolayı insana arız olan bir şaşkınlıktır; zatında onun sebebi değildir; bilakis, sebebi bilen ile bilmeyene izafetle bir hâldir. Bunun için bir kavim dedi: “Her şey **عجب**’dır.” Bir kavim dedi: “Hiçbir şey **عجب** değildir.” **الراغب** söyledi. Ve bazısı **التعجب**’ü yalnız güzellikle tahsis etti. Ve ehl-i lügattan bazısı dedi: “Falan kimse ve görüşü, onu hayran bıraktı; o ikisiyle **معجب**’dir; isim **العجب**’dir; ve ancak beğenilende olur. Ve ‘şundan şaşırdı’; isim **العجب**’dir; ve ancak beğenilende olur. Ve ‘şundan çok şaşırdı’; isim **العجب** (harekeli)dir; ve güzellikte ve başkasında olur.” Dedim: Bu tafsil güzeldir; ancak birinci yüzdeki dammeli **العجب** ancak böbürlenme ve kibir mânasınadır; o ise zatında beğenilmiş değildir; az önce bildirdiğimiz gibi.

Şeyhimiz ayrıca, nahiv imamlarından bazısından nakletti: **التعجب**: şaşılana konu olan şeyde vasfın artmasına karşı nefsin etkilenmesidir; meselâ: “**ما أشجعه**.” Dedi: Kur’ân’da gelen bunun gibi şeyler, meselâ “**أسمع بهم وأبصر**”, ancak işiten kimseye nazaran böyledir; mânası: “Onları görseydin, onlardan şaşarak bunu söylerdin.” Bitti.

Ve onu, şey ile hayran bıraktı; **تعجيبا**; yani onu, ondan şaşmaya dikkatini çekti. Ve **الاستعجاب**: şaşmanın şiddetidir; **الأساس** ve **لسان العرب**’da böyle. Dedi ki:
  ومستعجب مما يرى من أناتنا                      ولو زبنته الحرب لم يترمرم

Onların sözü: “**ما أعجبه برأيه**”, şâzdır; kıyas edilmez; yani meçhulden bina edilmesi sebebiyle; “**أزهاه**” ve “**ما أشغله**” gibi. Ve şaşmada aslolan, ancak malûmdan bina edilmesidir.

**التعاجيب**: **العجائب**’dir; lafzından tekili yoktur. **الناموس**’ta: “Daha zahir olan, onun **الأعاجيب** olmasıdır.” Bu, onun nakle az muttali olduğuna delâlet eder. Biz daha önce **المطايب**’de, **العجائب**’e götüren şeyi öne almıştık. Şeyhimiz haşiyesinde buna dikkat çekti; onu reddetme külfetini bizden düşürdü; Allah ikisini de affetsin. **الصحاح** ve başkasında inşad etti:
  ومن تعاجيب خلق الله غاطية                      يعصر منها ملاحي وغربيب

**الغاطية**: asmadır. Ve “iş onu hayran bıraktı”: onu, ondan şaşmaya sevk etti. **ثعلب** inşad etti:
  يا رب بيضاء على مهشمه
  أعجبها أكل البعير الينمه

Bu, develerin yediğini görmüş bir kadındır; bu onu hayran bıraktı; yani ona şaşma kazandırdı. Ve aynı şekilde **ابن قيس الرقيات**’ın sözü:
  رأت في الرأس مني شي                      بة لـسـت أغـيبـهـا
  فقالت لي ابـن قـيس ذا                      وبعض الشيب يعجبهـا

Yani ona taaccübü kazandırır. Ve **أعجب به**; mef‘ûle bina edilmiş olarak: **عجب** ve **سر** (ضم ile) **السرور**’dan; tıpkı “iş onu sevindirdi” mânasında **أعجبه الأمر** gibi. Denir: **أمر عجب** (harekeli) ve **عجيب** ( **أمير** gibi) ve **عجاب** ( **غراب** gibi) ve **عجاب** ( **رمان** gibi); yani ondan taaccüb edilir. Ve **أمر عجيب** yani “beğendirici/taaccüb ettirici”. Ve tenzîlde: **إن هذا لشيء عجاب**; Ebû Abdurrahmân es-Sülemî **إن هذا لشيء عجاب**’ı teşdîd ile okudu. Ferrâ dedi: Bu, onların “**رجل كريم** ve **كرام** ve **كرام**; ve **كبير** ve **كبار** ve **كبار**” sözleri gibidir. Ve **عجاب** teşdîd ile, **عجاب**’dan daha çoktur. Onların sözü: **عجب عاجب**; **كليل لائل** (gibi); **عجب عجاب**; mübalağa üzere; ikisi de onlarla (yani bu ikisiyle) te’kîd edilir; yahut **العجيب** **كالعجب** (gibi), yani onun misli olur. Amma **العجاب** ise, aşan şeydir; **العين** nüshasında böyledir. Ve kitabın bazı nüshalarında “**ما تجاوز حد العجب**” (yani “hayretin sınırını aşan şey”) bulunur; bu fark **كتاب العين**’in nassıdır. Ve **العجباء**: güzelliğinden taaccüb edilen ve çirkinliğinden taaccüb edilen (dişi); bunu Sâğânî nakletti. Şeyhimiz dedi: Taaccübün taalluku güzellik ve çirkinlik hâllerinde bir ise—ki o da her iki hâlde de nihayete ulaşmaktır—müellifin “ve o zıddıdır” sözü, teemmül mahallidir. Umûma delâlet eden, daha önce naklettiği “sana gelen şeyi inkâr etmen”dir; göründüğü üzere. **لسان العرب**’da, **العج]باء**’ın “arka tarafının üstü incelmiş ve yükselmiş deve” olduğuna hasredildi; nüshalarda böyledir; doğrusu: “iki **جاعرة**’sı yükselmiştir”; bu, kimde olursa çirkin bir yaratılıştır. Ve denir: “Deve pek şiddetle **عجبت** oldu”; yani o hâlde olunca; ve **عجبا** ile **عجبت** oldu. **ناقة عجباء**: **بينة العجب**; yani kuyruğu kalın olan; **عجب الذنب**. Ve **جمل أعجب**: kalın olunca. Denir: **رجل تعجابة** (kesre ile); yani **أعاجيب** sahibi; o da **أعجوبة**’nin cem‘idir. Ve tenzîlde daha önce geçti: **بل عجبت ويسخرون**; Hamza ve Kisâî **التاء**’yı ضم ile okudu; Ali b. Ebî Tâlib ve İbn Abbâs’ın kıraati de böyledir. İbn Kesîr, Nâfi‘, İbn Âmir, Âsım ve Ebû Amr ise **التاء**’yı nasb ile okudu. Ve **العجب** Allah Teâlâ’ya isnad edilirse, mânası Allah’tan, kullardaki mânası gibi değildir. Zeccâc dedi: Lugatte **العجب**’ın aslı, insanın inkâr ettiği ve benzeri az olan şeyi gördüğünde “şundan **عجبت** oldum” demesidir. Buna göre **التاء**’yı ضم ile okuyan kimsenin kıraatinin mânası: çünkü âdemoğlu Allah Teâlâ’nın inkâr ettiği şeyi yapınca, onun hakkında “**عجبت**” demesi câiz olur. Allah عز وجل, inkâr ettiği şeyi vukuundan önce bilmiştir; lâkin inkâr ve **العجب**, şey vuku bulduğunda hüccetin lâzım geldiği (şey)dir. İbnü’l-Enbârî dedi: Kendisi hakkında **العجب** ile haber verdi; muradı: “Bilakis onları, hakkı hayretle karşılamaları sebebiyle cezalandırdım”; böylece fiilini onların fiilinin adıyla adlandırdı. Ve denildi: **بل عجبت**’in mânası: “bilakis onların fiilini senin yanında büyüttüm.” İbnü’l-A‘râbî’den, Allah Teâlâ’nın sözü **وإن تعجب فعجب** hakkında: hitap Nebî’ye صلى الله عليه وسلم’dır; yani bu, hayret yeridir; zira dirilişi inkâr ettiler; hâlbuki göklerin ve yerin yaratılışından, dirilişe delâlet eden şey onlara açıklanmıştır; ve diriliş, kudrette, kendilerine açıklanmış olandan daha kolaydır. Ve **النهاية**’de, hadiste: “Rabbin, zincirler içinde cennete sevk olunan bir kavme **عجب** eder”: yani bu, onun yanında büyüdü ve onun katında büyük oldu. Allah, onlara bildirdi ki âdemoğlu ancak bir şey, onun yanında vuku‘u büyüyünce ve sebebi kendisine gizli kalınca ondan **يتعجب** eder; böylece onlara, bildikleri şeyle haber verdi ki bu şeylerin onun yanında mevkiini bilsinler. Ve denildi: Allah’tan **العجب**: rızadır; mânası: yani Rabbin **عجب** etti ve sevap verdi; onu mecazen **عجب** diye adlandırdı; hakikatte **بعجب** değildir. Birinci (görüş) vechdir; nitekim “**ويمكرون ويمكر الله**” dedi: mânası, Allah onların mekirlerine karşılık onları cezalandırır. Ve hadiste: “Rabbin, kendisinde **صبوة** olmayan bir gençten **عجب** eder.” Ve diğerinde: “Rabbiniz, sizin **إلكم**’inizden ve **قنوطكم**’unuzdan **عجب** eder.” İbnü’l-Esîr dedi: Allah Teâlâ hakkında **العجب**’ın إطلاقı mecazdır; çünkü eşyanın sebepleri ona gizli kalmaz. Bunların hepsi **لسان العرب**’dadır. **عجب** (harekeli): kadı Şurayh’in kardeşidir; onda mesel vardır: **أعذر عجب**; özrü açık olduğunda özür beyan eden kimse için darb olunur; **المستقصى**’da böyledir. Ve Ahmed b. Saîd el-Bekrî, İbn **عجب** diye meşhur oldu; ve Saîd b. **عجب**; ikisi de (harekeli) muhaddistir; diğer bütün nüshalarda böyledir; Sâğânî’de de böyledir; bu, Sâğânî’nin taklit ettiği bir yanlıştır. Doğrusu: babasının zikrettiği Ahmed b. Saîd, daha sonra peşinden getirdiği Saîd b. **عجب**’dır. Makamın tahkiki şudur: Saîd b. **عجب** (harekeli) için Mağriblilerde bir zikr vardır; oğlu Ahmed, Ebû Bekr b. Zerb üzerine fıkıh okudu; onun oğlu Abdurrahmân b. Ahmed b. Saîd b. **عجب**’ı İbn Beşkûvâl zikretti; düşün. Ve **منية** (ضم ile) **عجب** (harekeli): Mağrib-i Aksâ’da bir yerdir; Endülüs’te bir cihettir. **النوادر**’de: “Bana falan **تعجبني** olur ve beni **تفتنني** eder”; yani beni kendine meylettirir. **عجيبة** ( **جهينة** gibi): bir adamdır; o, Yemâme ehlinden **عجيبة بن عبد الحميد**’dir. Ve **حكيم بن عجيبة**: Kûfeli, zayıf, teşeyyu‘da aşırı; bunu el-Aclî söyledi. Ve **أعجب جاهلا**: “**تأبط شرا**” gibi bir adamın lakabıdır. Ve o, çok güzel olunca **شيء معجب**’dir. Ve onların sözü: “**لله زيد**”; sanki Allah onu, acayip bir işten getirmiştir. Yine onların sözü: “**لله دره**”; yani çokluğundan dolayı Allah onun sütünü, acayip bir işten getirmiştir. Ve **الأساس**’ta: **أبو العجب**: sihirbaz/şu‘bezî; ve acayipler getiren herkes. Ve falan kimse, ancak hayretten bir **عجبة**’dir. Dedim: **أبو العجب**, dehrin künyelerindendir; onu **شرح المقامات**’ta gözden geçir. Ve **عجب إليه**: onu sevdi. Sa‘leb inşâd etti:

  وما البخل ينهاني ولا الجود قادني
  ولكنها ضرب إلـي عـجـيب

yani “sevgili”; ve “**ينهاني**” ve “**يودني**” murad etti; **لسان العرب**’da böyledir. Ve **أبو عجيبة**: Hasan b. Mûsâ el-Hadramî’nin künyesidir; ondan Abdülvehhâb b. Saîd b. Osmân el-Hamrâvî rivayet etti; Ebû Muhammed Cebr b. Muhammed b. Cebr b. Hişâm el-Kurtubî’nin—kuddise sirruh—**كتاب النور الماحي للظلام**’ında böyledir. Hâfız, onu **النون** ile **الموحدة** yerine ضبط etti; ileride gelecektir. Ve **بنو عجيب** ( **أمير** gibi): Araplardan bir batındır.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D8%A8/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

عَجِبَ مِنْهُ
1 عَجِبَ مِنْهُ ذ , (S, O, Msb, K,) [and لَهُ, as shown by what follows,] aor. عَجَبَ , inf. n. عَجَبٌ; (Msb, TA;) and منه ↓ تعجّب, and ↓ استعجب منه, (S, O, Msb, K,) which two are syn. each with the other, (S, O, K,) and with the first also; (S, K;) all signify He wondered at it; i. e. he deemed it strange, extraordinary, or improbable, said of a thing occurring, or presenting itself, to him; (K, TA;) on account of his being little accustomed to it: (TA:) or the first signifies [as above, i. e.] he deemed it strange, extraordinary, or improbable: and ↓ تَعَجُّبٌ is of two kinds; one is [the wondering] at a thing which one commends, and it means the accounting (a thing) good or goodly, or approving [it], and expressing one's approval of a thing; and the other is at a thing that one dislikes, and it means the deeming [a thing] strange, extraordinary, or improbable, and discommending [it]: (Msb:) or, accord. to some of the grammarians, it signifies the mind's becoming affected, or acted upon, by some excessive quality in the thing by which it is so affected; [so that it may be rendered the becoming affected with wonder;] as when one says مَا أَشْجَعَهُ [“ how courageous is he! ”] and أَسْمِعْ بِهِمْ وَأَبْصِرْ [“ how clearly shall they hear! and how clearly shall they see! ”]: (Msb, MF, TA:) or it is [the wondering] at a thing of which the cause, or reason, is hidden, and not known: or it is when one sees a thing that pleases him, and thinks that he has not seen the like of it: (L, TA:) [therefore تَعَجَّبَ مِنْهُ may be rendered he wondered at it, and he admired it:] accord. to some, it peculiarly relates to what is deemed good or goodly, or approved; [though this is inconsistent with the application of the grammatical term فِعْلُ التَّعَجُّبِ the verb of wonder;] and the subst. derived from it is ↓ عَجْبٌ: and ↓ استعجب relates to what is good or goodly or approved, and to what is otherwise; and the subst. is ↓ عَجَبٌ [which is also the inf. n. of عَجِبَ]: or accord. to the A and L, ↓ استعجب signifies he wondered at a thing intensely; or became affected with intense wonder. (TA.) ― -b2- [عَجَبًا لِهٰذَا, a phrase of common occurrence, (mentioned in the K voce وَيْبٌ, &c.,) is for أَعْجَبُ عَجَبًا لِهٰذَا I wonder greatly, lit. with wondering, at this. See also an ex. voce عَجَبٌ, last sentence but two.] ― -b3- Of the words in the Kur xxxvii. 12, there are two readings, بَلْ عَجِبْتَ وَيَسْخَرُونَ and بل عَجِبْتُ ويسخرون: accord. to the former, the meaning is, Nay, thou wonderest at their conduct, or deemest it extraordinary, [O Mohammad,] and they mock: respecting the latter reading, [which may be rendered Nay, I wonder, &c.,] it is observed that عَجَبٌ when attributed to God has a meaning different from that which it has when attributed to men: IAth says that, when attributed to God, it is used in a tropical manner, as the causes of things are not hidden from Him: or, accord. to IAmb, the verb here meams I have recompensed them for their wondering at the truth, or their deeming it strange or improbable: and in like manner it is said [in the Kur viii. 30], يَمْكُرُونَ وَيَمْكُرُ اللّٰهُ [lit. “ They plot and God plotteth ”], meaning, “ God recompenseth them for their plotting. ” (L, TA.) ― -b4- It is also said that عَجَبٌ when attributed to God [sometimes] means The being well pleased, content, or satisfied. (K, TA.) The saying, in a trad., عَجِبَ رَبُّكَ مِنْ قَوْمٍ يُقَادُونَ اـِلَى الجَنَّة فِى السَّلَاسِلِ means Thy Lord wonders at a people who will be led to Paradise in chains [because of their deeming themselves unworthy thereof]; the verb عجب being here used in a tropical sense: or the meaning is, thy Lord is well pleased with, and will reward, a people &c.: and there are other trads. of the same kind. (L, TA.) ― -b5- عَجِبَ اـِلَيْهِ means He loved, or liked, him, or it. (L, TA.) [See a verse cited voce عَجِيبٌ; from which it seems to signify lit. He, or it, was an object of love to him.] -A2- عَجِبَتْ, inf. n. عَجَبٌ; and عَجُبَتْ; said of a she-camel, She was, or became, such as is termed عَجْبَآء (TA.)

عجّبهُ
2 عجّبهُ ذ , inf. n. تَعْجِيبٌ, He caused him to wonder, (S, O, K, TA,) بِالشَّىْءِ [by the thing]. (TA. [See also 4.])

اعجبهُ
4 اعجبهُ ذ It (a thing, or an affair, or event, TA) induced, or excited, him to wonder. (K, TA. [See also 2.]) In the following saying of Ibn- Keys-er-Rukeiyلt,
رَأَتْ فِى الرَّأْسِ مِنِّى شَيْبَةً لَسْتُ أُغَيِّبُهَا
فَقَالَتْ لِى ابْنُ قَيْسٍ ذَا وَبَعْضُ الشَّيْبِ يُعْجِبُهَا
the meaning is, [She saw upon my head some hoariness, which I did not hide; and she said to me, “ Is this Ibn-Keys? ” somewhat of hoariness] causing her to have wonder. (TA.) ― -b2- And It (a thing, or an affair, or event, TA) induced in him wonder, or admiration, and pleasure, or joy: (K:) or it excited his admiration, or approval: (Msb:) or it pleased, or rejoiced, him. (TA.) You say, أَعْجَبَنِى هٰذَا الشَّىْءُ لِحُسْنِهِ [This thing has excited my admiration, or approval, or has pleased me, for its goodness, or goodliness, or beauty]. (S, O.) And أَعْجَبَنِى حُسْنُهُ [Its goodness, or goodliness, or beauty, excited my admiration, &c.]. (Msb.) ― -b3- And أُعْجِبَ بِهِ He was excited to wonder, or admiration, and pleasure, or joy, by it; he admired it, and was pleased with it, or rejoiced by it. (K.) You say, أُعْجِبَ بِنَفْسِهِ, (S, O, Msb,) inf. n. اـِعْجَابٌ, [which is often used as syn. with عُجْبٌ, the corresponding subst.,] (O,) [He admired himself, (lit. was excited to admiration by himself,) was pleased with himself, or was self-conceited, or vain; or] he exalted, and magnified, himself; was haughty, and proud. (Msb.) ― -b4- [مَا أَعْجَبَهُ generally signifies How wonderful is it!] ― -b5- مَا أَعْجَبَهُ بِرَأْيِهِ [How greatly does he admire his opinion or judgment! or how greatly is he pleased with it! or how conceited, or vain, or proud, is he of it!] is anomalous [in two respects], (S, O, K,) not to be taken as an example to be imitated; (S, O;) for the verb here is formed from a passive [and augmented] verb [أُعْجِبَ], like as is the case in مَا أَشْغَلَهُ; whereas it is the primary rule with respect to the verb of wonder that it shall not be formed from any but an active [and unaugmented] verb. (TA.)

5 تَعَجَّبَ see 1, in two places. ― -b2- One says also, تعجّب فِى مِشْيَتِهِ [app. meaning He showed عُجْب, i. e. self-admiration, &c., in his gait]. (TA voce تَفَخَّتَ.) -A2- تَعَجَّبَنِى signifies تَصَبَّانِى [He excited my desire, and invited me, or made me to incline, to ignorant, or foolish, or silly, and youthful, conduct, so that I yearned towards him: or he deceived me, or beguiled me, and captivated my heart]; (O, K, TA;) said of a man: (O, TA:) and تَفَتَّنَنِى [in the O تَفَتَّتَنِى, which I think a mistranscription, though I do not find تَفَتَّنَ elsewhere in the sense here assigned to it,] signifies the same. (TA.)

10 اـِسْتَعْجَبَ see 1, in three places.

عَجْبٌ
عَجْبٌ ذ : see عَجَبٌ, in two places: -A2- and see also عُجْبٌ. -A3- Also The root, or base, of the tail: (S, O, K:) or the part of the root, or base, of the tail, of any beast, which the haunch encloses, (Msb, TA,) and which is inserted in the hinder part of the rump: (TA:) or the root, or base, and bone, of the tail: (Lh, TA:) also called the عُصْعُص [q. v.]: (Msb, TA:) or it is the head of the عُصْعُص: (TA:) or the upper part of the عُصْعُص: or the external extremity of the spine; and the عُصْعُص is its internal extremity: (Az, L voce قُحْقُحٌ:) it is said in a trad., that every part of a man will become consumed, except the عَجْب, (TA,) or the عَجْب of the tail, (O, TA,) accord. to different relations; (TA;) from which [as a rudiment] he was created, and upon which he will [at the resurrection] be put together: (O:) i. e. the bone at the lower, or lowest, part of the spine, at the rump; which is the عَسِيب of beasts: it is said to be like a grain of mustard-seed: or, as Z says in the “ Fلïk, ” it is the bone that is between the buttocks: it is also pronounced ↓ عُجْبٌ; and accord. to MF, ↓ عِجْبٌ, but no one else says this: and, as El-Khafلjee says, it is also called عَجْمٌ and عُجْمٌ and عِجْمٌ, in this case with the three vowel-sounds. (TA.) ― -b2- Also (tropical:) The hinder part (S, O, K, TA) of a tract of sand, (S, O,) or of anything: (K, TA:) and hence, عَجْبُ كَثِيبٍ i. e. the thin hinder portion [of a sand-hill, or of an extended and gibbous sand-hill, or of a collection of sand that has poured down]: (TA:) pl. عُجُوبٌ, (S, O,) and perhaps أَعْجَابٌ also in the former sense [and therefore in this likewise]. (TA.)

عُجْبٌ
عُجْبٌ ذ : see عَجَبٌ. ― -b2- Also a subst. from the phrase أُعْجِبَ بِنَفْسِهِ, (S,) or from الاـِعْجَابُ; (O;) [i. e. it signifies Self-admiration; or selfconceitedness; or] vanity; and pride: (K:) it is said to be [a result, or an offspring, of stupidity, or folly; or] a redundance of stupidity, or folly, which one has turned to what is thus termed. (TA.) [Er-Rلghib makes a distinction between عُجْبٌ and تِيهٌ; as will be seen below, voce مُعْجَبٌ.] -A2- Also, and ↓ عَجْبٌ, and ↓ عِجْبٌ, A man who is pleased to sit with women, (O, K,) and to converse with them, without his doing what induces doubt, or suspicion, or evil opinion: (O:) or with whom women are pleased: (K, TA:) the pl. is perhaps أَعْجَابٌ. (TA.) -A3- See also عَجْبٌ.

عِجْبٌ
عِجْبٌ ذ : see عُجْبٌ: -A2- and see also عَجْبٌ.

عَجَبٌ
عَجَبٌ ذ [originally an int. n.] (S, O, K) and ↓ عُجْبٌ, (accord. to the K,) or ↓ عَجْبٌ, (accord. to the TA,) Wonder; i. e. a deeming strange, extraordinary, or improbable, what occurs, or presents itself, to one, (K, TA,) on account of being little accustomed to it; (TA;) or [the effect, upon the mind, of] the consideration of a thing with which one is not familiar, and to which one is not accustomed: (IAar, TA:) for a distinction between عَجَبٌ and ↓ عَجْبٌ, see 1, in the middle of the paragraph: the pl. of عَجَبٌ [in this sense] is [said to be] أَعْجَابٌ; (K;) or it has no pl.: (S, O, K:) [this statement correctly applies to عَجَبٌ as an epithet; for as such it is app. used as sing. and pl., being originally an inf. n.:] but El-'Ajjلj has pluralized it, [regarding it in the sense expl. above,] saying,
ذَكَرْنَ أَشْجَابًا لِمَنْ تَشَجَّبَا
وَهِجْنَ أَعْجَابًا لِمَنْ تَعَجَّبَا
[They mentioned griefs to him who grieved, and they excited wonder to him who wondered]. (O.) يَا لَلْعَجَبِ [may be rendered O case of wonder! but properly] means O wonder come, for this is thy time: and يَا لِلْعَجَبِ [may also be rendered O case of wonder! but properly] means O [people, or the like, come] to wonder; the noun signifying the invoked being suppressed. (Har p. 27.) -A2- It is also an epithet applied to a thing, an affair, an event, or a case; one says أَمْرٌ عَجَبٌ [A wonderful thing or affair &c.]; and so ↓ عَجِيبٌ [which is more common in this sense], and ↓ عُجَابٌ, and ↓ عُجَّابٌ: or ↓ عَجِيبٌ is syn. with عَجَبٌ; but ↓ عُجَابٌ signifies more than عَجَبٌ: (K:) or ↓ عُجَابٌ is syn. with ↓ عَجِيبٌ, (S, O,) which signifies a thing, (S, O, Msb,) or an affair, or event, or a case, (S, O,) wondered at; (S, O, Msb, TA;) or inducing wonder, or admiration, and pleasure, or joy; or pleasing, or rejoicing; syn. ↓ مُعْجِبٌ; (TA;) and ↓ عُجَّابٌ; signifies more than عَجَبٌ: (S, O, TA:) [it is said that] عَجَبٌ has no pl.; [app. meaning when it is used as an epithet, as observed above;] nor has ↓ عَجِيبٌ; (S, O, K;) or the pl. of this is عَجَائِبُ [respecting which see عَجِيبَةٌ]; (S, O, K;) like as أَفَائِلُ is pl. of أَفِيلٌ; and تَبَائِعُ, of تَبِيعٌ. (S, O.) [Being originally an inf. n., it is used alike as masc. and fem.:] one says قِصَّةٌ عَجَبٌ [meaning A wonderful story: and for the same reason, it may, as an epithet, be also used alike as sing. and pl.: like عَدْلٌ &c.]. (O.) ― -b2- [It is also used as a subst. in a pl. sense, signifying Wonders, as meaning wonderful things; like the pl. عَجَائِبُ, &c.; and it may be similarly used in a sing. sense for شَىْءٌ عَجَبٌ or أَمْرٌ عَجَبٌ: but when used as a subst. in the pl. sense expl. above, it seems to be regarded by some as a coll. gen. n., of which ↓ عَجَبَةٌ is the n. un.; for] one says, مَا فُلَانٌ اـِلَّا عَجَبَةٌ مِنَ العَجَبِ [Such a one is none other than a wonder of wonders]. (A, TA.) [Hence, also,] أَبُو العَجَبِ [lit. The father of wonders] is a surname of Fortune. (TA.) And it signifies also The practiser of legerdemain, or sleight-of-hand; syn. الشَّعْوَذِىُّ, (A, TA,) or المُشَعْوِذُ: (Eth-Tha'لlibee, TA in شعذ:) and any one who does wonderful things. (A, TA.) And a poet says,
يَا عَجَبًا لِلدَّهْرِ ذِى الأَعْجَابِ
[for يَا أَعْجَبُ عَجَبًا O, I wonder greatly, lit. with wondering, at fortune that is ever attended with wonders]. (TA.) [See also عَجِيبَةٌ.] -A3- Also The quality, in a she-camel, that is denoted by the epithet عَجْبَآءُ [fem. of أَعْجَبُ, q. v.]; and so ↓ عُجْبَةٌ. (O.)

عُجْبَةٌ
عُجْبَةٌ ذ : see the last preceding sentence.

عَجَبَةٌ
عَجَبَةٌ ذ : see عَجَبٌ, last quarter.

عُجَابٌ
عُجَابٌ ذ : see عَجَبٌ, in three places, near the middle of the paragraph: ― -b2- and see also عَاجِبٌ.

عَجِيبٌ
عَجِيبٌ ذ : see عَجَبٌ, in four places, near the middle of the paragraph. ― -b2- Also Loved, beloved, or an object of love: so in the following verse, cited by Th:
وَمَا البُخْلُ يَنْهَانِى وَلَا الجُودُ قَادَنِى
وَلٰكِنَّهَا ضَرْبٌ اـِلَىَّ عَجِيبٌ
[And neither does niggardliness forbid me nor liberality lead me; but she is a sort of person, to me, an object of love]: by قَادَنِى, the poet means يَقُودُنِى. (L, TA.)

عَجِيبَةٌ
عَجِيبَةٌ ذ (K) and ↓ أُعْجُوبَةٌ (S, O, K) A wonderful thing; a thing at which one wonders: (S, O, K: *) [the pl. of the former, accord. to modern usage, is عَجَائِبُ, mentioned above as pl. of عَجَبٌ: and] أَعَاجِيبُ seems to be pl. of أُعْجُوبَةٌ, like as أَحَادِيثُ is pl. of أُحْدُوثَةُ: (S, O:) and ↓ تَعَاجِيبُ signifies wonderful things; syn. عَجَائِبُ; (S, O, K;) and is a word [of a rare form, (see تَبَاشِيرُ,)] having no proper sing., (S, O,) like تَعَاشِيبُ; (O;) erroneously thought by the author of the “ Nلmoos ” [on the Kلmoos] to be most probably a mistake for أَعَاجِيبُ: (TA:) a poet says,
وَمَنْ تَعَاجِيبِ خَلْقِ اللّٰهِ غَاطِيَةٌ
يُعْصَرُ مِنْهَا مُلَاحِىٌّ وَغِرْبِيبُ
[And of the wonderful things of God's creation is a grape-vine covering the ground (so غَاطِيَةٌ is expl. by IB), whereof grapes of the kinds called ملاحىّ and غربيب are pressed for making wine]. (S, O.)

عُجَّابٌ
عُجَّابٌ ذ : see عَجَبٌ, near the middle of the paragraph, in two places.

عَجَبٌ عَاجِبٌ
عَجَبٌ عَاجِبٌ ذ [meaning Very wonderful or admirable or pleasing] (S, O, K) is like لَيْلٌ لَائِلٌ, the latter word being a corroborative of the former; (S, O;) and one says also [in like manner] ↓ عَجَبٌ عُجَابٌ. (K.)

أَعْجَبُ
أَعْجَبُ ذ [More, and most, wonderful or admirable or pleasing]. ― -b2- [And the fem.] عَجْبَآءُ signifies A female wondered at for her beauty: and also, for her ugliness. (O, K.) -A2- Also, i. e. the former, A thick, or big, or coarse, camel. (O, K. *) And so the fem. applied to a she-camel: (O, K:) or, so applied, thick in the عَجْب [or root, &c.,] of the tail: (TA:) or whereof the hinder part, (O, K,) or the upper portion of that part, (L, TA,) is narrow, and whereof the جَاعِرَتَانِ [q. v.] are prominent: (O, L, K, TA:) the kind of make thus particularized is ugly. (TA.)

أُعْجُوبَةٌ
أُعْجُوبَةٌ ذ : see عَجِيبَةٌ.

رَجُلٌ تِعْجَابَةٌ
رَجُلٌ تِعْجَابَةٌ ذ A man of (lit. having, possessing, or endowed with,) wonders, or wonderful things. (O, K, TA.)

تَعَاجِيبُ
تَعَاجِيبُ ذ , a pl. without a sing.: see عَجِيبَةٌ.

مُعْجَبٌ بِنَفْسِهِ
مُعْجَبٌ بِنَفْسِهِ ذ , and بِرَأْيِهِ, [Admiring himself, (lit. excited to admiration by himself,) or pleased with himself, and his opinion, or judgment; selfconceited, and conceited of his opinion or judgment,] (S, O, TA,) [or] vain, or proud, [thereof; for] مُعْجَبٌ signifies a man vain, or proud, of what proceeds from him, whether good or bad, and of himself, or of a thing [belonging to him, such as his dress or wealth &c.]: but Er-Rلghib makes a distinction between مُعْجَبٌ and تَائِهٌ; saying that the معجب believes himself with respect to the opinion or judgment that he forms of himself indecisively from evidence outweighed in probability; [so that it rather denotes conceit than vanity;] whereas the تائه believes himself decisively. (MF, TA.)

مُعْجِبٌ
مُعْجِبٌ ذ [Inducing wonder, or admiration, &c.]: see عَجَبٌ, in the middle of the paragraph: [or] a thing that is very good or goodly or beautiful. (TA.)

##### Türkçe

**عَجِبَ مِنْهُ**
1 **عَجِبَ مِنْهُ** ذ , (S, O, Msb, K,) [ve aşağıda gelenin gösterdiği üzere **لَهُ** ile de,] muzârîsi **عَجَبَ** , mastarı **عَجَبٌ**; (Msb, TA;) ve **تعجّب** منه, ve **استعجب** منه, (S, O, Msb, K,) ki bu ikisi birbirinin müradifidir, (S, O, K,) ve birincisiyle de; (S, K;) hepsi “Ona hayret etti” demektir; yani, kendisine vuku bulan yahut kendisine arz olunan bir şeyi garip, olağanüstü yahut muhtemel olmayan saydı; (K, TA;) ona az alışık oluşu sebebiyle: (TA:) yahut birincisi [yukarıdaki gibi, yani] onu garip, olağanüstü yahut muhtemel olmayan saydı demektir: ve **تَعَجُّبٌ** iki kısımdır; biri, kişinin övdüğü bir şeye [hayret]tir ve (bir şeyi) iyi yahut güzel saymak, yahut [onu] tasvip etmek ve bir şeyi tasvibini izhar etmek demektir; diğeri ise, kişinin hoşlanmadığı bir şeye [hayret]tir ve (bir şeyi) garip, olağanüstü yahut muhtemel olmayan saymak ve [onu] zemmetmek demektir: (Msb:) yahut bazı nahivcilere göre, kendisiyle etkilendiği şeydeki aşırı bir vasıf sebebiyle zihnin etkilenmesi yahut tesir altında kalmasıdır; [böylece “hayretle etkilenme” diye tercüme edilebilir;] nitekim kişi **مَا أَشْجَعَهُ** [“ne kadar cesurdur!”] ve **أَسْمِعْ بِهِمْ وَأَبْصِرْ** [“ne kadar iyi işitecekler ve ne kadar iyi görecekler!”] dediği zaman: (Msb, MF, TA:) yahut, sebebi yahut gerekçesi gizli olan ve bilinmeyen bir şeye [hayret]tir: yahut, kişinin hoşuna giden bir şeyi görmesi ve onun benzerini görmediğini düşünmesidir: (L, TA:) [binaenaleyh **تَعَجَّبَ مِنْهُ** “ona hayret etti” ve “ona hayran oldu” diye tercüme edilebilir:] bazılarına göre, özellikle iyi yahut güzel sayılan yahut tasvip edilen şeye taalluk eder; [gerçi bu, nahiv terimi **فِعْلُ التَّعَجُّبِ** “hayret fiili”nin kullanımıyla bağdaşmaz;] ve ondan türeyen isim **عَجْبٌ**’dür: ve **استعجب** iyi yahut güzel yahut tasvip edilen şeye de, bunun dışındakine de taalluk eder; ve isim **عَجَبٌ**’dür [ki bu, **عَجِبَ**’ın mastarıdır da]: yahut A ve L’ye göre, **استعجب** bir şeye şiddetle hayret etti; yahut şiddetli hayretle etkilendi demektir. (TA.) ― -b2- [**عَجَبًا لِهٰذَا**, yaygın bir ibare olup, (K’de **وَيْبٌ** maddesinde vb. zikredilmiştir,) **أَعْجَبُ عَجَبًا لِهٰذَا** “Buna çok hayret ederim”, lafzen “hayret ile”, demektir. Ayrıca **عَجَبٌ** maddesinde, sondan iki önceki cümlede bir örneğe de bak.] ― -b3- Kur’ân xxxvii. 12’deki sözlerde iki kıraat vardır: **بَلْ عَجِبْتَ وَيَسْخَرُونَ** ve **بل عَجِبْتُ ويسخرون**: birincisine göre mana: Hayır, sen onların davranışına hayret ediyorsun yahut onu olağanüstü sayıyorsun, [ey Muhammed,] ve onlar alay ediyorlar: ikinci kıraat hakkında, [“Hayır, ben hayret ediyorum” diye tercüme edilebilecek olan hakkında,] şu kaydedilir ki **عَجَبٌ** Allah’a nispet edildiğinde, insanlara nispet edildiğindeki manadan farklı bir manaya sahiptir: IAth der ki, Allah’a nispet edildiğinde mecazî olarak kullanılır; zira şeylerin sebepleri O’na gizli değildir: yahut IAmb’ye göre, buradaki fiil “Ben onları, hakka hayret etmeleri yahut onu garip yahut muhtemel olmayan saymaları sebebiyle cezalandırdım” demektir: ve aynı şekilde [Kur’ân viii. 30’da] **يَمْكُرُونَ وَيَمْكُرُ اللّٰهُ** [lafzen “Onlar tuzak kurarlar ve Allah tuzak kurar”] denir; mana: “Allah onları tuzak kurmalarına karşılık cezalandırır.” (L, TA.) ― -b4- Ayrıca, **عَجَبٌ** Allah’a nispet edildiğinde [bazen] “razı olma, hoşnut olma, memnun olma” manasına gelir denilmiştir. (K, TA.) Bir hadisteki şu söz: **عَجِبَ رَبُّكَ مِنْ قَوْمٍ يُقَادُونَ اـِلَى الجَنَّة فِى السَّلَاسِلِ** “Rabbin, zincirler içinde Cennet’e sevk edilecek bir kavme hayret etti” demektir [çünkü kendilerini buna layık görmezler]; burada fiil mecazî manada kullanılmıştır: yahut mana: “Rabbin, bir kavimden razı oldu ve onları mükâfatlandıracaktır” vb.: ve bunun gibi başka hadisler de vardır. (L, TA.) ― -b5- **عَجِبَ اـِلَيْهِ** “Onu sevdi yahut ondan hoşlandı” demektir. (L, TA.) [**عَجِيبٌ** maddesinde zikredilen bir beyte bak: oradan, lafzen “O, ona sevgi konusu oldu” manasına geldiği anlaşılır.] -A2- **عَجِبَتْ**, mastarı **عَجَبٌ**; ve **عَجُبَتْ**; dişi deve hakkında söylenir: **عَجْبَآء** denilen türden oldu yahut o hale geldi. (TA.)

**عجّبهُ**
2 **عجّبهُ** ذ , mastarı **تَعْجِيبٌ**, onu hayrete düşürdü, (S, O, K, TA,) **بِالشَّىْءِ** [şey ile]. (TA. [Ayrıca 4’e de bak.])

**اعجبهُ**
4 **اعجبهُ** ذ (bir şey, yahut bir iş, yahut bir olay, TA) onu hayrete sevk etti yahut onda hayreti uyandırdı. (K, TA. [Ayrıca 2’ye de bak.]) İbn-Keys-er-Rukeiyلt’in şu sözünde,
رَأَتْ فِى الرَّأْسِ مِنِّى شَيْبَةً لَسْتُ أُغَيِّبُهَا
فَقَالَتْ لِى ابْنُ قَيْسٍ ذَا وَبَعْضُ الشَّيْبِ يُعْجِبُهَا
mana: [Başımda, gizlemediğim bir miktar aklık gördü; ve bana “Bu, İbn-Keys mi?” dedi; bir miktar aklık] onda hayreti meydana getirdi. (TA.) ― -b2- Ve (bir şey, yahut bir iş, yahut bir olay, TA) onda hayreti yahut hayranlığı ve sevinci yahut ferahı uyandırdı: (K:) yahut onun hayranlığını yahut tasvibini uyandırdı: (Msb:) yahut onu memnun etti yahut sevindirdi. (TA.) Şöyle dersin: **أَعْجَبَنِى هٰذَا الشَّىْءُ لِحُسْنِهِ** [Bu şey, güzelliği sebebiyle bende hayranlık yahut tasvip uyandırdı, yahut beni memnun etti]. (S, O.) Ve **أَعْجَبَنِى حُسْنُهُ** [Onun güzelliği bende hayranlık vb. uyandırdı]. (Msb.) ― -b3- Ve **أُعْجِبَ بِهِ** “Onunla hayrete yahut hayranlığa ve memnuniyete yahut sevince sevk olundu; ona hayran oldu ve ondan memnun oldu yahut onunla sevindi” demektir. (K.) Şöyle dersin: **أُعْجِبَ بِنَفْسِهِ**, (S, O, Msb,) mastarı **اـِعْجَابٌ**, [ki çoğu kez, buna tekabül eden isim olan **عُجْبٌ** ile müradif olarak kullanılır,] (O,) [“Kendine hayran oldu, (lafzen kendisiyle hayranlığa sevk olundu,) kendinden memnun oldu, yahut kendini beğenmiş oldu, yahut] kendini yüceltti ve büyüttü; kibirli ve gururlu oldu.” (Msb.) ― -b4- [**مَا أَعْجَبَهُ** genellikle “Ne kadar şaşırtıcıdır!” demektir.] ― -b5- **مَا أَعْجَبَهُ بِرَأْيِهِ** [“Görüşüne ne kadar hayrandır yahut ondan ne kadar memnundur! yahut onunla ne kadar kendini beğenmiş, yahut gururludur!”] iki yönden şâzdır, (S, O, K,) örnek alınıp taklit edilecek bir şey değildir; (S, O;) zira buradaki fiil, **مَا أَشْغَلَهُ**’da olduğu gibi, meçhul [ve ziyadeli] bir fiilden [**أُعْجِبَ**’den] yapılmıştır; hâlbuki hayret fiili hakkında asıl kaide, onun ancak mâlûm [ve ziyadesiz] bir fiilden yapılmasıdır. (TA.)

5 **تَعَجَّبَ**: 1’e, iki yerde bak. ― -b2- Şöyle de denir: **تعجّب فِى مِشْيَتِهِ** [görünüşe göre mana: yürüyüşünde **عُجْب** yani kendini beğenme vb. gösterdi]. (TA, **تَفَخَّتَ** maddesinde.) -A2- **تَعَجَّبَنِى** , **تَصَبَّانِى** demektir [“bende arzu uyandırdı ve beni davet etti, yahut beni cahilce yahut ahmakça yahut budalaca ve genççe davranışa meylettirdi; böylece ona özlem duydum: yahut beni aldattı yahut kandırdı ve kalbimi esir etti”]; (O, K, TA;) bir adam hakkında söylenir: (O, TA:) ve **تَفَتَّنَنِى** [O’da **تَفَتَّتَنِى**; bunun bir yazım hatası olduğunu sanıyorum; gerçi burada ona verilen manada **تَفَتَّنَ**’ı başka yerde bulmuyorum,] aynı manaya gelir. (TA.)

10 **اـِسْتَعْجَبَ**: 1’e, üç yerde bak.

**عَجْبٌ**
**عَجْبٌ** ذ : **عَجَبٌ**’e, iki yerde bak: -A2- ve ayrıca **عُجْبٌ**’e de bak. -A3- Ayrıca, kuyruğun kökü yahut dibi: (S, O, K:) yahut her hayvanın kuyruğunun kök yahut dip kısmı; kalçanın kuşattığı, (Msb, TA,) ve sağrının arka kısmına sokulan kısım: (TA:) yahut kuyruğun kökü yahut dibi ve kemiği: (Lh, TA:) **عُصْعُص** diye de adlandırılır: (Msb, TA:) yahut **عُصْعُص**’un başıdır: (TA:) yahut **عُصْعُص**’un üst kısmıdır: yahut omurganın dış uç kısmıdır; **عُصْعُص** ise onun iç uç kısmıdır: (Az, L, **قُحْقُحٌ** maddesinde:) bir hadiste, insanın her parçasının yanıp tükeneceği, **عَجْب** hariç, (TA,) yahut kuyruğun **عَجْب**’ı hariç, (O, TA,) farklı rivayetlere göre; (TA;) ondan [bir çekirdek gibi] yaratıldığı ve onun üzerine [dirilişte] bir araya getirileceği: (O:) yani sağrıda, omurganın alt yahut en alt kısmındaki kemik; bu, hayvanların **عَسِيب**’idir: hardal tanesi gibi olduğu söylenir: yahut Z’nin “Fلïk”te dediği gibi, iki kalça arasındaki kemiktir: ayrıca ↓ **عُجْبٌ** diye de telaffuz edilir; ve MF’ye göre ↓ **عِجْبٌ**, fakat başkası bunu söylemez: ve El-Khafلjee’nin dediği gibi, bu durumda üç hareke ile **عَجْمٌ** ve **عُجْمٌ** ve **عِجْمٌ** diye de adlandırılır. (TA.) ― -b2- Ayrıca (mecaz:) bir kumluk arazinin, (S, O, K, TA) yahut herhangi bir şeyin arka kısmı: (K, TA:) buradan, **عَجْبُ كَثِيبٍ** yani [bir kum tepesinin, yahut uzamış ve tümsek bir kum tepesinin, yahut dökülüp yığılmış kumun] ince arka kısmı: (TA:) çoğulu **عُجُوبٌ**, (S, O,) ve belki önceki manada **أَعْجَابٌ** da [ve dolayısıyla bunda da]. (TA.)

**عُجْبٌ**
**عُجْبٌ** ذ : **عَجَبٌ**’e bak. ― -b2- Ayrıca, **أُعْجِبَ بِنَفْسِهِ** ibaresinden, (S,) yahut **الاـِعْجَابُ**’dan bir isimdir; (O;) [yani “kendini beğenme; yahut kendini beğenmişlik; yahut] kibirlenme; ve gurur”: (K:) [ahmaklığın yahut budalalığın bir sonucu yahut ürünü; yahut] kişinin bunu böyle adlandırılan şeye çevirdiği ahmaklık yahut budalalık fazlalığı olduğu söylenir. (TA.) [Er-Rلghib, **عُجْبٌ** ile **تِيهٌ** arasında bir ayrım yapar; aşağıda, **مُعْجَبٌ** maddesinde görülecektir.] -A2- Ayrıca, ve ↓ **عَجْبٌ**, ve ↓ **عِجْبٌ**, kadınlarla oturmaktan hoşlanan, (O, K,) ve onlarla konuşan, şüphe yahut zan yahut kötü kanaat doğuracak bir şey yapmaksızın: (O:) yahut kadınların kendisinden hoşlandığı kimse: (K, TA:) çoğulu belki **أَعْجَابٌ**’dır. (TA.) -A3- Ayrıca **عَجْبٌ**’e bak.

**عِجْبٌ**
**عِجْبٌ** ذ : **عُجْبٌ**’e bak: -A2- ve ayrıca **عَجْبٌ**’e de bak.

**عَجَبٌ**
**عَجَبٌ** ذ [aslında bir mastardır] (S, O, K) ve ↓ **عُجْبٌ**, (K’ye göre,) yahut ↓ **عَجْبٌ**, (TA’ya göre,) “hayret”tir; yani, kişiye vuku bulan yahut kendisine arz olunan şeyi, (K, TA,) ona az alışık oluşu sebebiyle, (TA,) garip, olağanüstü yahut muhtemel olmayan saymaktır: yahut, kişinin aşina olmadığı ve alışık olmadığı bir şeyi düşünmesinin [zihindeki etkisi]dir: (IAar, TA:) **عَجَبٌ** ile ↓ **عَجْبٌ** arasındaki ayrım için, 1’e, paragrafın ortasında bak: **عَجَبٌ**’ün [bu manada] çoğulu [denilmiştir ki] **أَعْجَابٌ**’dır; (K;) yahut onun çoğulu yoktur: (S, O, K:) [bu söz, **عَجَبٌ**’ün sıfat olarak kullanımına doğru olarak uygulanır; zira sıfat olarak, aslında mastar olduğundan, tekil ve çoğul olarak kullanıldığı anlaşılır:] fakat El-'Ajjلj onu çoğul yapmıştır, [yukarıda açıklanan manada görerek,] şöyle diyerek,
ذَكَرْنَ أَشْجَابًا لِمَنْ تَشَجَّبَا
وَهِجْنَ أَعْجَابًا لِمَنْ تَعَجَّبَا
[“Kederlenen kimseye kederleri andılar; hayret edene hayretleri uyandırdılar”]. (O.) **يَا لَلْعَجَبِ** [“Ey hayret hâli!” diye tercüme edilebilir; fakat aslında] “Ey hayret, gel; çünkü bu senin vaktindir” demektir: ve **يَا لِلْعَجَبِ** [“Ey hayret hâli!” diye de tercüme edilebilir; fakat aslında] “Ey [insanlar vb.,] hayrete gelin” demektir; çağrılan varlığı ifade eden isim hazfedilmiştir. (Har p. 27.) -A2- Ayrıca, bir şeye, bir işe, bir olaya yahut bir duruma sıfat olur; kişi **أَمْرٌ عَجَبٌ** [“şaşırtıcı bir şey/iş vb.”] der; ve aynı şekilde ↓ **عَجِيبٌ** [bu manada daha yaygındır], ve ↓ **عُجَابٌ**, ve ↓ **عُجَّابٌ**: yahut ↓ **عَجِيبٌ**, **عَجَبٌ** ile müradiftir; fakat ↓ **عُجَابٌ**, **عَجَبٌ**’den daha fazlasını ifade eder: (K:) yahut ↓ **عُجَابٌ**, ↓ **عَجِيبٌ** ile müradiftir, (S, O,) ki “hayret edilen şey” demektir, (S, O, Msb,) yahut bir iş, yahut bir olay, yahut bir durum, (S, O,) (S, O, Msb, TA;) yahut hayreti yahut hayranlığı ve memnuniyeti yahut sevinci uyandıran; yahut memnun eden yahut sevindiren; müradifi ↓ **مُعْجِبٌ**; (TA;) ve ↓ **عُجَّابٌ**; **عَجَبٌ**’den daha fazlasını ifade eder: (S, O, TA:) [denilmiştir ki] **عَجَبٌ**’ün çoğulu yoktur; [görünüşe göre, yukarıda belirtildiği üzere, sıfat olarak kullanıldığında;] ve ↓ **عَجِيبٌ**’ün de yoktur; (S, O, K;) yahut bunun çoğulu **عَجَائِبُ**’dir [bunun hakkında **عَجِيبَةٌ**’ye bak]; (S, O, K;) nitekim **أَفَائِلُ**, **أَفِيلٌ**’ün çoğuludur; ve **تَبَائِعُ**, **تَبِيعٌ**’in. (S, O.) [Aslında mastar olduğundan, müzekker ve müennes olarak aynı şekilde kullanılır:] kişi **قِصَّةٌ عَجَبٌ** der [mana: “şaşırtıcı bir hikâye”: ve aynı sebeple, sıfat olarak, tekil ve çoğulda da aynı şekilde kullanılabilir: **عَدْلٌ** vb. gibi]. (O.) ― -b2- [Ayrıca, “hayretler” manasında, yani şaşırtıcı şeyler manasında, çoğul anlamlı bir isim olarak da kullanılır; **عَجَائِبُ** vb. gibi; ve tekil anlamda da **شَىْءٌ عَجَبٌ** yahut **أَمْرٌ عَجَبٌ** yerine benzer şekilde kullanılabilir: fakat yukarıda açıklanan çoğul anlamda isim olarak kullanıldığında, bazılarınca, bunun ↓ **عَجَبَةٌ**’si tekil birimi olan bir cins isim sayıldığı anlaşılır; zira] kişi şöyle der: **مَا فُلَانٌ اـِلَّا عَجَبَةٌ مِنَ العَجَبِ** [“Falanca, hayretlerin hayreti olan bir şeyden başka değildir”]. (A, TA.) [Buradan ayrıca,] **أَبُو العَجَبِ** [lafzen “hayretlerin babası”] Talih’in lakabıdır. (TA.) Ve ayrıca, el çabukluğu yahut gözbağcılık yapan kimse demektir; müradifi **الشَّعْوَذِىُّ**, (A, TA,) yahut **المُشَعْوِذُ**: (Eth-Tha'لlibee, TA, **شعذ** maddesinde:) ve şaşırtıcı işler yapan her kimse. (A, TA.) Ve bir şair şöyle der,
يَا عَجَبًا لِلدَّهْرِ ذِى الأَعْجَابِ
[**يَا أَعْجَبُ عَجَبًا** yerine; “Hayret ile çok hayret ederim, hayretlerle birlikte olan zamana”]. (TA.) [Ayrıca **عَجِيبَةٌ**’ye de bak.] -A3- Ayrıca, dişi devede, **عَجْبَآءُ** sıfatının delalet ettiği vasıftır [**أَعْجَبُ**’un müennesi; bkz.]; ve aynı şekilde ↓ **عُجْبَةٌ**. (O.)

**عُجْبَةٌ**
**عُجْبَةٌ** ذ : bir önceki son cümleye bak.

**عَجَبَةٌ**
**عَجَبَةٌ** ذ : **عَجَبٌ**’e, son çeyrekte bak.

**عُجَابٌ**
**عُجَابٌ** ذ : **عَجَبٌ**’e, paragrafın ortasına yakın, üç yerde bak: ― -b2- ve ayrıca **عَاجِبٌ**’e de bak.

**عَجِيبٌ**
**عَجِيبٌ** ذ : **عَجَبٌ**’e, paragrafın ortasına yakın, dört yerde bak. ― -b2- Ayrıca, sevilen, sevgili, yahut sevgi konusu: Th’nin naklettiği şu beyitte olduğu gibi:
وَمَا البُخْلُ يَنْهَانِى وَلَا الجُودُ قَادَنِى
وَلٰكِنَّهَا ضَرْبٌ اـِلَىَّ عَجِيبٌ
[“Ne cimrilik beni men eder ne de cömertlik beni sevk eder; fakat o, bana göre, bir tür (kimse), sevgi konusu”]: şair **قَادَنِى** ile **يَقُودُنِى**’yi kasteder. (L, TA.)

**عَجِيبَةٌ**
**عَجِيبَةٌ** ذ (K) ve ↓ **أُعْجُوبَةٌ** (S, O, K) “şaşırtıcı bir şey; kişinin hayret ettiği bir şey”dir: (S, O, K: *) [birincinin çoğulu, modern kullanıma göre, yukarıda **عَجَبٌ**’ün çoğulu olarak zikredilen **عَجَائِبُ**’dir; ve] **أَعَاجِيبُ**, **أُعْجُوبَةٌ**’ün çoğulu gibi görünür; nitekim **أَحَادِيثُ**, **أُحْدُوثَةُ**’nin çoğuludur: (S, O:) ve ↓ **تَعَاجِيبُ** “şaşırtıcı şeyler” demektir; müradifi **عَجَائِبُ**; (S, O, K;) ve [nadir bir kalıpta olan, (bkz. **تَبَاشِيرُ**,)] tekili olmayan bir kelimedir, (S, O,) **تَعَاشِيبُ** gibi; (O;) “Nلmoos” müellifinin [Kلmoos üzerine] bunun büyük ihtimalle **أَعَاجِيبُ** yerine bir hata olduğu zannı yanlıştır: (TA:) bir şair şöyle der,
وَمَنْ تَعَاجِيبِ خَلْقِ اللّٰهِ غَاطِيَةٌ
يُعْصَرُ مِنْهَا مُلَاحِىٌّ وَغِرْبِيبُ
[“Allah’ın yaratışının şaşırtıcı şeylerinden biri, yeri örten bir asmadır (böylece **غَاطِيَةٌ**, IB tarafından açıklanır), ondan şarap yapmak için **ملاحىّ** ve **غربيب** denilen türlerden üzüm sıkılır”]. (S, O.)

**عُجَّابٌ**
**عُجَّابٌ** ذ : **عَجَبٌ**’e, paragrafın ortasına yakın, iki yerde bak.

**عَجَبٌ عَاجِبٌ**
**عَجَبٌ عَاجِبٌ** ذ [mana: “çok şaşırtıcı yahut hayranlık verici yahut memnun edici”] (S, O, K) **لَيْلٌ لَائِلٌ** gibidir; ikinci kelime birincinin pekiştiricisidir; (S, O;) ve aynı şekilde kişi ↓ **عَجَبٌ عُجَابٌ** da der. (K.)

**أَعْجَبُ**
**أَعْجَبُ** ذ [daha çok ve en çok şaşırtıcı yahut hayranlık verici yahut memnun edici]. ― -b2- [Ve müennesi] **عَجْبَآءُ**, güzelliği sebebiyle hayret edilen bir kadın demektir: ve ayrıca, çirkinliği sebebiyle de. (O, K.) -A2- Ayrıca, yani birincisi, kalın yahut iri yahut kaba bir devedir. (O, K. *) Ve dişi deveye nispetle de böyledir: (O, K:) yahut, ona nispetle, kuyruğun **عَجْب**’ında [kökünde vb.] kalın olan: (TA:) yahut arka kısmı, (O, K,) yahut o kısmın üst bölümü, (L, TA,) dar olan ve **جَاعِرَتَانِ**’ı [bkz.] çıkık olan: (O, L, K, TA:) böyle ayrıntılandırılan yapı çirkindir. (TA.)

**أُعْجُوبَةٌ**
**أُعْجُوبَةٌ** ذ : **عَجِيبَةٌ**’ye bak.

**رَجُلٌ تِعْجَابَةٌ**
**رَجُلٌ تِعْجَابَةٌ** ذ “hayretler sahibi (lafzen hayretlere sahip, onları taşıyan yahut onlarla donatılmış) bir adam”dır. (O, K, TA.)

**تَعَاجِيبُ**
**تَعَاجِيبُ** ذ , tekili olmayan bir çoğuldur: **عَجِيبَةٌ**’ye bak.

**مُعْجَبٌ بِنَفْسِهِ**
**مُعْجَبٌ بِنَفْسِهِ** ذ , ve **بِرَأْيِهِ**, [kendine hayran olan, (lafzen kendisiyle hayranlığa sevk olunan,) yahut kendinden ve görüşünden memnun olan; kendini beğenmiş ve görüşünü beğenmiş,] (S, O, TA,) [yahut] bununla kibirlenen yahut gururlanan; zira **مُعْجَبٌ**, kendisinden çıkan şeyle, ister iyi ister kötü olsun, ve kendisiyle, yahut kendisine ait bir şeyle [elbisesi yahut malı vb. gibi] kibirlenen yahut gururlanan adam demektir: fakat Er-Rلghib, **مُعْجَبٌ** ile **تَائِهٌ** arasında bir ayrım yapar; der ki: **معجب**, kendisi hakkında oluşturduğu görüş yahut hüküm bakımından, ihtimalce ağır basan bir delilden kararsızca kendine inanır; [böylece bu, kibirlenmeden ziyade kendini beğenmeye delalet eder;] hâlbuki **تائه**, kesin olarak kendine inanır. (MF, TA.)

**مُعْجِبٌ**
**مُعْجِبٌ** ذ [hayreti yahut hayranlığı vb. uyandıran]: **عَجَبٌ**’e, paragrafın ortasında bak: [yahut] çok iyi yahut çok güzel yahut çok güzel görünümlü bir şey. (TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D8%A8/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

عَجِبَ
عَجِبَ A ( n. ac. عَجَب 4 )
a.  [ Min or La ], Wondered, marvelled at; was astonished at.

عَجَّبَ
عَجَّبَ II ,
a.  Astonished, caused to wonder.

أَعْجَبَ
أَعْجَبَ IV ,
a.  see II .

b.  [ pass. ] [ Bi ], Admired, was astonished at, was struck with; was infatuated with ( himself ).

تَعَجَّبَ
تَعَجَّبَ V ,  اِسْتَعْجَبَ X
a.  [ Min ],  see I .

عَجْب
عَجْب 1 , ( pl. عُجُوْب 27 ),
a.  Tail-bone.

عَجَب
عَجَب 4 , ( pl. أَعْجَاْب 38 ),
a.  Wonder, astonishment.

b.  see 25 (a) .

عُجَاْب
عُجَاْب 24 ,
a.  see 25 (a) , ( b ).

عَجِيْب
عَجِيْب 25 ,
a.  Wonderful, astonishing, marvellous; extraordinary.

b.  Strange, odd, bizarre; eccentric.

c.  Loved, beloved.

عَجِيْبَة
عَجِيْبَة 25t , ( pl. عَجَاْئِبُ 46 ),
a.  Wonder, marvel; prodigy; miracle.

عُجَّاْب
عُجَّاْب 29 ,
a.  see 25 (a) .

أَعْجَبَ
N. Ag. أَعْجَبَ IV ,
a.  Admirable; pleasing, charming.

أَعْجَبَ
N. P. أَعْجَبَ IV ,
a.  Vain, conceited, selfcomplacent; prig.

تَعَجَّبَ
N. Ac. تَعَجَّبَ V ,
a.  Astonishment, wonder; admiration.

أَعْجُوْبَة
أَعْجُوْبَة ( pl. أَعَاْجِيْبُ 69 ),
a.  see 25t .

يَا لِلعَجَب
يَا لِلعَجَب
a.  O case of wonder !

عَُجْد
عَُجْد
a.  Grapes; raisins.

##### Türkçe

**عَجِبَ**
**عَجِبَ** A ( i. ac. **عَجَب** 4 )
a. [ Min veya La ], hayret etti, şaştı; -e hayran kaldı; -e şaşırdı.

**عَجَّبَ**
**عَجَّبَ** II ,
a. Şaşırttı, hayrete düşürdü; hayret ettirdi.

**أَعْجَبَ**
**أَعْجَبَ** IV ,
a. II’ye bak.

b. [ edilgen ] [ Bi ], hayran oldu, -e şaşırdı, -den etkilendi; (kendisine) tutuldu.

**تَعَجَّبَ**
**تَعَجَّبَ** V , **اِسْتَعْجَبَ** X
a. [ Min ], I’e bak.

**عَجْب**
**عَجْب** 1 , ( çoğ. **عُجُوْب** 27 ),
a. Kuyruk sokumu kemiği.

**عَجَب**
**عَجَب** 4 , ( çoğ. **أَعْجَاْب** 38 ),
a. Hayret, şaşkınlık.

b. 25 (a)’ya bak.

**عُجَاْب**
**عُجَاْب** 24 ,
a. 25 (a)’ya, (b)’ye bak.

**عَجِيْب**
**عَجِيْب** 25 ,
a. Hayret verici, şaşırtıcı, harikulade; olağanüstü.

b. Garip, tuhaf, acayip; eksantrik.

c. Sevilen, sevgili.

**عَجِيْبَة**
**عَجِيْبَة** 25t , ( çoğ. **عَجَاْئِبُ** 46 ),
a. Hayret, mucize; acayip şey; harika; mucize.

**عُجَّاْب**
**عُجَّاْب** 29 ,
a. 25 (a)’ya bak.

**أَعْجَبَ**
İsm-i fâil **أَعْجَبَ** IV ,
a. Hayranlık uyandıran; hoş, cazip.

**أَعْجَبَ**
İsm-i mef‘ûl **أَعْجَبَ** IV ,
a. Kibirli, kendini beğenmiş, kendinden memnun; ukala.

**تَعَجَّبَ**
Mastar **تَعَجَّبَ** V ,
a. Hayret, şaşkınlık; hayranlık.

**أَعْجُوْبَة**
**أَعْجُوْبَة** ( çoğ. **أَعَاْجِيْبُ** 69 ),
a. 25t’ye bak.

**يَا لِلعَجَب**
**يَا لِلعَجَب**
a. Ey hayret hâli!

**عَُجْد**
**عَُجْد**
a. Üzüm; kuru üzüm.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D8%A8/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

عجب
عَجِبَ - يَعْجَبُ - عَجَبٌ - عَجَبَاً - عَجِيْب - عُجَاب - أَعْجَبَ - يُعْجِبُ
عَجِبَ - يَعْجَبُ + الأمر أو الشيء + لكائن: يكون غريباً منكراً يصعب تصديقه وقبوله
﴿أكان للناس عجبا أن أوحينا إلى رجل منهم أن أنذر الناس﴾
عَجِبَ - يَعْجَبُ + الكائن + من أمر أو شيء: يندهش منه ويستغربه فينكره ولا يصدقه: يُكبِره ويعتبره عظيماً وفريداً وحسناً، لدرجة تقترب من عدم التصديق: يبدي الدهشة والاستغراب وعدم التصديق تجاه أمر يحدث مخالفاً لما يقبله على أنه ممكن وقابل للوقوع ومألوف ومعروف
{﴿قالوا أتعجبين من أمر الله﴾
عَجِبَ - يَعْجَبُ + الكائن + أنْ + وقع شيء: يـَعجب للأمر أن يكون كذا
﴿أوعجبتم أن جاءكم ذكر من ربكم على رجل منكم لينذركم﴾
عَجَبٌ: على وزن " فـَعـَل " اسم فعل بمعنى مفعول من " عَجِبَ - يَعْجَبُ ": الشيء أو الحدث الذي يكون مخالفاً للمألوف والمعروف ويثير العجب: الدهشة والاستغراب وعدم التصديق
عَجَبَاً : حال من " عَجَب "
عَجِيْب: على وزن " فعيل " اسم فاعل مبالغة بمعنى مفعول صفة مشبهة  من " عَجِبَ - يَعْجَبُ ": الشيء الذي يُعْجَبُ منه: الذي يثير العجب والاستغراب والدهشة وعدم التصديق
عُجَاب: اسم فاعل مبالغة صف مشبهة على وزن " فُعال من " عَجِبَ - يَعْجَبُ ": صفة الشيء أو الكائن أو الحدث الذي يبعث في من يراه أو يتعامل معه الشعور بالعجب والاستغراب والدهشة وعدم التصديق
أَعْجَبَ - يُعْجِبُ: على وزن " أفعلَ " من " عَجِبَ - يَعْجَبُ ": جعله " يَعْجَبُ ": جعل (الحدثُ أو الكائنُ أو الشيءُ) الرائيَ أو المتعاملَ مَعَه يبدي الاستحسان والإكبار حتى الدهشة والاستغراب وعدم التصديق تجاهه، لما يرى فيه من مخالفة ما يقبله على أنه ممكن وقابل للوقوع ومألوف ومعروف
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الكذب والافتراء وعدم الصدق"، وهي:
أَفَكَ - يَأْفِكُ، وَصَفَ - يَصِفُ، زَعَمَ - يَزْعُمُ، عَجِبَ - يَعْجَبُ، كَذَبَ - يَكْذِبُ، بَهَتَ - يَبْهَتُ
عَجِبَ - يَعْجَبُ
	﴿أوعجبتم أن جاءكم ذكر من ربكم على رجل منكم لينذركم ولتتقوا ولعلكم ترحمون(63)﴾ الأعراف ﴿أوعجبتم أن جاءكم ذكر من ربكم على رجل منكم لينذركم واذكروا إذ جعلكم خلفاء من بعد قوم نوح وزادكم في الخلق بسطة فاذكروا آلاء الله لعلكم تفلحون(69)﴾ الأعراف
	﴿وعجبوا أن جاءهم منذر منهم وقال الكافرون هذا ساحر كذاب(4)﴾ ص ﴿بل عجبوا أن جاءهم منذر منهم فقال الكافرون هذا شيء عجيب(2)﴾ ق
	﴿وإن تعجب فعجب قولهم أئذا كنا ترابا أئنا لفي خلق جديد أولئك الذين كفروا بربهم وأولئك الأغلال في أعناقهم وأولئك أصحاب النار هم فيها خالدون(5)﴾ الرعد ﴿بل عجبت ويسخرون(12)﴾ الصافات ﴿أفمن هذا الحديث تعجبون(59)﴾ النجم ﴿قالوا أتعجبين من أمر الله رحمة الله وبركاته عليكم أهل البيت إنه حميد مجيد(73)﴾ هود
عَجَبٌ - عجباً
﴿أكان للناس عجبا أن أوحينا إلى رجل منهم أن أنذر الناس وبشر الذين آمنوا أن لهم قدم صدق عند ربهم قال الكافرون إن هذا لساحر مبين(2)﴾ يونس ﴿أم حسبت أن أصحاب الكهف والرقيم كانوا من آياتنا عجبا(9)﴾ الكهف ﴿قال أرأيت إذ أوينا إلى الصخرة فإني نسيت الحوت وما أنساني إلا الشيطان أن أذكره واتخذ سبيله في البحر عجبا(63)﴾ الكهف ﴿قل أوحي إلي أنه استمع نفر من الجن فقالوا إنا سمعنا قرآنا عجبا(1)﴾ الجن ﴿وإن تعجب فعجب قولهم أئذا كنا ترابا أئنا لفي خلق جديد أولئك الذين كفروا بربهم وأولئك الأغلال في أعناقهم وأولئك أصحاب النار هم فيها خالدون(5)﴾ الرعد
عجيب
 ﴿قالت ياويلتا أألد وأنا عجوز وهذا بعلي شيخا إن هذا لشيء عجيب(72)﴾ هود
أعجب - يُعْجِبُ
﴿فلا تعجبك أموالهم ولا أولادهم إنما يريد الله ليعذبهم بها في الحياة الدنيا وتزهق أنفسهم وهم كافرون(55)﴾ التوبة ﴿ولا تعجبك أموالهم وأولادهم إنما يريد الله أن يعذبهم بها في الدنيا وتزهق أنفسهم وهم كافرون(85)﴾ التوبة
	﴿ومن الناس من يعجبك قوله في الحياة الدنيا ويشهد الله على ما في قلبه وهو ألد الخصام(204)﴾ البقرة ﴿وإذا رأيتهم تعجبك أجسامهم وإن يقولوا تسمع لقولهم كأنهم خشب مسندة يحسبون كل صيحة عليهم هم العدو فاحذرهم قاتلهم الله أنى يؤفكون(4)﴾ المنافقون
	﴿قل لا يستوي الخبيث والطيب ولو أعجبك كثرة الخبيث فاتقوا الله ياأولي الألباب لعلكم تفلحون (100)﴾ المائدة ﴿لقد نصركم الله في مواطن كثيرة ويوم حنين إذ أعجبتكم كثرتكم فلم تغن عنكم شيئاوضاقت عليكم الأرض بما رحبت ثم وليتم مدبرين(25)﴾ التوبة
	﴿ولا تنكحوا المشركات حتى يؤمن ولأمة مؤمنة خير من مشركة ولو أعجبتكم ولا تنكحوا المشركين حتى يؤمنوا ولعبد مؤمن خير من مشرك ولو أعجبكم أولئك يدعون إلى النار والله يدعو إلى الجنة والمغفرة بإذنه ويبين آياته للناس لعلهم يتذكرون(221)﴾ البقرة ﴿لا يحل لك النساء من بعد ولا أن تبدل بهن من أزواج ولو أعجبك حسنهن إلا ما ملكت يمينك وكان الله على كل شيء رقيبا(52)﴾ الأحزاب
 	﴿اعلموا أنما الحياة الدنيا لعب ولهو وزينة وتفاخر بينكم وتكاثر في الأموال والأولاد كمثل غيث أعجب الكفار نباته ثم يهيج فتراه مصفرا ثم يكون حطاما وفي الآخرة عذاب شديد ومغفرة من الله ورضوان وما الحياة الدنيا إلا متاع الغرور(20)﴾ الحديد ﴿محمد رسول الله والذين معه أشداء على الكفار رحماء بينهم تراهم ركعا سجدا يبتغون فضلا من الله ورضوانا سيماهم في وجوههم من أثر السجود ذلك مثلهم في التوراة ومثلهم في الإنجيل كزرع أخرج شطأه فآزره فاستغلظ فاستوى على سوقه يعجب الزراع ليغيظ بهم الكفار وعد الله الذين آمنوا وعملوا الصالحات منهم مغفرة وأجرا عظيما(29)﴾ الفتح
عجاب
 ﴿أجعل الآلهة إلها واحدا إن هذا لشيء عجاب(5)﴾ ص
مختار الصحاح
● [عجب] ع ج ب: العَجَبُ و العُجَابُ بالضم الأمر الذي يتعجب منه وكذا العُجَّابُ بتشديد الجيم وهو أكثر وكذا الأُعْجُوبَةُ و التَعَاجِيبُ العجائب ولا يجمع عَجَبٌ ولا عَجيبٌ وقيل جمع عجيب عَجَائِبُ مثل أفيل وأفائل وتبيع وتبائع وقولهم أعَاجِيبُ كأنه جمع أُعْجُوبةٍ مثل أُحدوثة وأحاديث و عجِبَ منه من باب طرب و تَعَجَّبَ و اسْتَعْجَبَ بمعنى و عَجَّبَ غيره تَعجيبا و أُعْجِبَ بنفسه وبرأيه على ما لم يسم فاعله فهو مُعْجَبٌ بفتح الجيم والاسم العُجْبُ و العَجْبُ بالفتح أصل الذنب وهو أيضا واحد العُجُوبِ وهي آخر الرمل
الراغب
عجب
- العجب والتعجب: حالة تعرض للإنسان عند الجهل بسبب الشيء، ولهذا قال بعض الحكماء: العجب ما لا يعرف سببه، ولهذا قيل: لا يصح على الله التعجب؛ إذ هو علام الغيوب لا تخفى عليه خافية. يقال: عجبت عجبا، ويقال للشيء الذي يتعجب منه: عجب، ولما لم يعهد مثله عجيب. قال تعالى: }أكان للناس عجبا أن أوحينا﴿[يونس/2]، تنبيها أنهم قد عهدوا مثل ذلك قبله، وقوله:﴾بل عجبوا أن جاءهم﴿[ق/2]،﴾وإن تعجب فعجب قولهم﴿[الرعد/5]،﴾كانوا من آياتنا عجبا﴿[الكهف/9]، أي: ليس ذلك في نهاية العجب بل في أمورنا أعظم وأعجب منه.﴾قرآنا عجبا﴿[الجن/1]، أي: لم يعهد مثله، ولم يعرف سببه. ويستعار مرة للمونق فيقال: أعجبني كذا أي: راقني. قال تعالى:﴾ومن الناس من يعجبك قوله﴿[البقرة/204]،﴾ولا تعجبك أموالهم﴿[التوبة/85]،﴾ويوم حنين إذ أعجبتكم كثرتكم﴿[التوبة/25]،﴾أعجب الكفار نباته﴿[الحديد/20]، وقال:﴾بل عجبت ويسخرون﴿[الصافات/12]، أي: عجبت من إنكارهم للبعث لشدة تحققك معرفته، ويسخرون لجهلهم. وقيل: عجبت من إنكارهم الوحي، وقرأ بعضهم:﴾بل عجبت﴿(وهي قراءة حمزة والكسائي وخلف. انظر: إرشاد المبتدي ص 521) بضم التاء، وليس ذلك إضافة المتعجب إلى نفسه في الحقيقة بل معناه: أنه مما يقال عنده: عجبت، أو يكون عجبت مستعارا بمعنى أنكرت، نحو:﴾أتعجبين من أمر الله﴿[هود/73]،﴾إن هذا لشيء عجاب{ [ص/5]، ويقال لمن يروقه نفسه: فلان معجب بنفسه، والعجب من كل دابة: ما ضمر وركه.
ملخص اللسان:
1.    عَجِبَ منه يَعْجَبُ: العُجْبُ والعَجَبُ: إِنكارُ ما يَرِدُ عليك لقِلَّةِ اعْتِـيادِه؛
2.     أَصلُ العَجَبِ في اللغة، أَن الإِنسان إِذا رأَى ما ينكره ويَقِلُّ مِثْلُه، العَجَبُ النَّظَرُ إِلى شيءٍ غير مأْلوف ولا مُعتادٍ.
3.    إِنما يَتَعَجَّبُ الآدميُّ من الشيءِ إِذا عَظُمَ مَوْقِعُه عنده، وخَفِـيَ عليه سببُه ،
4.    وشيء مُعْجِبٌ إِذا كان حَسَناً معدًّا.
5.    وأَعْجَبَهُ الأَمْرُ: سَرَّه.
6.    والعُجْبُ: الزُّهُوُّ. ورجل مُعْجَبٌ: مَزْهُوٌّ بما يكون منه حَسَناً  أَو قَبِـيحاً.
7.     العَجْبُ، بالسكون: العظم الذي في أَسفل الصُّلْب عند العَجُز،
لسان العرب
● - عجب: العُجْبُ والعَجَبُ: إِنكارُ ما يَرِدُ عليك لقِلَّةِ اعْتِـيادِه؛  وجمعُ العَجَبِ: أَعْجابٌ؛ قال:  يا عَجَباً للدَّهْرِ ذِي الأَعْجابِ،  * الأَحْدَبِ البُرْغُوثِ ذِي الأَنْيابِ  وقد عَجِبَ منه يَعْجَبُ عَجَباً، وتَعَجَّبَ، واسْتَعْجَبَ؛ قال:  ومُسْتَعْجِبٍ مما يَرَى من أَناتِنا،  * ولو زَبَنَتْهُ الـحَرْبُ لم يَتَرَمْرَمِ  والاسْتِعْجابُ: شِدَّةُ التَّعَجُّبِ.  وفي النوادر: تَعَجَّبنِـي فلانٌ وتَفَتَّنَني أَي تَصَبَّاني؛ والاسم:  العَجِـيبةُ، والأُعْجُوبة.  والتَّعاجِـيبُ: العَجائبُ، لا واحدَ لها من لفظها؛ قال الشاعر:  ومنْ تَعاجِـيبِ خَلْقِ اللّهِ غَاطِـيةٌ،  * يُعْصَرُ مِنْها مُلاحِـيٌّ وغِرْبِـيبُ  الغَاطِـيَةُ: الكَرْمُ. وقوله تعالى: بل عَجِـبْت ويَسْخَرُون؛ قرأَها  حمزة والكسائي بضم التاءِ، وكذا قراءة علي بن أَبي طالب وابن عباس؛ وقرأَ ابن كثير ونافع وابن عامر وعاصم وأَبو عمرو: بل عَجِـبْتَ، بنصب التاءِ.  الفراءُ: العَجَبُ، وإِن أُسْنِدَ إِلى اللّه، فليس معناه من اللّه، كمعناه من العباد.  قال الزجاج: أَصلُ العَجَبِ في اللغة، أَن الإِنسان إِذا رأَى ما ينكره ويَقِلُّ مِثْلُه، قال: قد عَجِـبْتُ من كذا. وعلى هذا معنى قراءة من قرأَ بضم التاءِ، لأَن الآدمي إِذا فعل ما يُنْكِرُه اللّهُ، جاز أَن يقول فيه عَجِـبْتُ، واللّه، عز وجل، قد علم ما أَنْكَره قبل كونه، ولكن الإِنكارُ والعَجَبُ الذي تَلْزَمُ به  \<ص:581>  الـحُجَّة عند وقوع الشيءِ. وقال ابن الأَنباري في قوله: بل عَجِـبْتُ؛ أَخْبَر عن نفسه بالعَجَب. وهو يريد: بل جازَيْتُهم على عَجَبِـهم من الـحَقِّ، فَسَمّى فِعْلَه باسمِ فِعْلهم.  وقيل: بل عَجِبْتَ، معناه بل عَظُمَ فِعْلُهم عندك. وقد أَخبر اللّه عنهم في غير موضع بالعَجَب من الـحَقِّ؛ قال: أَكَانَ للناسِ عَجَباً؛ وقال: بل عَجِـبُوا أَنْ جاءهم مُنْذِرٌ منهم؛ وقال الكافرون: إِنَّ هذا لشيءٌ عُجابٌ.  ابن الأَعرابي: العَجَبُ النَّظَرُ إِلى شيءٍ غير مأْلوف ولا مُعتادٍ.  وقوله عز وجل: وإِنْ تَعْجَبْ فَعَجَبٌ قولُهم؛ الخطابُ للنبي، صلى اللّه عليه وسلم، أَي هذا موضعُ عَجَبٍ حيث أَنكروا البعْثَ، وقد تبين لهم مِنْ خَلْقِ السمواتِ والأَرض ما دَلَّهم على البَعْث، والبعثُ أَسهلُ في القُدْرة مما قد تَبَيَّـنُوا. وقوله عز وجل: واتَّخَذَ سبيلَه في البحر عَجَباً؛ قال ابن عباس: أَمْسَكَ اللّه تعالى جرْيَةَ البَحْرِ حتى كان مثلَ الطاقِ فكان سَرَباً، وكان لموسى وصاحبه عَجَباً. وفي الحديث: عَجِبَ رَبُّكَ من قوم يُقادُونَ إِلى الجنةِ في السلاسِل؛ أَي عَظُمَ ذلك عنده وكَبُرَ لديه. أَعلم الّله أَنه إِنما يَتَعَجَّبُ الآدميُّ من الشيءِ إِذا عَظُمَ مَوْقِعُه عنده، وخَفِـيَ عليه سببُه، فأَخبرهم بما يَعْرِفون، ليعلموا مَوْقعَ هذه الأَشياء عنده. وقيل: معنى عَجِبَ رَبُّكَ أَي رَضِـيَ وأَثابَ؛ فسماه عَجَباً مجازاً، وليس بعَجَبٍ في الحقيقة. والأَولُ الوجه كما قال: ويَمْكُرونَ ويَمْكُرُ اللّهُ؛ معناه ويُجازيهم اللّه على مكرهم. وفي الحديث: عَجِبَ رَبُّكَ من شَابٍّ ليستْ له صَبْوَةٌ؛ هو من ذلك.  وفي الحديث: عَجِبَ رَبُّكُمْ من إِلِّكم وقُنُوطِكم. قال ابن الأَثير:  إِطْلاقُ العَجَب على اللّه تعالى مَجَازٌ، لأَنه لا يخفى عليه أَسبابُ  الأَشياء؛ والتَّعَجُّبُ مما خَفِـيَ سببه ولم يُعْلَم.  وأَعْجَبَه الأَمْرُ: حَمَلَهُ على العَجَبِ منه؛ وأَنشد ثعلب:  يا رُبَّ بَيْضَاءَ على مُهَشَّمَهْ،  * أَعْجَبَها أَكْلُ البَعيرِ اليَنَمَهْ  هذه امرأَةٌ رأَتِ الإِبلَ تأْكل، فأَعْجَبها ذلك أَي كَسَبها عَجَباً؛  وكذلك قولُ ابنِ قَيسِ الرُّقَيَّاتِ:  رَأَتْ في الرأْسِ منِّي شَيْــ  * ــبَةً، لَسْتُ أُغَيِّبُها  فقالتْ لي: ابنُ قَيْسٍ ذا!  * وبَعْضُ الشَّيْءِ يُعْجِـبُها  أَي يَكْسِـبُها التَّعَجُّبَ.  وأُعْجِبَ به: عَجِبَ.  وعَجَّبَه بالشيءِ تَعْجِـيباً: نَبَّهَهُ على التَّعَجُبِ منه.  وقِصَّةٌ عَجَبٌ، وشيء مُعْجِبٌ إِذا كان حَسَناً معدًّا.  والتَّعَجُّبُ: أَن تَرَى الشيءَ يُعْجِـبُكَ، تَظُنُّ أَنك لم تَرَ مِثلَه. وقولهم: للّه زيدٌ! كأَنه جاءَ به اللّه من أَمْرٍ عَجِـيبٍ، وكذلك قولهم: للّه دَرّهُ ! أَي جاءَ اللّهُ بدَرِّه من أَمْرٍ عَجِـيبٍ لكثرته.  وأَمر عُجَابٌ وعُجَّابٌ وعَجَبٌ وعَجِـيبٌ وعَجَبٌ عاجِبٌ وعُجَّابٌ،  على المبالغة، يؤكد به. وفي التنزيل: إِنَّ هذا لشيءٌ عُجَابٌ؛ قرأَ أَبو عبدالرحمن السُّلَمِـيُّ: ان هذا لشيء عُجَّابٌ، بالتشديد؛ وقال الفراء: هو مِثْلُ قولهم رجل كريم، وكُرامٌ وكُرَّامٌ، وكَبيرٌ وكُبَارٌ  وكُبَّارٌ، وعُجَّاب، بالتشديد، أَكثر من عُجَابٍ. وقال صاحب العين: بين العَجِـيب والعُجَاب فَرْقٌ؛ أَمـَّا العَجِـيبُ، فالعَجَبُ يكون مثلَه، وأَمـَّا العُجَاب فالذي تَجاوَزَ حَدَّ العَجَبِ.  وأَعْجَبَهُ الأَمْرُ: سَرَّه. وأُعْجِبَ به كذلك، على  \<ص:582>  لفظ ما تَقَدَّم في العَجَبِ.  والعَجِـيبُ: الأَمْرُ يُتَعَجَّبُ منه. وأَمْرٌ عَجِـيبٌ: مُعْجِبٌ.  وقولهم: عَجَبٌ عاجِبٌ، كقولهم: لَيْلٌ لائِلٌ، يؤكد به؛ وقوله أَنشده  ثعلب:  وما البُخْلُ يَنْهاني ولا الجُودُ قادَني،  * ولكنَّها ضَرْبٌ إِليَّ عَجيبُ  أَرادَ يَنْهاني ويَقُودُني، أَو نَهاني وقَادَني؛ وإِنما عَلَّقَ عَجِـيبٌ بإِليَّ، لأَنه في معنى حَبِـيب، فكأَنه قال: حَبِـيبٌ إِليَّ. قال  الجوهري: ولا يجمع عَجَبٌ ولا عَجِـيبٌ. ويقال: جمعُ عَجِـيب عَجائبُ، مثل أَفِـيل وأَفائِل، وتَبيع وتَبائعَ. وقولهم: أَعاجِـيبُ كأَنه جمع أُعْجُوبةٍ، مثل أُحْدُوثةٍ وأَحاديثَ.  والعُجْبُ: الزُّهُوُّ. ورجل مُعْجَبٌ: مَزْهُوٌّ بما يكون منه حَسَناً  أَو قَبِـيحاً. وقيل: الـمُعْجَبُ الإِنسانُ الـمُعْجَبُ بنفسه أَو بالشيءِ، وقد أُعْجِبَ فلانٌ بنفسه، فهو مُعْجَبٌ برأْيه وبنفسه؛ والاسم  العُجْبُ، بالضم. وقيل: العُجْب فَضْلَةٌ من الـحُمْق صَرَفْتَها إِلى  العُجْبِ. وقولُهم ما أَعجَبَه برأْيه، شاذّ لا يُقاس عليه. والعُجْب: الذي يُحِبُّ مُحادثةَ النساء ولا يأْتي الريبة. والعُجْبُ والعَجْبُ والعِجْبُ: الذي يُعْجِـبُه القُعُود مع النساءِ. والعَجْبُ والعُجْبُ من كل دابة(1)  (1 قوله «والعجب والعجب من كل دابة الخ» كذا بالأصل وهذه عبارة التهذيب بالحرف وليس فيها ذكر العجب مرتين بل قال والعجب من كل دابة الخ. وضبطه بشكل القلم بفتح فسكون كالصحاح والمحكم وصرح به المجد والفيومي وصاحب المختار لاسيما وأُصول هذه المادة متوفرة عندنا فتكرار العجب في نسخة اللسان ليس إلا من الناسخ اغتر به شارح القاموس فقال عند قول المجد: العجب، بالفتح وبالضم، من كل دابة ما انضم إلى آخر ما هنا ولم يساعده على ذلك أصل صحيح،  ان هذا لشيء عجاب.): ما انْضَمَّ عليه الوَرِكان من أَصل الذَّنَبِ  الـمَغْروز في مؤخر العَجُزِ؛ وقيل: هو أَصلُ الذَّنَبِ كُلُّه. وقال اللحياني: هو أَصْلُ الذَّنَبِ وعَظْمُه، وهو العُصْعُصُ؛ والجمعُ أَعْجابٌ وعُجُوبٌ. وفي الحديث: كُلُّ ابنِ آدمَ يَبْلَى إِلا العَجْبَ؛ وفي رواية: إِلاَّ عَجْبَ الذَّنَب. العَجْبُ، بالسكون: العظم الذي في أَسفل الصُّلْب عند العَجُز، وهو العَسِـيبُ من الدَّوابِّ. وناقة عَجْباءُ: بَيِّنَةُ العَجَبِ، غلِـيظةُ عَجْبِ الذَّنَب، وقد عَجِـبَتْ عَجَباً. ويقال: أَشَدُّ ما عَجُبَتِ الناقةُ إِذا دَقَّ أَعْلى مُؤَخَّرِها، وأَشْرَفَتْ  جاعِرَتاها. والعَجْباءُ أَيضاً: التي دَق أَعلى مُؤَخَّرها، وأَشرَفَتْ  جاعِرَتاها، وهي خلْقَةٌ قبيحة فيمن كانت. وعَجْبُ الكَثِـيبِ: آخِرُه  الـمُسْتَدِقُّ منه، والجمعُ عُجُوب؛ قال لبيد:  يَجْتابُ أَصْلاً قالِصاً مُتَنَبِّذاً  * بعُجُوبِ أَنْقاءٍ، يَميلُ هَيامُها  ومعنى يَجتابُ: يَقْطَع؛ ومن روى يَجْتافُ، بالفاءِ، فمعناه يَدْخُلُ؛  يصف مطراً. والقالِصُ: المرتفعُ. والـمُتَنَبِّذُ: الـمُتَنَحِّي ناحيةً.  والـهَيَامُ: الرَّمْل الذي يَنْهار. وقيل: عَجْبُ كلّ شيءٍ مُؤَخَّرُه.  وبَنُو عَجْبٍ: قبيلة؛ وقيل: بَنُو عَجْبٍ بطن. وذكر أَبو زيد خارجةُ  بنُ زيدٍ أَن حَسَّان بنَ ثابتٍ أَنشد قوله:  انْظُرْ خَليلِي ببَطْنِ جِلَّقَ هلْ  * تُونِسُ، دونَ البَلْقاءِ، مِن أَحَدِ  فبكى حَسَّان بذِكْرِ ما كان فيه من صِحَّة البصر والشَّبابِ، بعدما  كُفَّ بَصَرُه، وكان ابنه عبدُالرحمن حاضِراً فسُرَّ ببكاءِ أَبيه. قال  خارجةُ: يقول عَجِـبْتُ من سُروره ببكاءِ أَبيه؛ قال ومثله قوله:  فقالتْ لي: ابنُ قَيْسٍ ذا!  * وبعضُ الشَّيءِ يُعْجِـبُها  \<ص:583>  أَي تَتَعَجَّبُ منه. أَرادَ أَابنُ قَيْسٍ، فتَرك الأَلفَ الأُولى.
مقاييس اللغة:
(عجب) العين والجيم والباء أصلانِ صحيحان، يدلُّ أحدهما على كِبْر واستكبارٍ للشَّيء، والآخر خِلْقة من خِلَق الحيوان.
فالأوّل* العُجْب، وهو أن يتكبَّر الإنسان في نفسه. تقول: هو مُعجَبٌ بنَفْسِه. وتقول من باب العَجَب: عَجِب يَعْجَبُ عَجَباً، وأمرٌ عجيب، وذلك إذا استُكْبِر واستُعْظِم. قالوا: وزعم الخليل أنّ بين العَجِيب والعُجابِ فرقاً. فأمّا العجيب والعَجَب مثله [فالأمرُ يتعجَّب منه([46]) ]، وأمّا العُجَاب فالذي يُجاوِز حدَّ العجيب. قال: وذلك مثل الطَّويل والطُّوال، فالطويل في النَّاس كثير، والطُّوال: الأهوج الطُّول. ويقولون: عجَبٌ عاجب. والاستعجاب: شدة التعجُّب؛ يقال مُستَعجِب ومتعجِّب مما يرى. قال أوس:
ومستعجِبٍ مِمَّا يرى مـن أناتِنا *** ولو زَبنَتْه الحربُ لم يَترمرم([47])
وقِصَّةٌ عَجَب. وأعجبَني هذا الشَّيء، وقد أُعِجبْت به. وشيء مُعْجِبٌ، إذا كان حسَناً جِدّاً.
والأصل الآخر العَجْب([48]) ، وهو من كلِّ دابة ما ضُمَّتْ عليه الورِكان من أصل الذّنَب المغروز في مُؤَخَّر العَجُز. وعُجُوب الكُثْبان سمِّيت عُجوباً تشبيهاً بذلك، وذلك أنّها أواخِر الكُثْبان المستدِقَّة. قال لبيد:
* بعُجوب أنقاء يَميلُ هَيَامُها ([49]) *
وناقَةٌ عَجْباء: بيِّنة العَجَب والعُجْبة([50]) ، وشدَّ ما عَجِبَت، وذلك إذا دقَّ أعلى مؤخَّرها وأشرفت جاعرتاها؛ وهي خِلْقةٌ قبيحة.
القاموس المحيط:
العَجْبُ، بالفتح أصْلُ الذَّنَبِ، ومُؤَخَّرُ كلِّ شيءٍ، وقَبيلةٌ، وبالضم الزَّهْوُ والكِبْرُ، والرجلُ يُعْجِبُهُ القُعودُ مع النِّساءِ، أو تُعْجَبُ النِّساءُ به، ويُثَلَّثُ، وإنْكارُ ما يَرِدُ عليكَ، كالعَجَبِ، مُحَرَّكَةً، وجَمْعُهما أعْجابٌ، وجَمْعُ عَجيبٍ عَجائِبُ، أو لا يُجْمَعانِ، والاسْمُ العَجِيبَةُ والْأُعْجوبَةُ.
وتَعَجَّبْتُ منه، واسْتَعْجَبْتُ منه: كعَجِبْتُ منه. وعَجَّبْتُه تَعْجِيباً. وما أعْجَبَهُ بِرأيِهِ، شاذٌّ. والتَّعاجيبُ: العَجائِبُ. وأعْجَبَهُ: حَمَلَهُ على العَجَبِ منه. وأُعْجِبَ به: عَجِبَ وسُرَّ، كأَعْجَبَه. وأمْرٌ عَجِبٌ وعَجيبٌ وعُجابٌ وعُجَّابٌ. وعَجَبٌ وعُجَابٌ، أو العَجِيبُ كالعَجَبِ، والعُجابُ: ما جاوَزَ حَدَّ العَجَبِ. والعَجْباءُ: التي يُتَعَجَّبُ من حُسْنِها، ومن قُبْحِها، ضِدٌّ، والنَّاقَةُ دَقَّ مُؤَخَّرُها وأشْرَفَ جاعِرَتاها، والغَليظَةُ، وبَعيرٌ أعْجَبُ. ورجلٌ تِعْجابَةٌ، بالكسر: ذُو أعاجيبَ. والعَجَبُ من الله: الرِّضا. وأحمدُ بنُ سَعيدٍ البَكْريُّ، شُهِرَ بابنِ عَجَبٍ. وسعيدُ بنُ عَجَبٍ، مُحَرَّكتَيْنِ، ومُنْيَةُ عَجَبٍ: د بالمَغْرِبِ. وتَعَجَّبَني: تَصَبَّانِي. وكَجُهَيْنَةَ: رجلٌ. وأعْجَبَ جاهِلاً: لَقَبُ رجلٍ.
تاج العروس:
عجب
العَجْبُ بالفَتْح وبِالضَّمِّ مِنْ كُلِّ دَابَّة : مَا انْضَمَّ عَلَيْهِ الوَرِكُ مِنْ أَصْل الذَّنَبِ المَغْرُوزِ في مُؤَخَّرِ العَجُزِ وقِيل هو أَصْلُ الذَّنَبِ كُلِّه . وقال اللِّحْيَانِي : هو أَصْلُ الذَّنَب وَعَظمهُ ؛ وهو العُصْعُصُ أَوْ هُوَ رَأْسُ العُصْعُصِ وفي الحدِيثِ : كُلُّ ابْنِ آدَمَ يَبْلَى إِلاَّ العَجْبَ وفي رِوَايَةَ إِلاَّ عَجْبَ الذَّنَبِ وهُو العَظْمُ الَّذِي في أَسْفَلِ الصُّلْبِ عِنْدَ العَجُزِ ؛ وَهُوَ العَسِيبُ مِنَ الدَّوَابِّ . ويُقَالُ : هو كَحَبِّ الخَرْدَلِ . وعبارَة الزَّمَخْشَرِيّ في الفَائِقِ : أَنَّه عَظْمٌ بَيْن الأَلْيَتَيْنِ . ونَقَل شَيْخُنَا عَنْ عِنَايَة الخَفَاجِيِّ أَنهُ يُقَالُ فِيهِ : العَجْمُ أَي بِقَلْبِ البَاء مِيماً ويُثَلَّث أَي حِينئذٍ وشَيْخُنَا صَرفَ تَثْلِيثَه حَالَةَ كَوْنهِ وبالبَاء وَلاَ قَائِلَ بِهِ . فتَأَمَّل تَرْشُد . قُلت : وكَوْنُ العَجْبِ بالميم رَوَاهُ اللِّحْيَانِيّ في نَوَادِرِه . قِيلَ : العَجْبُ : مُؤَخَّر كُلِّ شَيْء ومنه عَجْبُ الكَثِيبِ وهو آخِره المُسْتَدِقُّ مِنْهُ والجَمْعُ عُجُوبٌ بالضَّمِّ وهو مَجَازٌ كَمَا فِي الأَسَاسِ . قال لَبِيدٌ يَصِفُ المَطَرَ :
يَجْتَابُ أَصْلاً قَالِصاً مُتَنَبِّذاً ... بعُجُوبِ أَنْقَاءٍ يَمِيلُ هَيَامُهَا
بَنُو عَجْبٍ : قَبِيلَةٌ في قَيْسٍ وَهُوَ عَجْبُ بْنُ ثَعْلَبَة بْنِ سَعْدِ ابْنِ ذُبْيَانَ منْ ذُرِّيَّتِه قُطْبَةُ بنُ مَالِكِ الصَّحَابِيُّ وابْنُ أَخِيهِ زيَادُ بْنُ عَلاَقَة . ولَقِيطُ بنُ شَيْبَانَ بْنِ سَعْدِ بْنِ جَشْوَرَة ابْنِ عَجْبٍ هَذَا شَاعِرٌ . وعَجَبٌ مُحَرَّكَةً : بَطْنٌ آخر في جُهَيْنَةَ وهو عَجَبُ بْنُ نَصْرِ بْنِ مَالِكِ بْنِ غَطَفَانَ بْنِ قَيْسِ بْنِ جُهَيْنَةَ . وأَعءجَبُ كَأَفْعَلَ في قُضَاعَةَ وَهُوَ أَعْجَبُ بْنُ قُدَامَةَ بْنِ جَرْك بن رَبَّان الثلاثة ذَكَرَهُم الوَزِيرُ أَبُو القَاسِم المَغْرِبِيّ في الإِينَاس نَقَلَه شَيْخُنا ولم يَضْبُط الثَّانِيَة : العُجْبُ بالضَّمِّ : الزَّهْوُ والكِبْرُ . ورَجُلٌ مُعْجَبٌ : مَزْهُوٌّ بِمَا يَكُونُ مِنْهُ حَسَناً أَو قَبِيحاً وقيل : المُعْجَبُ الإِنْسَانُ المُعْجَب بِنَفْسِه أَوْ بِالشَّيْءِ . وقد أُعْجِبَ فُلاَنٌ بِنَفْسِه فَهو مُعْجَبٌ بِرَأْيِهِ وبِنَفْسِه . والاسْمُ العُجْبُ وِقِيلَ : العُجْبُ : فَضْلَةٌ من الحُمْقِ صَرَفْتَهَا إِلَى العُجْب . ونَقَل شَيْخُنَا عن الرَّاغِبِ في الفَرْقِ بَيْن المُعْجَبِ والتَّائِهِ فَقَالَ : المُعْجَبُ يُصَدِّقُ نَفْسَه فِيمَا يَظُنُّ بِهَا وَهْماً . والتَّائِهُ يُصَدِّقُها قَطْعاً . العُجْبُ : الرَّجُلُ يُحِبُّ مُحَادَثَةَ النِّسَاءِ ولا يَأْتِي الرِّيبَة وقِيلَ . الذِي يُعْجِبُه القُعُوُدُ مَعَ النِّسَاءِ ومَحَادَثَتُهُن ولا يَأْتِي الرِّيبة أَو تُعْجَبُ النِّسَاءُ به ويُثَلَّثُ نَقَلَه الصَّاغَانِيُّ ولا اعْتِدَادَ بِمَا نَقَلَه شَيْخُنا الإِنْكَارَ عَنِ الْبَعْضِ . العُجْبُ : إِنْكَارُ مَا يَرِدُ عَلَيْكَ لِقِلّة اعْتِيَادِه كالعَجَبِ مُحَرَّكَةً وعَنِ ابْنِ الأَعْرَابِيّ : العُجْبُ : النَّظَرُ إِلَى شَيْءٍ غَيْرِ مَأْلُوفٍ ولا مُعْتَاد وجَمْعُهَا هَكَذَا في نُسْخَتِنَا ولَعَلَّه المُرَادُ بِهِ جَمْعُ الثَّلاَثَة وهو عَجْبُ الذَّنَب والعُجْب بلُغَتَيْهِ أَعْجَابٌ أَو الصَّوَابُ تَذْكِيرُ الضَّمِيرِ كَمَا فِي غَيْرِ كِتَاب قال :
" يا عَجَباً للدَّهْرِ ذِي الأَعْجَابِ
" الأَحْدَبِ البُرْغُوثِ ذِي الأَنْيَابِ
يُقَال جَمْع عَجيب عَجَائِبُ مِثْلُ أَفِيلٍ وأَفَائلَ وتَبِيعٍ وتَبَائعَ . أَوْ لاَ يُجْمَعَانِ قَالَهُ الجَوْهَرِيّ . فَقَوْلُ شَيْخِنا : ولم يَذْكُر عَدَمَ جَمْعِيَّتِه - أَي عَجِيبٍ - غيرُ المُصَنِّف غَيْرُ سَدِيدٍ بل مُعَارَضَة سَمَاع بعقل والعَجَبُ أَنَّه نَقَلَ كَلاَم الجَوْهَرِيِّ فِيمَا بَعْ عِنْدَ مَا رَدَّ عَلَى صَاحِبِ النَّامُوسِ ولَمْ يَتَنَبَّه لَهُ وسَدَّد سَهْم المَلاَمِ عَلَى المُؤَلِّف وَجَدَلَهُ . وقد عَجِبَ منْه يَعْجَبُ عَجَباً والاسْمُ العَجِيبَةُ والأُعْجُوبَةُ بالضَّمِّ وتَعَجَّبْتُ مِنْهُ واسْتَعْجَبْتُ مِنْه كعَجِبْتُ مِنْه أَي ثُلاَثِيّاً . في لِسَانِ العَرَبِ : التَّعَجُّب مِمّا خَفِيَ سَبَبُه ولم يُعْلَم . وقَالَ أَيْضاً : التَّعَجُّب : أَنْ تَرَى الشيءَ يُعْجِبُك تَظُنُّ أَنَّكَ لَمْ تَرَ مِثْلَه . ونَقَل شَيْخُنَا مِنْ حَوَاشِي القَامُوسِ القَدِيمَة حَاصِل ما ذَكَرَه أَهْلُ اللُّغَةِ في هَذَا المَعْنَى : أَنَّ التَّعَجُّبَ حَيْرَةٌ تَعْرِض لِلإِنْسَانِ عِنْد سَبَبِ جَهْلِ الشَّيْء ولَيْسَ هُوَ سَبَاً لَه في ذَاتِه بَلْ هُوَ حَالَة بحَسَبِ الإِضَافَة إِلَى مَنْ يَعْرِف السَّبَبَ وَمَنْ لا يَعْرفُه ولِهَذَا قَالَ قومٌ : كُلُّ شَيْءٍ عَجَبٌ . وقَال قَوْمٌ : لاَ شَيْءَ عَجَبٌ قَالَه الرَّاغِبُ : وَبَعْضُهُم خَصَّ التَّعَجُّبَ بالحَسَنِ فَقَط وقَال بَعْضُ أَهْلِ اللُّغَة : يُقَالُ أُعْجِبَ فلانٌ وبِرَأْيه فهو مُعْجَبٌ بِهِمَا والاسْمُ العَجَبُ ولا يَكُونُ إِلاّ في المُسْتَحْسَن وتَعَجَّبَ مِنْ كَذَا والاسْمُ العَجَب وَلاَ يَكُونُ إِلاَّ فِي المُسْتَحْسَنِ . واسْتَعْجَبَ مِنْ كَذَا والاسْمُ العَجَبُ مُحَرَّكَه وَيَكُونُ في الحَسَنِ وغَيْرِه . قُلْتُ : هَذَا التَّفْصِيلُ حَسَنٌ إِلاَّ أَنَّ العُجْبَ بالضَّمِّ الَّذِي في الوَجْهِ الأَوّلِ إِنَّمَا هُوَ بمَعْنَى الزَّهْوِ والتَّكَبُّرِ وَهُوَ غَيْرُ مُسْتَحْسَنٍ في نَفْسِه كما عَرّفْنَاه آنفاً . ونَقَلَ شَيْخُنَا أَيَضاً عَن بَعْضِ أَئِمَّةِ النُّحَاةِ : التَّعَجُّب : انْفِعَالُ النَّفْسِ لزِيَادَة وَصْفٍ في المُتَعَجَّبٍ مِنْه نَحْو : ما أَشْجَعَه . قال : وما وَرَدَ في القرآنِ مِنْ ذَلِك نَحْو أَسْمِعْ بِهِم وأَبْصِرْ فإِنَّما هُوَ بالنَّظَر إِلَى السَّامِع والمَعْنَى : لو شَاهَدْتَهم لَقُلْتَ ذلك مُتَعَجِّباً مِنْهم . انتهى . وَعَجَّبْتُه بالشَّيْءِ تَعْجِيباً أَي نَبّهْتُه عَلَى التَّعَجُّبِ منه . والاسْتِعْجَاب : شِدَّةُ التَّعَجُّبِ كذا في الأَسَاسِ ولِسَان العَرَبِ قال :
ومُسْتَعْجِبٍ مِمَّا يَرَى مِنْ أَنَاتِنَا ... ولو زَبَنَتْهُ الحَرْبُ لم يَتَرَمْرَمِ قولهم : مَا أَعْجَبَه بِرَأْيِه شَاذٌّ لا يُقَاسُ عَلَيْه أَي لِبِنَائِه مِنَ المَجْهُول كَمَا أَزْهَاهُ وما أَشْغَلَه والأَصْلُ في التَّعَجُّب أَن لا يُبْنَى إِلاَّ مِنَ المَعْلُومِ . والتَّعَاجِيبُ : العَجَائِبُ لا وَاحِدَ لَهَا من لَفْظِهَا . وفي النَّاموس : الأَظْهَرُ أَنَّهَا الأَعَاجِيبُ وَهَذَا يَدُلُ على قِلَّة اطِّلاعِه على النَّقْل وقد أَسْبَقْنَا في المَطَايِب ما يُفْضِي إِلَى العَجَائِب وقد نَبَّه عَلَى ذَلِكَ شَيْخُنَا في حَاشِيتَه وكَفَانا مَؤونَةَ الرَّجِّ عَليْهِ عَفَا اللهُ عَنْهُمَا وأَنْشَدَ في الصَّحَاحِ وغَيْره :
وَمِنْ تَعَاجِيب خَلْقِ اللهِ غَاطِيَةٌ ... يُعْصَرُ مِنْهَا مُلاَحِيٌّ وغِرْبِيبُ الغَاطِيَة : الكَرْمُ . وأَعْجَبَه الأَمْرُ : حَمَلَه عَلَى العَجِبِ مِنْهُ أَنْشَدَ ثَعْلَب :
" يَا رُبَّ بَيْضَاءَ عَلَى مُهَشَّمَهْ
" أَعجبهَا أَكْلُ البَعِيرِ اليَنَمَهْ هذه امرأَةٌ رَأَتِ الإِبِلَ تَأْكُلُ فأَعْجَبَهَا ذَلِكَ أَي كَسَبَهَا عَجَباً . وكَذَلِكَ قَوْلُ ابْنِ قَيْسِ الرُّقَيَّاتِ :
رَأَتْ فِي الرَّأْس مِنِّي شَيْ ... بَةً لَسْتُ أُغَيِّبُهَا
فَقَالَت لِي ابْنُ قَيْسٍ ذَا ... وبَعْضُ الشَّيْب يُعْجِبُها
أَي يَكْسِبُهَا التَّعَجُّب . وأُعْجِبَ بِهِ مَبْنِيّاً للمَفْعُول : عَجِبَ وسُرَّ بِالضَّمِّ من السُّرور كَأَعْجَبَه الأَمْرُ إِذَا سَرَّه . يُقَالُ : أَمْرٌ عَجَبٌ مُحَرَّكَةً وعَجِيبٌ كَأَمِيرٍ وعُجَابٌ كغُرَابٍ وعُجَّابٌ كرُمَّانٍ أَي يُتَعَجَّبُ مِنْه وأَمْرٌ عَجِيبٌ أَي مُعْجِب وفي التَّنْزِيل : إِنَّ هَذَا لَشَيْءٌ عُجَابٌ وقَرَأَ أَبُو عَبْدِ الرَّحْمَن السُّلَمِي إِنَّ هَذَا لَشَيْءٌ عُجَّابٌ بالتَّشْدِيدِ . قال الفَرَّاءُ : هو مِثْلُ قَوْلِهِم : رَجُلٌ كَرِيمٌ وكُرَامٌ وكُرَّامٌ وكَبِيرٌ وكُبَارٌ وكُبَّارٌ . وعُجَّابٌ بالتَّشْدِيدِ أَكْثَرُ مِنْ عُجَابٍ . قَوْلُهُم : عَجَبٌ عَاجِبٌ كَليْلٍ لاَئِلٍ عَجَبٌ عُجَابٌ على المُبَالَغَةِ كلاَهُمَا يُؤَكِّدُ بِهِمَا أَو العَجِيبُ كالعَجَبِ أَي يَكُونُ مِثْلَه أَمَّا العُجَاب فَإِنَّه مَا جَاوَزَ كَذَا في نُسْخَةِ العَيْنِ ويُوجَدُ في بَعْضِ نُسَخ الكِتَاب مَا تَجَاوَزَ حَدَّ العَجَبِ وهَذَا الفَرْقُ نَصُّ كِتَابِ العَيْنِ . والعَجْبَاءُ : الَّتِي يُتَعَجَّبُ مِنْ حُسْنِهَا و الّتي يُتَعَجَّبُ من قُبْحِهَا نَقَلَه الصَّاغَانِيُّ . قَال شَيْخُنَا : وإِذَا كَانَ مُتَعَلَّقُ التَّعَجُّبِ في حَالَتِي الحُسْنِ والقُبْحِ وَاحِداً وَهُوَ بُلُوغُ النِّهَايَةِ في كِلْتَا الحَالَتَيْن فَقَوْلُ المُؤَلِّف وهو ضِدٌّ مَحَلُّ تَأَمُّلٍ . ويَدُلُّ عَلَى العُمُوم مَا نَقَلَه سَابِقاً إِنْكَارُ ما يَرِدُ عَلَيْكَ كَمَا هُوَ ظَاهِر . اقْتَصَر في لِسَان الْعَرَب عَلَى أَنَّ العَج ] بَاءَ هِيَ النَّاقَةُ الَّتِي دَقَّ أَعْلَى مُؤَخَّرِهَا وأَشْرَفَ كَذَا في النُّسَخِ وصَوَابُه أَشْرَفَت جَاعِرَتَاهَا وهِي خِلْقَةٌ قَبِيحَةٌ فِيمَن كَانَت . ويُقَال : لَشَدَّ مَا عَجُبَت النَّاقَةُ إِذَا كَانَتْ كَذَلكَ وقَد عَجِبَتْ عَجَباً . نَاقَةٌ عَجْبَاءُ : بَيِّنَةُ العَجَبِ أَي الغَلِيظَة عَجْبِ الذَّنَب وجَمْلٌ أَعْجَبُ إِذَا كَانَ غَلِيظاً . يُقَالُ : رَجُلٌ تعْجَابَة بالكَسْر أَي ذُو أَعَاجِيبَ وَهِيَ جَمْعُ أُعْجُوبَة وقَدْ تَقَدَّم في التَنزيل بَلْ عَجِبْت ويَسْخَرُونَ قَرَأَ حَمْزَةُ والكِسَائِيُّ بضَمِّ التَّاءِ وَكَذَا قِرَاءة عَلِيّ بْنِ أَبي طَالب وابْنِ عَبَّاس وقَرَأَ ابْنُ كَثير ونَافِع وابْنُ عَامِر وعَاصِم وأَبُو عَمْرو بنَصْب التَّاءِ . والعَجَبُ وإِنْ أُسْندَ إِلَى اللهِ تَعَالَى فلَيْسَ مَعْنَاه مِنَ اللهِ كمَعْناه مِنَ العِبَاد . وقَال الزَّجَّاجُ : وأَصْلُ العَجَب في اللُّغَة أَنَّ الإِنْسَانَ إِذَا رَأَى مَا يُنْكِرهُ ويَقِلُّ مِثْلُه قَالَ : قَد عَجِبْتُ مِنْ كَذَا وعلى هَذَا مَعْنَى قِرَاءَةِ مَنْ قَرَأَ بِضَمِّ التَّاءِ لأَن الآدَمِيَّ إِذَا فَعَل مَا يُنْكِرُه اللهُ تَعَالَى جَاز أَنْ يَقُولَ فِيهِ : عَجِبْتُ والله عَزَّ وَجَلَّ قَدْ عَلِمَ ما أَنْكَرَه قَبْلَ كَوْنِه ولكنَّ الإِنْكار والعَجَبَ الَّذِي تَلْزَم بِهِ الحُجَّة عِنْدَ وُقُوعِ الشَّيْء . وقَالَ ابْنُ الأَنْبَارِيِّ : أَخْبَرَ عَنْ نَفْسِه بالعَجَب وَهُوَ يُرِيدُ : بل جَازَيْتُهُم على عَجَبِهِم مِنَ الحَقّ فَسَمَّى فِعْلَه باسْم فِعْلِهم . وقيل : بَلْ عَجِبْتَ مَعْنَاه بل عَطُم فِعْلُهم عِنْدَكَ . وعن ابْنِ الأَعْرَابِيّ في قَوْله تَعَالَى وإِنْ تَعْجَبْ فَعَجَبٌ الخِطَابُ للنَّبِيِّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وسَلَّم أَي هَذَا مَوْضِعُ عَجَبٍ حَيْثُ أَنْكَرُوا البَعْثَ وقَدْ تَبَيَّن لَهُم مِنْ خَلْقِ السَّموَات والأَرْضِ ما دَلَّهُم عَلَى البَعْثِ والبَعْثُ أَسْهَلُ في القُدْرَةِ ممَّا قَدْ تَبَيَّنُوا . وفي النِّهَايَة وَفِي الحَديثِ : عَجِبَ رَبُّكَ منْ قَوْمٍ يُقَادُون إِلَى الجَنَّة في السَّلاَسِلِ : أَي عَظُم ذَلِك عِنْدَه وكَبُر لَدَيْه أَعْلَم اللهُ أَنّهُ إِنَّمَا يَتَعَجَّبُ الآدَمِيُّ من الشَّيْءِ إِذَا عَظُم مَوْقِعُه عنْدَه وَخفِيَ عَلَيْه سَبَبُه فأَخْبَرَهم بِمَا يَعْرِفُون ليَعْلَمُوا مَوْقعَ هَذِه الأَشْيَاءِ عنْدَه . وقِيلَ العَجَبُ من اللهِ : الرِّضَا فمَعْنَاه أَي عَجِبَ رَبُّك وأَثَابَ فسَمَّاه عَجَباً مَجَازاً وليس
ِعَجَبٍ في الحَقيقَة . والأَوّل الوَجْهُ كَمَا قَالَ : وَيَمْكُرُونَ وَيَمْكُرُ اللهُ مَعْنَاه ويُجَازِيهم اللهُ عَلَى مَكْرِهِم . وفي الحَدِيثِ : عَجِبَ رَبُّكَ مِنْ شَابٍّ لَيْسَت لَهُ صَبْوَةٌ وفي آخرَ : عَجِب رَبُّكُم مِنْ إِلِّكم وقُنُوطكم . قَال ابْنُ الأَثِير : إِطْلاَقُ العَجَبِ عَلَى اللهِ تَعَالَى مَجَاز لأَنه لا يَخْفَى عَلَيْه أَسْبَابُ الأَشْيَاءِ . كُلُّ ذلِك في لِسَان الْعَرَبِ . عَجَبٌ مُحَرَّكة أَخُو القَاضي شُرَيْح وفيه المَثَل : أَعْذرْ عَجَبُ يَضْرِبُه المُعْتَذر عندَ وُضُوح عُذْرِه كَذَا في المُسْتَقْصَى . وأَحْمَدُ بْنُ سِعِيدٍ البَكْرِيُّ شُهِرَ بابْن عَجَبٍ وَسَعِيدُ بْنُ عَجَب مُحَرَّكَتَيْنِ مُحَدَثَانِ هكَذَا في سَائِرِ النُّسَخ ومِثْلُه للصَّاغَانِيّ وَهُوَ غَلَطٌ قَلَّدَ فِيهِ الصَّاغَانِيّ والصَّوابُ أَنَّ أَحْمَدَ بْنَ سَعيد الَّذِي ذَكَرَه وَالِدُه هُوَ سَعِيدُ بْنُ عَجَبٍ الَّذِي تَلاَهُ فيمَا بَعْد . وتَحْقِيقُ المَقَام أَنَّ سَعِيدَ بْنَ عَجَبٍ مُحَرَّكَة لَهُ ذِكْرٌ في المَغَارِبَة وابْنُه أَحْمَدُ تَفَقَّه عَلَى أَبِي بَكْرِ بْنِ ذَرْب وابنُه عَبْدُ الرَّحْمَنِ ابْنُ أَحْمَد بْنِ سَعِيد بْنِ عَجَبٍ ذَكَرَه ابْنُ بَشْكُوَال فَتَأَمَّل . ومُنْيَةُ بالضَّم عَجَبٍ مُحَرَّكَةً : د بالمَغْرِبِ الأَقْصَى وَهِي جِهَةٌ بالأَنْدَلُسِ . في النَّوَادِر : تَعَجَّبَنِي فُلاَنٌ وَتَفَتَّنَنِي أَيْ تَصَبَّانِي . عُجَيْبَةُ كَجُهَيْنَةَ : رَجُلٌ وهو عُجَيْبَةُ بْنُ عَبْد الحَميد مِنْ أَهْلِ اليَمَامة . وحَكِيمُ بْنُ عُجَيْبَة كُوفِيٌّ ضَعِيفٌ غَالٍ في التَّشَيُّع قَالَه العِجْلِيّ . وأَعْجَبَ جَاهِلاً : لَقَبُ رَجُل كتأَبَّطَ شَرّاً . وهو شَيْءٌ مُعْجبٌ إِذَا كَانَ حَسَناً جِدّاً . وَقَوْلُهم : لِلّه زَيْدٌ كأَنَّه جَاءَ بِهِ اللهُ مِنْ أَمْر عَجِيبٍ وكَذلِكَ قَوْلُهُم : لِلّه دَرُّه أَي جَاءَ اللهُ بِدَرِّه مِنْ أَمْرٍ عَجِيبٍ لكَثْرَتِه . وفي الأَسَاسِ : أَبُو العَجَب : الشَّعْوَذِيُّ وكُلُّ مَنْ يَأْتِي بالأَعَاجِيبِ . وَمَا فُلاَنٌ إِلاَ عَجَبَةٌ مِنَ العَجَب . قُلْتُ : وأَبُو العَجَب مِنْ كُنَى الدَّهْرِ رَاجِعْه في شَرْحِ المَقَامَات . وعَجِبَ إِلَيْهِ : أَحَبَّه . أَنْشَدَ ثَعْلَب : جَبٍ في الحَقيقَة . والأَوّل الوَجْهُ كَمَا قَالَ : وَيَمْكُرُونَ وَيَمْكُرُ اللهُ مَعْنَاه ويُجَازِيهم اللهُ عَلَى مَكْرِهِم . وفي الحَدِيثِ : عَجِبَ رَبُّكَ مِنْ شَابٍّ لَيْسَت لَهُ صَبْوَةٌ وفي آخرَ : عَجِب رَبُّكُم مِنْ إِلِّكم وقُنُوطكم . قَال ابْنُ الأَثِير : إِطْلاَقُ العَجَبِ عَلَى اللهِ تَعَالَى مَجَاز لأَنه لا يَخْفَى عَلَيْه أَسْبَابُ الأَشْيَاءِ . كُلُّ ذلِك في لِسَان الْعَرَبِ . عَجَبٌ مُحَرَّكة أَخُو القَاضي شُرَيْح وفيه المَثَل : أَعْذرْ عَجَبُ يَضْرِبُه المُعْتَذر عندَ وُضُوح عُذْرِه كَذَا في المُسْتَقْصَى . وأَحْمَدُ بْنُ سِعِيدٍ البَكْرِيُّ شُهِرَ بابْن عَجَبٍ وَسَعِيدُ بْنُ عَجَب مُحَرَّكَتَيْنِ مُحَدَثَانِ هكَذَا في سَائِرِ النُّسَخ ومِثْلُه للصَّاغَانِيّ وَهُوَ غَلَطٌ قَلَّدَ فِيهِ الصَّاغَانِيّ والصَّوابُ أَنَّ أَحْمَدَ بْنَ سَعيد الَّذِي ذَكَرَه وَالِدُه هُوَ سَعِيدُ بْنُ عَجَبٍ الَّذِي تَلاَهُ فيمَا بَعْد . وتَحْقِيقُ المَقَام أَنَّ سَعِيدَ بْنَ عَجَبٍ مُحَرَّكَة لَهُ ذِكْرٌ في المَغَارِبَة وابْنُه أَحْمَدُ تَفَقَّه عَلَى أَبِي بَكْرِ بْنِ ذَرْب وابنُه عَبْدُ الرَّحْمَنِ ابْنُ أَحْمَد بْنِ سَعِيد بْنِ عَجَبٍ ذَكَرَه ابْنُ بَشْكُوَال فَتَأَمَّل . ومُنْيَةُ بالضَّم عَجَبٍ مُحَرَّكَةً : د بالمَغْرِبِ الأَقْصَى وَهِي جِهَةٌ بالأَنْدَلُسِ . في النَّوَادِر : تَعَجَّبَنِي فُلاَنٌ وَتَفَتَّنَنِي أَيْ تَصَبَّانِي . عُجَيْبَةُ كَجُهَيْنَةَ : رَجُلٌ وهو عُجَيْبَةُ بْنُ عَبْد الحَميد مِنْ أَهْلِ اليَمَامة . وحَكِيمُ بْنُ عُجَيْبَة كُوفِيٌّ ضَعِيفٌ غَالٍ في التَّشَيُّع قَالَه العِجْلِيّ . وأَعْجَبَ جَاهِلاً : لَقَبُ رَجُل كتأَبَّطَ شَرّاً . وهو شَيْءٌ مُعْجبٌ إِذَا كَانَ حَسَناً جِدّاً . وَقَوْلُهم : لِلّه زَيْدٌ كأَنَّه جَاءَ بِهِ اللهُ مِنْ أَمْر عَجِيبٍ وكَذلِكَ قَوْلُهُم : لِلّه دَرُّه أَي جَاءَ اللهُ بِدَرِّه مِنْ أَمْرٍ عَجِيبٍ لكَثْرَتِه . وفي الأَسَاسِ : أَبُو العَجَب : الشَّعْوَذِيُّ وكُلُّ مَنْ يَأْتِي بالأَعَاجِيبِ . وَمَا فُلاَنٌ إِلاَ عَجَبَةٌ مِنَ العَجَب . قُلْتُ : وأَبُو العَجَب مِنْ كُنَى الدَّهْرِ رَاجِعْه في شَرْحِ المَقَامَات . وعَجِبَ إِلَيْهِ : أَحَبَّه . أَنْشَدَ ثَعْلَب :
وما البُخْلُ يَنْهَانِي وَلاَ الجُودُ قَادَنِي ... وَلَكِنَّها ضَرْبٌ إِلَيَّ عَجِيبُ أَي حَبِيبٌ وأَرَادَ يَنْهَانِي وَيُودُني كَذَا في لِسَان العَرَبِ . وأَبُو عَجِيبَة : كُنْيَةُ الحَسَنِ ابْنِ مُوسَى الحَضْرَمِيّ رَوَى عَنْه عَبْدُ الوَهَّاب بْنُ سَعِيدِ بْن عُثْمَان الحَمْرَاوِيُّ كَذَا في كِتَابِ النُّورِ المَاحِي لِلظَّلاَم لأَبِي مُحَمَّد جَبْرِ بْنِ مُحَمَّد بْنِ جَبْرِ بْنِ هِشَامٍ القُرْطُبِيّ قُدِّسَ سِرُّه وضَبَطَه الحَافِظُ بالنُّونِ بَدَلَ المُوَحَّدَة وسَيَأْتِي . وبَنُو عَجِيبٍ كأَمِيرٍ : بَطْنٌ مِنَ العَرَب

_Türkçe çeviri henüz yok_
