# عجس (ع-ج-س) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D8%B3
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D8%AC%D8%B3

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ع - ج - س
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 8 sözlük

## Sözlükler (8)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D8%B3/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب العين و الجيم والسين معهما
)ع ج س، ع س ج، ج ع س، س ج ع مستعملات. س ع ج، ج س ع مهملان( عجس: العجس: شدّة القبض على الشّيء. ومَعْجِس القوس: مَقْبِضْها، قال:
انْتَضُوا مَعَجِس القِسِيّ وأبْرَق		نا كما توعد الفحُول الفحولا
وقيل: عَجْسُ القوس عجُزُها. وعَجْسُ القوم: اخرهم وعَجُزُهم.
وعَجَاساءُ الليلة: ظُلْمَتُها. قال العجاج: "منها عجاساءُ إذا ما التَجَّتِ" والعَجاساءُ الْمَسَانُّ من الإبل. قال:
وإن بَرَكَتْ منها عجاساءُ جِلَّةٌ		بمَحْنِيَة أشلى العِفاسَ وبَرْوُعا
عسج: العَسَجُ: مدّ العُنُق في المشي. والعَوْسَجُ: شجر كبير الشوك، وهو ضروب شتّى، وقال في العسج:
والعيسُ من عاسجٍ أو واسجٍ خببا
وقال:
عسجن بأعناق الظباء وأعْيُن ال		جاذر وارتجَّت لهنّ الروادف
جعس: الجَعْسُ: العَذِرة. جَعَسَ يَجْعَسُ جَعْسا. والجُعْسوس: اللئيم القبيح الخلقة والخُلُق، والجمع: الجعاسيس. قال العجاج:
ليس بجُعْسوسٍ ولا بجُعشُمِ
سجع: سَجَعَ الرجلُ إذا نطق بكلام له فواصل كقوافي الشعر من غير وزن كما قيل: لِصُّها بَطَلٌ، وتمرها دَقَلٌ، إن كثُر الجيش بها جاعوا، وإن قلّوا ضاعوا. يَسْجَعْ سَجْعا فهو ساجع وسجّاع وسجّاعة.
والحمامةُ تَسْجَعُ سَجْعا إذا دعت، وهي سَجُوع ساجعة، وحمام سُجَّع سواجعُ.
قال:
إذا سَجَعْتَ حمامةُ بطنِ وجّ
وقال:
وإن سجعت هاجت لك الشوق سجعُها		وإن قرقرت هاج الهوى قرقريرها
أي : قرقرتها .

##### Türkçe

باب **العين** ve **الجيم** ve **السين** onlarla birlikte

(**ع ج س**، **ع س ج**، **ج ع س**، **س ج ع** kullanımdadır. **س ع ج**، **ج س ع** ihmâl edilmiştir.)

**عجس**: **العجس**: bir şeye sıkıca tutunmanın şiddeti. Ve **مَعْجِس القوس**: onun kabzası; dedi ki:
**انْتَضُوا مَعَجِس القِسِيّ وأبْرَق		نا كما توعد الفحُول الفحولا**
Ve denildi: **عَجْسُ القوس** onun arka kısmıdır. Ve **عَجْسُ القوم**: onların sonları ve arkalarıdır.
Ve **عَجَاساءُ الليلة**: onun karanlığı. **العجاج** dedi: "**منها عجاساءُ إذا ما التَجَّتِ**" Ve **العَجاساءُ**: develerden yaşlı olanlar. Dedi ki:
**وإن بَرَكَتْ منها عجاساءُ جِلَّةٌ		بمَحْنِيَة أشلى العِفاسَ وبَرْوُعا**

**عسج**: **العَسَجُ**: yürüyüşte boynu uzatmak. Ve **العَوْسَجُ**: dikeni büyük bir ağaç; o çeşitli türlerdir. Ve **العسج** hakkında dedi ki:
**والعيسُ من عاسجٍ أو واسجٍ خببا**
Ve dedi ki:
**عسجن بأعناق الظباء وأعْيُن ال		جاذر وارتجَّت لهنّ الروادف**

**جعس**: **الجَعْسُ**: dışkı. **جَعَسَ يَجْعَسُ جَعْسا**. Ve **الجُعْسوس**: yaratılış ve huy bakımından alçak, çirkin; çoğulu: **الجعاسيس**. **العجاج** dedi:
**ليس بجُعْسوسٍ ولا بجُعشُمِ**

**سجع**: Adam **سَجَعَ**; eğer vezinsiz olarak şiir kafiyeleri gibi fasılları olan sözle konuşursa; denildiği gibi: **لِصُّها بَطَلٌ، وتمرها دَقَلٌ، إن كثُر الجيش بها جاعوا، وإن قلّوا ضاعوا**. **يَسْجَعْ سَجْعا**; o hâlde o **ساجع** ve **سجّاع** ve **سجّاعة**dır.
Ve güvercin **تَسْجَعُ سَجْعا**; eğer öterse; ve o **سَجُوع** **ساجعة**dır; ve **حمام سُجَّع سواجعُ**.
Dedi ki:
**إذا سَجَعْتَ حمامةُ بطنِ وجّ**
Ve dedi ki:
**وإن سجعت هاجت لك الشوق سجعُها		وإن قرقرت هاج الهوى قرقريرها**
Yani: onun **قرقرتها**sı.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D8%B3/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

العَجْسُ والعُجْسُ والعِجْسُ: مَقْبِض القوس. وكذلك المَعْجِسُ. وأما قول الراجز:
وفِتيةٍ نَبَّهْتُهُمْ بالعَجْسِ
فهو طائفةٌ من وسط الليل، كأنَّه مأخوذ من عَجْسِ القوس. يقال: مضى عَجْسٌ من الليل. والعَجاساءُ: القطعة العظيمة من الإبل. والعَجاساءُ أيضاً: الظُلْمة. وعَجَسَني عن حاجتي يَعْجِسُني عَجْساً، إذا حَبَسَني. والعَجْسُ: القبضُ على الشيء. وتَعَجَّسْتُ أمر فلان، إذا تَعقَّبته وتتبّعته. يقال: تَعَجَّسِت الأرض غُيوثٌ، إذا أصابها غيثٌ بعد غيث. ومطرٌ عَجوسٌ، أي منهمر. وفحلٌ عجيسٌ، مثل عجيزٍ، وهو الذي لا يُلقِح. وقولهم: لا آتيك سَجيسَ عُجَيْسٍ، أي أبداً. وعُجَيْسٌ مصغَّرٌ. قال الشاعر:
فأقْسَمْتُ لا آتي ابنَ ضمرةَ طائِعاً		سَجيسَ عُجَيْسٍ ما أبانَ لِسانـي
وعِجيسَى: اسمُ مِشيةٍ بطيئةٍ. وقال أبو بكر بن السراج: عَجيساء بالمدّ.

##### Türkçe

**العَجْسُ** ve **العُجْسُ** ve **العِجْسُ**: yayın kabzası. Yine **المَعْجِسُ** de böyledir. Râcizin sözüne gelince:
وفِتيةٍ نَبَّهْتُهُمْ **بالعَجْسِ**
o, gecenin ortasından bir taifedir; sanki yayın **عَجْسِ**’inden alınmış gibidir. Denir ki: geceden bir **عَجْسٌ** geçti. Ve **العَجاساءُ**: develerden büyük parça. Ve **العَجاساءُ** ayrıca: karanlık. Ve “beni ihtiyacımdan alıkoydu” mânasında: **عَجَسَني** عن حاجتي **يَعْجِسُني** **عَجْساً**; yani beni hapsettiği zaman. Ve **العَجْسُ**: bir şeyi kavrama. Ve “falancanın işini izledim” mânasında: **تَعَجَّسْتُ** أمر فلان; onu takip ettiğim ve peşine düştüğüm zaman. Denir ki: **تَعَجَّسِت** الأرض **غُيوثٌ**; yani ona yağmurdan sonra yağmur isabet ettiği zaman. Ve **مطرٌ عَجوسٌ**: yani sağanak. Ve **فحلٌ عجيسٌ**; **عجيزٍ** gibi; o, döllemeyen kimsedir. Ve onların sözü: “Sana **سَجيسَ عُجَيْسٍ** gelmem”; yani asla. Ve **عُجَيْسٌ** küçültmedir. Şair dedi ki:
فأقْسَمْتُ لا آتي ابنَ ضمرةَ طائِعاً		**سَجيسَ عُجَيْسٍ** ما أبانَ لِسانـي
Ve **عِجيسَى**: yavaş bir yürüyüşün adıdır. Ebû Bekir b. es-Serrâc dedi ki: med ile **عَجيساء**.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D8%B3/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب العين والجيم مع السين
عجس ، عسج ، سجع ، جعس : مستعملات
عجس : أبو عبيدٍ عن الفراء : عجسته عن حاجتِه : حبسته . وقال أبو عبيدة : عَجسني
عَجَاساءُ الأمور عنك . وقال : مامنعك فهو العَجَاساء .
أبو عمرو : العَجاساءُ من الإبل : الثقيلة العظيمة الحوساء ، الواحدة عَجَاساء والجميع عَجَاساء . قال : ولا يقال جَمَلٌ عَجاساء . قال : والعَجاساء يمدُّ ويُقصَر . وأنشد :
وطافَ بالحوضِ عَجَاساً حُوسُ
قال أبو الهيثم : لا نعرف العَجاسا مقصورة . وقال شمر : عَجَاساء الليل : ظُلمتُه المتراكبة ؛ ومن الإبل : الضخام ، يقال للواحد والجميع عَجاساء . وأنشد قول الراعي :
وإن بركَتْ منها عَجَاساءُ جِلَّةٌ
بمَحْنِيَةٍ أشلَى العِفاسَ وبَرْوَعا
يقول : إذا استأخرتْ من هذه الإبل عَجاساءُ دعا هاتين الناقتين فتبعتْهما الإبل .
أبو العباس أحمد بن يحيى : العُجوس : آخر ساعةٍ من الليل ؛ والعُجوس أيضاً : مشيُ العاجساء ، وهي النّاقة السمينة تتأخّر عن النُّوق لثقل قَتَالها ، وقَتالها : لحمها وشحمها . وقال ابن الأعرابي : العُجْسَة : السَّاعة من الليل ، وهي الهُتْكة والطَّبِيق .
أبو عبيد عن الأصمعي : المعجِس والعِجْس : مَقبض الرامي من القوس . وقال الكسائي : العَجْس والعَجْس والعِجْس واحد .
وقال الليث : العَجْس : شدَّة القبض على الشيء .
أبو عبيد عن الأحمر : لا آتيك سَجيسَ عُجَيسٍ ، ومعناه الدَّهر . وأنشد :
فأقسمت لا آتي ابنَ ضَمرةَ طائعاً
سَجِيسَ عُجَيسٍ ما أبانَ لساني
أي لا آتيك أبداً . وهو مثل قولهم : ( لا آتيك الأزلَمَ الجذَع ) ، وهو الدَّهر .
وقال غيره : تعجّسَت بيَ الراحلةُ وعَجَستْ بي ، إذا تنكَّبَتْ به عن الطريق من نشاطها . وأنشد لذي الرمة :
إذا قال حادينا أيا عجَسَتْ بنا
صُهابيّةُ الأعراف عُوجُ السَّوالِفِ
ويروى : ( عجَّستْ بنا ) بالتشديد .
أبو زيد : يقال هذه أرضٌ مضبوطة ، أي قد عمَّها المطر . وقد تعجَّستْها غيوث ، أي أصابتها غيوث بعد غيوث فتثاقلت عليها .
وفي ( نوادر الأعراب ) : تعجَّسَه عِرقُ سَوء وتعقَّله وتثقَّلَه ، إذا قصَّر به عن المكارم .
وروى ابن شميل في حديث ( يتعجَّسكم عِندَ أهل مكة ) ، قال النضر : معناه يضعِّف رأيَكم عندهم .
وقال الليث : عَجْزُ القوس وعَجْسُه .
عسج : أبو عبيد عن الأصمعيّ : العَسْج : ضربٌ من سير الإبل . ومنه قول ذي الرمة :
والعِيسُ من عاسجٍ أو واسجٍ خببا
وقال الليث : العَسْج : مدُّ العُنق في السَّير . وأنشد :
عَسجْنَ بأعناق الظباء وأعين ال
جآذرِ وارتجَّت لهنَّ الروادفُ
وقال غيره : العوسج : شجر كثير الشوك
معروف ، وهي ضروبٌ منها ما يثمر ثمراً أحمرَ يقال له المُصَع .
وقال أبو عمرو : في بلاد باهلة معدِنٌ من مَعادن الفِضَّة يقال له عوسَجة . وعَوسَجةٌ من أسماء الرجال . والعواسج : قبيلة معروفة .
سجع : تقول العرب : سجعت الحمامة تَسجَع سجعاً ، إذا دعَتْ وطرَّبتْ في صوتها ، فهي سَجوعٌ وساجعة ، وحمامٌ سواجع .
وقال الليث : سجع الرجلُ ، إذا نطقَ بكلامٍ له فواصل . وصاحبُه سَجّاعةٌ .
قلت : ولمّا قضى النبي ( صلى الله عليه وسلم ) في جَنين امرأةٍ ضربتها أخرى فسقطَ ميّتاً بغُرَّةٍ على عاقلة الضَّاربة قال رجلٌ منهم : ( كيف نَدِي مَنْ لا شرِبَ ولا أكَل ، ولا صاحَ فاستهلّ ، ومثل دمه يُطَلُّ ) قال ( صلى الله عليه وسلم ) ( إياكم وسجعَ الكُهَّان ) . ورُوي عنه ج أنه نَهَى عن السَّجْع في الكلام والدُّعاء ، لمشاكلة كلام الكهنَة وسجعهم فيما يتكهَّنون . فأمّا فواصل الكلام المنظوم الذي لا يشاكل المسجَّع فهو مباحٌ في الخطب والرسائل . والله أعلم .
وقال أبو عبيد : بينهم أُسجوعة من السَّجع ، وجمعها الأساجيع والساجع : القاصد في سيره . وكل قَصدٍ سجْع . قال ذو الرمة :
قطعتُ بها أرضاً ترى وجهَ ركبِها
إذا علَوها مُكفأ غير ساجعِ
أراد أنّ السَّمومَ قابل هُبوبها وجوهَ الرّكْب فأكفئوها عن مهبِّها اتِّقاء لحرِّها .
وقال أبو عمرو : ناقة ساجع : طويلة .
قلت : ولم أسمع هذا لغيره .
ويقال ناقة ساجع ، إذا طرَّبت في حنينها .
جعس : قال الليث وغيره : الجَعْس العَذِرة . وقد جَعَس يَجعَس جَعْساً . قال : والجُعسُوس : اللئيم الخِلقة والخُلقُ . وهم الجعاسيس . وقد مر تفسيره في باب جعش .

##### Türkçe

باب **العين** ve **الجيم** ile **السين**

**عجس** ، **عسج** ، **سجع** ، **جعس** : kullanılagelenlerdir.

**عجس** : Ebû Ubeyd, Ferrâ’dan: “Onu ihtiyacından dolayı **عجسته**: onu hapsettim.” Ebû Ubeyde dedi: “**عَجسني**: işler seni **عَجَاساءُ الأمور**’dan (dolayı) alıkoydu.” Ve dedi: “Seni meneden şey, o **العَجَاساء**’dır.”

Ebû Amr: Develerden **العَجاساء**: ağır, iri, **الحوساء** olan(lar)dır; teki **عَجَاساء**’dır, hepsi **عَجَاساء**’dır. Dedi: “**جَمَلٌ عَجاساء** denilmez.” Dedi: “**العَجاساء** uzatılır da kısaltılır da.” Şu beyti okudu:

وطافَ بالحوضِ **عَجَاساً** حُوسُ

Ebû’l-Heysem dedi: “**العَجاسا**’yı kısaltılmış olarak tanımıyoruz.” Şemmer dedi: “**عَجَاساء الليل**: üst üste binmiş karanlığıdır; develerden de: iri olanlar; tekine de topluluğuna da **عَجاساء** denir.” Çobanın sözünü okudu:

وإن بركَتْ منها **عَجَاساءُ** جِلَّةٌ
بمَحْنِيَةٍ أشلَى العِفاسَ وبَرْوَعا

Der ki: “Bu develerden bir **عَجاساء** geri kaldığında, bu iki dişi deveyi çağırdı; develer de onların peşinden gitti.”

Ebû’l-Abbâs Ahmed b. Yahyâ: **العُجوس**: gecenin son saatidir; **العُجوس** ayrıca: **العاجساء**’ın yürüyüşüdür; o, semiz dişi devedir; **قَتَال**’ının ağırlığından dolayı dişi develerden geri kalır; **قَتال**’ı: eti ve yağıdır. İbnü’l-A‘râbî dedi: **العُجْسَة**: geceden bir saattir; o da **الهُتْكة** ve **الطَّبِيق**’tir.

Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: **المعجِس** ve **العِجْس**: okçunun yaydan tuttuğu yerdir. Kisâî dedi: **العَجْس** ve **العَجْس** ve **العِجْس** birdir.

Leys dedi: **العَجْس**: bir şey üzerine kavrayışı şiddetlendirmektir.

Ebû Ubeyd, Ahmer’den: “Sana **سَجيسَ عُجَيسٍ** gelmem”; manası: dehrdir. Şu beyti okudu:

فأقسمت لا آتي ابنَ ضَمرةَ طائعاً
**سَجِيسَ عُجَيسٍ** ما أبانَ لساني

Yani: “Sana asla gelmem.” Bu, onların “(**لا آتيك الأزلَمَ الجذَع**)” sözünün benzeridir; o da dehrdir.

Başkası dedi: Binek benimle **تعجّسَت** ve benimle **عَجَستْ**; yani canlılığından dolayı onu yoldan saptırdıysa. Zü’r-Rumme için okudu:

إذا قال حادينا أيا **عجَسَتْ** بنا
صُهابيّةُ الأعراف عُوجُ السَّوالِفِ

Şöyle de rivayet edilir: şeddeli olarak “(**عجَّستْ بنا**)”.

Ebû Zeyd: “Bu, **أرضٌ مضبوطة**” denir; yani yağmur onu kaplamıştır. Ve “Onu **تعجَّستْها غيوث**”; yani bulutlar onu bulutlardan sonra vurdu da ona ağır geldi.

(**نوادر الأعراب**)’da: “Kötü bir damar onu **تعجَّسَه** ve **تعقَّله** ve **تثقَّلَه**”; yani onu yüceliklerden alıkoyduğunda.

İbn Şümeyl, “(**يتعجَّسكم عِندَ أهل مكة**)” hadisi içinde rivayet etti; Nadr dedi: manası, onların yanında görüşünüzü zayıflatır.

Leys dedi: **عَجْزُ القوس** ve **عَجْسُه**.

**عسج** : Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: **العَسْج**: develerin yürüyüşünden bir türdür. Ondan, Zü’r-Rumme’nin sözü:

والعِيسُ من **عاسجٍ** أو **واسجٍ** خببا

Leys dedi: **العَسْج**: yürüyüşte boynu uzatmaktır. Şu beyti okudu:

**عَسجْنَ** بأعناق الظباء وأعين ال
جآذرِ وارتجَّت لهنَّ الروادفُ

Başkası dedi: **العوسج**: çok dikenli bir ağaçtır; bilinen(dir). Onun türleri vardır; onlardan kimi kırmızı bir meyve verir; ona **المُصَع** denir.

Ebû Amr dedi: Bâhile diyarında gümüş madenlerinden bir maden vardır; ona **عوسَجة** denir. **عَوسَجةٌ** erkek adlarındandır. **العواسج**: bilinen bir kabiledir.

**سجع** : Araplar der ki: Güvercin **سجعت** **تَسجَع** **سجعاً**; yani çağırdı ve sesinde nağmelendiğinde; o, **سَجوعٌ** ve **ساجعة**’dır; ve güvercin(ler) **سواجع**’dır.

Leys dedi: Adam **سجع**; yani araları (fasılaları) olan bir sözle konuştuğunda. Onun sahibi **سَجّاعةٌ**’dır.

Dedim: Nebî (sallallahu aleyhi ve sellem), Cenîn’de bir kadın hakkında, başka birinin vurup da ölü olarak düşürdüğü (cenin) için, vuranın âkilesi üzerine bir **غُرَّةٍ** ile hükmettiğinde, onlardan bir adam dedi ki: “(Ne içmiş ne yemiş, bağırıp da sesini yükseltmemiş olanın diyetini nasıl ödeyelim; bunun gibi kanı boşa mı bırakılır?)” O (sallallahu aleyhi ve sellem) dedi ki: “(**إياكم وسجعَ الكُهَّان**)”. Ondan, konuşmada ve duada **السَّجْع**’dan nehyettiği de rivayet edilmiştir; kâhinlerin sözlerine ve onların, kehanet ettikleri şeylerdeki secilerine benzemesinden dolayı. Ama seciliye benzemeyen, manzum sözün fasılları ise hutbelerde ve mektuplarda mubahtır. Allah daha iyi bilir.

Ebû Ubeyd dedi: Aralarında seciden bir **أُسجوعة** vardır; çoğulu **الأساجيع**’dir. Ve **الساجع**: yürüyüşünde kasdeden kimsedir. Her kasd, **سجْع**’dır. Zü’r-Rumme dedi:

قطعتُ بها أرضاً ترى وجهَ ركبِها
إذا علَوها مُكفأ غير **ساجعِ**

Şunu kastetti: Semûm, esişiyle bineklerin yüzlerini karşıladı da, hararetinden sakınmak için onları esiş yönünden çevirdi.

Ebû Amr dedi: **ناقة ساجع**: uzun(olan) dişi deve.

Dedim: Bunu ondan başkasından işitmedim.

Ve “**ناقة ساجع**” denir; yani iniltisinde nağmelendiğinde.

**جعس** : Leys ve başkası dedi: **الجَعْس**: dışkıdır. Ve **جَعَس** **يَجعَس** **جَعْساً**. Dedi: **الجُعسُوس**: yaratılışça ve huyca alçak olandır. Onlar **الجعاسيس**’tir. Onun tefsiri **جعش** babında geçti.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D8%B3/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب العين والجيم وما يثلثهما)
(عجد) العين والجيم والدال ليس بشيء، على أنهم يقولون: العُجْد: الزبيب. ويقال هو العُنْجُد.
(عجر) العين والجيم والراء أصلٌ واحد صحيح يدلُّ على تعقد في الشيء ونُتوٍّ مع التواء. من ذلك العَجَر: مصدر قولك عَجِرَ يَعْجَرُ عَجَراً. والأعجر النّعت. والعُجْرة: موضع العَجَر. ويقال: حافر عَجُِرٌ: صلب شديد. قال مَرَّار بن مُنْقِذ:
سائلٍ شمراخُه ذي جُبَبٍ  *** سَلِط السُّنبُك في رُسْغٍ عَجُِرْ([1])
والأعجر: كلُّ شيء ترى فهي عُقَداً؛ كبشٌ أعجرُ، وبطنٌ أعجر، إذا امتلأ جدّاً. قال عنترة:
ابني زَبِيبةَ ما لمهركُمُ  *** متخدّداً وبطونُكُمْ عُجْرُ([2])
وقال بعضهم: وأُراه مصنوعاً، إلاّ أنّ الخليل أنشدهُ:
حسن الثِّياب يبيت أعجَرَ طاعماً  *** والضّيفُ من حُبِّ الطَّعام قد التَوَى
والعُجْرة: كلُّ عقدةٍ في خشبةٍ أو غيرها مِن نحو عروق البدَن، والجمع عُجَر. ومن الباب الاعتجار، وهو لفُّ العِمامة على الرأس من غير إدارةٍ تحت الحنَك. قال:
جاءت به معتجراً ببُرْدِهْ  *** سَفْوَاءُ تَرْدِي بنَسِيجِ وَحْدِهْ([3])
وإنما سمِّيَ اعتجاراً لما فيه من لَيٍّ ونُتوّ.
ومما شذَّ عن هذا الأصل العَجِير، وهو من الخيل كالعِنِّين من الرِّجال.
(عجز) العين والجيم والزاء أصلانِ صحيحان، يدلُّ أحدُهما على الضَّعف، والآخر على مؤخَّر الشيء.
فالأول عَجِزَ عن الشيء يعجز عَجْزاً ([4]) ، فهو عاجزٌ، أي ضَعيف. وقولهم إنّ العجزَ نقيضُ الحَزْم فمن هذا؛ لأنه يَضْعُف رأيُه. ويقولون: "المرء يَعْجِز لا مَحَالة([5]) ". ويقال: أعجزَني فلانٌ، إذا عَجِزْت عن طلبه وإدراكه. ولن يُعجز للهَ تعالى شيء، أي لا يَعجِز اللهَ تعالى عنه متى شاء. وفي القرآن: ﴿لَنْ نُعْجِزَ اللهَ فِي الأَرْضِ وَلَنْ نُعْجِزَهُ هَرَباً﴾  [الجن 12]، وقال تعالى: ﴿وَمَا أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ فِي الأَرْضِ﴾ [العنكبوت 22، الشورى 31]. ويقولون: عَجَزَ بفتح الجيم. وسمعتُ عليَّ بن إبراهيمَ القطَّان يقول: سمعت ثعلباً يقول: سمعتُ ابنَ الأعرابيّ يقول: لا يقال عَجِزَ([6]) إلاَّ إذا عَظُمَتْ عجيزتُه.
ومن الباب: العجوز: المرأة الشَّيخة، والجمع عجائز. والفعل عجَّزت تعجيزاً. ويقال: فلانٌ عاجَزَ فلاناً، إذا ذَهَب فلم يُوصَل إليه. وقال تعالى:﴿يَسْعَوْنَ فِي آياتِنا مُعَاجزين﴾  [سبأ 38]. ويجمع العجوز على العُجُزِ أيضاً، وربَّما حملوا على هذا فسمَّوا الخمرَ عجوزاً، وإنما سمَّوها لقدَمها، كأنَّها امرأةٌ عجوز. والعِجْزَة وابنُ العِجْزَة: آخرُ ولد الشَّيخ. وأنشد:
* عِجْزَةَ شيخَينِ يسمَّى مَعْبَدا([7]) *
وأمَّا الأصل الآخر فالعَجُز: مؤخَّر الشيء، والجمع أعجاز، حتى إنهم يقولون: عَجُز الأمرِ، وأعجازُ الأمور. ويقولون: "لا تَدَبَّرُوا أعجازَ أمورٍ ولَّتْ صدورُها". قال: والعَجيزة: عجيزة المرأة خاصّة إذا كانت ضَخْمَةً، يقال امرأةٌ عَجْزَاء. والجمع عَجيزَاتٌ كذلك. قال الخليل: ولا يقال عجائز، كراهة الالتباس. وقال ذو الرُّمَّة:
عجزاءُ ممكورةٌ خُمصانةٌ قَلِقٌ  *** عنها الوِشاحُ وتمّ الجسم والقصبُ([8])
وقال أبو النَّجم:
مِن كلِّ عَجْزَاءَ، سَقوط البُرقُعِ  *** بلهاءَ لَم تَحْفَظْ ولم تُضَيِّع([9])
والعَجَز: داء يأخذ الدّابةَ في عَجُزها([10]) ، يقال هي عَجْزاء، والذّكر أعجَز. ومما شُبّه [في] هذا الباب: العَجْزاء من * الرَّمل: رملة مرتفِعة كأنّها جبل، والجمع العُجْز. وهذا على أنَّها شبِّهت بعجيزةِ ذاتِ العجيزة، كما قد يشبِّهون العَجِيزات بالرّمل والكثيب. والعَجْزاء من العِقْبان: الخفيفة العَجِيزة. قال الأعشى:
* عَجْزاءُ تَرزُقُ بالسُّلَيِّ عيالَها([11]) *
وما تَركْنا في هذا كراهةَ التّكرار راجعٌ إلى الأصلين اللذين ذكرناهما. وسمِعنا من يقول إنّ العَجوز: نصلُ السَّيف. وهذا إنْ صحَّ فهو يسمَّى بذلك لِقدمه كالمرأة العجوز، وإتْيان الأزمنة عليه.
(عجس) العين والجيم والسين أصلٌ صحيح واحد، يدلُّ على تأخرِ الشيء كالعَجُز، في عِظَمٍ وغِلَظٍ وتجمّع. من ذلك العَُِجْس والمَعْجِس: مقبض [القوس]، وعُجْسُها وعُجْزُها سواء. وإِنَّما ذلك مشبَّه بعَجُز الإنسان وعَجيزته. قال أوسٌ في العجس:
كتُومٌ طِلاعُ الكَفِّ لا دونَ مِلئِها *** ولا عَجْسُها عن موضع الكفِّ أفْضَلا([12])
يقول: عَجْسُها على قدر القَبْضة، سواء. وقال في المَعْجِس مهلهِلٌ:
أنْبَضُوا [مَعجِسَ] القِسِيِّ وأبرقْـ  *** نا كما تُوعِدُ الفحولُ الفُحولا([13])
ومن الباب: عَجَاسَاء اللَّيل: ظُلْمته، وذلك في مآخيرِه؛ وشبِّهت بعَجَاساء الإبل.
قال أهل اللُّغة: العَجَاساء من الإِبل: العِظامُ المَسَانّ. قال الراعي:
إذا بَرَكَتْ منها عَجاساء جِلّةٌ  *** بمَحْنِيَةٍ أجْلى العِفاسَ وبَرْوَعا([14])
العِفاس وبَرْوَع: ناقتان. وهذا منقاسٌ من الذي ذكرناه من مآخير الشَّيء ومُعظَمِه. وذلك أنَّ أهل اللُّغة يقولون: التعجُّس: التأخُّر. قالوا: ويمكن أن يكون اشتقاق العَجَاساء من الإبل منه، وذلك أنَّها هي التي تَستأخِر عن الإبل في المرتَع. قالوا: والعَجَاساء من السَّحاب: عِظامُها. وتقول: تَعَجَّسَني عَنْك كذا، أي أخَّرني عنك. وكل هذا يدلُّ على صحَّة القياسِ الذي قِسناه.
وقال الدريديّ([15]) : تعجَّسْتُ الرّجُلَ، إذا أَمَر أَمْراً فَغَيّرتَه عليه. وهذا صحيحٌ لأنَّه من التعقُّب، وذلك لا يكون إِلاّ بعد مضيِّ الأوّل وإتيانِ الآخَرِ على ساقَتِه وعند عَجُزه. وذَكرُوا أنَّ العَجِيساءَ([16]) : مِشْيَةٌ بطيئة. وهو من الباب. ومما يدلُّ على صحَّة قياسِنا في آخر الليل وعَجَاسائهِ قولُ الخليل: العجَسْ: آخِر الليل. وأنشد:
وأصحابِ صدقٍ قد بعثْتُ بجَوشَنٍ  *** من اللَّيل لولا حبُّ ظمياءَ عرَّسُوا
فقامُوا يَجُرُّون الثِّيابَ وخَلفَهم  *** من اللَّيل عَجْسٌ كالنَّعامةِ أقعسُ
وذكر أحمد بن يحيى، عن ابن الأعرابيّ: أن العُجْسة آخِر ساعةٍ في اللَّيل. فأمّا قولهم: "ولا آتيك سَجِيسَ عُجَيسٍ" فمِن هذا أيضاً، أي لا آتيك آخِرَ الدَّهر. وحُجّةُ هذا قول أبي ذؤيب:
سَقَى أمُّ عَمرٍو كلَّ آخِرِ ليلةٍ  *** حَناتِمُ مُزْنٍ ماؤهن ثجيجُ([17])
لم يُرِدْ أواخرَ اللَّيالي دون أوائلها، لكنّه أراد أبداً.
(عجف) العين والجيم والفاء أصلانِ صحيحان، أحدهما يدلُّ على هُزال، والآخَر على حَبْس النفس وصَبْرِها على الشَّيء أو عنه.
فالأوَّل العَجَف، وهو الهُزَال وذَهاب السِّمَن، والذّكر أعجف والأنثى عَجْفاء، والجمع عِجافٌ، من الذُّكْران والإِناث. والفعل عَجِفَ يَعْجَف([18]) وليس في كلام العَرَب أفعَلُ مجموعاً على فِعال غيرُ هذه الكلمة([19]) ، حملوها على لفظ سِمان. وعِجافٌ على فِعال. ويقال أعجَفَ القومُ، إذا عجِفت مواشيهم وهم مُعْجِفون.
وحَكَى الكسائيُّ: شفَتانِ عَجفاوان، أي لطيفتان قال أبو عُبيد: يقال عَجُفَ إذا هُزِل، والقياس عَجِف؛ لأنَّ ما كان على أفعل وفعلاء فماضيه فَعِل، نحو عَرِج يعرَج، إلاَّ ستّةَ حروف جاءت على فَعُل، وهي سَمُر، وحَمُق، ورَعُن، وعَجُف، وخَرُق.
وحكى الأصمعيُّ في الأعجم: عَجُم. وربَّما اتَّسعوا في الكلام فقالوا: أرضٌ عجفاء، أي مهزولة لا خَيرَ فيها([20]) ولا نبات. ومنه قول الرائد: "وجَدْتُ أرضاً عجفاء". ويقولون: نَصلٌ أعجفُ، أي دقيق. قال ابنُ أبي عائذ([21]) :
تراحُ يداه بمحشورةٍ  *** خَوَاظِي القِداح عجافِ النِّصالِ([22])

وأمَّا الأصل الثاني فقولهم: عَجَفْتُ* نفسِي عن الطعام أعجِفها عَجْفاً، إذا حبستَ نفسَك عنه وهي تشتهيه. وعَجَفْت غيرِي قليلٌ. [قال]:
لم يَغْذُها مُدٌّ ولا نَصيفُ  *** ولا تُمَيْراتٌ ولا تعجيفُ([23])
ويقال: عَجَفْت نفسي على المَريض أعْجِفها، إذا صَبَرْتَ عليه ومرَّضْتَه. [قال]:
إنِّي وإِنْ عيَّرتني نُحولِي([24]) *** لأَعجِفُ النَّفسَ على خليلي
	* أُعْرِضُ بالوُدِّ وبالتَّنويلِ([25]) *
(عجل) العين والجيم واللام أصلانِ صحيحان، يدلُّ أحدُهما على الإسراع، والآخر على بعض الحيَوان.
فالأوّل: العَجَلة في الأمرِ، يقال: هو عَجِلٌ وعَجُل، لغتان. قال ذو الرّمّة:
كأنَّ رِجلَيه رِجلاَ مُقْطِفٍ عَجُِلٍ  *** إذا تَجَاوَبَ من بُرْدَيه ترنيمُ([26])
واستعجلتُ فلاناً: حثثته. وعَجِلْتُه: سبَقْته. قال الله تعالى: ﴿أَعَجِلْتُمْ أَمْرَ رَبِّكُمْ﴾ [الأعراف 150]. والعُجَالَة: ما تُعَجِّلُ من شيء. ويقال: "عُجَالة الرَّاكبِ تمرٌ وسَويق". وذكر عن الخليل أنَّ العَجَل: ما استُعجِل به طعامٍ فقُدِّم قبل إدراك الغِذاء. وأنشد:
إن لم تُغِثْنِي أكُنْ ياذا النَّدَى عَجَلاً  *** كلُقمةٍ وقَعتْ في شِدقِ غَرثانِ([27])
ونحن نقول: أمّا قياس الكلمة التي ذكرناها فصحيح، لأنَّ الكلمةَ لا أصلَ لها، والبيت مصنوع.
ويقال: من العُجَالة: عجَلتُ القَوْمَ، كما يقال لَهَّنْتُهُمْ. وقال أهل اللُّغة: العاجل: ضد الآجل. ويقال للدُّنيا: العاجلة، وللآخرة: الآجلة. والعَجْلان هو كعب بن ربيعة بن عامر، قالوا: سمِّي العَجْلانَ باستعجالِهِ عَبْدَه. وأنشدوا:
وما سُمِّيَ العَجْلاَنَ إِلاّ لقولـه *** خُذِ الصَّحْنَ واحْلُبْ أيُّهَا العبدُ واعجَلِ([28])
وقالوا: إنَّ المُعَجِّل والمُعْجِل([29]) من النُّوق: التي تُنْتَج قبل أن تستكمل الوقتَ فيعيش ولدُها.
وممّا حُمِل على هذا العَجَلة: عَجَلة الثِّيران. والعَجَلة: المنجنون التي يُسْتَقى عليها، والجمع عَجَل وعَجَلات.
قال أبو عبيد: العَجَلة: خشبةٌ معترِضة على نَعَامَتي البِئرِ والغَرْبُ مُعلَّقٌ بها، والجمع عَجَل. قال أبو زيد: العَجَلة: المَحَالة. وأنشد:
وقد أعَدَّ ربُّها وما عَقَلْ  *** حمراءَ من ساجٍ تَتقّاها العَجَلْ
ومن الباب: العِجْلة: الإداوَة الصَّغيرة، والجمْع عِجَل. وقال الأعشى:
والسّاحباتِ ذيولَ الخزِّ آونةً  *** والرافلاتِ على أعجازها العِجَلُ([30])
وإنما سمِّيت بذلك لأنها خفيفة يعجَل بها حاملُها. وقال الخليل: العَجُول من الإبل، الواله التي فَقَدَت ولدَها، والجمع عُجُل. وأنشد:
أحِنُّ إليك حنين العَجُول  *** إذا ما الحمامة ناحت هديلا
وقالت الخنساء:
فما عَجُولٌ على بَوٍّ تُطِيف به  *** قد ساعدَتْهَا على التَّحنانِ أظآرُ([31])
قالوا: وربما قيل للمرأة الثَّكلى عَجُول، والجمع عُجُل. قال الأعشى:
حتى يظلَّ عميدُ القَوْمِ مرتفقاً  *** يَدفَع بالرّاح عنه نِسْوةٌ عُجُلُ([32])
ولم يفسِّرُوه بأكثر من هذا. قلنا: وتفسيره ما يلحق الوالهَ عند ولهه من الاضطراب([33]) و العَجَلة، إلاّ أنَّ هذه العَجول لم يُبْنَ منها فِعل فيقال: عَجِلتْ، كما بُنِي من الثُّكل ثَكِلتْ، والأصل فيه واحد، إلاّ أنّه لم يأت من العرب.
والأصل الآخر العِجْل: ولد البقرة؛ وفي لغةٍ عِجَّوْل، والجمع عجاجيل، والأنثى عِجْلَة وعِجَّولة، وبذلك سُمِّي الرجل عِجْلاً.
(عجم) العين والجيم والميم ثلاثة أصول: أحدها يدلُّ على سكوتٍ وصمت، والآخَر على صلابةٍ وشدة، والآخر على عَضٍّ([34]) ومَذَاقة.
فالأوَّل الرجُل الذي لا يُفصح، هو أعجمُ، والمرأة عجماءُ بيِّنة العُجمَة. قال أبو النَّجم:
* أعجمَ في آذانها فصيحا *
ويقال عَجُم الرجل، إذ صار أعجَم، مثل سَمُر وأدُم. ويقال للصَّبيِّ ما دام لا يتكلَّم لا يُفصح: صبيٌّ أعجم. ويقال: صلاةُ النَّهار عَجْماء، إنما أراد أنّه لا يُجهر فيها بالقراءة. وقولهم: العَجَمُ الذين ليسوا من العرب، فهذا من هذا القياس كأنَّهم لمّا لم يَفْهَمُوا عنهم سَمُّوهم عَجَماً، ويقال لهم عُجْم أيضاً. قال:
دِيارُ ميَّةَ إذْ* مَيٌّ تُسَاعِفُنا *** ولا يَرَى مثلها عُجْم ولا عَرَبُ([35])
ويقولون: استَعجمَتِ الدَّارُ عن جَواب السَّائل. قال:
صَمَّ صَداها وعفَا رَسمُها *** واستَعْجَمَتْ عن مَنطقِ السّائلِ([36])
ويقال: الأعجميّ: الذي لا يُفْصِح وإنْ كان نازلاً بالبادية. وهذا عندنا غلَط، وما نَعلم أحداً سمَّى أحداً من سكان البادية أعجميَّاً، كما لا يسمُّونه عجميّاً، ولعلَّ صاحبَ هذا القول أراد الأعجم فقال الأعجميّ. قال الأصمعيّ: يقال: بعيرٌ أعجمُ، إذا كان لا يَهدِر. والعجماء: البهيمة، وسمِّيت عجماءَ لأنّها لا تتكلم، وكذلك كلُّ مَن لم يَقدرِ على الكلام فهو أعجمُ ومُستعجِم. وفي الحديث: "جُرْحُ العَجْماء جُبَارٌ"، تراد البَهيمة.
قال الخليل: حروف المعْجَم مخفّف، هي الحروف المقطَّعة، لأنّها أعجمية. وكتابٌ مُعَجَّم، وتعجيمه: تنقيطه كي تستبين عُجْمَتُه ويَضِحَ. وأظنُّ أن الخليل أراد بالأعجمية أنّها ما دامت مقطَّعةً غير مؤلّفة تأليفَ الكلامِ المفهومِ، فهي أعجميَّة؛ لأنَّها لا تدلُّ على شيء. فإن كان هذا أراد فله وجه، وإلاّ فما أدري أيَّ شيء أَرَادَ بالأعجميَّة. والذي عندنا في ذلك أنّه أُريد بحروف المُعجَم حُروفُ الخطِّ المُعْجَم، وهو الخطُّ العربيّ، لأنَّا لا نعلم خَطَّاً من الخطوط يُعْجَم هذا الإعجامَ حتَّى يدلّ على المعاني الكثيرة. فأمَّا إعجام([37]) الخطِّ بالأَشكالِ فهو عندنا يدخل في باب العضِّ على الشَّيء لأنّه فيه، فسمي إعجاماً لأنّه تأثيرٌ فيه يدلُّ على المعْنى.
فأمّا قولُ القائل:
* يريدُ يعرِبَه فيُعجِمُه([38]) *
فإنّما هو من الباب الذي ذكرناه. ومعناه: يريد أن يُبِين عنه فلا يقدرُ على ذلك، فيأتي به غيرَ فصيح دالّ على المعنى. وليس ذلك من إعجام الخطّ في شيء.
(عجن) العين والجيم والنون أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على اكتناز شيءٍ ليِّنٍ غير صُلب. من ذلك العَجَن، وهو اكتناز لحمِ ضَرْع النّاقة، وكذلك من البَقَر والشّاء. تقول: إنّها عَجْناءُ بيِّنة العَجَن. ولقد عَجِنَتْ تَعْجَنُ عَجَناً. والمتَعجِّن من الإِبل: المكتنِز سِمَناً، كأنّه لحمٌ بلا عَظْم.
ومن الباب: عَجَن الخبَّازُ العجِينَ يَعجِنه عَجْناً. وممّا يقرُب من هذا قولُهم للأحمق، عجَّانٌ، وعجينة. قال: معناه أنَّهم يقولون: "فلانٌ يَعجن بِمرفَقَيه عْجناً([39]) "، ثم اقتَصَروا على ذلك فقالوا: عِجينةٌ وعَجّان، أي بمرْفَقَيه، كما جاء في المثل.
ومن الباب: العِجان، وهو الذي يَستبرِئه البائل، وهو ليِّن. قال جَرير:
يَمُدُّ الحبلَ معتمداً عليه  *** كأنّ عجانَه وترٌ جديدُ([40])
(عجي) العين والجيم والحرف المعتل أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على وَهَْن في شيءٍ، إما حادثاً وإمّا خِلقة.
من ذلك العُجَايَة، وهو عصبٌ مركَّب فيه فُصوصٌ من عِظام، يكونُ عند رُسْغ الدّابَّة، ويكون رِخواً، وزعموا أنَّ أحدَهم يجوع فيدُقُّ تلك العُجَاية بَيْنَ فِهْرَين فيأكلُها. والجمع العُجَايات والعُجَى. قال كعبُ بن زُهير:
سُمرُ العُجاياتِ يترُكْنَ الحَصى زِيَماً  *** لم يَقِهِنَّ رؤوسَ الأُكمِ تنعيلُ([41])
ومما يدلُّ على صِحَّة هذا القياسِ قولهم للأمّ: هي تَعجُو ولدَها، وذلك أن يُؤَخَّر رَضاعُه عن مَوَاقيتِه، ويُورِث ذلك وَهَْنَاً في جِسْمه. قال الأعشى:
مشفِقاً قلبُها عليه فما تعـ  *** ـجُوه إِلاَّ عُفافَةٌ أو فُواقُ([42])
العُفافَة: الشَّيء اليسير. والفُواق: ما يجتمع في الضَّرع قبل الدِّرَّة. وتَعْجُوه، أي تداويه بالغِذاء حَتّى ينهض. واسم ذلك الولد العَجِيُّ، والأنثى عَجِيَّة، والجمع عَجَايا. قال:
عداني أن أزُورَك أنّ بَهْمِي *** عَجَايا كلها إلا قليلا([43])
وإذا مُنِع الولدُ اللّبَن وغُذِّي بالطّعام، قيل: قد عُوجِي. قال ذو الإصبع([44]) :
إذا شئت أبصرت من عَقْبِهم  *** يَتامَى يُعاجَوْنَ كالأذؤُبِ
وقال آخر في وصف جراد:
إذا ارتحلت من منزلٍ خَلّفَتْ به  *** عَجَايا يحاثي بالتُّرابِ صغيرُها([45])
ويروى: "رذايا يُعاجَى".
(عجب) العين والجيم والباء أصلانِ صحيحان، يدلُّ أحدهما على كِبْر واستكبارٍ للشَّيء، والآخر خِلْقة من خِلَق الحيوان.
فالأوّل* العُجْب، وهو أن يتكبَّر الإنسان في نفسه. تقول: هو مُعجَبٌ بنَفْسِه. وتقول من باب العَجَب: عَجِب يَعْجَبُ عَجَباً، وأمرٌ عجيب، وذلك إذا استُكْبِر واستُعْظِم. قالوا: وزعم الخليل أنّ بين العَجِيب والعُجابِ فرقاً. فأمّا العجيب والعَجَب مثله [فالأمرُ يتعجَّب منه([46]) ]، وأمّا العُجَاب فالذي يُجاوِز حدَّ العجيب. قال: وذلك مثل الطَّويل والطُّوال، فالطويل في النَّاس كثير، والطُّوال: الأهوج الطُّول. ويقولون: عجَبٌ عاجب. والاستعجاب: شدة التعجُّب؛ يقال مُستَعجِب ومتعجِّب مما يرى. قال أوس:
ومستعجِبٍ مِمَّا يرى مـن أناتِنا *** ولو زَبنَتْه الحربُ لم يَترمرم([47])
وقِصَّةٌ عَجَب. وأعجبَني هذا الشَّيء، وقد أُعِجبْت به. وشيء مُعْجِبٌ، إذا كان حسَناً جِدّاً.
والأصل الآخر العَجْب([48]) ، وهو من كلِّ دابة ما ضُمَّتْ عليه الورِكان من أصل الذّنَب المغروز في مُؤَخَّر العَجُز. وعُجُوب الكُثْبان سمِّيت عُجوباً تشبيهاً بذلك، وذلك أنّها أواخِر الكُثْبان المستدِقَّة. قال لبيد:
* بعُجوب أنقاء يَميلُ هَيَامُها ([49]) *
وناقَةٌ عَجْباء: بيِّنة العَجَب والعُجْبة([50]) ، وشدَّ ما عَجِبَت، وذلك إذا دقَّ أعلى مؤخَّرها وأشرفت جاعرتاها؛ وهي خِلْقةٌ قبيحة.
--------------ـــــ
([1]) المفضليات (1: 81). وأنشد عجزه في اللسان (عجر 217).
([2]) أنشده في اللسان (عجر)، ولم يرد في ديوان عنترة.
([3]) الرجز لدكين الراجز يمدح به عمر بن هبيرة الفزاري. اللسان (عجر، سفا، وحد) .
([4]) يقال من باب ضرب وسمع، كما في القاموس.
([5]) كذا. والصواب "لا المحالة". والمحالة: الحيلة. انظر اللسان (حول) والبيان (3: 37) بتحقيق كاتبه.
([6]) يعني بكسر الجيم، كما أثبت مطابقاً ما في المجمل. وقد سبقت الإشارة إلى أنهما لغتان في معنى الضعف.
([7]) قبله في اللسان (عجز): * واستبصرت في الحي أحوى أمردا *
([8]) ديوان ذي الرمة 4.
([9]) الرجز في شروح سقط الزند 929 برواية: "من كل بيضاء". قال البطليوسي: "أراد سلامة صدرها مما تنطوي عليه صدور أهل الخبث والمكر، وأنها جاهلة بالأمور التي مهر فيها أهل الفسق والشر".
([10]) زاد في اللسان: "فتثقل لذلك".
([11]) في اللسان (عول) : "فتخاء". وصدره كما في الديوان 25 واللسان (عجز، عول):  * وكأنما تبع الصوار بشخصها *
([12]) ديوان أوس بن حجر 21 واللسان (طلع) والجمهرة (2: 93). وقد سبق في (طلع).
([13]) الأغاني (5: 169): "يعني أنهم لما أخذوا القسي ليرموهم من بعيد انتضوا سيوفهم ليخالطوهم ويكافحوهم بالسيوف".
([14])اللسان (عجس، شلا، عفس، برع) وإصلاح المنطق 180، 315 والجمهرة (2: 93). والرواية فيها جميعاً: "أشلى العفاس".
([15]) الجمهرة (2: 93) .
([16]) ويقال أيضاً "عِجِّيسَى".
([17]) ديوان الهذليين (1: 51) واللسان (حنتم، ثجج). وقد سبق في (ثج).
([18]) ويقال أيضاً عجف يعجف، من باب كرم.
([19]) ذكر ابن خالويه في ليس من كلام العرب 19 ثلاثة أحرف: "أجرب وجراب: وأعجف وعجاف، وأبطح وبطاح". ومثله في اللسان (عجف).
([20]) في الأصل: "لا غير فيها"، صوابه من المجمل.
([21]) أمية بن أبي عائذ الهذلي. ديوان الهذليين (2: 184).
([22]) تراح يداه، أي تخف للرمي. وفي الأصل: "تراه"، صوابه من الديوان.
([23]) الرجز لسلمة بن الأكوع، كما في اللسان (عجف، نصف، خرف، قرص، صرف).
([24]) بعد هذا الشطر في اللسان (عجف): * أو ازدريت عظمي وطولي *
([25]) في الأصل: "وبالتنزيل"، صوابه في اللسان. وأراد أعرض الود، فزاد الباء.
([26]) ديوان ذي الرمة 587 واللسان (قطف، برد).
([27]) أنشده في اللسان (عجل).
([28]) البيت للنجاشي الشاعر. مجالس ثعلب 431 والخزانة (2: 106) والعمدة (1: 27) وزهر الآداب  (1: 19) والبيان والتبيين (4: 38) بتحقيق كاتبه. ويروى: "خذ القعب".
([29]) والمعجال أيضاً، كما في اللسان.
([30]) ديوان الأعشى 46.
([31]) ديوان الخنساء 26.
([32]) ديوان الأعشى 47 برواية: "حتى يظل عميد القوم متكئا".
([33]) في الأصل: "والاضطراب".
([34]) في الأصل: "عصن".
([35]) ديوان ذي الرمة 3.
([36]) لامرئ القيس في ديوانه 148 واللسان (صمم، صدى، عجم). وقد سبق في (صدي).
([37]) في الأصل: "فأما له عجام".
([38]) نسب إلى رؤبة في اللسان (عجم). وانظر ملحقات ديوانه 186. لكن نسب إلى الحطيئة في العمدة (1: 74). والرجز في ديوان الحطيئة 111.
([39]) في المجمل: "إن فلاناً يعجن"، وفي اللسان: "إن فلان ليعجن".
([40]) اللسان (عجن) والديوان 189 عن اللسان.
([41]) في الأصل: "شم العجايات"، صوابه من ديوان كعب 14 واللسان (عجا).
([42]) ديوان الأعشى 141 واللسان (عفف، عجا، عدا). وهذه الرواية تطابق إحدى روايتي اللسان (عجا)، وقد سبق في (عف) برواية: "لا تجافي عنه أنهار ولا تعجوه" ومعظم الروايات كما في الديوان واللسان: "وتعادي عنه النهار".
([43]) أنشده في اللسان (عجا) والمجمل (عجو). وضبط في المجمل بفتح كاف "أزورك"، وقد أهمل ضبطها في اللسان.
([44]) في اللسان (عجا) أنه النابغة الجعدي.
([45]) في الأصل: "عجايا بجايا"، صوابه من اللسان. وفي المجمل: "عجايا تحامى بالتراب دفينها".
([46]) تكملة استضأت بالمجمل في إثباتها. ففيه: "العجيب: الأمر يتعجب منه".
([47]) ديوان أوس بن حجر 27 واللسان (عجب، رمم). وقد سبق في (رم).
([48]) ضبط في القاموس بفتح العين، وفي اللسان بفتحها وضمها.
([49]) من معلقته المشهورة. وصدره: * يجتاب أصلاً قالصاً متنبذاً *
([50]) لم ترد هذه الكلمة في المعاجم المتداولة.

ـ

##### Türkçe

(عين ve **جيم** ve ikisini üçleyen(ler) bâbı)
(**عجد**) **العين** ve **الجيم** ve **الدال** bir şey değildir; şu var ki onlar derler: **العُجْد**: kuru üzüm. Ve denilir: o **العُنْجُد**’dur.
(**عجر**) **العين** ve **الجيم** ve **الراء** tek bir sahih asıldır; bir şeyde düğümlenmeye ve bükülmeyle birlikte kabarmaya delâlet eder. Bundan: **العَجَر**: “**عَجِرَ يَعْجَرُ عَجَراً**” deyişinin masdarıdır. Ve **الأعجر** sıfattır. Ve **العُجْرة**: **العَجَر**’in yeri. Ve denilir: **حافر عَجُِرٌ**: katı, şiddetli sert. **مَرَّار بن مُنْقِذ** dedi:
سائلٍ شمراخُه ذي جُبَبٍ  *** سَلِط السُّنبُك في رُسْغٍ عَجُِرْ([1])
Ve **الأعجر**: düğümler olarak gördüğün her şeydir; **كبشٌ أعجرُ** ve **بطنٌ أعجر**; pek çok dolduğu zaman. **عنترة** dedi:
ابني زَبِيبةَ ما لمهركُمُ  *** متخدّداً وبطونُكُمْ عُجْرُ([2])
Ve bazısı dedi: Ve onu yapılmış görüyorum; ancak **الخليل** onu inşâd etti:
حسن الثِّياب يبيت أعجَرَ طاعماً  *** والضّيفُ من حُبِّ الطَّعام قد التَوَى
Ve **العُجْرة**: bir tahtada yahut onun dışında, bedenin damarları gibi şeylerden her düğümdür; cem‘i **عُجَر**. Ve bâbdan **الاعتجار**: çenelik altından dolaştırmaksızın sarığı baş üzerine dolamaktır. Dedi:
جاءت به معتجراً ببُرْدِهْ  *** سَفْوَاءُ تَرْدِي بنَسِيجِ وَحْدِهْ([3])
Ancak ona, içinde bükme ve kabarma bulunduğu için **اعتجار** adı verildi.
Ve bu asıldan şâz olanlardan: **العَجِير**; o, atlardan, erkeklerden **العِنِّين** gibidir.
(**عجز**) **العين** ve **الجيم** ve **الزاء** iki sahih asıldır; ikisinden biri zayıflığa, diğeri şeyin arka tarafına delâlet eder.
Birincisi: **عَجِزَ** şeyden, **يَعْجِزُ عَجْزاً**([4]) ; o hâlde o **عاجزٌ**dur; yani zayıf. Ve onların “**العجز** **الحَزْم**’in zıddıdır” sözleri de bundandır; çünkü görüşü zayıflar. Ve derler: “**المرء يَعْجِز لا مَحَالة**([5])”. Ve denilir: **أعجزَني** falan, onu istemekten ve ona erişmekten âciz kaldığım zaman. Ve Allah Teâlâ’ya hiçbir şey **يُعجز** etmeyecektir; yani Allah Teâlâ’yı ondan, dilediği vakit, âciz bırakamaz. Kur’ân’da: ﴿لَنْ نُعْجِزَ اللهَ فِي الأَرْضِ وَلَنْ نُعْجِزَهُ هَرَباً﴾  [الجن 12]، ve Teâlâ dedi: ﴿وَمَا أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ فِي الأَرْضِ﴾ [العنكبوت 22، الشورى 31]. Ve derler: **عَجَزَ** **الجيم**’i fetha ile. **عليَّ بن إبراهيمَ القطَّان**’ı şöyle derken işittim: **ثعلب**’ı şöyle derken işittim: **ابنَ الأعرابيّ**’yi şöyle derken işittim: **عَجِزَ**([6]) denilmez; ancak kalçası büyüdüğü zaman.
Ve bâbdan: **العجوز**: yaşlı kadın; cem‘i **عجائز**. Fiil: **عجَّزت** **تعجيزاً**. Ve denilir: falan, falanla **عاجَزَ** etti; ona gidip de ona ulaşılamadığı zaman. Ve Teâlâ dedi: ﴿يَسْعَوْنَ فِي آياتِنا مُعَاجزين﴾  [سبأ 38]. Ve **العجوز** ayrıca **العُجُزِ** üzerine de cem‘ edilir; ve belki bunu buna hamledip şaraba **عجوزاً** adını verdiler; ancak onu, eskiliği sebebiyle adlandırdılar; sanki o yaşlı bir kadındır. Ve **العِجْزَة** ve **ابنُ العِجْزَة**: yaşlı adamın çocuğunun sonuncusu. Ve inşâd etti:
* عِجْزَةَ شيخَينِ يسمَّى مَعْبَدا([7]) *
Diğer asla gelince: **العَجُز**: şeyin arka tarafı; cem‘i **أعجاز**; hatta derler: **عَجُز الأمرِ** ve **أعجازُ الأمور**. Ve derler: “**لا تَدَبَّرُوا أعجازَ أمورٍ ولَّتْ صدورُها**”. Dedi: ve **العَجيزة**: özellikle kadın kalçası, iri olduğu zaman; **امرأةٌ عَجْزَاء** denilir. Cem‘i de aynı şekilde **عَجيزَاتٌ**. **الخليل** dedi: ve **عجائز** denilmez; karışıklık korkusuyla. **ذو الرُّمَّة** dedi:
عجزاءُ ممكورةٌ خُمصانةٌ قَلِقٌ  *** عنها الوِشاحُ وتمّ الجسم والقصبُ([8])
Ve **أبو النَّجم** dedi:
مِن كلِّ عَجْزَاءَ، سَقوط البُرقُعِ  *** بلهاءَ لَم تَحْفَظْ ولم تُضَيِّع([9])
Ve **العَجَز**: hayvanı arka tarafında tutan bir hastalıktır([10]) ; **عَجْزاء**dır denilir; erkek **أعجَز**. Ve bu bâbda benzetilenlerden: **العَجْزاء** * **الرَّمل**’den: sanki dağ gibi yüksek bir kum; cem‘i **العُجْز**. Bu, onun, kalçalı olanın kalçasına benzetilmesi üzerinedir; nitekim **العَجِيزات**’ı kum ve kum tepesine benzetirler. Ve **العَجْزاء** **العِقْبان**’dan: kalçası hafif olan. **الأعشى** dedi:
* عَجْزاءُ تَرزُقُ بالسُّلَيِّ عيالَها([11]) *
Bu hususta tekrar keraheti sebebiyle terk ettiğimiz şey, zikrettiğimiz iki asla râcidir. Ve “**العَجوز**: kılıcın ucu” diyen kimseyi işittik. Bu sahih ise, o, eskiliği ve zamanların onun üzerine gelmesi sebebiyle, yaşlı kadın gibi, bununla adlandırılır.
(**عجس**) **العين** ve **الجيم** ve **السين** tek bir sahih asıldır; büyüklük ve kalınlık ve toplanma ile, **العَجُز** gibi, şeyin geri kalmasına delâlet eder. Bundan: **العَُِجْس** ve **المَعْجِس**: [yayın] kabzası; ve onun **عُجْسُ**’u ile **عُجْزُ**’u birdir. Ancak bu, insanın **عَجُز**’üne ve **عَجيزة**’sine benzetilmiştir. **أوسٌ** **العجس** hakkında dedi:
كتُومٌ طِلاعُ الكَفِّ لا دونَ مِلئِها *** ولا عَجْسُها عن موضع الكفِّ أفْضَلا([12])
Der ki: onun **عَجْسُ**’u, tutuş miktarınca, eşittir. Ve **المَعْجِس** hakkında **مهلهِلٌ** dedi:
أنْبَضُوا [مَعجِسَ] القِسِيِّ وأبرقْـ  *** نا كما تُوعِدُ الفحولُ الفُحولا([13])
Ve bâbdan: **عَجَاسَاء اللَّيل**: onun karanlığı; bu da onun son taraflarındadır; ve deve(ler)in **عَجَاساء**’ına benzetilmiştir.
Dil ehli dedi: develerden **العَجَاساء**: yaşça büyük, iri olanlar. **الراعي** dedi:
إذا بَرَكَتْ منها عَجاساء جِلّةٌ  *** بمَحْنِيَةٍ أجْلى العِفاسَ وبَرْوَعا([14])
**العِفاس** ve **بَرْوَع**: iki dişi devedir. Bu, zikrettiğimiz şeyin son tarafları ve büyük kısmından kıyas edilmiştir. Şu da var ki dil ehli der: **التعجُّس**: geri kalma. Dediler: ve develerden **العَجَاساء**’ın iştikakı ondan olabilir; çünkü o, otlakta develerden geri kalan olandır. Dediler: ve buluttan **العَجَاساء**: onun iri olanlarıdır. Ve dersin: **تَعَجَّسَني عَنْك** şöyle şöyle; yani beni senden geri bıraktı. Bütün bunlar, kıyas ettiğimiz kıyasın sıhhatine delâlet eder.
Ve **الدريديّ**([15]) dedi: **تعجَّسْتُ الرّجُلَ**, bir iş emrettiği zaman, onu ona karşı değiştirdiğimde. Bu sahihdir; çünkü o, iz sürmedendir; bu da ancak ilkinin geçmesinden ve sonrakinin kendi bacağı üzerinde gelmesinden ve onun arka tarafında ve **عَجُز**’ünde olur. Ve zikrettiler ki **العَجِيساءَ**([16]) : yavaş bir yürüyüştür. O da bâbdandır. Ve gecenin sonu ve onun **عَجَاساء**’ı hakkında kıyasımızın sıhhatine delâlet eden şeylerden: **الخليل**’in sözü: **العجَسْ**: gecenin sonu. Ve inşâd etti:
وأصحابِ صدقٍ قد بعثْتُ بجَوشَنٍ  *** من اللَّيل لولا حبُّ ظمياءَ عرَّسُوا
فقامُوا يَجُرُّون الثِّيابَ وخَلفَهم  *** من اللَّيل عَجْسٌ كالنَّعامةِ أقعسُ
Ve **أحمد بن يحيى**’nın, **ابن الأعرابيّ**’den: **العُجْسة** gecede son bir saat olduğuna dair (rivayetini) zikretti. Ama onların “**ولا آتيك سَجِيسَ عُجَيسٍ**” sözleri, bu da bundandır; yani sana dehrin sonuna kadar gelmem. Bunun hücceti **أبي ذؤيب**’in sözü:
سَقَى أمُّ عَمرٍو كلَّ آخِرِ ليلةٍ  *** حَناتِمُ مُزْنٍ ماؤهن ثجيجُ([17])
Gecelerin sonlarını, başlarını bırakıp, kastetmedi; fakat ebeden kastetti.
(**عجف**) **العين** ve **الجيم** ve **الفاء** iki sahih asıldır; ikisinden biri zayıflığa, diğeri nefsi tutmaya ve onun bir şey üzerine yahut ondan sabretmesine delâlet eder.
Birincisi **العَجَف**’tır; o, zayıflık ve semizliğin gitmesidir. Erkek **أعجف**, dişi **عَجْفاء**; cem‘i **عِجافٌ**, erkeklerden ve dişilerden. Fiil: **عَجِفَ يَعْجَف**([18]). Arap kelâmında, bu kelimeden başka, **أفعَل**’i **فِعال** üzerine cem‘ edilmiş yoktur([19]); onu **سِمان** lafzı üzerine hamlettiler. Ve **عِجافٌ** **فِعال** üzerinedir. Ve denilir: **أعجَفَ القومُ**, hayvanları zayıfladığı zaman; ve onlar **مُعْجِفون**dur.
**الكسائيُّ** hikâye etti: **شفَتانِ عَجفاوان**, yani incecik ikisi. **أبو عُبيد** dedi: **عَجُفَ** denilir, zayıfladığı zaman; kıyas **عَجِف**’tir; çünkü **أفعل** ve **فعلاء** üzere olanın mâzîsi **فَعِل**’dir; **عَرِج يعرَج** gibi; ancak altı harf **فَعُل** üzere geldi; onlar: **سَمُر** ve **حَمُق** ve **رَعُن** ve **عَجُف** ve **خَرُق**.
**الأصمعيُّ** **الأعجم** hakkında hikâye etti: **عَجُم**. Ve belki sözde genişlediler de dediler: **أرضٌ عجفاء**; yani zayıf, içinde hayır([20]) ve bitki olmayan. Ondan, kılavuzun sözü: “**وجَدْتُ أرضاً عجفاء**”. Ve derler: **نَصلٌ أعجفُ**, yani ince. **ابنُ أبي عائذ**([21]) dedi:
تراحُ يداه بمحشورةٍ  *** خَوَاظِي القِداح عجافِ النِّصالِ([22])

Ve ikinci asla gelince, onların sözü: **عَجَفْتُ** nefsimi yemekten **أعجِفها** **عَجْفاً**, nefsini ondan alıkoyduğun hâlde o onu arzuluyorsa. Ve **عَجَفْت** başkasını (demek) azdır. [Dedi]:
لم يَغْذُها مُدٌّ ولا نَصيفُ  *** ولا تُمَيْراتٌ ولا تعجيفُ([23])
Ve denir: **عَجَفْت** nefsimi hasta üzerine **أعْجِفها**, ona sabrettiğin ve onu tedavi ettiğin zaman. [Dedi]:
إنِّي وإِنْ عيَّرتني نُحولِي([24]) *** لأَعجِفُ النَّفسَ على خليلي
	* أُعْرِضُ بالوُدِّ وبالتَّنويلِ([25]) *

(**عجل**) **العين** ve **الجيم** ve **اللام** iki sahih asıldır; ikisinden biri sürate delâlet eder, diğeri hayvanın bir kısmına.
Birincisi: işte **العَجَلة**; denir: o **عَجِلٌ** ve **عَجُل**, iki lugattır. Zü’r-Rumme dedi:
كأنَّ رِجلَيه رِجلاَ مُقْطِفٍ عَجُِلٍ  *** إذا تَجَاوَبَ من بُرْدَيه ترنيمُ([26])
Ve **استعجلتُ** falanı: onu teşvik ettim. Ve **عَجِلْتُه**: onu geçtim. Allah Teâlâ dedi: ﴿أَعَجِلْتُمْ أَمْرَ رَبِّكُمْ﴾ [الأعراف 150]. Ve **العُجَالَة**: bir şeyden acele ettiğin şey. Ve denir: “**عُجَالة** binicinin (azığı) hurma ve kavrulmuş un’dur.” Ve Halîl’den zikredildiğine göre **العَجَل**: acele edilen yiyecekten olup gıdanın olgunlaşmasına erişmeden önce sunulandır. Ve inşad etti:
إن لم تُغِثْنِي أكُنْ ياذا النَّدَى عَجَلاً  *** كلُقمةٍ وقَعتْ في شِدقِ غَرثانِ([27])
Ve biz deriz: zikrettiğimiz kelimenin kıyası sahih değildir; çünkü kelimenin aslı yoktur ve beyit uydurmadır.
Ve denir: **العُجَالة**’den: **عجَلتُ** kavmi; tıpkı **لَهَّنْتُهُمْ** denildiği gibi. Ve dil ehli dedi: **العاجل**: **الآجل**’in zıddıdır. Ve dünyaya denir: **العاجلة**, âhirete: **الآجلة**. Ve **العَجْلان**: Ka‘b b. Rabî‘a b. ‘Âmir’dir; dediler ki: kölesini acele ettirmesi sebebiyle **العَجْلان** diye adlandırıldı. Ve inşad ettiler:
وما سُمِّيَ العَجْلاَنَ إِلاّ لقولـه *** خُذِ الصَّحْنَ واحْلُبْ أيُّهَا العبدُ واعجَلِ([28])
Ve dediler: develerden **المُعَجِّل** ve **المُعْجِل**([29]) : vakti tamamlamadan önce doğuran, böylece yavrusu yaşayan (deve)dir.
Ve bunun üzerine taşınan **العَجَلة**’den: öküzlerin **عَجَلة**’si. Ve **العَجَلة**: onun üzerinde su çekilen **المنجنون**’dur; çoğulu **عَجَل** ve **عَجَلات**.
Ebû ‘Ubeyd dedi: **العَجَلة**: kuyunun iki **نَعَامَة**’si üzerine enlemesine (konmuş) bir tahta; **الغَرْبُ** ona asılıdır; çoğulu **عَجَل**. Ebû Zeyd dedi: **العَجَلة**: **المَحَالة**’dir. Ve inşad etti:
وقد أعَدَّ ربُّها وما عَقَلْ  *** حمراءَ من ساجٍ تَتقّاها العَجَلْ
Ve babdan: **العِجْلة**: küçük **الإداوَة**; çoğulu **عِجَل**. A‘şâ dedi:
والسّاحباتِ ذيولَ الخزِّ آونةً  *** والرافلاتِ على أعجازها العِجَلُ([30])
Ancak bununla adlandırıldı; çünkü o hafiftir, taşıyanı onunla acele eder. Halîl dedi: develerden **العَجُول**: yavrusunu kaybetmiş, **الواله** olan (deve)dir; çoğulu **عُجُل**. Ve inşad etti:
أحِنُّ إليك حنين العَجُول  *** إذا ما الحمامة ناحت هديلا
Hansa dedi:
فما عَجُولٌ على بَوٍّ تُطِيف به  *** قد ساعدَتْهَا على التَّحنانِ أظآرُ([31])
Dediler: bazen çocuğunu yitirmiş kadına da **عَجُول** denir; çoğulu **عُجُل**. A‘şâ dedi:
حتى يظلَّ عميدُ القَوْمِ مرتفقاً  *** يَدفَع بالرّاح عنه نِسْوةٌ عُجُلُ([32])
Bunu bundan fazlasıyla açıklamadılar. Dedik: onun açıklaması, **الواله**’ye, onun **وله**’si sebebiyle ilişen sarsıntı([33]) ve **العَجَلة**’dir; ancak bu **العَجول**’dan fiil bina edilmemiştir ki **عَجِلتْ** denilsin; tıpkı **الثُّكل**’den **ثَكِلتْ** bina edildiği gibi. Asıl onda birdir; fakat Araplardan gelmemiştir.
Diğer asıl **العِجْل**: ineğin yavrusu; bir lugatta **عِجَّوْل**; çoğulu **عجاجيل**; dişisi **عِجْلَة** ve **عِجَّولة**; bununla erkek **عِجْلاً** diye adlandırıldı.

(**عجم**) **العين** ve **الجيم** ve **الميم** üç asıldır: birisi sükût ve susmaya delâlet eder; diğeri katılık ve şiddete; diğeri **عَضٍّ**([34]) ve tatmaya.
Birincisi: fasih konuşmayan erkek; o **أعجمُ**’dur; kadın **عجماءُ**dur, **العُجمَة**’si apaçıktır. Ebû’n-Necm dedi:
* أعجمَ في آذانها فصيحا *
Ve denir: **عَجُم** adam; **أعجَم** oldu, tıpkı **سَمُر** ve **أدُم** gibi. Ve denir: konuşmadığı müddetçe fasih olmayan çocuğa: **صبيٌّ أعجم**. Ve denir: gündüz namazı **عَجْماء**’dır; ancak onunla, onda kıraatin açıktan okunmadığını kastetti. Ve onların sözü: Araplardan olmayan **العَجَم**; bu da bu kıyastandır; sanki onları anlamadıkları için onları **عَجَماً** diye adlandırdılar; onlara **عُجْم** da denir. Dedi:
دِيارُ ميَّةَ إذْ* مَيٌّ تُسَاعِفُنا *** ولا يَرَى مثلها عُجْم ولا عَرَبُ([35])
Ve derler: **استَعجمَتِ** ev, soranın cevabından (yana) (kapandı). Dedi:
صَمَّ صَداها وعفَا رَسمُها *** واستَعْجَمَتْ عن مَنطقِ السّائلِ([36])
Ve denir: **الأعجميّ**: fasih konuşmayan kimsedir, her ne kadar çölde yerleşmiş olsa da. Bu bize göre hatadır; biz, çöl sakinlerinden birine **أعجميّاً** dendiğini bilmeyiz; tıpkı ona **عجميّاً** demedikleri gibi. Belki bu sözün sahibi **الأعجم**’ı kastetti de **الأعجميّ** dedi. Asma‘î dedi: denir: **بعيرٌ أعجمُ**, böğürmediği zaman. Ve **العجماء**: dört ayaklı hayvan; **عجماء** diye adlandırıldı, çünkü konuşmaz; aynı şekilde konuşmaya güç yetiremeyen herkes **أعجمُ** ve **مُستعجِم**’dir. Hadiste: “**جُرْحُ العَجْماء جُبَارٌ**”; bununla **البَهيمة** kastedilir.
Halîl dedi: **حروف المعْجَم** muhaffeftir; onlar kesik harflerdir; çünkü onlar **أعجمية**’dir. Ve **كتابٌ مُعَجَّم**; onun **تعجيمه**’si: noktalanmasıdır; ta ki **عُجْمَتُه** belirginleşsin ve açıklığa kavuşsun. Ve ben zannederim ki Halîl, **الأعجمية** ile şunu kastetti: o, kesik olup anlaşılır sözün telifi gibi telif edilmemiş olduğu müddetçe, o **أعجميَّة**’dir; çünkü hiçbir şeye delâlet etmez. Eğer bunu kastettiyse onun bir yönü vardır; yoksa **الأعجميَّة** ile neyi kastettiğini bilmem. Bizim yanımızda bununla ilgili olan şudur: **حروف المُعجَم** ile, **الخطِّ المُعْجَم**’ın harfleri kastedildi; o da Arap yazısıdır; çünkü biz, bu **الإعجام** ile **يُعْجَم** edilen, böylece çok manalara delâlet eden bir yazı bilmeyiz. Ama yazının şekillerle **إعجام**’ına gelince, bu bize göre, bir şeye diş geçirme babına girer; çünkü o ondadır; ona **إعجام** denildi, çünkü o, onda bir tesirdir, manaya delâlet eder.
Şu söyleyenin sözüne gelince:
* يريدُ يعرِبَه فيُعجِمُه([38]) *
Bu ancak zikrettiğimiz babdandır. Manası: onu açıklamak ister de buna güç yetiremez; böylece onu fasih olmayan, manaya delâlet eden (şekilde) getirir. Bunun yazının **إعجام**’ıyla hiçbir ilgisi yoktur.

(**عجن**) **العين** ve **الجيم** ve **النون** sahih bir asıldır; katı olmayan yumuşak bir şeyin toplanıp yoğunlaşmasına delâlet eder. Bundan: **العَجَن**; o, devenin memesinin etinin yoğunlaşmasıdır; aynı şekilde sığırdan ve koyundan. Dersin: o **عَجْناءُ**dur, **العَجَن**’i apaçıktır. Ve gerçekten **عَجِنَتْ** **تَعْجَنُ** **عَجَناً**. Develerden **المتَعجِّن**: semizlikçe yoğunlaşmış olandır; sanki kemiksiz ettir.
Ve babdan: fırıncı **عَجَن** hamuru; onu **يَعجِنه** **عَجْناً**. Ve buna yakın olan şeylerden: ahmağa **عجَّانٌ** ve **عجينة** demeleri. Dedi: manası, onların “falanca iki dirseğiyle **عْجناً**([39]) yoğurur” demeleridir; sonra bununla yetindiler de **عِجينةٌ** ve **عَجّان** dediler; yani iki dirseğiyle; meselde geldiği gibi.
Ve babdan: **العِجان**; o, bevledenin kendisiyle istibrâ ettiği şeydir; o yumuşaktır. Cerîr dedi:
يَمُدُّ الحبلَ معتمداً عليه  *** كأنّ عجانَه وترٌ جديدُ([40])

(**عجي**) **العين** ve **الجيم** ve illetli harf sahih bir asıldır; bir şeyde zayıflığa delâlet eder; ya sonradan ya da yaratılıştan.
Bundan: **العُجَايَة**; o, içinde kemik parçaları bulunan birleşik bir sinirdir; binek hayvanının bileği yanında olur; gevşek olur. Ve zannettiler ki onlardan biri acıkır da o **العُجَاية**’yi iki taş arasında döver, sonra onu yer. Çoğulu **العُجَايات** ve **العُجَى**. Ka‘b b. Züheyr dedi:
سُمرُ العُجاياتِ يترُكْنَ الحَصى زِيَماً  *** لم يَقِهِنَّ رؤوسَ الأُكمِ تنعيلُ([41])
Ve bu kıyasın sıhhatine delâlet eden şeylerden: onların anne için söylemeleri: o, çocuğunu **تَعجُو** eder; bu, onun emzirilmesinin vakitlerinden geciktirilmesidir; bu, onun bedeninde zayıflık miras bırakır. A‘şâ dedi:
مشفِقاً قلبُها عليه فما تعـ  *** ـجُوه إِلاَّ عُفافَةٌ أو فُواقُ([42])
**العُفافَة**: az bir şey. **الفُواق**: sağım öncesinde memede toplanan şey. Ve **تَعْجُوه**: yani onu gıda ile tedavi eder, ta ki ayağa kalksın. O çocuğun adı **العَجِيُّ**; dişisi **عَجِيَّة**; çoğulu **عَجَايا**. Dedi:
عداني أن أزُورَك أنّ بَهْمِي *** عَجَايا كلها إلا قليلا([43])
Ve çocuk sütten men edilip yiyecekle beslendiğinde: “**عُوجِي** oldu” denir. Zü’l-İsba‘([44]) dedi:
إذا شئت أبصرت من عَقْبِهم  *** يَتامَى يُعاجَوْنَ كالأذؤُبِ
Ve bir başkası çekirgeyi vasfederken:
إذا ارتحلت من منزلٍ خَلّفَتْ به  *** عَجَايا يحاثي بالتُّرابِ صغيرُها([45])
“**رذايا يُعاجَى**” diye de rivayet edilir.

(**عجب**) **العين** ve **الجيم** ve **الباء** iki sahih asıldır; ikisinden biri bir şeye karşı büyüklük ve kibirlenmeye delâlet eder; diğeri hayvanın yaratılışından bir yaratılışa.
Birincisi: **العُجْب**; o, insanın kendi nefsinde kibirlenmesidir. Dersin: o, nefsiyle **مُعجَبٌ**’dır. Ve **العَجَب** babından dersin: **عَجِب** **يَعْجَبُ** **عَجَباً**; ve **أمرٌ عجيب**; bu, büyük görülüp yüceltilince (böyledir). Dediler: Halîl, **العَجِيب** ile **العُجابِ** arasında fark bulunduğunu iddia etti. **العجيب** ve **العَجَب** ise onun gibidir; [yani iş, ondan taaccüb edilir([46])]. **العُجَاب** ise **العجيب**’in haddini aşandır. Dedi: bu, **الطَّويل** ve **الطُّوال** gibidir; **الطويل** insanlarda çoktur; **الطُّوال** ise aşırı uzun olan ahmaktır. Ve derler: **عجَبٌ عاجب**. Ve **الاستعجاب**: taaccübün şiddetidir; denir: **مُستَعجِب** ve **متعجِّب** gördüğünden. Evs dedi:
ومستعجِبٍ مِمَّا يرى مـن أناتِنا *** ولو زَبنَتْه الحربُ لم يَترمرم([47])
Ve **قِصَّةٌ عَجَب**. Ve bu şey beni **أعجبَني**; ve onunla **أُعِجبْت**. Ve **شيء مُعْجِبٌ**: çok güzel olduğu zaman.
Diğer asıl **العَجْب**([48]) : her binek hayvanından, kuyruğun kökünün, kalçaların üzerine toplandığı, sağrı arkasına saplanmış olan (kısım)dır. Ve kum tepelerinin **عُجُوب**’ları, buna benzetilerek **عُجوباً** diye adlandırıldı; bu, kum tepelerinin incelen sonlarıdır. Lebîd dedi:
* بعُجوب أنقاء يَميلُ هَيَامُها ([49]) *
Ve **ناقَةٌ عَجْباء**: **العَجَب** ve **العُجْبة**([50])’si apaçıktır; ve ne kadar da **عَجِبَت**; bu, onun sağrısının üstü incelip iki kalça çıkıntısı belirginleştiği zamandır; bu çirkin bir yaratılıştır.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D8%B3/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

العَجْسُ: شدّة القَبْضِ على الشيء. وعَجْسُ القوسِ وعِجْسُها وعُجْسُها ومَعْجِسُها وعُجْزُها: مَقْبِضُها الذي يقبضه الرامي منها، وقيل: هو موضع السهم منها. قال أَبو حنيفة: عَجْسُ القَوس أَجلُّ موضع فيها وأَغلظه. وكل عَجْزٍ عَجْسٌ، والجمع أَعْجاس؛ قال رؤبة:
ومَنْكِبا عِزٍّ لنا وأَعْجاس
وعُجْسُ السهم: ما دون ريشه. والعُِجْسُ: آخر الشيء.
وعَجِيساءُ الليل وعَجاساؤُه. ظلمته. والعَجاساءُ: الظلمة. وعَجَسَتِ الدابة تَعْجِسُ عَجَساناً: ظَلَعَتْ. والعَجاساءُ: الإِبلُ العِظامُ المَسانُّ، الواحِدُ والجمعُ عَجاساءُ؛ قال الراعي يصف إِبلاً وحاديها: إِذا سَرَحَتْ من مَنْزِلٍ نام خَلْفَها،
بِمَيْثاءَ، مِبْطانُ الضُّحى غَيْرَ أَرْوَعا
وإِن بَرَكَتْ منها عَجاساءُ جِلَّةٌ
بِمَحْنِيَّةٍ، أَشْلَى العِفاسَ وبَرْوَعَا
مِبْطانُ الضُّحى: يعني راعياً يبادر الصَّبُوح فيشرب حتى يمتلئ بطنه من اللبن. والأَرْوَعُ: الذي يَرُوعُك جَمَاله، وهو أَيضاً الذي يُسْرِعُ إِليه الارتياع. والميثاء: الأَرض السهلة. وبَرَكَتْ: من البُرُوك. والعِفاسُ وبَرْوَعٌ: اسما ناقتين؛ يقول: إِذا استأْخرت من هذه الإِبل عَجاسَاءُ دعا هاتين الناقتين فتبعهما الإِبل، قال ابن بري: وهو في شعره خَذَلَتْ أَي تخلفت. والجِلَّةُ: المَسَانُّ من الإِبل، واحدها جليلٌ مثل صَبِيٍّ وصِبْيَةٍ، وقيل: هي القطعة العظيمة منها، وقيل: هي الناقة العظيمة الثقيلة الحَوْساءُ، الواحدة عَجاساءُ، والجمع عَجاسَاءُ، قال: ولا تقل جَمَلٌ عَجاساءُ، والعَجاساءُ يمد ويقصر؛ وأَنشد:
وطافَ بالحَوْضِ عَجاساً حُوسُ
الحُوسُ: الكثيرة الأَكل. وقال أَبو الهيثم: لا يعرف العَجاسا مقصورةً. والعَجُوسُ: آخر ساعة من الليل.
والعُجُوسُ: إِبطاء مشي العَجاسَاءِ، وهي الناقة السمينة تتأَخر عن النوق لثقل قَتَالِها، وقَتالُها شَحْمُها ولحمها. والعَجِيساء: مِشْيَةٌ فيها ثقل.
وعَجَّسَ: أَبْطَأَ. ولا آتيك سَجِيسَ عُجَيْسٍ أَي طُولَ الجهر، وهو منه لأَنه يَتَعَجَّسُ أَي يبطئ فلا يَنْفَدُ أَبداً. ولا آتيك عُجَيْسَ الدهرِ أَي آخره؛ أَبو عبيد عن الأَحمر:
فأَقْسَمْتُ لا آتي ابْنَ ضَمْرَةَ طائعاً،
سَجِيسَ عُجَيْسٍ، ما أَبانَ لِساني
عُجَيْس مصغر، أَي لا آتيه أَبداً، وهو مثل قولهم لا آتيك الأَزْلَمَ الجَذَعَ، وهو الدهر.
وتَعَجَّسَت بي الراحلةُ وعَجَسَتْ بي إِذا تَنَكَّبَتْ عن الطريق من نشاطها؛ وأَنشد لذي الرمة:
إِذا قالَ حَادِينا: أَيا عَجَسَتْ بِنا
صُهابِيَّةُ الأَعْرافِ عُوجُ السَّوالِفِ
ويروى: عَجَّسَتْ بنا، بالتشديد. والعَجاسا، بالقَصْرِ: التَّقَاعُسُ. وعَجَسَهُ عن حاجته يَعْجِسُهُ وتَعَجَّسَهُ: حبسه؛ وعَجَسَتْنِي عَجَاساءُ الأُمور عنك. وما منعك، فهو العَجاسَاءُ. وعَجَسَني عن حاجتي عَجْساً: حبسني. وتَعَجَّسَتْني أُمورٌ: حَبَسَتْني. وتَعَجَّسَه: أَمَرَه أَمْراً فغيره عليه. وفَحْلٌ عَجِيسٌ وعَجِيساءُ وعَجاسَاءُ: عاجز عن الضِّراب، وهو الذي لا يُلْقِحُ. وعَجِيساءُ: موضع.
والعَيْجُوسُ: سمك صغار يملح؛ وأَما قول الراجز:
وفِتْيَةٍ نَبَّهْتُهُمْ بالعَجْسِ
فهو طائفة من وسط الليل كأَنه مأْخوذ من عَجْسِ القَوسِ؛ يقال: مضى عَجْسٌ من الليل. والعُجْسَةُ: الساعة من الليل، وهي الهُتْكَةُ والطَّبِيقُ؛ وروى ابن الأَعرابي بيت زهير:
بَكَرْنَ بُكُوراً واسْتَعَنَّ بِعُجْسَةٍ
قال: وأَراد بعُجْسَةٍ سَوادَ الليل وهذا يدل على أَن من رواه: واسْتَحَرْنَ بِسُحْرَةٍ، لم يرد تقديم البُكور على الاسْتِحارِ. وتَعَجَّسْتُ أَمر فلان إِذا تعقبته وتتبعته. وفي حديث الأَحنف: فَيَتَعَجَّسُكُمْ في قريش أَي يتبعكم. ويقال: تَعَجَّسَتِ الأَرضَ غُيُوثٌ إِذا أَصابها غَيْثٌ بعد غَيثٍ فتثاقل عليها. ومَطَرٌ عَجُوسٌ أَي مُنْهَمِرٌ؛ قال رؤبة:
أَوْطَف يَهْدِي مُسْبِلاً عَجُوسا
وتَعَجَّسَهُ عِرْقُ سَوْءٍ وتَعَقَّلَه وتَثَقَّلَه إِذا قَصَّرَ به عن المكارم. وفي الحديث: يَتَعَجَّسُكُمْ عند أَهل مكة؛ قيل: معناه يُضَعِّفُ رَأْيَكُمْ عندهم. وعِجِّيسَى مثل خِطِّيبَى: اسم مِشْيَة بطيئة؛ وقال أَبو بكر بن السَّرَّاج: عَجِيساءُ، بالمد، مثال قَرِيثَاءَ.

##### Türkçe

**العَجْسُ**: bir şeye şiddetle kabzetme. Ve **عَجْسُ القوسِ** ve **عِجْسُها**
ve **عُجْسُها** ve **مَعْجِسُها** ve **عُجْزُها**: onun, atıcının ondan kabzettiği kabzası; ve denildi:
o, onun ok yeridir. Ebû Hanîfe dedi: **عَجْسُ القَوس** onda en yüce yer
ve en kalın olanıdır. Ve her **عَجْزٍ** bir **عَجْسٌ**’tur; cem‘i **أَعْجاس**; Rü’be dedi:
Ve bizim için izzet omzu ve **أَعْجاس**
Ve **عُجْسُ السهم**: tüyünün aşağısında olan şey. Ve **العُِجْسُ**: şeyin sonu.
Ve **عَجِيساءُ الليل** ve **عَجاساؤُه**: onun karanlığı. Ve **العَجاساءُ**: karanlık. Ve **عَجَسَتِ**
binit **تَعْجِسُ عَجَساناً**: topalladı. Ve **العَجاساءُ**: iri
yaşlı develer; tekil ve çoğul **عَجاساءُ**; Râ‘î, develeri ve onların hādîsini vasfederek dedi:
Bir menzilden otlağa çıktığında arkasında uyur,
yumuşak bir yerde; kuşluk vakti karnı dolu, ürkek olmayan.
Ve onlardan iri bir **عَجاساءُ** çöktüğünde
eğri yerde, **العِفاسَ**’ı ve **بَرْوَعَا**’yı saldı.
**مِبْطانُ الضُّحى**: yani, sabah sütünü aceleyle içip sütden karnı doluncaya kadar içen bir çoban.
Ve **الأَرْوَعُ**: güzelliği seni ürküten kimse; o, ayrıca
ona ürkme çabuk gelen kimsedir. Ve **الميثاء**: düz yumuşak arazi. Ve **بَرَكَتْ**: **البُرُوك**’tandır.
Ve **العِفاسُ** ve **بَرْوَعٌ**: iki devenin adlarıdır; der ki: bu develerden
bir **عَجاسَاءُ** geri kaldığında, bu iki deveyi çağırdı da develer onların ardından gitti. İbn Berrî dedi: onun şiirinde
**خَذَلَتْ** yani geri kaldı. Ve **الجِلَّةُ**: develerden yaşlılar; onun teki **جليلٌ** tıpkı
**صَبِيٍّ** ve **صِبْيَةٍ** gibi; ve denildi: ondan büyük parça demektir; ve denildi: o, büyük
ağır, **الحَوْساءُ** dişi devedir; tekili **عَجاساءُ**, çoğulu **عَجاسَاءُ**; dedi: ve “**جَمَلٌ عَجاساءُ**” deme.
Ve **العَجاساءُ** uzatılır ve kısaltılır; ve inşad etti:
Havuzun etrafında **عَجاساً** dolaştı, **حُوسُ**
**الحُوسُ**: çok yiyen. Ebû’l-Heysem dedi: **العَجاسا**’yı kısaltılmış olarak bilmez.
Ve **العَجُوسُ**: gecenin son saati.
Ve **العُجُوسُ**: **العَجاسَاءِ**’nın yürüyüşünün yavaşlamasıdır; o, semiz dişi devedir,
**قَتَالِها**’sının ağırlığından dolayı dişi develerden geri kalır; ve onun **قَتالُها**’sı yağı ve etidir. Ve **العَجِيساء**: içinde ağırlık bulunan bir
yürüyüştür.
Ve **عَجَّسَ**: yavaşladı. “Sana **سَجِيسَ عُجَيْسٍ** gelmem” yani cehrin uzunluğu; ve o ondandır, çünkü o **يَتَعَجَّسُ** yani yavaşlar da asla tükenmez. Ve “Sana **عُجَيْسَ الدهرِ** gelmem” yani onun sonu; Ebû Ubeyd, el-Ahmer’den:
Yemin ettim ki İbn Damra’ya gönüllü gelmem,
**سَجِيسَ عُجَيْسٍ**; dilim apaçık oldukça.
**عُجَيْس** küçültmedir; yani ona asla gelmem; ve bu, onların “Sana **الأَزْلَمَ الجَذَعَ** gelmem” sözleri gibidir; o da dehrdir.
Ve binek beni **تَعَجَّسَت** ve beni **عَجَسَتْ**: eğer canlılığından dolayı yoldan saparsa; ve Zü’r-Rumme’ye ait olarak inşad etti:
Hādîmiz dediğinde: “Ey, bizi **عَجَسَتْ** mi
yelesi sarımsı, alınları eğri, şakakları eğri?”
Ve rivayet olunur: **عَجَّسَتْ** bize, şeddeli. Ve **العَجاسا** (kısaltma ile): geri kalma, ağırdan alma.
Ve onu ihtiyacından **عَجَسَهُ** **يَعْجِسُهُ** ve **تَعَجَّسَهُ**: onu hapsetti; ve “işlerin **عَجَاساءُ**’u beni senden alıkoydu.” Ve seni meneden şey, o **العَجاسَاءُ**’dur. Ve beni ihtiyacımdan **عَجَسَني** **عَجْساً**: beni hapsetti. Ve işler beni **تَعَجَّسَتْ**: beni hapsetti. Ve onu **تَعَجَّسَه**: ona bir iş emretti de onu ona karşı değiştirdi. Ve **فَحْلٌ عَجِيسٌ** ve **عَجِيساءُ** ve **عَجاسَاءُ**: çiftleşmeden aciz; o, döllemeyen kimsedir. Ve **عَجِيساءُ**: bir yerdir.
Ve **العَيْجُوسُ**: tuzlanan küçük balık. Ve recez söyleyenin sözüne gelince:
Gençleri **بالعَجْسِ** ile uyandırdım
o, gecenin ortasından bir taifedir; sanki **عَجْسِ القَوسِ**’tan alınmıştır; denilir: geceden bir **عَجْسٌ** geçti. Ve **العُجْسَةُ**: geceden bir saattir; o, **الهُتْكَةُ** ve **الطَّبِيقُ**’tur.
Ve İbnü’l-A‘râbî, Züheyr’in beytini rivayet etti:
Erken çıktılar bir erken çıkışla ve bir **عُجْسَةٍ** ile yardım aldılar
dedi: ve **عُجْسَةٍ** ile gecenin karalığını kastetti; bu, “**واسْتَحَرْنَ بِسُحْرَةٍ**” diye rivayet edenin, erken çıkışı **الاسْتِحارِ**’dan öncelemeyi kastetmediğine delalet eder.
Ve “falancanın işini **تَعَجَّسْتُ**” eğer onu izledim ve peşine düştümse. Ve el-Ahnef hadîsinde:
“Böylece Kureyş içinde sizi **فَيَتَعَجَّسُكُمْ**” yani sizi takip eder. Ve denilir: “Yerlere yağmurlar **تَعَجَّسَتِ الأَرضَ غُيُوثٌ**” eğer ona yağmurdan sonra yağmur isabet edip onun üzerine ağırlaşırsa. Ve **مَطَرٌ عَجُوسٌ** yani
sağanak; Rü’be dedi:
Bir **أَوْطَف** yönlendirir, salıverilmiş bir **عَجُوسا**’yı götürür.
Ve kötü bir damar onu **تَعَجَّسَهُ** ve onu **تَعَقَّلَه** ve onu **تَثَقَّلَه**: eğer onu faziletlerden alıkoyup kısaltırsa. Ve hadîste: “Mekke ehli yanında sizi **يَتَعَجَّسُكُمْ**”; denildi: manası, onların yanında görüşünüzü zayıflatır.
Ve **عِجِّيسَى** tıpkı **خِطِّيبَى** gibi: yavaş bir yürüyüşün adıdır. Ve Ebû Bekir b. es-Serrâc dedi: **عَجِيساءُ**, uzatma ile, **قَرِيثَاءَ** misali.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D8%B3/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

العجنس، كعملس، أهمله الجوهري، وقال السيرافي هو الجمل الضخم الشديد مع ثقل وبطء، قيل: هو الصلب الشديد، وقد أورد الجوهري هذا الحرف في ع ج س بناء على أن النون زائدة، وأنشد للعجاج:
  يتبعن ذا هدهد عجنسا                      إذا الغرابان به تمرسا

  قال ابن بري: ليس البيت للعجاج، وهو لجري الكاهلي، وقال الصاغاني: وللعجاج أرجوزة أولها: يا صاح هل تعر رسما مكرسا، ليس ما ذكره الجوهري منها، وإنما هو لعلقة التيمي، وأنشده أبو زياد الكلابي في نوادره لسراج ابن قرة الكلابي. قلت: وأنشد الأزهري للعجاج:
  عصبا عفرني جحدبا عجنسا ، فظهر بمجموع ما ذكرنا أن الجوهري لم يتركه، وإنما ذكره في موضعه، لزيادة نونه عنده، فكتابة المصنف إياه بالحمرة محل نظر، وقد يختار في كتابه مثل هذا كثيرا فيظن من لا اطلاع له على الأصول المصححة أنه مما استدرك به عليه وليس كما ظن، فتأمل. وقد أغفل عن ذكر الجمع، وقد صرح الأزهري أن جمعه عجانس، بحذف الثقيلة، لأنها زائدة. والعجانس: الجعلان، مقلوبة الجعانس، عن ابن عباد، وقد سبق ذكره. ومما يستدرك عليه: العجنس: الضخم من الغنم، أورده الأزهري. والعجنس: الأسد، أورده الصاغاني. وأحمد بن محمد بن العجنس العجنسي النسفي، محدث، روى عن سعيد بن عبد الرحمن بن حسان.

العجس، مثلثة العين: مقبض القوس الذي يقبضه الرامي منها، وقيل: هو موضع السهم منها، وكذلك عجزها، كالمعجس، كمجلس، وقال أبو حنيفة، رحمه الله: عجس القوس: أجل موضع فيها وأغلظه، وقول الراجز: وفتية نبهتهم بالعجس. قيل: طائفة من وسط الليل، كأنه مأخوذ من عجس القوس، يقال: مضى عجس من عجس القوس، يقال: مضى عجس من الليل. أو عجس الشيء: سواد الليل أو غيره أو آخره، عن الليث. وعجسه عن حاجته يعجسه عجسا: حبسه عنها، وكذلك تعجسه. وعجسه أيضا: قبضه، كذا في العباب. والعجوس، كصبور: السحاب الثقيل الذي لا يبرح. والعجوس: المطر المنهمر فلا يقلع، قال رؤبة:
  أوطف يهدي مسبلا عجوسا وعجست به الناقة تعجس عجسا: نكبت به عن الطريق من نشاطها، وكذلك تعجست، قال ذو الرمة:
  إذا قال حادينا أيا عجسـت بـنـا                      صهابية الأعراف عوج السوالف ويروى: عجست بنا، بالتشديد، كما ضبطه الأموي، فهي لغات ثلاث، ذكر الصاغاني منها واحدة وقلده المصنف، وأغفل عن الاثنتين. والأعجس: الشديد العجس، أي الوسط. نقله الصاغاني. والعجاساء، ممدودا: القطعة العظيمة من الإبل قال الراعي يصف إبلا:
  إذا سرحت من منزل نام خلفهابميثاء مبطان الضحى غير أروعا
  وإن بركت منها عجساء جلة                      بمـحـنـية أشـلـى الـعـــفـــاس وبـــروعـــا العفاس وبروع: اسم ناقتين. يقول: إذا استأخر من هذه الإبل عجاساء دعا هاتين الناقتين فتبعهما الإبل. قال ابن بري: وهو في شعره: خذلت أي تخلفت. والعجاساء: الإبل العظام المسان. ويقصر، قال:
  وطاف بالحوض عجاسا حوس . وأنكر أبو الهيثم القصر، قال ابن بري: ولا تقل: جمل عجاساء. والعجاساء أيضا: القطعة من الليل. والعجاساء: الظلمة المتراكمة، ج عجاساء، بالمد أيضا فالمفرد والجمع سواء، هكذا مقتضى صنيعه، والذي في كتاب الأرموي أن الجمع بالمد والمفرد بالقصر، فليتأمل.
 وقال أبو عبيدة: العجاساء: الموانع من الأمور، يقال: عجستني عجاساء الأمور عنك. وعجاساء: رملة عظيمة بعينها، نقله الصاغاني. والعجس، كندس: العجز، ج: أعجاس، كأعجاز، قاله أبو حنيفة، وأنشد لرؤبة:
  وعنق تم وجوز مهراس                      ومنكبا عز لنا وأعجاس والعجسة، بالضم: الساعة من الليل، وهي الهتكة والطبيق، عن ابن الأعرابي.

  والعجوس، مقتضى سياقه الفتح، ونقله في التكملة، والصواب بالضم، وهو إبطاء مشي العجاساء من الإبل، عن ثعلب، وهي الناقة السمينة تتأخر عن النوق لثقل قتالها، وقتالها: شحمها ولحمها. العجوس، كعلوص: العجول وزنا ومعنى، عن ابن عباد. وفحل عديس، كخسيس، وعجيساء وعجاساء: عاجز عن الضراب، وهو الذي لا يلقح. والعجسي، كخليفى: اسم مشية بطيئة، وقال أبو بكر بن السراج: عجيساء مثل قريثاء. وفي الأمثال: لا آتيك سجيس عجيس، كلاهما كأمير، كما ضبطه الصاغاني، والصواب أن عجيسا مصغر، أي طول الدهر، لأنه يتعجس، أي يبطيء فلا ينفد أبدا، وقد تقدم في س ج س. وتعجس أمره: تتبعه وتعقبه، ومنه حديث الأحنف: فيتعجسكم في قريش، أي يتتبعكم. ويقال: تعجست الأرض غيوث، إذا أصابها غيث بعد غيث فتثاقل عليها. وتعجس الرجل: خرج بعجسة من الليل، أي بسحرة، وكأنه أخذه من قول زهير.

  بكرن بكورا واستعن بعجسة على ما رواه ابن الأعرابي، ليطابقه بالرواية المشهورة وهي: واستحرن بسحرة. وتعجس بهم: حبسهم، عن شمر، ولا يخفى أن هذا لو ذكره عند عجسه عن حاجته، كان أصاب، فإن المعنى واحد، فلا يناسب تفريقهما. وتعجس بهم، إذا أبطأ بهم وتأخر، يقال: تعجست بي الراحلة. وتعجس فلانا: عيره على أمر أمره به. وتعجسه عرق سوء وتعقله وتثقله، إذا قصر به عن المكارم، عن شمر، ومنه الحديث: يتعجسكم عند أهل مكة، أي يضعف رأيكم عندهم. والمتعجس المتسحر، وقد ذكر في موضعه. ومما يستدرك عليه: العجس: شدة القبض على الشيء. وعجس السهم، بالكسر: ما دون ريشه. وعجيساء الليل: ظلمته المتراكمة. وعجست الدابة تعجس عجسانا: ظلعت. والعجساء: الناقة العظيمة الثقيلة الحوساء، أي الكثيرة الأكل. والعجيساء: مشية فيها ثقل. وعجس وتعجس: أبطأ. ولا آتيك عجيس الدهر، أي آخره. والعجاسى، بالقصر: التقاعس. وعجساء: موضع. والعيجوس: سمك صغار يملح. وتعجسه، إذا ضعف رأيه. وقال ابن الأعرابي: العجسة، بالضم: سواد الليل، وبه فسر قول زهير حسبما رواه، قال: وهذا يدل على أن من رواه: واستحرن بسحرة لم يرد تقديم البكور على الاستحار. وتعجس: تأخر. وبنو العجيس، كأمير: قبيلة من البربر بالمغرب، ومنهم عالم الدنيا أبو عبد الله محمد بن أحمد ابن محمد بن محمد بن محمد بن أبي بكر بن محمد بن مرزوق العجيسي التلمساني، يعرف بحفيد ابن مرزوق، وبابن مرزوق، ولد سنة 766، وأخذ عن ابن عرفة، والبلقيني، وابن الملقن، والعراقي، ومات بتلمسان سنة 842.

##### Türkçe

**العجنس**، **عملس** gibi; Cevherî onu ihmal etti; Sîrâfî dedi ki: o, ağırlık ve yavaşlıkla birlikte iri, sert, şiddetli devedir; denildi: o, katı, şiddetli olandır. Cevherî bu harfi **ع ج س** içinde, **النون**’un زائد olduğu esasına göre zikretmiştir; ve A‘câc’a ait olarak şu beyti şahit getirmiştir:
  Onlar, **عجنسا** bir **هدهد** sahibini tâkip ederler,                      iki karga onunla alıştırma yaptığında

  İbn Berrî dedi ki: Beyit A‘câc’a ait değildir; o, Cerî el-Kâhilî’nindir. Sâğânî dedi ki: A‘câc’ın başı “يا صاح هل تعر رسما مكرسا” olan bir urcûzesi vardır; Cevherî’nin ondan zikrettiği şey değildir; bilakis o, ‘Alaka et-Teymî’nindir; ve Ebû Ziyâd el-Kilâbî onu “Nevâdir”inde Sirâc b. Kurra el-Kilâbî için rivayet ederek okumuştur. Ben dedim: Ezherî A‘câc’a ait olarak şunu şahit getirmiştir:
  Sinirli, tozlu, kambur, **عجنسا** birini (getirdi)؛
Böylece, zikrettiklerimizin toplamından anlaşıldı ki Cevherî onu terk etmemiştir; ancak onu, yanındaki **النون**’un ziyadeliğinden dolayı, kendi yerinde zikretmiştir. Musannifin onu kırmızıyla yazması, üzerinde durulacak bir yerdir; ve kitabında bunun benzerini çokça seçer; böylece asılları tashih edilmiş olanlara vukufu olmayan kimse, bunun onun üzerine yaptığı bir istidrâk olduğunu zanneder; hâlbuki zannettiği gibi değildir; öyleyse düşün. Cem‘i zikretmeyi ihmal etmiştir; hâlbuki Ezherî, cem‘inin ağır olanı (harfi) hazfetmekle **عجانس** olduğunu açıkça söylemiştir; çünkü o زائدdır. **العجانس**: bokböcekleridir; **الجعانس**’ın kalb edilmişidir; İbn Abbâd’dan; ve onun zikri geçmişti. Onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **العجنس**: koyunun iri olanı; Ezherî onu zikretmiştir. **العجنس**: aslan; Sâğânî onu zikretmiştir. Ve Ahmed b. Muhammed b. **العجنس** el-‘Acnasî en-Nesefî, muhaddistir; Sa‘îd b. ‘Abdurrahmân b. Hassân’dan rivayet etmiştir.

**العجس**، **العين**’in üçlü harekesiyle: okçunun ondan tuttuğu yayın kabzasıdır; ve denildi: ondan okun yeri olan kısımdır; ve yine onun **عجز**’ı da böyledir; **المعجس** gibi, **مجلس** vezninde. Ebû Hanîfe, Allah ona rahmet etsin, dedi ki: **عجس القوس**: onda en yüce yer ve en kalın olanıdır. Ve râcizin sözü: “وفتية نبهتهم بالعجس”. Denildi: gecenin ortasından bir taife; sanki **عجس القوس**’tan alınmıştır; “**مضى عجس من عجس القوس**” denir; “**مضى عجس من الليل**” denir. Yahut **عجس الشيء**: gecenin siyahlığı veya başkası yahut onun sonu; Leys’ten. “**عجسه عن حاجته يعجسه عجسا**”: onu ihtiyacından alıkoydu; ve yine **تعجسه** de böyledir. Ve **عجسه** ayrıca: onu kabzetti; “el-‘Ubâb”da böyle. **العجوس**، **صبور** gibi: yerinden ayrılmayan ağır buluttur. **العجوس**: sağanak yağmur, artık kesilmez; Ru’be dedi ki:
  Yumuşak (bir şey) yöneltir, sarkıtmış **عجوسا**yı götürür
Ve “**عجست به الناقة تعجس عجسا**”: canlılığından dolayı onu yoldan saptırdı; ve yine **تعجست** de böyledir. Zû’r-Rumme dedi ki:
  Devecimiz “ey, bizimle **عجسـت** mi?” dediğinde                      sırtları sarımsı, yeleleri eğri (develer)
Ve “**عجست بنا**” diye, şeddeli olarak da rivayet edilir; Emevî’nin ضبط ettiği gibi; böylece üç lugattır; Sâğânî onlardan birini zikretti ve musannif de onu taklit etti; öteki ikisini ihmal etti. **الأعجس**: şiddetli **عجس** sahibi; yani orta (kısım). Sâğânî nakletti. **العجاساء**، medli olarak: develerden büyük parça; Râ‘î develeri vasfederek dedi ki:
  Bir menzilden salıverildiğinde, arkasında uyur kalır                      düz bir yerde, kuşluk vakti karınlı, ürkek olmayan
  Ve onlardan iri bir **عجساء** çöktüğünde                      eğri bir yerde, **العفاس** ve **بروع**’u salıverdi
**العفاس** ve **بروع**: iki devenin adıdır. Diyor ki: bu develerden bir **عجاساء** geri kaldığında, bu iki deveyi çağırır; develer de onların peşinden gider. İbn Berrî dedi ki: onun şiirinde “خذلت” yani geri kaldı. **العجاساء**: yaşlı, iri develerdir. Ve kısaltılır; dedi ki:
  Ve havuzun etrafında **عجاسا** dolaştı, **حوس**.
Ebû’l-Heysem kısaltmayı inkâr etti. İbn Berrî dedi ki: “**جمل عجاساء**” deme. **العجاساء** ayrıca: geceden bir parçadır. **العجاساء**: birikmiş karanlıktır; cem‘i **عجاساء**; med ile de; böylece müfred ve cem‘ aynı olur; işte onun yapışının gereği budur. Ermevî’nin kitabında olan ise: cem‘ med ile, müfred kısaltma iledir; öyleyse düşünülsün.
 Ebû ‘Ubeyde dedi ki: **العجاساء**: işlerden engelleyicilerdir; “**عجستني عجاساء الأمور عنك**” denir. **عجاساء**: kendisiyle bilinen büyük bir kum tepesidir; Sâğânî nakletti. **العجس**، **ندس** gibi: **العجز**’dır; cem‘i: **أعجاس**، **أعجاز** gibi; Ebû Hanîfe söyledi; ve Ru’be’ye ait olarak şunu şahit getirdi:
  Tam bir boyun ve havan gibi bir göğüs                      ve bize izzet veren iki omuz ve **أعجاس**
**العجسة**، damme ile: geceden bir saattir; ve o, **الهتكة** ve **الطبيق**’tir; İbnü’l-A‘râbî’den.

  **العجوس**: siyakının gereği fetha’dır; ve onu “et-Tekmile”de nakletti; doğrusu damme iledir; o, develerden **العجاساء**’ın yürüyüşünün yavaşlamasıdır; Sa‘leb’den. Ve o, semiz dişi devedir; yağının ve etinin ağırlığından dolayı develerden geri kalır; ve onun **قتالها**’sı: yağı ve etidir. **العجوس**، **علوص** gibi: vezin ve mana bakımından **العجول**’dür; İbn Abbâd’dan. Ve **فحل عديس**، **خسيس** gibi; ve **عجيساء** ve **عجاساء**: çiftleşmeye güç yetiremeyen; o, dölleyemeyendir. **العجسي**، **خليفى** gibi: yavaş bir yürüyüşün adıdır. Ebû Bekir b. es-Serrâc dedi ki: **عجيساء** tıpkı **قريثاء** gibidir. Mesellerde: “**لا آتيك سجيس عجيس**”; ikisi de **أمير** gibi; Sâğânî’nin ضبط ettiği üzere; doğrusu, **عجيسا** küçültmedir; yani zamanın uzunluğu; çünkü o **يتعجس** eder; yani yavaşlar, böylece asla tükenmez; ve bu, **س ج س**’te geçmişti. “**تعجس أمره**”: onu izledi ve peşine düştü; ve ondan Ahnef hadisi: “**فيتعجسكم في قريش**”, yani sizi takip eder. Ve “**تعجست الأرض غيوث**”: ardı ardına yağmur isabet ettiğinde, onun üzerine ağırlaştı. Ve “**تعجس الرجل**”: geceden bir **عجسة** ile çıktı; yani seher vaktinde; sanki onu Züheyr’in sözünden almıştır:

  Erken erkenden kalktılar ve **عجسة** ile yardım istediler
İbnü’l-A‘râbî’nin rivayet ettiği üzere; meşhur rivayetle uygun düşsün diye; o da: “**واستحرن بسحرة**”. Ve “**تعجس بهم**”: onları alıkoydu; Şemmer’den. Gizli değildir ki bunu “**عجسه عن حاجته**” yanında zikretseydi isabet ederdi; çünkü mana birdir; böylece ikisini ayırmak uygun düşmez. Ve “**تعجس بهم**”: onlarla yavaşladı ve geri kaldı; “**تعجست بي الراحلة**” denir. Ve “**تعجس فلانا**”: ona, kendisine emrettiği bir işten dolayı ayıplama yaptı. Ve “**تعجسه عرق سوء وتعقله وتثقله**”: onu keremlerden alıkoyduğunda; Şemmer’den. Ve ondan hadis: “**يتعجسكم عند أهل مكة**”, yani onların yanında görüşünüzü zayıflatır. **المتعجس**: seherleyen kimsedir; ve o, kendi yerinde zikredilmiştir. Onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **العجس**: bir şeye şiddetle kabzetmektir. Ve “**عجس السهم**”، kesra ile: okun tüyünden aşağısı olan kısımdır. **عجيساء الليل**: birikmiş karanlığıdır. “**عجست الدابة تعجس عجسانا**”: topalladı. **العجساء**: iri, ağır, **حوساء** (yani çok yiyen) dişi devedir. **العجيساء**: içinde ağırlık bulunan bir yürüyüştür. **عجس** ve **تعجس**: yavaşladı. “**ولا آتيك عجيس الدهر**”: yani onun sonu. **العجاسى**، kısaltma ile: geri durma. **عجساء**: bir yerdir. **العيجوس**: tuzlanan küçük balıklardır. Ve “**تعجسه**”: görüşü zayıfladığında. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **العجسة**، damme ile: gecenin siyahlığıdır; ve onunla, Züheyr’in sözünü, rivayet ettiği şekle göre tefsir etti; dedi ki: bu, “**واستحرن بسحرة**” diye rivayet edenin, erken kalkmayı seherlemeye öncelemeyi kastetmediğine delalet eder. **تعجس**: geri kaldı. Ve **بنو العجيس**، **أمير** gibi: Mağrib’de Berberîlerden bir kabiledir; ve onlardan, dünyanın âlimi Ebû ‘Abdillâh Muhammed b. Ahmed b. Muhammed b. Muhammed b. Muhammed b. Ebî Bekr b. Muhammed b. Merzûk el-‘Acîsî et-Tilimsânî’dir; “Hafîd İbn Merzûk” ve “İbn Merzûk” diye bilinir; 766 yılında doğdu; İbn ‘Arefe’den, el-Bulkînî’den, İbnü’l-Mulakkın’dan, el-‘Irâkî’den aldı; ve 842 yılında Tilimsân’da öldü.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D8%B3/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

عَجَسَهُ
1 عَجَسَهُ ذ , (K,) [aor. عَجِسَ ,] inf. n. عَجْسٌ, (S, O,) He grasped it; (S, O, K;) namely, a thing [such, for ex., as a bow]: (S:) [and he grasped it hard; for] عَجْسٌ signifies also the grasping a thing hard. (TA.) ― -b2- And عَجَسَهُ عَنْ حَاجَتِهِ, aor. as above, (O, K,) and so the inf. n., (O,) He, or it, withheld him from the object of his want; (O, K;) as also ↓ تعجّسهُ: (TA:) and ↓ تعجّسهُ is likewise said of a radical, or hereditary, evil quality, meaning It withheld him from generous actions; (Sh, O, K;) as also تعقّلهُ and تثفّلهُ. (Sh, O.) And عَجَسَنِى عَنْكَ It (an affair, or event,) withheld me from thee. (AO, O.) And بِهِمْ ↓ تعجّس He withheld them; and he held them back, or made them slow or tardy: (Sh, O, K: *) and one says, بِىَ الرَّاحِلَةُ ↓ تَعَجَّسَتْ The riding-camel kept me back, or made me slow or tardy. (TA.) ― -b3- عَجَسَ and ↓ تعجّس alone signify He was, or became, slow, tardy, late, or backward: (TA:) and the latter signifies [likewise] he was, or became, behind, or backward; or he remained behind, or held back. (O, TA.) ― -b4- And one says of a she-camel, عَجَسَتْ بِهِ, (O, K,) aor. as above, (K,) and so the inf. n., (TA,) meaning She turned aside, or away, with him from the road, by reason of her briskness, liveliness, or sprightliness; (O, K, TA;) and so ↓ تعجّست; and, as written by El-Urmawee, ↓ عَجَّسَتْ. (TA.)

2 عَجَّسَ see what next precedes.

5 تَعَجَّسَ see 1, in six places. ― -b2- تعجّسهُ also signifies He reckoned, or esteemed, his judgment, or opinion, weak. (Sh, O, * TA.) ― -b3- And He upbraided him, or reproached him, for a thing, or an affair, (IDrd, K, TA,) which he had commanded him to do. (IDrd, TA.) ― -b4- And تعجّس أَمْرَهُ He searched repeatedly after the knowledge of his (i. e. another's S, O) affair, or case. (S, O, K.) Hence, in a trad., فَيَتَجَّسُكُمْ فِى قُرَيْشٍ And he seeks repeatedly after you among Kureysh. (TA.) ― -b5- And تعجّست الأَرْضَ غُيُوثٌ Rains fell, one after another, upon the earth, or land, (S, O, K, TA,) and bore heavily upon it. (TA.) -A2- تعجّس الرَّجُلُ The man went forth in a last portion, before daybreak, (↓ بِعِجْسَةٍ, O, or ↓ بِعُجْسَةٍ, K, [but see what follows,]) of the night: (O, K:) El-Marrلr Ibn-Sa'eed El-Fak'asee says, describing his travelling-companions,
وَاـِذَا هُمُ ارْتَحَلُوا بِلَيْلٍ حَابِسٍ
↓ المُتَعَجِّسِ ↓ أُخْرَى النُّجُومِ بِعَجْسَةِ
[And when they departed in an impeding night, in the last period of the appearance of the stars, in a last portion of the night of him who goes forth at that time]. (O: in which بعجسة is thus written, with fet-h and damm, and with مَعًا above them.) [It is also said in the O (immediately after this verse), and likewise in the K and TA (in neither of which is the verse cited), in all of them probably from one and the same source, that ↓ المُتَعَجِّسُ means المُتَشَمْخِرُ; and it is added in the TA that this has been mentioned in its place: but it is not mentioned in its proper art. in the O nor in the K nor in the TA; and it is evidently a mistranscription, for المُسْتَحِرُ, part. n. of اِسْتَحَرَ (q. v. voce أَسْحَرَ), and therefore I have rendered المُتَعَجِّس as above.]

عَجْسٌ
عَجْسٌ ذ and ↓ عُجْسٌ and ↓ عِجْسٌ The handle, or part that is grasped by the hand, of a bow; (S, O, K, TA;) which is the part, thereof, that is the place of the arrow; as AHn says, the thickest place therein; (TA;) as also ↓ مَعْجِسٌ [lit. the place of grasping]. (S, O, K.) ― -b2- And, (K,) or the first of these words, (S, O,) A portion of the middle of the night; (S, O, K;) as though from the عَجْس of the bow; [whence] one says, مَضَى عَجْسٌ مِنَ اللَّيْلِ [A portion of the middle of the night passed]: (S, O:) or the last part of the night: (Lth, O, K:) or the blackness of the night &c. (TA.) [See also عُجْسَةٌ.] ― -b3- And see أَعْجَسُ.

عُجْسٌ
عُجْسٌ ذ : see the next preceding paragraph.

عِجْسٌ
عِجْسٌ ذ : see عَجْسٌ. [It is of the dial. of Hudheyl. (Freytag, from the Deewلn of the Hudhalees).] ― -b2- Also The part, of an arrow, that is below, or exclusive of, the feathers. (TA.)

عَجْسَةٌ
عَجْسَةٌ ذ : see 5, last sentence but one.

عُجْسَةٌ
عُجْسَةٌ ذ , with damm, A period (سَاعَةٌ) of the night. (O, K, TA.) And The blackness of night. (IAar, TA. [See also عَجْسٌ.]) And see 5, last sentence but one, in two places.

عِجْسَةٌ
عِجْسَةٌ ذ : see 5, last sentence but one.

عَجُوسٌ
عَجُوسٌ ذ Pouring rain, (S, O, K, TA,) that does not clear away. (TA.) And Clouds (سَحَابٌ) heavy [with rain], (O, K,) not passing away. (O.)

عَجِيسٌ
عَجِيسٌ ذ , applied to a stallion, (S, K, TA,) Impotent to cover; (TA;) that will not impregnate: (S, K, TA:) as also عَجِيزٌ. (S.) And both signify also A man who does not come to women [by reason of impotence]. (TA in art. عجز.) ― -b2- See also what next follows.

لَا آتِيكَ سَجِيسَ عُجَيْسٍ
لَا آتِيكَ سَجِيسَ عُجَيْسٍ ذ , (S, O,) and سَجِيسَ ↓ عَجِيسٍ and سَجِيسَ عَجِيسَ, (O,) both of which words are written in the K in this art. like أَمِير, with a reference to art. سجس, but the latter of them is correctly عُجَيْس, in the dim. form, (TA,) mean I will not come to thee ever; (S, O;) or while time lasts. (TA.) And one says also, لَا آتِيكَ عُجَيْسَ الدَّهْرِ I will not come to thee to the end of time. (TA.)

أَعْجَسُ
أَعْجَسُ ذ Strong in the ↓ عَجْس, i. e. the middle. (O, K.) [To what this epithet is applied is not said.]

مَعْجِسٌ
مَعْجِسٌ ذ : see عَجْسٌ.

مُتَعَجِّسٌ
مُتَعَجِّسٌ ذ see 5, last two sentences.

##### Türkçe

عَجَسَهُ
1 **عَجَسَهُ** ذ , (K,) [muzâri‘ı **عَجِسَ** ,] mastar ismi **عَجْسٌ**, (S, O,) O onu kavradı; (S, O, K;) yani, bir şey[—meselâ bir yay gibi—]: (S:) [ve onu sıkıca kavradı; zira] **عَجْسٌ** ayrıca bir şeyi sıkıca kavramayı da ifade eder. (TA.) ― -b2- Ve **عَجَسَهُ عَنْ حَاجَتِهِ**, muzâri‘ı yukarıdaki gibi, (O, K,) ve mastar ismi de böyledir, (O,) O, yahut o (şey), onu ihtiyacının maksadından alıkoydu; (O, K;) bunun gibi ↓ **تعجّسهُ**: (TA:) ve ↓ **تعجّسهُ** köklü, yahut irsî, kötü bir huy hakkında da söylenir; mânâsı: Onu cömert fiillerden alıkoydu; (Sh, O, K;) bunun gibi **تعقّلهُ** ve **تثفّلهُ**. (Sh, O.) Ve **عَجَسَنِى عَنْكَ** O (bir iş, yahut olay,) beni senden alıkoydu. (AO, O.) Ve **بِهِمْ** ↓ **تعجّس** O onları alıkoydu; ve onları geri tuttu, yahut onları ağırlaştırdı veya geciktirdi: (Sh, O, K: *) ve denir ki, **بِىَ الرَّاحِلَةُ** ↓ **تَعَجَّسَتْ** Binek deve beni geri tuttu, yahut beni ağırlaştırdı veya geciktirdi. (TA.) ― -b3- **عَجَسَ** ve ↓ **تعجّس** tek başına, O yavaş oldu, gecikti, geç kaldı, yahut geri kaldı, mânâsına gelir: (TA:) ve ikincisi [ayrıca] o geride oldu, yahut geri kaldı; yahut geride kaldı, yahut geri durdu, mânâsına gelir. (O, TA.) ― -b4- Ve dişi deve hakkında denir ki, **عَجَسَتْ بِهِ**, (O, K,) muzâri‘ı yukarıdaki gibi, (K,) ve mastar ismi de böyledir, (TA,) mânâsı: Çevikliği, canlılığı, yahut ataklığı sebebiyle onunla birlikte yoldan saptı, yahut yoldan uzaklaştı; (O, K, TA;) ve bunun gibi ↓ **تعجّست**; ve El-Urmawee’nin yazdığı üzere, ↓ **عَجَّسَتْ**. (TA.)

2 **عَجَّسَ**: bir önce gelen şeye bak.

5 **تَعَجَّسَ**: 1’e bak, altı yerde. ― -b2- **تعجّسهُ** ayrıca, O onun hükmünü, yahut görüşünü, zayıf saydı, yahut zayıf gördü, mânâsına gelir. (Sh, O, * TA.) ― -b3- Ve O, kendisine yapmasını emrettiği bir şey, yahut bir iş sebebiyle, onu azarladı, yahut kınadı. (IDrd, K, TA,) (IDrd, TA.) ― -b4- Ve **تعجّس أَمْرَهُ** O, onun (yani başkasının: S, O) işi, yahut hâli hakkında bilginin peşine tekrar tekrar düştü. (S, O, K.) Bundan dolayı, bir rivayette: **فَيَتَجَّسُكُمْ فِى قُرَيْشٍ** “Böylece Kureyş içinde sizi tekrar tekrar araştırır.” (TA.) ― -b5- Ve **تعجّست الأَرْضَ غُيُوثٌ** Yağmurlar yeryüzüne, yahut araziye, birbiri ardınca yağdı, (S, O, K, TA,) ve onun üzerine ağır bastı. (TA.) -A2- **تعجّس الرَّجُلُ** Adam, gecenin son kısmında, tan yeri ağarmadan önce, (↓ **بِعِجْسَةٍ**, O, yahut ↓ **بِعُجْسَةٍ**, K, [lâkin aşağıda gelene bak,]) dışarı çıktı: (O, K:) El-Marrلr Ibn-Sa'eed El-Fak'asee, yol arkadaşlarını tasvir ederek der ki,
وَاـِذَا هُمُ ارْتَحَلُوا بِلَيْلٍ حَابِسٍ
↓ المُتَعَجِّسِ ↓ أُخْرَى النُّجُومِ بِعَجْسَةِ
[Ve onlar, engelleyici bir gecede, yıldızların görünüşünün son devresinde, o vakitte çıkan kimsenin gecenin son kısmında, yola koyulduklarında]. (O: burada **بعجسة** böyle yazılmıştır; fetḥ ve ḍamm ile, ve ikisinin üstünde **مَعًا** ile.)

**عَجْسٌ**
**عَجْسٌ** ذ ve ↓ **عُجْسٌ** ve ↓ **عِجْسٌ** Yayın sapı, yahut elin kavradığı kısmı; (S, O, K, TA;) ki o, onun ok yeri olan kısmıdır; AHn’ın dediği üzere, onun içindeki en kalın yerdir; (TA;) bunun gibi ↓ **مَعْجِسٌ** [lafzen: kavrama yeri]. (S, O, K.) ― -b2- Ve, (K,) yahut bu kelimelerin birincisi, (S, O,) Gecenin ortasının bir kısmı; (S, O, K;) sanki yayın **عَجْس**’inden (sapından) alınmış gibidir; [bundan dolayı] denir ki, **مَضَى عَجْسٌ مِنَ اللَّيْلِ** “Gecenin ortasından bir kısım geçti”: (S, O:) yahut gecenin son kısmı: (Lth, O, K:) yahut gecenin karanlığı vb. (TA.) [Ayrıca **عُجْسَةٌ**’ye bak.] ― -b3- Ve **أَعْجَسُ**’a bak.

**عُجْسٌ**
**عُجْسٌ** ذ : bir önceki paragrafa bak.

**عِجْسٌ**
**عِجْسٌ** ذ : **عَجْسٌ**’e bak. ― -b2- Ayrıca: Tüylerin altındaki, yahut tüyler hariç, okun kısmı. (TA.)

**عَجْسَةٌ**
**عَجْسَةٌ** ذ : 5’e bak, sondan bir önceki cümle.

**عُجْسَةٌ**
**عُجْسَةٌ** ذ , ḍamm ile, Gecenin bir vakti (**سَاعَةٌ**). (O, K, TA.) Ve gecenin karanlığı. (IAar, TA. [Ayrıca **عَجْسٌ**’e bak.]) Ve 5’e bak, sondan bir önceki cümle, iki yerde.

**عِجْسَةٌ**
**عِجْسَةٌ** ذ : 5’e bak, sondan bir önceki cümle.

**عَجُوسٌ**
**عَجُوسٌ** ذ Sürekli yağan sağanak yağmur, (S, O, K, TA,) ki açılıp gitmez. (TA.) Ve yağmurla ağır [yüklü] bulutlar (**سَحَابٌ**), (O, K,) geçip gitmeyen. (O.)

**عَجِيسٌ**
**عَجِيسٌ** ذ , aygıra nispetle, (S, K, TA,) aşmaya güç yetiremeyen; (TA;) dölleyemeyen: (S, K, TA:) bunun gibi **عَجِيزٌ**. (S.) Ve ikisi de ayrıca, [iktidarsızlık sebebiyle] kadınlara gelmeyen bir adam mânâsına gelir. (TA, **عجز** maddesinde.) ― -b2- Ayrıca, hemen sonra gelene bak.

**لَا آتِيكَ سَجِيسَ عُجَيْسٍ**
**لَا آتِيكَ سَجِيسَ عُجَيْسٍ** ذ , (S, O,) ve **سَجِيسَ** ↓ **عَجِيسٍ** ve **سَجِيسَ عَجِيسَ**, (O,) ki bu iki kelime K’da bu maddede **أَمِير** gibi yazılmıştır, **سجس** maddesine bir atıfla; fakat bunların ikincisi doğru olarak küçültme sigasıyla **عُجَيْس**’tir, (TA,) mânâsı: Sana asla gelmeyeceğim; (S, O;) yahut zaman durdukça. (TA.) Ve ayrıca denir ki, **لَا آتِيكَ عُجَيْسَ الدَّهْرِ** Zamanın sonuna kadar sana gelmeyeceğim. (TA.)

**أَعْجَسُ**
**أَعْجَسُ** ذ ↓ **عَجْس**’te, yani ortada, güçlü. (O, K.) [Bu sıfatın neye uygulandığı söylenmemiştir.]

**مَعْجِسٌ**
**مَعْجِسٌ** ذ : **عَجْسٌ**’e bak.

**مُتَعَجِّسٌ**
**مُتَعَجِّسٌ** ذ : 5’e bak, son iki cümle.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D8%B3/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

عَجَسَ
عَجَسَ I ( n. ac. عَجْس 1 )
a.  [ acc. &  'An ], Kept back, prevented from.

تَعَجَّسَ
تَعَجَّسَ V
a.  [ Bi ], Detained.

b.  Temporized; procrastinated.

c.  Pursued, kept in view.

عَجْس
عَجْس 1 ,
a.  Middle; middle of.

b.  Handle ( of the bow ).

عِجْس
عِجْس 2 ,  عُجْس 3 ,
a.  see 1 (b) .

عُجْسَة
عُجْسَة 3t ,
a.  A period of the night.

عَجِيْس
عَجِيْس 25 ,
a.  Impotent.

عَجُوْس
عَجُوْس 26 ,
a.  Pouring rain.

##### Türkçe

عَجَسَ
عَجَسَ I (isim-fiil: **عَجْس** 1)
a. [mef‘ûl ile ve **'An** ile], geri tuttu; -den alıkoydu.

تَعَجَّسَ
تَعَجَّسَ V
a. [**Bi** ile], alıkonuldu.

b. Oyalandı; erteledi.

c. Takip etti, göz önünde tuttu.

عَجْس
**عَجْس** 1,
a. Orta; ortası.

b. Sap (yayın).

عِجْس
**عِجْس** 2, **عُجْس** 3,
a. 1 (b)’ye bak.

عُجْسَة
**عُجْسَة** 3t,
a. Gecenin bir vakti.

عَجِيْس
**عَجِيْس** 25,
a. İktidarsız.

عَجُوْس
**عَجُوْس** 26,
a. Sağanak yağmur.
