# عجز — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D8%B2/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D8%AC%D8%B2/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [عجز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D8%B2.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: عجز

العَجْزُ: نقيض الحَزْم، عَجَز عن الأَمر يَعْجِزُ وعَجِزَ عَجْزاً فيهما؛ ورجل عَجِزٌ وعَجُزٌ: عاجِزٌ. ومَرَةٌ عاجِزٌ: عاجِزَةٌ عن الشيء؛ عن ابن الأَعرابي. وعَجَّز فلانٌ رَأْيَ فلان إِذا نسبه إِلى خلاف الحَزْم كأَنه نسبه إِلى العَجْز. ويقال: أَعْجَزْتُ فلاناً إِذا أَلفَيْتَه عاجِزاً. والمَعْجِزَةُ والمَعْجَزَة: العَجْزُ. قال سيبويه: هو المَعْجِزُ والمَعْجَزُ، بالكسر على النادر والفتح على القياس لأَنه مصدر. والعَجْزُ: الضعف، تقول: عَجَزْتُ عن كذا أَعْجِز. وفي حديث عمر: ولا تُلِثُّوا بدار مَعْجِزَة أَي لا تقيموا ببلدة تَعْجِزُون فيها عن الاكتساب والتعيش، وقيل بالثَّغْر مع العيال. والمَعْجِزَةُ، بفتح الجيم وكسرها، مفعلة من العَجْز: عدم القدرة. وفي الحديث: كلُّ شيءٍ بِقَدَرٍ حتى العَجْزُ والكَيْسُ، وقيل: أَراد بالعَجْز ترك ما يُحبُّ فعله بالتَّسويف وهو عامّ في أُمور الدنيا والدين. وفي حديث الجنة: ما لي لا يَدْخُلُني إِلاَّ سَقَطُ الناس وعَجَزُهُم؛ جمع عاجِزٍ كخادِمٍ وخَدَم، يريد الأَغْبِياءَ العاجِزِين في أُمور الدنيا. وفحل عَجِيزٌ: عاجز عن الضِّراب كعَجِيسٍ؛ قال ابن دُرَيْد: فحل عَجِيزٌ وعَجِيسٌ إِذا عَجَز عن الضِّراب؛ قال الأَزهري وقال أَبو عبيد في باب العنين: هو العَجِيز، بالراء، الذي لا يأْتي النساء؛ قال الأَزهري: وهذا هو الصحيح، وقال الجوهري: العَجِيز الذي لا يأْتي النساء، بالزاي والراء جميعاً. وأَعْجَزَه الشيءُ: عَجَزَ عنه. والتَّعْجِيزُ: التَّثْبِيط، وكذلك إِذا نسبته إِلى العَجْز. وعَجَّزَ الرجلُ وعاجَزَ: ذهب فلم يُوصَل إِليه. وقوله تعالى في سورة سبأ: والذين سَعَوْا في آياتنا مُعاجِزِين؛ قال الزجاج: معناه ظانِّين أَنهم يُعْجِزُوننا لأَنهم ظنوا أَنهم لا يُبعثون وأَنه لا جنة ولا نار، وقيل في التفسير: مُعاجزين معاندين وهو راجع إِلى الأَوّل، وقرئت مُعَجِّزين، وتأْويلها أَنهم يُعَجِّزُون من اتبع النبي، صلى الله عليه وسلم، ويُثَبِّطُونهم عنه وعن الإِيمان بالآيات وقد أَعْجَزهم. وفي التنزيل العزيز: وما أَنتم بمُعْجِزِين في الأَرض ولا في السماء؛ قال الفاء: يقول القائل كيف وصفهم بأَنهم لا يُعْجِزُونَ في الأَرض ولا في السماء وليسوا في أَهل السماء؟ فالمعنى ما أَنتم بمُعْجِزِينَ في الأَرض ولا من في السماء بمُعْجِزٍ، وقال أَبو إِسحق: معناه، والله أَعلم، ما أَنتم بمُعْجِزِين في الأَرض ولا لو كنتم في السماء، وقال الأَخفش: معناه ما أَنتم بمُعْجِزِين في الأَرض ولا في السماء أَي لا تُعْجِزُوننا هَرَباً في الأَرض ولا في السماء، قال الأَزهري: وقول الفراء أَشهر في المعنى ولو كان قال: ولا أَنتم لو كنتم في السماء بمُعْجِزِينَ لكان جائزاً، ومعنى الإِعْجاز الفَوْتُ والسَّبْقُ، يقال: أَعْجَزَني فلان أَي فاتني؛ ومنه قول الأَعشى:
فَذاكَ ولم يُعْجِزْ من الموتِ رَبَّه،
ولكن أَتاه الموتُ لا يَتَأَبَّقُ
وقال الليث: أَعْجَزَني فلان إِذا عَجَزْتَ عن طلبه وإِدراكه. وقال ابن عرفة في قوله تعالى مُعاجِزِينَ أَي يُعاجِزُون الأَنبياءَ وأَولياءَ الله أَي يقاتلونهم ويُمانِعُونهم ليُصَيِّروهم إِلى العَجْزِ عن أَمر الله، وليس يَعْجِزُ اللهَ، جل ثناؤه، خَلْقٌ في السماء ولا في الأَرض ولا مَلْجَأَ منه إِلا إِليه؛ وقال أَبو جُنْدب الهذلي:
جعلتُ عُزَانَ خَلْفَهُم دَلِيلاً،
وفاتُوا في الحجازِ ليُعْجِزُوني
(* قوله« عزان» هو هكذا بضبط الأصل. وقوله «فاتوا في الحجاز» كذا بالأصل هنا، والذي تقدم في مادة ح ج ز: وفروا بالحجاز.)
وقد يكون أَيضاً من العَجْز. ويقال: عَجَزَ يَعْجِزُ عن الأَمر إِذا قَصَرَ عنه. وعاجَزَ إلى ثِقَةٍ: مالَ إليه. وعاجَزَ القومُ: تركوا شيئاً وأَخذوا في غيره. ويقال: فلان يُعاجِزُ عن الحق إلى الباطل أَي يلجأُ إليه. ويقال: هو يُكارِزُ إلى ثقة مُكارَزَةً إذا مال إليه.
والمُعْجِزَةُ: واحدة مُعْجِزات الأَنبياء، عليهم السلام. وأَعْجاز الأُمور: أَواخِرُها. وعَجْزُ الشيء وعِجْزُه وعُجْزُه وعَجُزُه وعَجِزُه: آخره، يذكر ويؤنث؛ قال أَبو خِراش يصف عُقاباً:
بَهِسيماً ، غيرَ أَنَّ العَجْزَ منها
تَخالُ سَرَاتَه لَبَناً حَلِيبا
وقال اللحياني: هي مؤنثة فقط. والعَجُز: ما بعد الظهر منه، وجميع تلك اللغات تذكر وتؤنث، والجمع أَعجاز، لا يُكَسَّر على غير ذلك. وحكى اللحياني: إِنها لعظيمة الأَعْجاز كأَنهم جعلوا كل جزء منه عَجُزاً، ثم جمعوا على ذلك. وفي كلام بعض الحكماء: لا تُدَبِّرُوا أَعْجازَ أُمور قد وَلَّت صُدورُها؛ جمع عَجُزٍ وهو مؤخر الشيء، يريد بها أَواخر الأُمور وصدورها؛ يقول: إِذا فاتَكَ أَمرٌ فلا تُتْبِعه نفسَك متحسراً على ما فات وتَعَزَّ عنه متوكلاً على الله عز وجل؛ قال ابن الأَثير: يُحَرِّض على تَدَبُّر عواقب الأُمور قبل الدخول فيها ولا تُتْبَع عند تَوَلِّيها وفواتها. والعَجُزُ في العَرُوض: حذفك نون «فاعلاتن» لمعاقبتها أَلف«فاعلن» هكذا عبر الخليل عنه ففسر الجَوْهر الذي هو العَجُز بالعَرَض الذي هو الحذف وذلك تقريب منه، وإِنما الحقيقة أَن تقول العَجُز النون المحذوفة من «فاعلاتن» لمعاقبة أَلف «فاعلن» أَو تقول التَّعْجيز حذف نون« فاعلاتن» لمعاقبة أَلف« فاعلن» وهذا كله إِنما هو في المديد. وعَجُز بيت الشعر: خلاف صدره. وعَجَّز الشاعرُ: جاء بعَجُز البيت. وفي الخبر: أَن الكُمَيْت لما افتتح قصيدته التي أَولها:
أَلا حُيِّيتِ عَنَّا يا مَدِينا
أَقام بُرْهة لا يدري بما يُعَجِّز على هذا الصدر إِلى أَن دخل حمَّاماً وسمع إِنساناً دخله، فسَلَّم على آخر فيه فأَنكر ذلك عليه فانتصر بعض الحاضرين له فقال: وهل بأْسٌ بقول المُسَلِّمِينَ؟ فاهْتَبلَها الكُمَيْتُ فقال:
وهل بأْسٌ بقول مُسَلِّمِينا؟
وأَيامُ العَجُوز عند العرب خمسة أَيام: صِنّ وصِنَّبْر وأُخَيُّهُما وَبْرٌ ومُطْفِئُ الجَمْر ومُكْفِئُ الظَّعْن؛ قال ابن كُناسَة: هي من نَوْءِ الصَّرْفَة، وقال أَبو الغَوْث: هي سبعة أَيام؛ وأَنشد لابن أَحمر:كُسِعَ الشِّتاءُ بِسَبْعَةٍ غُبْرِ،
أَيَّامِ شَهْلَتِنا من الشَّهْرِ
فإِذا انْقَضَتْ أَيَّامُها، ومَضتْ
صِنٌّ وصِنِّبْرٌ مع الوَبْرِ،
وبآمِرٍ وأَخيه مُؤْتَمِرٍ،
ومُعَلِّلٍ وبِمُطْفِئِ الجَمْرِ
ذهبَ الشِّتاء مُوَلِّياً عَجِلاً،
وأَتَتْكَ واقِدَةٌ من النَّجْرِ
قال ابن بري: هذه الأَبيات ليست لابن أَحمر وإِنما هي لأَبي شِبْلٍ الأَعرابي؛ كذا ذكره ثعلب عن ابن الأَعرابي.
وعَجِيزَةُ المرأَة: عَجُزُها، ولا يقال للرجل إِلا على التشبيه، والعَجُزُ لهما جميعاً. ورجل أَعْجَزُ وامرأَة عَجْزاءُ ومُعَجِّزَة: عظيما العَجِيزَةِ، وقيل: لا يوصف به الرجلُ. وعَجِزَت المرأَة تَعْجَزُ عَجَزاً وعُجْزاً، بالضم: عَظُمَتْ عَجِيزَتُها، والجمع عَجِيزاتٌ، ولا يقولون عَجائِز مخافة الالتباس. وعَجُزُ الرجل: مؤَخَّره، وجمعه الأَعْجاز، ويصلح للرجل والمرأَة، وأَما العَجِيزَةُ فعَجِيزَة المرأَة خاصة. وفي حديث البراء، رضي الله عنه: أَنه رفع عَجِيزَته في السجود؛ قال ابن الأَثير: العَجِيزَة العَجُز وهي للمرأَة خاصة فاستعارها للرجل. قال ثعلب: سمعت ابن الأَعرابي يقول: لا يقال عَجِزَ الرجلُ، بالكسر، إِلا إِذا عظم عَجُزُه. والعَجْزاء: التي عَرُض بطنُها وثَقُلَت مَأْكَمَتُها فعظم عَجُزها؛ قال:هَيْفاءُ مُقْبِلَةً عَجْزاءُ مُدْبِرَةً
تَمَّتْ، فليس يُرَى في خَلْقِها أَوَدُ
وتَعَجَّزَ البعيرَ: ركِبَ عَجُزَه. وروي عن علي، رضي الله عنه، أَنه قال: لنا حقٌّ إِن نُعْطَهُ نأْخذه وإِن نُمْنَعْه نركب أَعْجازَ الإِب وإِن طال السُّرى؛ أَعْجاز الإِبل: مآخيرها والركوب عليها شاقّ؛ معناه إِن مُنِعْنا حقنا ركبنا مَرْكَب المشقة صابرين عليه وإِن طال الأَمَدُ ولم نَضْجَر منه مُخِلِّين بحقنا؛ قال الأَزهري: لم يرد عليٌّ، رضي الله عنه، بقوله هذا ركوبَ المشقة ولكنه ضرب أَعْجاز الإِبل مثلاً لتقدم غيره عليه وتأْخيره إِياه عن حقه، وزاد ابن الأَثير: عن حقه الذي كان يراه له وتقدّم غيره وأَنه يصبر على ذلك، وإِن طال أَمَدُه، فيقول: إِن قُدِّمْنا للإِمامة تقدّمنا، وإِن مُنِعْنا حقنا منها وأُخِّرْنا عنها صبرنا على الأُثْرَة علينا، وإِن طالت الأَيام؛ قال ابن الأَثير: وقيل يجوز أَن يريد وإِن نُمْنَعْه نَبْذُل الجهد في طلبه، فِعْلَ مَنْ يضرب في ابتغاء طَلِبَتِه أَكبادَ الإِبل، ولا نبالي باحتمال طول السُّرى، قال: والوجه ما تقدم لأنه سَلَّم وصبر على التأَخر ولم يقاتل، وإِنما قاتل بعد انعقاد الإِمامة له.
وقال رجل من ربيعة بن مالك: إِن الحق بِقَبَلٍ، فمن تعدّاه ظلَم، ومن قَصَّر عنه عَجَزَ، ومن انتهى إِليه اكتفى؛ قال: لا أَقول عَجِزَ إِلاَّ من العَجِيزَة، ومن العَجْز عَجَز. وقوله بِقَبَلٍ أَي واضحٌ لك حيث تراه، وهو مثل قولهم إِن الحق عاري
(* قوله« عاري» هكذا هو في الأصل.) وعُقاب
عَجْزاءُ: بمؤخرها بياض أَو لون مخالف، وقيل: هي التي في ذَنَبها مَسْح أَي نقص وقصر كما قيل للذنَب أَزَلُّ، وقيل: هي التي ذنبها ريشة بيضاء أَو ريشتان، وقيل: هي الشديدة الدائرة؛ قال الأَعشى:
وكأَنّما تَبِعَ الصِّوارُ، بِشَخْصِها،
عَجْزاءَ تَرْزُقُ بالسُّلَيِّ عِيالَها
والعَجَزُ: داء يأْخذ الدواب في أَعْجازِها فتثقل لذلك، الذكر أَعْجَزُ والأُنثى عَجْزاءُ.
والعِجازَة والإِعْجازَة: ما تُعَظِّم به المرأَةُ عَجِيزَتَها، وهي شيء شبيه بالوسادة تشده المرأَة على عَجُزِها لِتُحْسَبَ أَنها عَجْزاءُ. والعِجْزَةُ وابن العِجْزَةِ: آخر ولد الشيخ، وفي الصحاح: العِجْزَةُ، بالكسر، آخرُ ولد الرجل. وعِجْزَةُ الرجل: آخر ولد يولد له؛ قال: واسْتَبْصَرَتْ في الحَيِّ أَحْوى أَمْرَدا،
عَجِزَةَ شَيْخَينِ يُسَمَّى مَعْبَدا
يقال: فلان عِجْزَةُ ولد أَبويه أَي آخرهم، وكذلك كِبْرَةُ ولد أَبويه، والمذكر والمؤنث والجمع والواحد في ذلك سواء. ويقال: وُلِدَ لِعِجْزَةٍ أَي بعدما كَبِر أَبواه.
والعِجازَةُ: دائرة الطائر، وهي الأُصبع المتأَخرة.
وعَجُزُ هَوازِنَ: بنو نَصْر بن معاوية وبنو جُشَمِ ابن بكر كأَنه آخرهم.وعِجْزُ القوس وعَجْزها ومَعْجِزُها: مَقْبِضها؛ حكاه يعقوب في المبدل، ذهب إِلى أَن زايه بدل من سينه، وقال أَبو حنيفة: هو العِجْز ولا يقال مَعْجِز، وقد حكيناه نحن عن يعقوب. وعَجْز السكين: جُزْأَتُها؛ عن أَبي عبيد.
والعَجُوز والعَجُوزة من النساء: الشَّيْخَة الهَرِمة؛ الأَخيرة قليلة، والجمع عُجُز وعُجْز وعَجائز، وقد عَجَزَت تَعْجُزْ عَجْزاً وعُجوزاً وعَجَّزَتْ تُعَجِّزُ تَعْجِيزاً: صارت عَجُوزاً، وهي مُعَجِّز، والاسم العُجْز. وقال يونس: امرأَة مُعَجِّزة طعنت في السن، وبعضهم يقول: عَجَزَت، بالتخفيف. قال الأَزهري: والعرب تقول لامرأَة الرجل وإِن كانت شابة: هي عَجُوزُهُ، وللزوج وإِن كان حَدَثاً: هو شَيْخُها، وقال: قلت لامرأَة من العرب: حالبي زوجكِ، فَتَذَمَّرَتْ وقالت: هلا قلتَ حالبي شَيْخَكِ؟ ويقال للرجل عَجُوز وللمرأَة عَجُوز. ويقال: اتَّقِي الله في شَبِيبَتِكِ وعُجْزِك أَي بعدما تصيرين عَجُوزاً. قال ابن السكيت: ولا تقل عَجُوزَة والعامة تقوله. وفي الحديث: إِن الجنة لا يدخلها العُجُز؛ وفيه: إِياكم والعُجُزَ العُقُرَ؛ قال ابن الأَثير: العُجُز جمع عَجُوز وعَجُوزة، وهي المرأَة الكبيرة المسنَّة، والعُقُر جمع عاقِرٍ، وهي التي لا تلد. ونَوى العَجُوزِ: ضرب من النَّوَى هَشٌّ تأْكله العَجُوزُ لِلينِه كما قالوا نَوى العَقُوقِ، وقد تقدّم. والعَجُوز: الخمر لقدمها؛ قال الشاعر: لَيْتَهُ جامُ فِضَّةٍ من هَدايا
هُ، سِوى ما به الأَمِيرُ مُجِيزِي
إِنما أَبْتَغِيهِ للعَسَلِ المَمْـزُوجِ بالماءِ، لا لِشُرْبِ العَجُوزِ وفي التهذيب: يقال للخمر إِذا عَتَقَتْ عَجُوز. والعَجُوز: القِبْلة. والعَجُوز: البقرة. والعَجُوز: نَصْل السيف؛ قال أَبو المِقْدام: وعَجُوز رأَيتُ في فَمِ كَلْبٍ،
جُعِلَ الكلبُ للأَمِيرِ حَمالا
الكلبُ: ما فوق النصل من جانبيه، حديداً كان أَو فضة، وقيل: الكلب مسمار في قائم السيف، وقيل: هو ذُؤابَتُه. ابن الأَعرابي: الكلب مسمار مَقْبِض السيف، قال: ومعه الآخر يقال له العَجُوز.
والعَجْزاءُ: حَبْل من الرمل مُنْبِت، وفي التهذيب: العَجْزاءُ من الرمال حَبْل مرتفع كأَنه جَلَدٌ ليس بِرُكام رمل وهو مَكْرُمَة للنبت،، والجمع العُجْز لأَنه نعت لتلك الرملة. والعَجُوز: رملة بالدَّهْناء؛ قال يصف داراً:
على ظَهْرِ جَرْعاءِ العَجُوزِ، كأَنها
دَوائرُ رَقْمٍ في سَراةِ قِرامِ
ورجل مَعْجُوزٌ ومَشْفُوهٌ ومَعْرُوكٌ ومَنْكُودٌ إِذا أُلِحَّ عليه في المسأَلة؛ عن ابن الأَعرابي.
والعَجْزُ: طائر يضرب إِلى الصُّفرة يُشْبه صوتُه نُباح الكلب الصغير يأْخذ السَّخْلَة فيطير بها ويحتمل الصبي الذي له سبع سنين، وقيل: الزُّمَّجُ، وجمعه عِجْزان.
وفي الحديث: أَنه قَدِمَ على النبي، صلى الله عليه وسلم، صاحبُ كِسْرى فوهب له مِعْجَزَةً فسُمِّيَ ذا المِعْجَزَة، هي بكسر الميم، المِنْطَقَة بلغة اليمن؛ قال: وسميت بذلك لأَنها تلي عَجُزَ المُتَنَطِّق بها، والله أَعلم.

### Türkçe

**العَجْزُ**: **الحَزْم**’ın zıddı; işe dair **عَجَز** etti, **يَعْجِزُ** ve **عَجِزَ** **عَجْزاً** (bu ikisinde); ve **عَجِزٌ** ve **عَجُزٌ** bir adam: **عاجِزٌ**. Ve **عاجِزٌ** bir kadın: bir şeyden **عاجِزَةٌ**; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve falan kimse falanın görüşünü **عَجَّز** eder; onu **الحَزْم**’ın hilâfına nisbet ettiğinde, sanki onu **العَجْز**’e nisbet etmiş gibidir. Ve denir: falanı **أَعْجَزْتُ**; onu **عاجِزاً** bulduğumda. Ve **المَعْجِزَةُ** ve **المَعْجَزَة**: **العَجْزُ**. Sîbeveyh dedi: o **المَعْجِزُ** ve **المَعْجَزُ**’dur; kesre ile (kırık) nâdir üzere, fetha ile kıyas üzere; çünkü o bir mastardır. Ve **العَجْزُ**: zayıflık; dersin: şundan **عَجَزْتُ**; **أَعْجِز**. Ömer’in hadisinde: “**مَعْجِزَة** bir diyarda **تُلِثُّوا** etmeyin” yani kazanç ve geçimden aciz kaldığınız bir beldede ikamet etmeyin; ve denildi: ailelerle birlikte sınır boyunda. Ve **المَعْجِزَةُ**, **الجيم**’in fethası ve kesresiyle, **العَجْز**’den **مفعلة**: kudretin yokluğu. Hadiste: “Her şey **بِقَدَرٍ** iledir; hatta **العَجْزُ** ve **الكَيْسُ**”; ve denildi: **العَجْز** ile, sevdiği şeyi yapmayı ertelemeyle terk etmeyi murad etti; ve o dünya ve din işlerinde geneldir. Cennet hadîsinde: “Bana niçin insanların ancak düşkünleri ve onların **عَجَزُهُم**’u giriyor?”; **عاجِزٍ**’in cem‘i, **خادِمٍ** ve **خَدَم** gibi; dünya işlerinde aciz olan ahmakları kasteder. Ve **عَجِيزٌ** bir aygır: **الضِّراب**’dan aciz; **عَجِيسٍ** gibi; İbn Düreyd dedi: **عَجِيزٌ** ve **عَجِيسٌ** bir aygır; **الضِّراب**’dan **عَجَز** ettiğinde; Ezherî dedi; ve Ebû Ubeyd **العنين** babında dedi: o **العَجِيز**’dir, **الراء** ile; kadınlara gelmeyen. Ezherî dedi: bu sahih olan budur. Cevherî dedi: **العَجِيز** kadınlara gelmeyendir; **الزاي** ve **الراء** ikisiyle birlikte. Ve bir şey onu **أَعْجَزَه**: ondan **عَجَزَ** etti. Ve **التَّعْجِيزُ**: **التَّثْبِيط**; ve yine böyledir, onu **العَجْز**’e nisbet ettiğinde. Ve adam **عَجَّزَ** etti ve **عاجَزَ**: gitti de ona ulaşılamadı. Ve Sebe sûresindeki sözü: “Âyetlerimiz hakkında **مُعاجِزِين** olarak koşuşturanlar”; Zeccâc dedi: mânâsı, kendilerinin bizi **يُعْجِزُوننا** ettiklerini zannedenlerdir; çünkü onların, diriltilmeyeceklerini ve cennet de ateş de olmadığını zannettiler; ve tefsirde denildi: **مُعاجزين** inatçılar; ve o birincisine râcidir. Ve **مُعَجِّزين** diye de okunmuştur; te’vîli: onların, Peygambere—sallallahu aleyhi ve sellem—uyanı **يُعَجِّزُون** etmeleri ve onları ondan ve âyetlere iman etmekten **يُثَبِّطُونهم** etmeleridir; ve onları **أَعْجَزهم** etmiştir. Aziz tenzilde: “Siz yerde de gökte de **بمُعْجِزِين** değilsiniz”; **الفاء** dedi: diyen der ki, onları yerde de gökte de **لا يُعْجِزُونَ** diye nasıl vasfetti; hâlbuki onlar gök ehli içinde değiller? Mânâ: siz yerde **بمُعْجِزِينَ** değilsiniz; gökte olan da **بمُعْجِزٍ** değildir. Ebû İshâk dedi: mânâsı—Allah daha iyi bilir—siz yerde **بمُعْجِزِين** değilsiniz; gökte olsaydınız bile. Ahfeş dedi: mânâsı, siz yerde de gökte de **بمُعْجِزِين** değilsiniz; yani yerde de gökte de kaçışla bizi **تُعْجِزُوننا** etmezsiniz. Ezherî dedi: Ferrâ’nın sözü mânâda daha meşhurdur; ve eğer “gökte olsaydınız da **بمُعْجِزِينَ** değilsiniz” deseydi câiz olurdu. Ve **الإِعْجاز**’ın mânâsı: geçip gitme ve öne geçmedir; denir: falan beni **أَعْجَزَ** etti; yani beni geçti. A‘şâ’nın sözü bundandır:

فَذاكَ ولم يُعْجِزْ من الموتِ رَبَّه،
ولكن أَتاه الموتُ لا يَتَأَبَّقُ

Leys dedi: falan beni **أَعْجَزَ** etti; onu istemekten ve ona erişmekten **عَجَزْتَ** ettiğinde. İbn ‘Arefe, Allah Teâlâ’nın **مُعاجِزِينَ** sözünde dedi: yani peygamberlerle ve Allah’ın velîleriyle **يُعاجِزُون** ederler; yani onlarla savaşırlar ve onlara karşı koyarlar ki onları Allah’ın emrinden **العَجْزِ**e düşürsünler; hâlbuki Allah’ı—cellet senâuhu—gökte de yerde de hiçbir yaratık **يَعْجِزُ** etmez; ondan sığınak yoktur, ancak ona. Ebû Cündeb el-Hüzelî dedi:

جعلتُ عُزَانَ خَلْفَهُم دَلِيلاً،
وفاتُوا في الحجازِ ليُعْجِزُوني

(* “**عزان**” sözü asıl nüshanın ضبط’ıyla böyledir. “**فاتوا في الحجاز**” sözü de burada asılda böyledir; **ح ج ز** maddesinde geçen ise: “**وفروا بالحجاز**”.)

Ve bazen de **العَجْز**’dendir. Ve denir: işe dair **عَجَزَ يَعْجِزُ**; ondan **قَصَرَ** ettiğinde. Ve bir güvenilire doğru **عاجَزَ**: ona meyletti. Ve kavim **عاجَزَ** etti: bir şeyi bıraktılar ve başkasına giriştiler. Ve denir: falan haktan bâtıla doğru **يُعاجِزُ** eder; yani ona sığınır. Ve denir: o, bir güvenilire doğru **يُكارِزُ** eder, **مُكارَزَةً**; ona meylettiğinde.

Ve **المُعْجِزَةُ**: peygamberlerin—aleyhimüsselâm—**مُعْجِزات**’ından bir tanesi. Ve işlerin **أَعْجاز**’ı: onların sonları. Ve bir şeyin **عَجْزُه** ve **عِجْزُه** ve **عُجْزُه** ve **عَجُزُه** ve **عَجِزُه**: onun sonu; müzekker de müennes de gelir. Ebû Hirâş, bir kartalı vasfederek dedi:

بَهِسيماً ، غيرَ أَنَّ العَجْزَ منها
تَخالُ سَرَاتَه لَبَناً حَلِيبا

Lahyânî dedi: o yalnız müennestir. Ve **العَجُز**: onun sırtından sonrası; ve bu lugatların hepsi müzekker ve müennes gelir; cem‘i **أَعجاز**’dır; bundan başkasına kırılmaz. Lahyânî rivayet etti: “O, **الأَعْجاز**’ı büyük bir şeydir”; sanki onun her parçasını bir **عَجُز** kıldılar, sonra bunun üzere cem‘ ettiler. Bazı hikmet ehlinin sözünde: “Önleri dönüp gitmiş işlerin **أَعْجاز**’ını **تُدَبِّرُوا** etmeyin”; **عَجُزٍ**’ün cem‘i; o, şeyin arkasıdır; bununla işlerin sonlarını ve önlerini kasteder; der ki: bir iş senden geçtiyse, geçen şeye hasretle nefsini ona tâbi kılma; ondan teselli bul, Allah عز وجل’e tevekkül ederek. İbnü’l-Esîr dedi: işlere girmeden önce onların âkıbetlerini tedbîr etmeye teşvik eder; ve dönüp gitmeleri ve kaçmaları sırasında peşlerine düşülmemesini (söyler).

Ve **العَجُزُ** arûzda: “**فاعلاتن**”ın **النون**’unu, ona karşılık “**فاعلن**”ın **أَلف**’i geldiği için hazfetmendir; Halîl bunu böyle ifade etti; böylece **الجَوْهر** olan **العَجُز**’ü, **العَرَض** olan hazifle tefsir etti; bu ondan bir yaklaştırmadır. Hakikat ise şudur: **العَجُز**’ü, “**فاعلاتن**”dan hazfedilmiş **النون** diye söylemendir; “**فاعلن**”ın **أَلف**’ine karşılık geldiği için; yahut **التَّعْجيز**’i, “**فاعلاتن**”ın **النون**’unu hazfetmek diye söylemendir; “**فاعلن**”ın **أَلف**’ine karşılık geldiği için. Ve bütün bu, ancak **المديد**’dedir. Ve şiir beytinin **عَجُز**’ü: صدر’ünün hilâfıdır. Ve şair **عَجَّزَ** etti: beytin **عَجُز**’ünü getirdi. Haberde: **الكُمَيْت** şu ilk mısraı olan kasidesini açtığında:

أَلا حُيِّيتِ عَنَّا يا مَدِينا

Bir müddet kaldı; bu **الصدر** üzerine ne ile **يُعَجِّز** edeceğini bilmiyordu; ta ki bir hamama girdi ve içine giren bir insanı işitti; hamamda bir başkasına selâm verdi; o da bunu ona yadırgadı; hazır bulunanlardan biri onun lehine karşılık verdi ve dedi: “Selâm verenlerin sözüyle bir beis var mı?”; **الكُمَيْت** bunu ganimet bildi ve dedi:

وهل بأْسٌ بقول مُسَلِّمِينا؟

Ve Araplar yanında **العَجُوز** günleri beş gündür: **صِنّ** ve **صِنَّبْر** ve ikisinin kardeşi **وَبْرٌ** ve **مُطْفِئُ الجَمْر** ve **مُكْفِئُ الظَّعْن**. İbn Kunâse dedi: o, **نَوْءِ الصَّرْفَة**’dendir. Ebû’l-Gavs dedi: o yedi gündür. Ve İbn Ahmer’den şu şiir okundu:

كُسِعَ الشِّتاءُ بِسَبْعَةٍ غُبْرِ،
أَيَّامِ شَهْلَتِنا من الشَّهْرِ
فإِذا انْقَضَتْ أَيَّامُها، ومَضتْ
صِنٌّ وصِنِّبْرٌ مع الوَبْرِ،
وبآمِرٍ وأَخيه مُؤْتَمِرٍ،
ومُعَلِّلٍ وبِمُطْفِئِ الجَمْرِ
ذهبَ الشِّتاء مُوَلِّياً عَجِلاً،
وأَتَتْكَ واقِدَةٌ من النَّجْرِ

İbn Berrî dedi: bu beyitler İbn Ahmer’in değildir; ancak Ebû Şibl el-A‘râbî’nindir; İbnü’l-A‘râbî’den Sa‘leb böyle zikretti.

Ve kadının **عَجِيزَةُ**’si: onun **عَجُزُ**’üdür; erkeğe ancak teşbih üzere söylenir; ve **العَجُزُ** ikisi için de. Ve **أَعْجَزُ** bir adam ve **عَجْزاءُ** bir kadın ve **مُعَجِّزَة**: **العَجِيزَة**’si büyük olan; ve denildi: erkek bununla vasfedilmez. Ve kadın **عَجِزَت** eder, **تَعْجَزُ** **عَجَزاً** ve **عُجْزاً**—ضم ile—: onun **عَجِيزَتُها** büyüdü; cem‘i **عَجِيزاتٌ**; ve karışma korkusuyla **عَجائِز** demezler. Ve erkeğin **عَجُزُ**’ü: onun arkası; cem‘i **الأَعْجاز**; erkek ve kadın için elverişlidir; fakat **العَجِيزَةُ** yalnız kadının **عَجِيزَة**’sidir. Berâ’nın—radıyallahu عنه—hadisinde: secdede **عَجِيزَته**’ni kaldırdı; İbnü’l-Esîr dedi: **العَجِيزَة** **العَجُز**’dür; ve o kadına mahsustur; onu erkek için ödünç aldı. Sa‘leb dedi: İbnü’l-A‘râbî’nin şöyle dediğini işittim: **عَجِزَ**—kesre ile—erkeğe ancak **عَجُزُه** büyüdüğünde denir. Ve **العَجْزاء**: karnı enine genişleyen ve **مَأْكَمَتُها** ağırlaşan; böylece **عَجُزها** büyüyen (kadın); dedi ki:

هَيْفاءُ مُقْبِلَةً عَجْزاءُ مُدْبِرَةً
تَمَّتْ، فليس يُرَى في خَلْقِها أَوَدُ

Ve deveyi **تَعَجَّزَ** etti: onun **عَجُز**’üne bindi. Ali’den—radıyallahu عنه—rivayet edildi: dedi ki: “Bizim bir hakkımız vardır; eğer bize verilirse onu alırız; eğer bize men edilirse **أَعْجازَ الإِب**’e bineriz; gece yürüyüşü uzasa da.” **أَعْجاز الإِبل**: onların arkalarıdır; ve onların üzerine binmek zordur. Mânâsı: hakkımız men edilirse, meşakkat binitine bineriz; ona sabrederek; müddet uzasa da; ve hakkımızda kusur ederek ondan usanmayız. Ezherî dedi: Ali—radıyallahu عنه—bu sözüyle meşakkate binmeyi murad etmedi; fakat başkasının onun önüne geçirilmesine ve onun hakkından geri bırakılmasına **أَعْجاز الإِبل**’i misal vurdu. İbnü’l-Esîr artırdı: kendisi için gördüğü hakkından; başkasının öne geçmesi; ve buna sabretmesi; müddeti uzasa da. Yani der ki: imamete takdim edilirsek takdim oluruz; eğer ondan hakkımız men edilirse ve ondan geri bırakılırsak, üzerimize tercih edilmesine sabrederiz; günler uzasa da. İbnü’l-Esîr dedi: ve denildi: “eğer men edilirse onu istemekte gayreti sarf ederiz”i murad etmesi câizdir; talebini aramak için yola düşenin, develerin ciğerlerini (yorması) fiili gibi; ve gece yürüyüşünün uzunluğunu yüklenmeye aldırmayız. Dedi: vech, önce geçen (mânâ)dır; çünkü o teslim oldu ve geri kalmaya sabretti, savaşmadı; ancak imamet kendisine bağlandıktan sonra savaştı.

Rabîa b. Mâlik’ten bir adam dedi: “Hak **بِقَبَلٍ**’dedir; kim onu aşarsa zulmeder; kim ondan geri kalırsa **عَجَزَ** eder; kim ona varırsa yeter bulur.” Dedi: **عَجِزَ** demem; ancak **العَجِيزَة**’den (olan) için; ve **العَجْز**’den (olan) için **عَجَز**. Ve **بِقَبَلٍ** sözü: yani senin için açıktır; onu gördüğün yerde. Ve bu, onların “hak **عاري**’dir” sözü gibidir.
(* “**عاري**” sözü asılda böylece.)

Ve **عَجْزاءُ** bir kartal: arka tarafında beyazlık yahut farklı bir renk olan; ve denildi: kuyruğunda **مَسْح** olan; yani eksiklik ve kısalık; nitekim kuyruğa **أَزَلُّ** denildi. Ve denildi: kuyruğu bir beyaz tüy yahut iki tüy olan. Ve denildi: şiddetli dönen (kartal). A‘şâ dedi:

وكأَنّما تَبِعَ الصِّوارُ، بِشَخْصِها،
عَجْزاءَ تَرْزُقُ بالسُّلَيِّ عِيالَها

Ve **العَجَزُ**: hayvanların **أَعْجازِها**’nda tutan bir hastalık; bundan dolayı ağırlaşırlar; erkeği **أَعْجَزُ**, dişisi **عَجْزاءُ**.

Ve **العِجازَة** ve **الإِعْجازَة**: kadının **عَجِيزَتَها**’sını büyüttüğü şey; o, yastığa benzer bir şeydir; kadın onu **عَجُزِها** üzerine bağlar ki **عَجْزاءُ** sanılsın.

Ve **العِجْزَةُ** ve **ابن العِجْزَةِ**: ihtiyarın çocuklarının sonuncusu. Ve **الصحاح**’ta: **العِجْزَةُ**—kesre ile—erkeğin çocuklarının sonuncusudur. Ve erkeğin **عِجْزَةُ**’si: ona doğan çocuğun sonuncusu; dedi ki:

واسْتَبْصَرَتْ في الحَيِّ أَحْوى أَمْرَدا،
عَجِزَةَ شَيْخَينِ يُسَمَّى مَعْبَدا

Denir: falan, ana-babasının çocuklarının **عِجْزَةُ**’sidir; yani onların sonuncusu; ve yine böyledir: ana-babasının çocuklarının **كِبْرَةُ**’si; ve bunda müzekker ve müennes, cem‘ ve müfred eşittir. Ve denir: **لِعِجْزَةٍ** için doğdu; yani ana-babası büyüdükten sonra.

Ve **العِجازَةُ**: kuşun dairesi; o, arkadaki parmaktır.

Ve **عَجُزُ هَوازِنَ**: Muâviye b. Nasr’ın oğulları ve Bekr b. Cüşem’in oğulları; sanki onların sonlarıdır. Ve yayın **عِجْزُ**’ü ve **عَجْزها**’sı ve **مَعْجِزُها**’sı: onun kabzası; Ya‘kūb bunu **المبدل**’de rivayet etti; onun **زاي**’sinin **سين**’inden بدل olduğuna gitti. Ebû Hanîfe dedi: o **العِجْز**’dür; **مَعْجِز** denmez; biz de onu Ya‘kūb’dan rivayet ettik. Ve bıçağın **عَجْز**’ü: onun parçasıdır; Ebû Ubeyd’den.

Ve kadınlardan **العَجُوز** ve **العَجُوزة**: yaşlı ihtiyar kadın; ikincisi azdır. Cem‘i: **عُجُز** ve **عُجْز** ve **عَجائز**. Ve **عَجَزَت** eder, **تَعْجُزْ** **عَجْزاً** ve **عُجوزاً**; ve **عَجَّزَتْ** eder, **تُعَجِّزُ** **تَعْجِيزاً**: **عَجُوزاً** oldu; ve o **مُعَجِّز**’dir; isim **العُجْز**’dür. Yûnus dedi: **مُعَجِّزة** bir kadın: yaşa girdi. Bazıları der ki: **عَجَزَت**—tahfîf ile. Ezherî dedi: Araplar, erkeğin karısına—genç olsa bile—“o onun **عَجُوزُهُ**’dur” derler; ve kocaya—genç olsa bile—“o onun **شَيْخُها**’dır” derler. Dedi: Araplardan bir kadına “kocanı sağ” dedim; öfkelendi ve dedi: “Keşke ‘**شَيْخَكِ**’i sağ’ deseydin!” Ve erkeğe **عَجُوز** denir, kadına da **عَجُوز** denir. Ve denir: “**شَبِيبَتِكِ**’inde ve **عُجْزِك**’inde Allah’tan sakın”; yani **عَجُوزاً** olduktan sonra. İbnü’s-Sikkît dedi: **عَجُوزَة** deme; avam onu söyler. Hadiste: “Cennete **العُجُز** girmez”; ve onda: “Sizi **العُجُزَ العُقُرَ**’dan sakındırırım.” İbnü’l-Esîr dedi: **العُجُز**, **عَجُوز** ve **عَجُوزة**’nin cem‘idir; o, yaşlı, ihtiyar kadındır. Ve **العُقُر**, **عاقِرٍ**’in cem‘idir; o, doğurmayan kadındır. Ve **نَوى العَجُوزِ**: çekirdekten bir tür; gevrektir; yumuşaklığından dolayı **العَجُوزُ** onu yer; nitekim **نَوى العَقُوقِ** dediler; ve geçmişti. Ve **العَجُوز**: eskiliğinden dolayı şarap; şair dedi:

لَيْتَهُ جامُ فِضَّةٍ من هَدايا
هُ، سِوى ما به الأَمِيرُ مُجِيزِي
إِنما أَبْتَغِيهِ للعَسَلِ المَمْـزُوجِ بالماءِ، لا لِشُرْبِ العَجُوزِ

Ve **التهذيب**’de: şarap **عَتَقَتْ** ettiğinde ona **عَجُوز** denir. Ve **العَجُوز**: öpücük. Ve **العَجُوز**: inek. Ve **العَجُوز**: kılıcın namlusu; Ebû’l-Mikdâm dedi:

وعَجُوز رأَيتُ في فَمِ كَلْبٍ،
جُعِلَ الكلبُ للأَمِيرِ حَمالا

**الكلبُ**: namlunun üstünde iki yanından olan şeydir; demir de olsa gümüş de olsa. Ve denildi: **الكلب** kılıcın kabzasındaki bir çividir. Ve denildi: o, onun püskülüdür. İbnü’l-A‘râbî: **الكلب** kılıcın kabzasının çivisidir; dedi: onunla birlikte bir başkası vardır; ona **العَجُوز** denir.

Ve **العَجْزاءُ**: kumdan bitki bitiren bir **حَبْل**. Ve **التهذيب**’de: kumlardan **العَجْزاءُ**, yükselmiş bir **حَبْل**’dir; sanki bir deri gibidir; kum yığını değildir; bitki için bir keremdir. Cem‘i **العُجْز**’dür; çünkü o, o kum tepesinin sıfatıdır. Ve **العَجُوز**: **الدَّهْناء**’da bir kum tepesidir; bir yurdu vasfederek dedi:

على ظَهْرِ جَرْعاءِ العَجُوزِ، كأَنها
دَوائرُ رَقْمٍ في سَراةِ قِرامِ

Ve **مَعْجُوزٌ** ve **مَشْفُوهٌ** ve **مَعْرُوكٌ** ve **مَنْكُودٌ** bir adam: kendisine istemede ısrar edildiğinde; İbnü’l-A‘râbî’den.

Ve **العَجْزُ**: sarılığa çalan bir kuş; sesi küçük köpeğin havlamasına benzer; **السَّخْلَة**’yi alır da onunla uçar; yedi yaşındaki çocuğu taşır. Ve denildi: **الزُّمَّجُ**; cem‘i **عِجْزان**.

Hadiste: Kisrâ’nın sahibi, Peygambere—sallallahu aleyhi ve sellem—geldi; ona bir **مِعْجَزَةً** hediye etti; böylece **ذا المِعْجَزَة** diye adlandırıldı. O, **الميم**’in kesresiyle; Yemen diliyle **المِنْطَقَة**’dır. Dedi: ve o, bununla adlandırıldı; çünkü o, onunla kuşananın **عَجُزَ**’üne bitişir; Allah daha iyi bilir.
