# عجس — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D8%B3/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D8%AC%D8%B3/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [عجس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D8%B3.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: عجس

العجنس، كعملس، أهمله الجوهري، وقال السيرافي هو الجمل الضخم الشديد مع ثقل وبطء، قيل: هو الصلب الشديد، وقد أورد الجوهري هذا الحرف في ع ج س بناء على أن النون زائدة، وأنشد للعجاج:
  يتبعن ذا هدهد عجنسا                      إذا الغرابان به تمرسا

  قال ابن بري: ليس البيت للعجاج، وهو لجري الكاهلي، وقال الصاغاني: وللعجاج أرجوزة أولها: يا صاح هل تعر رسما مكرسا، ليس ما ذكره الجوهري منها، وإنما هو لعلقة التيمي، وأنشده أبو زياد الكلابي في نوادره لسراج ابن قرة الكلابي. قلت: وأنشد الأزهري للعجاج:
  عصبا عفرني جحدبا عجنسا ، فظهر بمجموع ما ذكرنا أن الجوهري لم يتركه، وإنما ذكره في موضعه، لزيادة نونه عنده، فكتابة المصنف إياه بالحمرة محل نظر، وقد يختار في كتابه مثل هذا كثيرا فيظن من لا اطلاع له على الأصول المصححة أنه مما استدرك به عليه وليس كما ظن، فتأمل. وقد أغفل عن ذكر الجمع، وقد صرح الأزهري أن جمعه عجانس، بحذف الثقيلة، لأنها زائدة. والعجانس: الجعلان، مقلوبة الجعانس، عن ابن عباد، وقد سبق ذكره. ومما يستدرك عليه: العجنس: الضخم من الغنم، أورده الأزهري. والعجنس: الأسد، أورده الصاغاني. وأحمد بن محمد بن العجنس العجنسي النسفي، محدث، روى عن سعيد بن عبد الرحمن بن حسان.

العجس، مثلثة العين: مقبض القوس الذي يقبضه الرامي منها، وقيل: هو موضع السهم منها، وكذلك عجزها، كالمعجس، كمجلس، وقال أبو حنيفة، رحمه الله: عجس القوس: أجل موضع فيها وأغلظه، وقول الراجز: وفتية نبهتهم بالعجس. قيل: طائفة من وسط الليل، كأنه مأخوذ من عجس القوس، يقال: مضى عجس من عجس القوس، يقال: مضى عجس من الليل. أو عجس الشيء: سواد الليل أو غيره أو آخره، عن الليث. وعجسه عن حاجته يعجسه عجسا: حبسه عنها، وكذلك تعجسه. وعجسه أيضا: قبضه، كذا في العباب. والعجوس، كصبور: السحاب الثقيل الذي لا يبرح. والعجوس: المطر المنهمر فلا يقلع، قال رؤبة:
  أوطف يهدي مسبلا عجوسا وعجست به الناقة تعجس عجسا: نكبت به عن الطريق من نشاطها، وكذلك تعجست، قال ذو الرمة:
  إذا قال حادينا أيا عجسـت بـنـا                      صهابية الأعراف عوج السوالف ويروى: عجست بنا، بالتشديد، كما ضبطه الأموي، فهي لغات ثلاث، ذكر الصاغاني منها واحدة وقلده المصنف، وأغفل عن الاثنتين. والأعجس: الشديد العجس، أي الوسط. نقله الصاغاني. والعجاساء، ممدودا: القطعة العظيمة من الإبل قال الراعي يصف إبلا:
  إذا سرحت من منزل نام خلفهابميثاء مبطان الضحى غير أروعا
  وإن بركت منها عجساء جلة                      بمـحـنـية أشـلـى الـعـــفـــاس وبـــروعـــا العفاس وبروع: اسم ناقتين. يقول: إذا استأخر من هذه الإبل عجاساء دعا هاتين الناقتين فتبعهما الإبل. قال ابن بري: وهو في شعره: خذلت أي تخلفت. والعجاساء: الإبل العظام المسان. ويقصر، قال:
  وطاف بالحوض عجاسا حوس . وأنكر أبو الهيثم القصر، قال ابن بري: ولا تقل: جمل عجاساء. والعجاساء أيضا: القطعة من الليل. والعجاساء: الظلمة المتراكمة، ج عجاساء، بالمد أيضا فالمفرد والجمع سواء، هكذا مقتضى صنيعه، والذي في كتاب الأرموي أن الجمع بالمد والمفرد بالقصر، فليتأمل.
 وقال أبو عبيدة: العجاساء: الموانع من الأمور، يقال: عجستني عجاساء الأمور عنك. وعجاساء: رملة عظيمة بعينها، نقله الصاغاني. والعجس، كندس: العجز، ج: أعجاس، كأعجاز، قاله أبو حنيفة، وأنشد لرؤبة:
  وعنق تم وجوز مهراس                      ومنكبا عز لنا وأعجاس والعجسة، بالضم: الساعة من الليل، وهي الهتكة والطبيق، عن ابن الأعرابي.

  والعجوس، مقتضى سياقه الفتح، ونقله في التكملة، والصواب بالضم، وهو إبطاء مشي العجاساء من الإبل، عن ثعلب، وهي الناقة السمينة تتأخر عن النوق لثقل قتالها، وقتالها: شحمها ولحمها. العجوس، كعلوص: العجول وزنا ومعنى، عن ابن عباد. وفحل عديس، كخسيس، وعجيساء وعجاساء: عاجز عن الضراب، وهو الذي لا يلقح. والعجسي، كخليفى: اسم مشية بطيئة، وقال أبو بكر بن السراج: عجيساء مثل قريثاء. وفي الأمثال: لا آتيك سجيس عجيس، كلاهما كأمير، كما ضبطه الصاغاني، والصواب أن عجيسا مصغر، أي طول الدهر، لأنه يتعجس، أي يبطيء فلا ينفد أبدا، وقد تقدم في س ج س. وتعجس أمره: تتبعه وتعقبه، ومنه حديث الأحنف: فيتعجسكم في قريش، أي يتتبعكم. ويقال: تعجست الأرض غيوث، إذا أصابها غيث بعد غيث فتثاقل عليها. وتعجس الرجل: خرج بعجسة من الليل، أي بسحرة، وكأنه أخذه من قول زهير.

  بكرن بكورا واستعن بعجسة على ما رواه ابن الأعرابي، ليطابقه بالرواية المشهورة وهي: واستحرن بسحرة. وتعجس بهم: حبسهم، عن شمر، ولا يخفى أن هذا لو ذكره عند عجسه عن حاجته، كان أصاب، فإن المعنى واحد، فلا يناسب تفريقهما. وتعجس بهم، إذا أبطأ بهم وتأخر، يقال: تعجست بي الراحلة. وتعجس فلانا: عيره على أمر أمره به. وتعجسه عرق سوء وتعقله وتثقله، إذا قصر به عن المكارم، عن شمر، ومنه الحديث: يتعجسكم عند أهل مكة، أي يضعف رأيكم عندهم. والمتعجس المتسحر، وقد ذكر في موضعه. ومما يستدرك عليه: العجس: شدة القبض على الشيء. وعجس السهم، بالكسر: ما دون ريشه. وعجيساء الليل: ظلمته المتراكمة. وعجست الدابة تعجس عجسانا: ظلعت. والعجساء: الناقة العظيمة الثقيلة الحوساء، أي الكثيرة الأكل. والعجيساء: مشية فيها ثقل. وعجس وتعجس: أبطأ. ولا آتيك عجيس الدهر، أي آخره. والعجاسى، بالقصر: التقاعس. وعجساء: موضع. والعيجوس: سمك صغار يملح. وتعجسه، إذا ضعف رأيه. وقال ابن الأعرابي: العجسة، بالضم: سواد الليل، وبه فسر قول زهير حسبما رواه، قال: وهذا يدل على أن من رواه: واستحرن بسحرة لم يرد تقديم البكور على الاستحار. وتعجس: تأخر. وبنو العجيس، كأمير: قبيلة من البربر بالمغرب، ومنهم عالم الدنيا أبو عبد الله محمد بن أحمد ابن محمد بن محمد بن محمد بن أبي بكر بن محمد بن مرزوق العجيسي التلمساني، يعرف بحفيد ابن مرزوق، وبابن مرزوق، ولد سنة 766، وأخذ عن ابن عرفة، والبلقيني، وابن الملقن، والعراقي، ومات بتلمسان سنة 842.

### Türkçe

**العجنس**، **عملس** gibi; Cevherî onu ihmal etti; Sîrâfî dedi ki: o, ağırlık ve yavaşlıkla birlikte iri, sert, şiddetli devedir; denildi: o, katı, şiddetli olandır. Cevherî bu harfi **ع ج س** içinde, **النون**’un زائد olduğu esasına göre zikretmiştir; ve A‘câc’a ait olarak şu beyti şahit getirmiştir:
  Onlar, **عجنسا** bir **هدهد** sahibini tâkip ederler,                      iki karga onunla alıştırma yaptığında

  İbn Berrî dedi ki: Beyit A‘câc’a ait değildir; o, Cerî el-Kâhilî’nindir. Sâğânî dedi ki: A‘câc’ın başı “يا صاح هل تعر رسما مكرسا” olan bir urcûzesi vardır; Cevherî’nin ondan zikrettiği şey değildir; bilakis o, ‘Alaka et-Teymî’nindir; ve Ebû Ziyâd el-Kilâbî onu “Nevâdir”inde Sirâc b. Kurra el-Kilâbî için rivayet ederek okumuştur. Ben dedim: Ezherî A‘câc’a ait olarak şunu şahit getirmiştir:
  Sinirli, tozlu, kambur, **عجنسا** birini (getirdi)؛
Böylece, zikrettiklerimizin toplamından anlaşıldı ki Cevherî onu terk etmemiştir; ancak onu, yanındaki **النون**’un ziyadeliğinden dolayı, kendi yerinde zikretmiştir. Musannifin onu kırmızıyla yazması, üzerinde durulacak bir yerdir; ve kitabında bunun benzerini çokça seçer; böylece asılları tashih edilmiş olanlara vukufu olmayan kimse, bunun onun üzerine yaptığı bir istidrâk olduğunu zanneder; hâlbuki zannettiği gibi değildir; öyleyse düşün. Cem‘i zikretmeyi ihmal etmiştir; hâlbuki Ezherî, cem‘inin ağır olanı (harfi) hazfetmekle **عجانس** olduğunu açıkça söylemiştir; çünkü o زائدdır. **العجانس**: bokböcekleridir; **الجعانس**’ın kalb edilmişidir; İbn Abbâd’dan; ve onun zikri geçmişti. Onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **العجنس**: koyunun iri olanı; Ezherî onu zikretmiştir. **العجنس**: aslan; Sâğânî onu zikretmiştir. Ve Ahmed b. Muhammed b. **العجنس** el-‘Acnasî en-Nesefî, muhaddistir; Sa‘îd b. ‘Abdurrahmân b. Hassân’dan rivayet etmiştir.

**العجس**، **العين**’in üçlü harekesiyle: okçunun ondan tuttuğu yayın kabzasıdır; ve denildi: ondan okun yeri olan kısımdır; ve yine onun **عجز**’ı da böyledir; **المعجس** gibi, **مجلس** vezninde. Ebû Hanîfe, Allah ona rahmet etsin, dedi ki: **عجس القوس**: onda en yüce yer ve en kalın olanıdır. Ve râcizin sözü: “وفتية نبهتهم بالعجس”. Denildi: gecenin ortasından bir taife; sanki **عجس القوس**’tan alınmıştır; “**مضى عجس من عجس القوس**” denir; “**مضى عجس من الليل**” denir. Yahut **عجس الشيء**: gecenin siyahlığı veya başkası yahut onun sonu; Leys’ten. “**عجسه عن حاجته يعجسه عجسا**”: onu ihtiyacından alıkoydu; ve yine **تعجسه** de böyledir. Ve **عجسه** ayrıca: onu kabzetti; “el-‘Ubâb”da böyle. **العجوس**، **صبور** gibi: yerinden ayrılmayan ağır buluttur. **العجوس**: sağanak yağmur, artık kesilmez; Ru’be dedi ki:
  Yumuşak (bir şey) yöneltir, sarkıtmış **عجوسا**yı götürür
Ve “**عجست به الناقة تعجس عجسا**”: canlılığından dolayı onu yoldan saptırdı; ve yine **تعجست** de böyledir. Zû’r-Rumme dedi ki:
  Devecimiz “ey, bizimle **عجسـت** mi?” dediğinde                      sırtları sarımsı, yeleleri eğri (develer)
Ve “**عجست بنا**” diye, şeddeli olarak da rivayet edilir; Emevî’nin ضبط ettiği gibi; böylece üç lugattır; Sâğânî onlardan birini zikretti ve musannif de onu taklit etti; öteki ikisini ihmal etti. **الأعجس**: şiddetli **عجس** sahibi; yani orta (kısım). Sâğânî nakletti. **العجاساء**، medli olarak: develerden büyük parça; Râ‘î develeri vasfederek dedi ki:
  Bir menzilden salıverildiğinde, arkasında uyur kalır                      düz bir yerde, kuşluk vakti karınlı, ürkek olmayan
  Ve onlardan iri bir **عجساء** çöktüğünde                      eğri bir yerde, **العفاس** ve **بروع**’u salıverdi
**العفاس** ve **بروع**: iki devenin adıdır. Diyor ki: bu develerden bir **عجاساء** geri kaldığında, bu iki deveyi çağırır; develer de onların peşinden gider. İbn Berrî dedi ki: onun şiirinde “خذلت” yani geri kaldı. **العجاساء**: yaşlı, iri develerdir. Ve kısaltılır; dedi ki:
  Ve havuzun etrafında **عجاسا** dolaştı, **حوس**.
Ebû’l-Heysem kısaltmayı inkâr etti. İbn Berrî dedi ki: “**جمل عجاساء**” deme. **العجاساء** ayrıca: geceden bir parçadır. **العجاساء**: birikmiş karanlıktır; cem‘i **عجاساء**; med ile de; böylece müfred ve cem‘ aynı olur; işte onun yapışının gereği budur. Ermevî’nin kitabında olan ise: cem‘ med ile, müfred kısaltma iledir; öyleyse düşünülsün.
 Ebû ‘Ubeyde dedi ki: **العجاساء**: işlerden engelleyicilerdir; “**عجستني عجاساء الأمور عنك**” denir. **عجاساء**: kendisiyle bilinen büyük bir kum tepesidir; Sâğânî nakletti. **العجس**، **ندس** gibi: **العجز**’dır; cem‘i: **أعجاس**، **أعجاز** gibi; Ebû Hanîfe söyledi; ve Ru’be’ye ait olarak şunu şahit getirdi:
  Tam bir boyun ve havan gibi bir göğüs                      ve bize izzet veren iki omuz ve **أعجاس**
**العجسة**، damme ile: geceden bir saattir; ve o, **الهتكة** ve **الطبيق**’tir; İbnü’l-A‘râbî’den.

  **العجوس**: siyakının gereği fetha’dır; ve onu “et-Tekmile”de nakletti; doğrusu damme iledir; o, develerden **العجاساء**’ın yürüyüşünün yavaşlamasıdır; Sa‘leb’den. Ve o, semiz dişi devedir; yağının ve etinin ağırlığından dolayı develerden geri kalır; ve onun **قتالها**’sı: yağı ve etidir. **العجوس**، **علوص** gibi: vezin ve mana bakımından **العجول**’dür; İbn Abbâd’dan. Ve **فحل عديس**، **خسيس** gibi; ve **عجيساء** ve **عجاساء**: çiftleşmeye güç yetiremeyen; o, dölleyemeyendir. **العجسي**، **خليفى** gibi: yavaş bir yürüyüşün adıdır. Ebû Bekir b. es-Serrâc dedi ki: **عجيساء** tıpkı **قريثاء** gibidir. Mesellerde: “**لا آتيك سجيس عجيس**”; ikisi de **أمير** gibi; Sâğânî’nin ضبط ettiği üzere; doğrusu, **عجيسا** küçültmedir; yani zamanın uzunluğu; çünkü o **يتعجس** eder; yani yavaşlar, böylece asla tükenmez; ve bu, **س ج س**’te geçmişti. “**تعجس أمره**”: onu izledi ve peşine düştü; ve ondan Ahnef hadisi: “**فيتعجسكم في قريش**”, yani sizi takip eder. Ve “**تعجست الأرض غيوث**”: ardı ardına yağmur isabet ettiğinde, onun üzerine ağırlaştı. Ve “**تعجس الرجل**”: geceden bir **عجسة** ile çıktı; yani seher vaktinde; sanki onu Züheyr’in sözünden almıştır:

  Erken erkenden kalktılar ve **عجسة** ile yardım istediler
İbnü’l-A‘râbî’nin rivayet ettiği üzere; meşhur rivayetle uygun düşsün diye; o da: “**واستحرن بسحرة**”. Ve “**تعجس بهم**”: onları alıkoydu; Şemmer’den. Gizli değildir ki bunu “**عجسه عن حاجته**” yanında zikretseydi isabet ederdi; çünkü mana birdir; böylece ikisini ayırmak uygun düşmez. Ve “**تعجس بهم**”: onlarla yavaşladı ve geri kaldı; “**تعجست بي الراحلة**” denir. Ve “**تعجس فلانا**”: ona, kendisine emrettiği bir işten dolayı ayıplama yaptı. Ve “**تعجسه عرق سوء وتعقله وتثقله**”: onu keremlerden alıkoyduğunda; Şemmer’den. Ve ondan hadis: “**يتعجسكم عند أهل مكة**”, yani onların yanında görüşünüzü zayıflatır. **المتعجس**: seherleyen kimsedir; ve o, kendi yerinde zikredilmiştir. Onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **العجس**: bir şeye şiddetle kabzetmektir. Ve “**عجس السهم**”، kesra ile: okun tüyünden aşağısı olan kısımdır. **عجيساء الليل**: birikmiş karanlığıdır. “**عجست الدابة تعجس عجسانا**”: topalladı. **العجساء**: iri, ağır, **حوساء** (yani çok yiyen) dişi devedir. **العجيساء**: içinde ağırlık bulunan bir yürüyüştür. **عجس** ve **تعجس**: yavaşladı. “**ولا آتيك عجيس الدهر**”: yani onun sonu. **العجاسى**، kısaltma ile: geri durma. **عجساء**: bir yerdir. **العيجوس**: tuzlanan küçük balıklardır. Ve “**تعجسه**”: görüşü zayıfladığında. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **العجسة**، damme ile: gecenin siyahlığıdır; ve onunla, Züheyr’in sözünü, rivayet ettiği şekle göre tefsir etti; dedi ki: bu, “**واستحرن بسحرة**” diye rivayet edenin, erken kalkmayı seherlemeye öncelemeyi kastetmediğine delalet eder. **تعجس**: geri kaldı. Ve **بنو العجيس**، **أمير** gibi: Mağrib’de Berberîlerden bir kabiledir; ve onlardan, dünyanın âlimi Ebû ‘Abdillâh Muhammed b. Ahmed b. Muhammed b. Muhammed b. Muhammed b. Ebî Bekr b. Muhammed b. Merzûk el-‘Acîsî et-Tilimsânî’dir; “Hafîd İbn Merzûk” ve “İbn Merzûk” diye bilinir; 766 yılında doğdu; İbn ‘Arefe’den, el-Bulkînî’den, İbnü’l-Mulakkın’dan, el-‘Irâkî’den aldı; ve 842 yılında Tilimsân’da öldü.
