# عجس — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D8%B3/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D8%AC%D8%B3/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [عجس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D8%B3.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: عجس

العَجْسُ: شدّة القَبْضِ على الشيء. وعَجْسُ القوسِ وعِجْسُها وعُجْسُها ومَعْجِسُها وعُجْزُها: مَقْبِضُها الذي يقبضه الرامي منها، وقيل: هو موضع السهم منها. قال أَبو حنيفة: عَجْسُ القَوس أَجلُّ موضع فيها وأَغلظه. وكل عَجْزٍ عَجْسٌ، والجمع أَعْجاس؛ قال رؤبة:
ومَنْكِبا عِزٍّ لنا وأَعْجاس
وعُجْسُ السهم: ما دون ريشه. والعُِجْسُ: آخر الشيء.
وعَجِيساءُ الليل وعَجاساؤُه. ظلمته. والعَجاساءُ: الظلمة. وعَجَسَتِ الدابة تَعْجِسُ عَجَساناً: ظَلَعَتْ. والعَجاساءُ: الإِبلُ العِظامُ المَسانُّ، الواحِدُ والجمعُ عَجاساءُ؛ قال الراعي يصف إِبلاً وحاديها: إِذا سَرَحَتْ من مَنْزِلٍ نام خَلْفَها،
بِمَيْثاءَ، مِبْطانُ الضُّحى غَيْرَ أَرْوَعا
وإِن بَرَكَتْ منها عَجاساءُ جِلَّةٌ
بِمَحْنِيَّةٍ، أَشْلَى العِفاسَ وبَرْوَعَا
مِبْطانُ الضُّحى: يعني راعياً يبادر الصَّبُوح فيشرب حتى يمتلئ بطنه من اللبن. والأَرْوَعُ: الذي يَرُوعُك جَمَاله، وهو أَيضاً الذي يُسْرِعُ إِليه الارتياع. والميثاء: الأَرض السهلة. وبَرَكَتْ: من البُرُوك. والعِفاسُ وبَرْوَعٌ: اسما ناقتين؛ يقول: إِذا استأْخرت من هذه الإِبل عَجاسَاءُ دعا هاتين الناقتين فتبعهما الإِبل، قال ابن بري: وهو في شعره خَذَلَتْ أَي تخلفت. والجِلَّةُ: المَسَانُّ من الإِبل، واحدها جليلٌ مثل صَبِيٍّ وصِبْيَةٍ، وقيل: هي القطعة العظيمة منها، وقيل: هي الناقة العظيمة الثقيلة الحَوْساءُ، الواحدة عَجاساءُ، والجمع عَجاسَاءُ، قال: ولا تقل جَمَلٌ عَجاساءُ، والعَجاساءُ يمد ويقصر؛ وأَنشد:
وطافَ بالحَوْضِ عَجاساً حُوسُ
الحُوسُ: الكثيرة الأَكل. وقال أَبو الهيثم: لا يعرف العَجاسا مقصورةً. والعَجُوسُ: آخر ساعة من الليل.
والعُجُوسُ: إِبطاء مشي العَجاسَاءِ، وهي الناقة السمينة تتأَخر عن النوق لثقل قَتَالِها، وقَتالُها شَحْمُها ولحمها. والعَجِيساء: مِشْيَةٌ فيها ثقل.
وعَجَّسَ: أَبْطَأَ. ولا آتيك سَجِيسَ عُجَيْسٍ أَي طُولَ الجهر، وهو منه لأَنه يَتَعَجَّسُ أَي يبطئ فلا يَنْفَدُ أَبداً. ولا آتيك عُجَيْسَ الدهرِ أَي آخره؛ أَبو عبيد عن الأَحمر:
فأَقْسَمْتُ لا آتي ابْنَ ضَمْرَةَ طائعاً،
سَجِيسَ عُجَيْسٍ، ما أَبانَ لِساني
عُجَيْس مصغر، أَي لا آتيه أَبداً، وهو مثل قولهم لا آتيك الأَزْلَمَ الجَذَعَ، وهو الدهر.
وتَعَجَّسَت بي الراحلةُ وعَجَسَتْ بي إِذا تَنَكَّبَتْ عن الطريق من نشاطها؛ وأَنشد لذي الرمة:
إِذا قالَ حَادِينا: أَيا عَجَسَتْ بِنا
صُهابِيَّةُ الأَعْرافِ عُوجُ السَّوالِفِ
ويروى: عَجَّسَتْ بنا، بالتشديد. والعَجاسا، بالقَصْرِ: التَّقَاعُسُ. وعَجَسَهُ عن حاجته يَعْجِسُهُ وتَعَجَّسَهُ: حبسه؛ وعَجَسَتْنِي عَجَاساءُ الأُمور عنك. وما منعك، فهو العَجاسَاءُ. وعَجَسَني عن حاجتي عَجْساً: حبسني. وتَعَجَّسَتْني أُمورٌ: حَبَسَتْني. وتَعَجَّسَه: أَمَرَه أَمْراً فغيره عليه. وفَحْلٌ عَجِيسٌ وعَجِيساءُ وعَجاسَاءُ: عاجز عن الضِّراب، وهو الذي لا يُلْقِحُ. وعَجِيساءُ: موضع.
والعَيْجُوسُ: سمك صغار يملح؛ وأَما قول الراجز:
وفِتْيَةٍ نَبَّهْتُهُمْ بالعَجْسِ
فهو طائفة من وسط الليل كأَنه مأْخوذ من عَجْسِ القَوسِ؛ يقال: مضى عَجْسٌ من الليل. والعُجْسَةُ: الساعة من الليل، وهي الهُتْكَةُ والطَّبِيقُ؛ وروى ابن الأَعرابي بيت زهير:
بَكَرْنَ بُكُوراً واسْتَعَنَّ بِعُجْسَةٍ
قال: وأَراد بعُجْسَةٍ سَوادَ الليل وهذا يدل على أَن من رواه: واسْتَحَرْنَ بِسُحْرَةٍ، لم يرد تقديم البُكور على الاسْتِحارِ. وتَعَجَّسْتُ أَمر فلان إِذا تعقبته وتتبعته. وفي حديث الأَحنف: فَيَتَعَجَّسُكُمْ في قريش أَي يتبعكم. ويقال: تَعَجَّسَتِ الأَرضَ غُيُوثٌ إِذا أَصابها غَيْثٌ بعد غَيثٍ فتثاقل عليها. ومَطَرٌ عَجُوسٌ أَي مُنْهَمِرٌ؛ قال رؤبة:
أَوْطَف يَهْدِي مُسْبِلاً عَجُوسا
وتَعَجَّسَهُ عِرْقُ سَوْءٍ وتَعَقَّلَه وتَثَقَّلَه إِذا قَصَّرَ به عن المكارم. وفي الحديث: يَتَعَجَّسُكُمْ عند أَهل مكة؛ قيل: معناه يُضَعِّفُ رَأْيَكُمْ عندهم. وعِجِّيسَى مثل خِطِّيبَى: اسم مِشْيَة بطيئة؛ وقال أَبو بكر بن السَّرَّاج: عَجِيساءُ، بالمد، مثال قَرِيثَاءَ.

### Türkçe

**العَجْسُ**: bir şeye şiddetle kabzetme. Ve **عَجْسُ القوسِ** ve **عِجْسُها**
ve **عُجْسُها** ve **مَعْجِسُها** ve **عُجْزُها**: onun, atıcının ondan kabzettiği kabzası; ve denildi:
o, onun ok yeridir. Ebû Hanîfe dedi: **عَجْسُ القَوس** onda en yüce yer
ve en kalın olanıdır. Ve her **عَجْزٍ** bir **عَجْسٌ**’tur; cem‘i **أَعْجاس**; Rü’be dedi:
Ve bizim için izzet omzu ve **أَعْجاس**
Ve **عُجْسُ السهم**: tüyünün aşağısında olan şey. Ve **العُِجْسُ**: şeyin sonu.
Ve **عَجِيساءُ الليل** ve **عَجاساؤُه**: onun karanlığı. Ve **العَجاساءُ**: karanlık. Ve **عَجَسَتِ**
binit **تَعْجِسُ عَجَساناً**: topalladı. Ve **العَجاساءُ**: iri
yaşlı develer; tekil ve çoğul **عَجاساءُ**; Râ‘î, develeri ve onların hādîsini vasfederek dedi:
Bir menzilden otlağa çıktığında arkasında uyur,
yumuşak bir yerde; kuşluk vakti karnı dolu, ürkek olmayan.
Ve onlardan iri bir **عَجاساءُ** çöktüğünde
eğri yerde, **العِفاسَ**’ı ve **بَرْوَعَا**’yı saldı.
**مِبْطانُ الضُّحى**: yani, sabah sütünü aceleyle içip sütden karnı doluncaya kadar içen bir çoban.
Ve **الأَرْوَعُ**: güzelliği seni ürküten kimse; o, ayrıca
ona ürkme çabuk gelen kimsedir. Ve **الميثاء**: düz yumuşak arazi. Ve **بَرَكَتْ**: **البُرُوك**’tandır.
Ve **العِفاسُ** ve **بَرْوَعٌ**: iki devenin adlarıdır; der ki: bu develerden
bir **عَجاسَاءُ** geri kaldığında, bu iki deveyi çağırdı da develer onların ardından gitti. İbn Berrî dedi: onun şiirinde
**خَذَلَتْ** yani geri kaldı. Ve **الجِلَّةُ**: develerden yaşlılar; onun teki **جليلٌ** tıpkı
**صَبِيٍّ** ve **صِبْيَةٍ** gibi; ve denildi: ondan büyük parça demektir; ve denildi: o, büyük
ağır, **الحَوْساءُ** dişi devedir; tekili **عَجاساءُ**, çoğulu **عَجاسَاءُ**; dedi: ve “**جَمَلٌ عَجاساءُ**” deme.
Ve **العَجاساءُ** uzatılır ve kısaltılır; ve inşad etti:
Havuzun etrafında **عَجاساً** dolaştı, **حُوسُ**
**الحُوسُ**: çok yiyen. Ebû’l-Heysem dedi: **العَجاسا**’yı kısaltılmış olarak bilmez.
Ve **العَجُوسُ**: gecenin son saati.
Ve **العُجُوسُ**: **العَجاسَاءِ**’nın yürüyüşünün yavaşlamasıdır; o, semiz dişi devedir,
**قَتَالِها**’sının ağırlığından dolayı dişi develerden geri kalır; ve onun **قَتالُها**’sı yağı ve etidir. Ve **العَجِيساء**: içinde ağırlık bulunan bir
yürüyüştür.
Ve **عَجَّسَ**: yavaşladı. “Sana **سَجِيسَ عُجَيْسٍ** gelmem” yani cehrin uzunluğu; ve o ondandır, çünkü o **يَتَعَجَّسُ** yani yavaşlar da asla tükenmez. Ve “Sana **عُجَيْسَ الدهرِ** gelmem” yani onun sonu; Ebû Ubeyd, el-Ahmer’den:
Yemin ettim ki İbn Damra’ya gönüllü gelmem,
**سَجِيسَ عُجَيْسٍ**; dilim apaçık oldukça.
**عُجَيْس** küçültmedir; yani ona asla gelmem; ve bu, onların “Sana **الأَزْلَمَ الجَذَعَ** gelmem” sözleri gibidir; o da dehrdir.
Ve binek beni **تَعَجَّسَت** ve beni **عَجَسَتْ**: eğer canlılığından dolayı yoldan saparsa; ve Zü’r-Rumme’ye ait olarak inşad etti:
Hādîmiz dediğinde: “Ey, bizi **عَجَسَتْ** mi
yelesi sarımsı, alınları eğri, şakakları eğri?”
Ve rivayet olunur: **عَجَّسَتْ** bize, şeddeli. Ve **العَجاسا** (kısaltma ile): geri kalma, ağırdan alma.
Ve onu ihtiyacından **عَجَسَهُ** **يَعْجِسُهُ** ve **تَعَجَّسَهُ**: onu hapsetti; ve “işlerin **عَجَاساءُ**’u beni senden alıkoydu.” Ve seni meneden şey, o **العَجاسَاءُ**’dur. Ve beni ihtiyacımdan **عَجَسَني** **عَجْساً**: beni hapsetti. Ve işler beni **تَعَجَّسَتْ**: beni hapsetti. Ve onu **تَعَجَّسَه**: ona bir iş emretti de onu ona karşı değiştirdi. Ve **فَحْلٌ عَجِيسٌ** ve **عَجِيساءُ** ve **عَجاسَاءُ**: çiftleşmeden aciz; o, döllemeyen kimsedir. Ve **عَجِيساءُ**: bir yerdir.
Ve **العَيْجُوسُ**: tuzlanan küçük balık. Ve recez söyleyenin sözüne gelince:
Gençleri **بالعَجْسِ** ile uyandırdım
o, gecenin ortasından bir taifedir; sanki **عَجْسِ القَوسِ**’tan alınmıştır; denilir: geceden bir **عَجْسٌ** geçti. Ve **العُجْسَةُ**: geceden bir saattir; o, **الهُتْكَةُ** ve **الطَّبِيقُ**’tur.
Ve İbnü’l-A‘râbî, Züheyr’in beytini rivayet etti:
Erken çıktılar bir erken çıkışla ve bir **عُجْسَةٍ** ile yardım aldılar
dedi: ve **عُجْسَةٍ** ile gecenin karalığını kastetti; bu, “**واسْتَحَرْنَ بِسُحْرَةٍ**” diye rivayet edenin, erken çıkışı **الاسْتِحارِ**’dan öncelemeyi kastetmediğine delalet eder.
Ve “falancanın işini **تَعَجَّسْتُ**” eğer onu izledim ve peşine düştümse. Ve el-Ahnef hadîsinde:
“Böylece Kureyş içinde sizi **فَيَتَعَجَّسُكُمْ**” yani sizi takip eder. Ve denilir: “Yerlere yağmurlar **تَعَجَّسَتِ الأَرضَ غُيُوثٌ**” eğer ona yağmurdan sonra yağmur isabet edip onun üzerine ağırlaşırsa. Ve **مَطَرٌ عَجُوسٌ** yani
sağanak; Rü’be dedi:
Bir **أَوْطَف** yönlendirir, salıverilmiş bir **عَجُوسا**’yı götürür.
Ve kötü bir damar onu **تَعَجَّسَهُ** ve onu **تَعَقَّلَه** ve onu **تَثَقَّلَه**: eğer onu faziletlerden alıkoyup kısaltırsa. Ve hadîste: “Mekke ehli yanında sizi **يَتَعَجَّسُكُمْ**”; denildi: manası, onların yanında görüşünüzü zayıflatır.
Ve **عِجِّيسَى** tıpkı **خِطِّيبَى** gibi: yavaş bir yürüyüşün adıdır. Ve Ebû Bekir b. es-Serrâc dedi: **عَجِيساءُ**, uzatma ile, **قَرِيثَاءَ** misali.
