# عجف (ع-ج-ف) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%81
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D8%AC%D9%81

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: Cılızlar

- Harfler: ع - ج - ف
- Kur'an'da: 2 geçiş · 2 ayet · 1 sîga
- 12 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [عِجَافٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%81/siga/%D8%B9%D9%90%D8%AC%D9%8E%D8%A7%D9%81%D9%8C.md) | فِعَالٌ | Cılızlar | 2 | 2 | [12:43](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%81/ayet/12:43.md) |

## Mücavir kökler — 21 mücavir (25 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [سمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 31 · Yağ
2. [سنبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%86%D8%A8%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 31 · Başaklar
3. [يبس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%A8%D8%B3.md) — 2 ortak ayet · G² 31 · Kurular
4. [خضر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B6%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 27 · Hudr : Sebzedir
5. [بقر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%82%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 27 · Sığır
6. [فتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 23 · Kepçe, kefe demektir
7. [سبع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%B9.md) — 2 ortak ayet · G² 22 · Yırtıcı hayvan demektir
8. [أكل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%83%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 17 · Ekel pas demektir
9. [أخر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 13 · Uhur ense demektir
10. [عبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Abere bir ırmaktan geçerken üstüne basılan taşlar
11. [أيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 9 · Evye kuş yuvası demektir
12. [يوسف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%88%D8%B3%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Çorak yer anlamına gelen “esef”ten türemiştir
13. [ملأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · “Mil” doldurulmuş çuval, “mülle” doldurulup ağzı dikilen…
14. [رجع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Rac’, ırmakta akan suyun ters istikamette aktığı yerdir
15. [صدق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Kocaların eşlerine sadakat karşılığı verdikleri mihirdir
16. [ملك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Melekut, tüm kainatı mülk olarak varlığını ifade eder
17. [رأي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A3%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Raye bir yere konmuş, oranın özelliğini gösteren işaret…
18. [أنس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Ok tan yayın iç tarafna üns, dış tarafına vahş denemektedir
19. [علم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Dağın sivri noktası demektir
20. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Kevn, tepe demektir
21. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | عجف |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [هزل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B2%D9%84.md), [ضعف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B9%D9%81.md), [ضمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%85%D8%B1.md) |
| Zıt Kök | [سمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%86.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Besin yetersizliği veya kuraklık sebebiyle et ve yağın çekilmesi, bedenin ve toprağın cılızlaşması |
| Çekirdek Özet 2 | Kıtlık ve kuraklık dönemlerinin birikimleri tüketip yok edici, zayıflatıcı vasfı |
| Çekirdek Özet 3 | Kaynak daralması karşısında kriz yönetimi, iradi kısıtlama ve ihtiyatlı rezerv planlaması |
| Kritik Hata Riski | Anlamı yalnızca sıradan bir bedensel zayıflığa indirgeyip iktisadi ve ekolojik kuraklık döngüsünü gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| عج | Çekirdek, zorlanma, kabarma, gerilme ve doğal akışın bir dirençle karşılaşması hareketini taşır; nitekim [عجز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D8%B2.md) güç yetiremeyip geride kalmayı, [عجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%84.md) sürecin zorlanarak öne çekilmesini, [عجب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D8%A8.md) alışılmışın dışına çıkıp kabarmayı, [عجم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%85.md) ise ses ve ifadenin tutulup kapanmasını anlatır | ف | Açıklık, kenar ve dışa boşalma imgesi taşıyan harfin eklenmesiyle zorlanma ve tutulma hareketi içsel bir tükenmeye, doluluğun kenarlara çekilip boşalmasına ve cılızlaşmaya yönelmiştir |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ع | Göz; görme, bilme, kaynak | Varlığın özünü, can damarını ve iç dinamizmini temsil eder |
| ج | Değnek, deve; taşıma, yol alma, toplama | Yük altına girme, taşınma ve süreç boyunca sürdürülen hareket |
| ف | Ağız; söz, açıklık, kenar | Sınıra dayanma, dış çepere ulaşma ve iç doluluğun açığa çıkıp eksilmesi |
| عجف | Kaynağın ve özün taşınma ve aşırı yük altında sınırlarına kadar çekilmesi | İçsel besin ve cevherin tüketim baskısıyla tükenerek geriye yalnızca ince bir çerçevenin kalması |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Canlının besinsizlikten ötürü et ve yağını kaybederek kemiklerinin belirginleşmesi; toprağın yağmur almayarak bitkisiz ve verimsiz kalması |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şairi İbn Ebî Âiz el-Hüzelî ve rivayet edilen kadim şahitlerde kök, kişinin açlığa rağmen nefsini tutarak yiyeceğini dostuna ikram etmesi ve vefakârlık göstermesi anlamında kullanılmıştır: إنّي وإنْ عَيَّرْتَنِي نُحُولي / أو ازدَرَيْتَ عِظَمِي وطولي / لأعْجِفُ النَّفْسَ على خليلي / أَعْرِضُ بالوُدِّ وبالتَّنْويلِ |
| Erken Arapça kullanım | Seleme b. el-Ekvâ‘ın şiirinde geçtiği üzere kıtlık günlerinde kişinin doymadan kalkıp azığını başkasına aktarması veya hastanın başında sabırla refakat edilmesi |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.

### Sami etimolojik katman

Arapça عجف kökü, Sami dillerinin güney ve batı kollarında kuraklık, besinsizlik ve fiziksel erime semantik alanı içinde yer alır. İbranice ve Süryanicede birebir fonetik denkliği doğrudan üçlü formda sınırlı kalmakla birlikte, zayıflık, kuruma ve canlı dokunun incelmesi anlamını taşıyan köklerle kavramsal paralellik gösterir. Arapçada bu kök çift yönlü bir gelişim sergilemiştir: Bir yanda fiziksel olarak semizliğin kaybolması ve cılızlaşma olgusu yer alırken, diğer yanda bu somut eksilme insanın ahlaki tercihine taşınarak açlık anında kendi payından feragat edip başkasını doyurması şeklinde iradi bir sabır kavramına dönüşmüştür.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, David Cohen, Lisān al-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Zayıflık ve nefsi yiyecekten alıkoyma | Bedenin ve toprağın erimesinden ahlaki özveri ve sabır anlamına içsel semantik genişleme | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Batı ve Güney Sami kollarındaki kuruma ve güçsüzlük matrisi | Kökün doğrudan kullanımı sınırlı olup semantik çekirdek kuraklık ve yetersizlik temeline dayanır | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Belirgin ve güvenilir Afro-Asyatik dış bağlantı tespit edilememiştir | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Tahdhīb al-Lugha, HALOT.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| عجف | Anlamlı | Zayıflık, kuraklık ve iradi kısıtlama | Et ve yağın çekilmesi, toprağın çoraklaşması ve nefsin açlığa sabrettirilmesi | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [عفج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%81%D8%AC.md) | Anlamlı | Kıvrılma, bükülme ve kalın bağırsak | İç organlardaki kıvrımlar ile mizaçtaki gevşeklik ve ahmaklık | Kur'an'da geçmez |
| [جعف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B9%D9%81.md) | Anlamlı | Yere vurma, söküp atma | Ağacı kökünden sökme veya hasmı yere çarpıp devirme | Kur'an'da geçmez |
| [جفع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%81%D8%B9.md) | Anlamlı | Çekip alma, zayıflık ve döküntü | Selin sürüklediği köpük veya bitkin düşme hali | Kur'an'da geçmez |
| [فعج](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B9%D8%AC.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kayıtlıdır; Kur'an'da geçmez |
| [فجع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AC%D8%B9.md) | Anlamlı | Ansızın gelen acı ve felaket | Beklenmedik bir musibetle birini derinden sarsma ve kedere boğma | Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| عجف | Merkez | Kıtlık, cılızlık ve tükenme | Tüketici bir dış etki veya kuraklık sonucu etin ve diriliğin erimesi | Açlık ve darlık neticesinde bir deri bir kemik kalma |
| [هزل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B2%D9%84.md) | Komşu | Zayıflık ve gevşeklik | Bedenin et kaybetmesi yanında sözün ciddiyet ve ağırlığını yitirmesi | عجف kökündeki kuraklık ve ahlaki özveri boyutu bunda bulunmaz |
| [ضعف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B9%D9%81.md) | Komşu | Güç ve takat kaybı | Bedenin veya iradenin genel direnç yitimi | عجف doğrudan hacim, et ve yağ kaybına odaklanır |
| [ضمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%85%D8%B1.md) | Komşu | İncelme ve hafifleme | Fazlalıkların atılması veya idmanla bedenin çevikleştirilmesi | عجف bir mahrumiyet ve yıkım iken bu kök kasıtlı bir zindelik sağlayabilir |
| [سمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%86.md) | Zıt | Semizlik ve dolgunluk | Varlığın yağ bağlayıp etlenmesi ve bereketle dolması | عجف kökünün zıddı olarak tam doymuşluk ve hacim kazanma hali |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | عجف | Cılızlık, kuraklık, nefsini tutma | Besinsizlikten ileri gelen fiziksel erimeyi ve ahlaki fedakârlığı ifade eder | Kesin |
| Latince | macilentus, macies | Sıska, bir deri bir kemik, kuruluk | Fiziksel zayıflık ve etsizliği karşılar; iradi feragat boyutunu dışarıda bırakır | Güçlü |
| İngilizce | emaciated, lean, gaunt | Aşırı zayıflamış, cılız, kurak | Açlık veya hastalık sonucu doku kaybını verir; kökün özveri yönünü taşımaz | Güçlü |
| Almanca | abgemagert, hager, dürr | Sıska, cılız, kupkuru | Besinsizlikten kaynaklanan kuruma ve et kaybını karşılar | Güçlü |
| Fransızca | émacié, décharné | Bir deri bir kemik kalmış, çökmüş | Bedenin etinin çekilmesini anlatır; ahlaki tahammül anlamını kapsamaz | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| عِجَافٌ | Kıtlık, kuraklık ve rezervleri tüketen verimsiz yıllar | Mısır hükümdarının rüyasında semiz inekleri yiyen yedi zayıf sığırın yedi kıtlık yılına işaret etmesi bağlamı (Yûsuf [12:43](https://lisan.digital/tr/ayet/12:43.md), [12:46](https://lisan.digital/tr/ayet/12:46.md)) |
| عِجَافٌ | Bedenen zayıflamış, cılız ve takatsiz hayvanlar | Rüyada sembolik olarak beliren sığırların doğrudan bedensel sıfatı (Yûsuf [12:43](https://lisan.digital/tr/ayet/12:43.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Veri bulunamadı | Doğrudan bir akide veya kelam tartışmasına terim olmamıştır | Veri bulunamadı |
| Fıkıh | Kurbanlık hayvanların vasıfları | Kurban edilecek hayvanın ileri derecede zayıf ve cılız olmasının kurbana engel teşkil etmesi | İbadet sıhhatini engelleyen kusurlu ve eksik fiziksel yapı |
| Tefsir | İktisadi planlama ve rüya tevili | Yedi kurak yılın önceki bereketli yılların birikimini tüketmesi ve tasarruf stratejisi | Kıtlığın geçmiş rezervleri yiyip yutan dinamik karakteri |
| Hadis | Kıtlık tasvirleri ve riyazet | Kuraklık dönemlerinin ağırlığı ve kişinin nefsini açlığa alıştırması rivayetleri | Zorluk karşısında direnç, darlık ve bedensel yetersizlik |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Mahrumiyet ve nefis tezkiyesi | İmtihan ve sabır | Arınma ve kanaat | Bolluk gibi darlığın da geçici bir sınav olduğunu bilerek tüketimi dizginlemek | Güçlü |
| İlmi | Doğal afet ve tarımsal döngüler | İklimsel daralma | Öngörü ve tedbir | Kuraklık dönemlerinin periyodik doğasını bilimsel gözlemle tespit edip hazırlık yapmak | Güçlü |
| Siyasi | Kriz idaresi ve toplumsal güvenlik | Liyakatli kamu yönetimi | Dayanıklılık ve koordinasyon | Kıtlık baskısı altındaki halkın temel gıdaya erişimini merkezi otoriteyle temin etmek | Kesin |
| İktisadi | Rezerv yönetimi ve stoklama | Tasarruf politikası | Denge ve sürdürülebilirlik | Artı-ürünün tüketilmeyip kıtlık yıllarında piyasayı ve üretimi ayakta tutmak için saklanması | Kesin |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Rezerv boşalması ve sönümlenme süreci | Dış enerji beslemesi kesilen dinamik bir sistemde iç rezervlerin tükenerek sistemin asgari sınıra gerilemesi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Ekonomik daralma ve kemer sıkma evresi | Üretim çıktılarının asgari düzeye indiği kriz dönemlerinde toplumun tüketimi kısıp hayatta kalma refleksine geçmesi | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kavramı yalnızca bir rüya sahnesindeki yedi zayıf sığır tasvirine sıkıştırmak ve kökün taşıdığı sosyo-ekonomik kıtlık döngüsünü göz ardı etmek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök, bolluk döneminde üretilen tüm rezervleri yutabilecek güçte olan yıkıcı kuraklık evrelerini ve bu evrelere karşı zorunlu olan iktisadi tedbiri ifade eder |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Yûsuf suresindeki anlatıyı rasyonel ve sistematik bir kriz yönetiminden koparıp salt bir kehanet veya mucize çerçevesine hapsetmek |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Varlık ve darlık döngüsünün kaçınılmazlığını gösterir; refahın ebedi olmadığını ve tüketim disiplini kurulmadığı takdirde birikimlerin hızla yok olacağını öğretir |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Yûsuf suresinde rüya, tabir ve devletin kriz yönetimi stratejilerini içeren ayet gruplarında belirleyicidir (Yûsuf [12:43](https://lisan.digital/tr/ayet/12:43.md)-49) |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Kıtlığın mutlak bir çöküş olduğu yanılgısını düzeltir; doğru planlama, tasarruf ve liyakatli yönetimle en ağır daralmanın dahi aşılabileceğini ortaya koyar |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Canlının veya toprağın gıdasız kalarak yağını, etini ve suyunu yitirmesi; bir deri bir kemik kalıp cılızlaşması.
- Soyut anlam: Bir yapıyı besleyen ana kaynakların kesilmesiyle iç rezervlerin hızla erimesi ve sistemin daralma fazına girmesi.
- Sistematik karşılık: Bolluk zamanında üretilen artı-değerin, kriz dönemindeki tüketim baskısını dengeleyecek bir rezerv mekanizmasına dönüştürülmesi.
- LaTeX modeli: $$R(t+\Delta t) = \max\left(0, R(t) - \int_{t}^{t+\Delta t} C(\tau) \, d\tau\right)$$
- LaTeX açıklaması:

Modelde $R(t)$ başlangıç anındaki mevcut kaynak veya tahıl rezervini, $\Delta t$ kıtlık ve daralma evresinin süresini, $C(\tau)$ ise bu süreç boyunca devam eden zorunlu tüketim debisini temsil eder. Formül, girdinin sıfırlandığı kuraklık döneminde rezervlerin tüketim integrali boyunca azalarak sıfır eşiğine doğru cılızlaşmasını ifade eder.

## Geçtiği ayetler (2 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D8%AC%D9%81/occurrences?meal=IK

### [Yusuf 12:43](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%81/ayet/12:43.md) — عِجَافٌ

وَقَالَ الْمَلِكُ إِنِّي أَرَى سَبْعَ بَقَرَاتٍ سِمَانٍ يَأْكُلُهُنَّ سَبْعٌ عِجَافٌ وَسَبْعَ سُنْبُلَاتٍ خُضْرٍ وَأُخَرَ يَابِسَاتٍ يَاأَيُّهَا الْمَلَأُ أَفْتُونِي فِي رُؤْيَايَ إِنْ كُنْتُمْ لِلرُّؤْيَا تَعْبُرُونَ

Meal (IK): Hükümdar dedi ki: Ben gördüm ki; yedi semiz ineği yedi zayıf inek yemektedir. Yedi yeşil başak ve bir o kadar da kurumuş başak. Ey ileri gelenler; eğer rüya yorumlayabiliyorsanız şu benim rüyamın anlamını söyleyin.

### [Yusuf 12:46](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%81/ayet/12:46.md) — عِجَافٌ

يُوسُفُ أَيُّهَا الصِّدِّيقُ أَفْتِنَا فِي سَبْعِ بَقَرَاتٍ سِمَانٍ يَأْكُلُهُنَّ سَبْعٌ عِجَافٌ وَسَبْعِ سُنْبُلَاتٍ خُضْرٍ وَأُخَرَ يَابِسَاتٍ لَعَلِّي أَرْجِعُ إِلَى النَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَعْلَمُونَ

Meal (IK): Yusuf, ey doğru sözlü; bildir bakalım bize: Yedi semiz ineği, yedi zayıf ineğin yemesini ve yedi yeşil başakla bir o kadar da kuru başağı. Geri dönüp insanlara haber vereyim de onlar bilsinler.

## Sözlükler (12)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%81/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب العين و الجيم والفاء معهما
) ع ج ف، ع ف ج، ج ع ف، ف ج ع مستعملات ف ع ج، ج ف ع مهملان( عجف: عجفتُ نفسي عن الطعام أعْجِفُها عَجْفا وعُجُوفا، أي: حبست وأنا أشتهيه لوثر به جائعاً، ولا يكون العجف إلا على الجوع.
وعَجَفْتُ نفسي على المريض أَعْجِفُها عَجْفاً، أي: صبّرتُ فأقمت عليه أعينه وأمّرضه. قال:
إنّي وإنْ عَيَّرْتَنِي نُحُولي
أو ازدَرَيْتَ عِظَمِي وطولي
لأعْجِفُ النَّفْسَ على خليلي
أَعْرِضُ بالوُدِّ وبالتَّنْويلِ
أي أعرض له بالمودة والنوال. وعجفت له نفسي، أي: حملت عنه، ولم أؤاخذه.
والعجف: ذَهاب السِّمَنِ. ورجلٌ أَعْجَفُ وامرأةٌ عجفاء، وتجمع على عِجافٍ، ولا يجمعِ أَفْعَلُ على فِعالٍ غير هذا، رواية شاذة عن العرب حملوها على لفظ سِمانٍ. والعُجَافُ من أسماء التَّمر. قال:
نَعَافُ وإن كانتْ خِماصا بُطُونُنـا		لُبابَ المُصَفَّى والعُجافَ المجرّدا
عفج: العَفْجَةُ: من أمعاء البطن، وهي لكلّ ما لا يجترَ كالمِمْرَغَةِ من الشاء وهي كالكيس من الإنسان كأنّها حَوْصَلَةُ الطائر فيما يقال. وقد يجمعون الأمعاء بالأعفاج، الواحد: عَفْج وعَفَج. وعفجه بالعصا: ضربه بها.
والعَفَنْجَجُ: كل ضخم اللهازم من الرجال ذي وجنات وألواح أكول فَسْل، بوزن فَعَنْلل، ويقال: هو الأخرق الجافي الذي لا يتّجه لعمل، قال:
مِنْهُم وذا الخِنّابَةِ العَفَنْجَجا
والعفج معروف.
جعف: الجعف: شدّة الصرع. جعفته فانجعف، قال:
إذا دخـلَ الـنـاسُ الـظِّـلال فـإنَّـه		على الحوضِ حتى يصدر الناس مُنْجَعِف
أي قد رمى بنفسه. وجُعْفِيٌّ: حي. والنسبة إليه: جُعْفِيّ على لفظه.
فجع: الفجع: أن يُفْجَعَ الإنسان بشيء يكرم عليه فيعدمه. فجع بماله وولده، ونزلت به فاجعة من فواجع الدهر. قال:
أن تَبْقَ تُفْجَعْ بالأحبَّة كلّها		وفناء نفسك لا أبالك أفجع
ويقال لغُرابِ البينِ: فاجع، لأنه يفجع الناس بالبين. قال:
بشير صدق أعان دعوته		بصعقه مثل فاجع شَجِبِ
وموت فاجع. ودهرٌ فاجع يفجع الناس بالأحداث. والرّجلُ يتفجَّع، وهو تَوَجُّعُهُ للمصيبة.
والفجيعة الاسم كالرّزية. أنشد عرّام:
كأنهـا نـائحة تـفـجّـع
تبكي لميتٍ وسواها الموجع

##### Türkçe

باب **العين** ve **الجيم** ve **الفاء** onlarla beraber
) **ع ج ف**، **ع ف ج**، **ج ع ف**، **ف ج ع** استعمال olunanlardır; **ف ع ج**، **ج ف ع** ihmal olunmuşlardır(

**عجف**: **عجفتُ نفسي عن الطعام** onu **أعْجِفُها** **عَجْفا** ve **عُجُوفا** (yaptım); yani: onu hapsettim, hâlbuki onu arzuluyorum; aç iken ona meylederim; ve **العجف** ancak açlık üzerine olur.
Ve **عَجَفْتُ نفسي على المريض** onu **أَعْجِفُها** **عَجْفاً** (yaptım); yani: sabrettim de onun üzerinde ikamet ettim; ona bakarım ve onu hastalandırırım. Dedi ki:
إنّي وإنْ عَيَّرْتَنِي نُحُولي
أو ازدَرَيْتَ عِظَمِي وطولي
لأعْجِفُ النَّفْسَ على خليلي
أَعْرِضُ بالوُدِّ وبالتَّنْويلِ
Yani ona muhabbet ve ihsan ile arz ederim. Ve **عجفت له نفسي**; yani: onun yükünü taşıdım ve onu muaheze etmedim.
Ve **العجف**: semizliğin gitmesidir. Ve bir erkek **أَعْجَفُ** ve bir kadın **عجفاء**; ve **عِجافٍ** üzerine cem‘ olunur; ve **أَفْعَلُ** **فِعالٍ** üzerine bunun dışında cem‘ olunmaz; Araplardan şâz bir rivayettir, onu **سِمانٍ** lafzı üzerine حمل ettiler. Ve **العُجَافُ** hurmanın isimlerindendir. Dedi ki:
نَعَافُ وإن كانتْ خِماصا بُطُونُنـا		لُبابَ المُصَفَّى والعُجافَ المجرّدا

**عفج**: **العَفْجَةُ**: karın bağırsaklarındandır; ve geviş getirmeyen her şey içindir; koyundan **المِمْرَغَةِ** gibi; ve insandan bir kese gibidir; sanki kuşun kursağıdır, denildiğine göre. Ve bağırsakları **بالأعفاج** ile cem‘ ederler; tekili: **عَفْج** ve **عَفَج**. Ve onu değnekle **عفجه**: onunla ona vurdu.
Ve **العَفَنْجَجُ**: erkeklerden çeneleri iri, yanakları ve levhaları olan, çok yiyen, alçak; **فَعَنْلل** vezninde; ve denilir ki: o, bir işe yönelmeyen ahmak kaba olandır. Dedi ki:
مِنْهُم وذا الخِنّابَةِ العَفَنْجَجا
Ve **العفج** mâlûmdur.

**جعف**: **الجعف**: sara şiddetidir. Onu **جعفته** de **فانجعف** oldu. Dedi ki:
إذا دخـلَ الـنـاسُ الـظِّـلال فـإنَّـه		على الحوضِ حتى يصدر الناس مُنْجَعِف
Yani kendini atmıştır. Ve **جُعْفِيٌّ**: bir kabiledir. Ve ona nisbet: lafzı üzere **جُعْفِيّ**.

**فجع**: **الفجع**: insanın, kendisine kıymet verdiği bir şey ile **يُفْجَعَ** edilmesi, sonra onu yitirmesidir. Malı ve evladı ile **فجع** edildi; ve ona zamanın musibetlerinden bir musibet indi. Dedi ki:
أن تَبْقَ تُفْجَعْ بالأحبَّة كلّها		وفناء نفسك لا أبالك أفجع
Ve ayrılık kargasına denilir: **فاجع**; çünkü insanları ayrılık ile feciaya uğratır. Dedi ki:
بشير صدق أعان دعوته		بصعقه مثل فاجع شَجِبِ
Ve **موت فاجع**. Ve insanları hadiselerle feciaya uğratan **دهرٌ فاجع**. Ve adam **يتفجَّع** eder; ve o, musibet için onun sızlanmasıdır.
Ve **الفجيعة** isimdir; **الرّزية** gibi. **عرّام** inşad etti:
كأنهـا نـائحة تـفـجّـع
تبكي لميتٍ وسواها الموجع

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%81/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

العَجَفُ، بالتحريك: الهزالُ والأَعْجَفُ: المهزولُ، وقد عَجْفَ، والأنثى عَجْفاءُ، والجمع عِجافٌ على غير قياس. وأَعْجَفَهُ، أي هَزَلَه.
قال الفراء: يقال عَجِفَ المال بالكسر وعجُفَ أيضاً بالضم. ونَصلٌ أَعْجَفٌ، أي رقيقٌ. وعَجَفَ نفسه على فلان بالفتح، إذا آثره بالطعام على نفسه. والتَعْجيفُ: الأكلُ دون الشِبَعِ.

##### Türkçe

**العَجَفُ**, harekeli olarak: zayıflık/çelimsizliktir; **الأَعْجَفُ**: zayıf olandır; ve (o) **عَجْفَ**; dişisi **عَجْفاءُ**dur; çoğulu ise kıyasa aykırı olarak **عِجافٌ**dur. Ve **أَعْجَفَهُ**, yani onu zayıflattı.

el-Ferrâ dedi: **عَجِفَ** (kesre ile) mal denir; ve **عجُفَ** da (damme ile) denir. Ve **نَصلٌ أَعْجَفٌ**, yani ince olandır. Ve **عَجَفَ** (fetha ile) kendisini falan kimse üzerine (tercih etti), onu yiyecekte kendisine tercih ettiğinde. Ve **التَعْجيفُ**: doyma olmaksızın yemektir.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%81/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب العين والجيم مع الفاء
عجف ، عفج ، جعف ، فجع ، جفع : مستعملات
عجف : أبو زيد : عَجَفْتُ نفسي عن الطعام أعجِفُها ، إذا حبستَ نفسَك عنه وأنت تشتهيه لتُؤْثِر به غيرك . ولا يكون العَجْف إلاّ على الجوع والشَّهوة .
قلت : وهو التَّعجيفُ أيضاً ، وهو قول الراجز :
لم يَغْذُها مُدٌّ ولا نَصيفُ
ولا تُميراتٌ ولا تعجيفُ
وقال ابن الأعرابي : عَجَفَت نفسي على المريض ، إذا أقمتَ على تمريضه . وعَجَفَت نفسي على أذَى الخليل ، إذا لم تخذُلْه . وقال الراجز :
إنّي وإن عَيَّرتِنِي نُحولي
لأَعْجِفُ النفسَ على خليلي
وعجفَت نفسي عنه عَجفاً ، إذا احتملتَ عنه ولم تؤاخذْه . وقيل التعجيف : سوء الغذاء والهزَال . وسيفٌ معجوف ، إذا كان داثراً لم يُصقَل . وقال كعب بن زهير :
وكأنّ موضعَ رَحْلها من صُلبها
سَيفٌ تقادمَ عهدُه معجُوفُ
وقال ابن دريد : العَجَف : غلظ العظام وعَرَاؤها من اللحم .
وتقول العرب : أشدُّ الرجال الأعجَف
الضَّخم : وقال الليث : العَجَف : ذَهاب السِّمَن . والذّكر أعجف والأنْثى عجفاء ، والجميع عِجافٌ في الذُّكران والإناث ، والفعل عَجُف يَعجُف عَجَفاً . قال : وليس في كلام العرب أفعل وفعلاء جمعها على فِعال غير أعجف وعَجْفاء ، وهي شاذّة ، حَمَلوها عى لفظ سِمان فقالوا سِمان وعِجاف وجاء أفعل وفعلاء على فَعُلَ يفعُل في أحرف معدودة ، منها عجُف يعجُف فهو أعجف ، وأدُم يأدُم فهو آدَم ، وسمُر يَسمُر فهو أسمر ، وحَمُق يحمُق فهو أحمق ، وخَرُق يخرُق فهو أخرق .
وقال ابن السكيت : قال الفراء : يقال عَجُف وعَجِف ، وحَمُق وحَمِق ، ورعُن ورعِنَ ، وخَرُق وخرِق . وقال ابن الأعرابيّ في قوله :
ولا تُميراتٌ ولاتعجِيفُ
قال : التَّعجِيف : أن ينقل قُوتَها إلى غيرها قبل أن تشبع من الجدوبة . قال : والعُجوف : مَنع النَّفْس من المقابح . والعُجوف أيضاً : تَرْك الطعام .
وقول الله جلّ وعزّ : ( يَأْكُلُهُنَّ سَبْعٌ عِجَافٌ ) ( يُوسُف : 43 ) هي الهَزْلى التي لا لحم عليها ولا شحم ، ضُربت مثلاً بسبع سنين لا قَطْرَ فيها ولا خِصب .
عفج : أبو عبيد عن أبي زيد : الأعفاج للإنسان واحدها عَفْج . والمصارين لذوات الخفّ والظِّلف والطير . وقال شمر : يقال لواحد الأعفاج عَفْجٌ وعَفَج وعِفْج . وقال الليث : العَفْج من أمعاء البطن لكلِّ ما يجترّ كالمِمْرَغة للشاء . وقال الشاعر :
مَباشيم عن غِبّ الخزيرِ كأنّما
تُنقنِق في أعفاجهنَّ الضفادعُ
وقال أبو زيد : عَفَجه بالعصا عفجاً ، إذا ضربَه بها في ظهره ورأسه . قال : وعفجَ الرجلُ جاريتَه ، إذا نكَحها . وقال ابن الأعرابي : المِعفجة : العصا . وقال : والمِعفَج الأحمق الذي لا يضبط العمل والكلام ، وقد يعالج شيئاً يعيشُ به على ذلك . يقال إنهم ليَعفِجون ويَعثِمون في الناس . والعَثْم : أن يَعثِم بعضَ الأمر ويَعجِز عن بعض .
وقال ابن شميل : العَفَجة : نِهاءٌ إلى جَنْب الحياض ، فإذا قَلَص ماءُ الحياض اغترفوا من ماء العَفَجة يسربون منها .
جعف : روي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( مَثل الكافر كمثَل الأَرزة المُجْذِيَة حتَّى يكون انجعافُها مرّة واحدة ) . قال أبو عمرو : الانجعاف : الانقلاع . ومنه قيل جعفتُ الرجلَ ، إذا صَرعتَه فضربتَ به الأرض . ونحو ذلك قال أبو عبيدة .
أبو عبيد عن الأصمعي : يقال ضربه فجعبَه وجَعَفَه وجأفه ، وجَعفله وجفَله ، إذا صَرَعَه .
وقال الليث : جُعف : حيّ من اليمن . والجَعْف : شِدّةُ الصرع .
فجع : الفجيعة : الرزيئة الموجعة ، وجمعها فجائع . والتفجُّع : التوجّع والتضوُّر للمرزِئة . والفواجع : المصائب المؤلمة التي تفجع الإنسان بما يعزُّ عليه من مالٍ أو حميم ، والواحدة فاجعة ودَهر فاجعٌ وموت فاجع . وقد فجِع فلانٌ فهو
مفجوع . وفجعني الموتُ بفلانٍ ، إذا أصيبَ له حميم . وقال لبيد :
فجَّعني الرعد والصواعقُ بالفا
رس يومَ الكريهةِ النَّجُدِ
جفع : قال بعضهم : جَعفَه وجَفَعه ، إذا صَرَعَه . وهذا مقلوب ، كما قالوا : جذب وجَبَذ . وروى بعضهُم بيت جرير :
وضيفُ بني عِقالٍ يُجْفَعُ
الجيم ، أي يُصرع من الجوع . ورواه بعضهم : ( يُخفَع ) بالخاء .
وقد أهمل الليث جفع ، ولم يصحَّ لي فيه شيء .

##### Türkçe

باب **العين** ve **الجيم** ile **الفاء**

**عجف** ، **عفج** ، **جعف** ، **فجع** ، **جفع** : kullanımdadırlar.

**عجف** : Ebû Zeyd: “**عَجَفْتُ** nefsimi yemekten, onu **أعجِفُها**; onu arzuladığın hâlde, onu başkasına tercih etmek için nefsini ondan alıkoyduğun zaman.” Ve **العَجْف** ancak açlık ve şehvet üzerine olur.

Dedim: Ve o, **التَّعجيفُ** dedir; ve o, râcizin sözüdür:
لم يَغْذُها مُدٌّ ولا نَصيفُ
ولا تُميراتٌ ولا تعجيفُ

İbnü’l-A‘râbî dedi: “**عَجَفَت** nefsim hasta üzerine; onu tedavi etmeye devam ettiğin zaman.” Ve “**عَجَفَت** nefsim dostun eziyeti üzerine; onu yüzüstü bırakmadığın zaman.” Ve râciz dedi:
إنّي وإن عَيَّرتِنِي نُحولي
لأَعْجِفُ النفسَ على خليلي

Ve “**عجفَت** nefsim ondan **عَجفاً**; onun yükünü üstlendiğin ve onu muaheze etmediğin zaman.” Ve denildi ki: **التعجيف**: kötü beslenme ve zayıflıktır. Ve **سيفٌ معجوف**: eskiyip yıpranmış olup parlatılmamış olduğu zaman. Ka‘b b. Zuheyr dedi:
وكأنّ موضعَ رَحْلها من صُلبها
سَيفٌ تقادمَ عهدُه معجُوفُ

İbn Düreyd dedi: **العَجَف**: kemiklerin kalınlığı ve etten çıplak oluşudur.

Araplar der ki: erkeklerin en şiddetlisi **الأعجَف**
**الضَّخم**: ve Leys dedi: **العَجَف**: semizliğin gitmesidir. Erkek **أعجف**tir, dişi **عجفاء**dır; erkeklerde ve dişilerde hepsi **عِجافٌ**tur. Fiil **عَجُف** **يَعجُف** **عَجَفاً**dır. Dedi: Arapların كلامında, cem‘i **فِعال** üzere olan **أفعل** ve **فعلاء** yoktur; **أعجف** ve **عَجْفاء** müstesna; o şâzdır; onu **سِمان** lafzı üzerine حمل ettiler de **سِمان** ve **عِجاف** dediler. Ve **أفعل** ve **فعلاء**, **فَعُلَ يفعُل** üzere sayılı harflerde geldi; onlardan: **عجُف يعجُف فهو أعجف**; **أدُم يأدُم فهو آدَم**; **سمُر يَسمُر فهو أسمر**; **حمُق يحمُق فهو أحمق**; **خَرُق يخرُق فهو أخرق**.

İbnü’s-Sikkît dedi: Ferrâ dedi: **عَجُف** ve **عَجِف** denir; **حَمُق** ve **حَمِق**; **رعُن** ve **رعِنَ**; **خَرُق** ve **خرِق**. İbnü’l-A‘râbî, şu sözünde:
ولا تُميراتٌ ولاتعجِيفُ
dedi ki: **التَّعجِيف**: kıtlıktan dolayı doymadan önce onun azığını başkasına nakletmektir. Dedi: ve **العُجوف**: nefsi çirkinliklerden men etmektir. Ve **العُجوف** ayrıca: yemeği terk etmektir.

Allah جلّ وعزّ’ün sözü: ( **يَأْكُلُهُنَّ سَبْعٌ عِجَافٌ** ) ( **يُوسُف : 43** ) — o, üzerinde ne et ne yağ bulunan zayıflardır; içinde ne yağmur ne bereket bulunan yedi seneye misal olarak vurulmuştur.

**عفج** : Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: insana ait **الأعفاج**; onun teki **عَفْج**dır. Ve **المصارين**: deve ve sığır gibi toynaklı ve çift tırnaklılara ve kuşa aittir. Şemmer dedi: **الأعفاج**ın birine **عَفْجٌ** ve **عَفَج** ve **عِفْج** denir. Leys dedi: **العَفْج** karın bağırsaklarındandır; geviş getiren her şey için; koyun için **المِمْرَغة** gibi. Şair dedi:
مَباشيم عن غِبّ الخزيرِ كأنّما
تُنقنِق في أعفاجهنَّ الضفادعُ

Ebû Zeyd dedi: “Onu sopayla **عفجاً** **عَفَجه**; onunla sırtına ve başına vurduğun zaman.” Dedi: “Adam, cariyesini **عفجَ**; onunla cinsel ilişkiye girdiği zaman.” İbnü’l-A‘râbî dedi: **المِعفجة**: sopadır. Dedi: ve **المِعفَج**: işi ve sözü ضبط etmeyen ahmaktır; bununla beraber, onunla geçineceği bir şeyi de işleyip durur. “Onlar insanlara karşı mutlaka **يَعفِجون** ve **يَعثِمون**” denir. Ve **العَثْم**: işin bir kısmını **يَعثِم** etmek ve bir kısmından aciz kalmaktır.

İbn Şümeyl dedi: **العَفَجة**: havuzların yanına doğru bir **نِهاءٌ**dur; havuzların suyu çekilince **العَفَجة** suyundan alırlar; ondan akıtıp götürürler.

**جعف** : Nebî’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet olundu ki dedi: ( “Kâfirin misali, bir defa **انجعافُها** oluncaya kadar, kökünden sökülüp devrilen **الأَرزة المُجْذِيَة** gibidir.” ) Ebû Amr dedi: **الانجعاف**: kökünden kopmadır. Ondan dolayı “adamı **جعفتُ**” denildi; onu yere çalıp yere vurdun zaman. Ebû Ubeyde de buna benzer söyledi.

Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: “Ona vurdu da onu **فجعبَه** ve **جَعَفَه** ve **جأفه**; ve onu **جَعفله** ve **جفَله**” denir; onu yere serdiği zaman.

Leys dedi: **جُعف**: Yemen’den bir kabiledir. Ve **الجَعْف**: yere sermenin şiddetidir.

**فجع** : **الفجيعة**: acı veren musibettir; cem‘i **فجائع**dır. **التفجُّع**: musibete acı duyma ve yanıp yakılmadır. **الفواجع**: insanı, maldan yahut yakın dosttan kendisine aziz olan şeyle vuran acı verici musibetlerdir; teki **فاجعة**dır. Ve **دَهر فاجعٌ** ve **موت فاجع**. “Falan **فجِع** oldu; o **مفجوع**dur.” Ve “Ölüm beni falanla **فجعني**”; ona bir yakını isabet ettiği zaman. Lebîd dedi:
فجَّعني الرعد والصواعقُ بالفا
رس يومَ الكريهةِ النَّجُدِ

**جفع** : Bazıları dedi: “Onu **جَعفَه** ve **جَفَعه**”; onu yere serdiği zaman. Bu, ters çevrilmiştir; “**جذب** ve **جَبَذ**” dedikleri gibi. Bazıları Cerîr’in beytini rivayet etti:
وضيفُ بني عِقالٍ يُجْفَعُ
**الجيم** ile; yani açlıktan yere serilir. Bazıları onu “(**يُخفَع**)” **الخاء** ile rivayet etti.

Leys, **جفع**ı ihmal etti; onda bana sahih bir şey ulaşmadı.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%81/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب العين والجيم وما يثلثهما)
(عجد) العين والجيم والدال ليس بشيء، على أنهم يقولون: العُجْد: الزبيب. ويقال هو العُنْجُد.
(عجر) العين والجيم والراء أصلٌ واحد صحيح يدلُّ على تعقد في الشيء ونُتوٍّ مع التواء. من ذلك العَجَر: مصدر قولك عَجِرَ يَعْجَرُ عَجَراً. والأعجر النّعت. والعُجْرة: موضع العَجَر. ويقال: حافر عَجُِرٌ: صلب شديد. قال مَرَّار بن مُنْقِذ:
سائلٍ شمراخُه ذي جُبَبٍ  *** سَلِط السُّنبُك في رُسْغٍ عَجُِرْ([1])
والأعجر: كلُّ شيء ترى فهي عُقَداً؛ كبشٌ أعجرُ، وبطنٌ أعجر، إذا امتلأ جدّاً. قال عنترة:
ابني زَبِيبةَ ما لمهركُمُ  *** متخدّداً وبطونُكُمْ عُجْرُ([2])
وقال بعضهم: وأُراه مصنوعاً، إلاّ أنّ الخليل أنشدهُ:
حسن الثِّياب يبيت أعجَرَ طاعماً  *** والضّيفُ من حُبِّ الطَّعام قد التَوَى
والعُجْرة: كلُّ عقدةٍ في خشبةٍ أو غيرها مِن نحو عروق البدَن، والجمع عُجَر. ومن الباب الاعتجار، وهو لفُّ العِمامة على الرأس من غير إدارةٍ تحت الحنَك. قال:
جاءت به معتجراً ببُرْدِهْ  *** سَفْوَاءُ تَرْدِي بنَسِيجِ وَحْدِهْ([3])
وإنما سمِّيَ اعتجاراً لما فيه من لَيٍّ ونُتوّ.
ومما شذَّ عن هذا الأصل العَجِير، وهو من الخيل كالعِنِّين من الرِّجال.
(عجز) العين والجيم والزاء أصلانِ صحيحان، يدلُّ أحدُهما على الضَّعف، والآخر على مؤخَّر الشيء.
فالأول عَجِزَ عن الشيء يعجز عَجْزاً ([4]) ، فهو عاجزٌ، أي ضَعيف. وقولهم إنّ العجزَ نقيضُ الحَزْم فمن هذا؛ لأنه يَضْعُف رأيُه. ويقولون: "المرء يَعْجِز لا مَحَالة([5]) ". ويقال: أعجزَني فلانٌ، إذا عَجِزْت عن طلبه وإدراكه. ولن يُعجز للهَ تعالى شيء، أي لا يَعجِز اللهَ تعالى عنه متى شاء. وفي القرآن: ﴿لَنْ نُعْجِزَ اللهَ فِي الأَرْضِ وَلَنْ نُعْجِزَهُ هَرَباً﴾  [الجن 12]، وقال تعالى: ﴿وَمَا أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ فِي الأَرْضِ﴾ [العنكبوت 22، الشورى 31]. ويقولون: عَجَزَ بفتح الجيم. وسمعتُ عليَّ بن إبراهيمَ القطَّان يقول: سمعت ثعلباً يقول: سمعتُ ابنَ الأعرابيّ يقول: لا يقال عَجِزَ([6]) إلاَّ إذا عَظُمَتْ عجيزتُه.
ومن الباب: العجوز: المرأة الشَّيخة، والجمع عجائز. والفعل عجَّزت تعجيزاً. ويقال: فلانٌ عاجَزَ فلاناً، إذا ذَهَب فلم يُوصَل إليه. وقال تعالى:﴿يَسْعَوْنَ فِي آياتِنا مُعَاجزين﴾  [سبأ 38]. ويجمع العجوز على العُجُزِ أيضاً، وربَّما حملوا على هذا فسمَّوا الخمرَ عجوزاً، وإنما سمَّوها لقدَمها، كأنَّها امرأةٌ عجوز. والعِجْزَة وابنُ العِجْزَة: آخرُ ولد الشَّيخ. وأنشد:
* عِجْزَةَ شيخَينِ يسمَّى مَعْبَدا([7]) *
وأمَّا الأصل الآخر فالعَجُز: مؤخَّر الشيء، والجمع أعجاز، حتى إنهم يقولون: عَجُز الأمرِ، وأعجازُ الأمور. ويقولون: "لا تَدَبَّرُوا أعجازَ أمورٍ ولَّتْ صدورُها". قال: والعَجيزة: عجيزة المرأة خاصّة إذا كانت ضَخْمَةً، يقال امرأةٌ عَجْزَاء. والجمع عَجيزَاتٌ كذلك. قال الخليل: ولا يقال عجائز، كراهة الالتباس. وقال ذو الرُّمَّة:
عجزاءُ ممكورةٌ خُمصانةٌ قَلِقٌ  *** عنها الوِشاحُ وتمّ الجسم والقصبُ([8])
وقال أبو النَّجم:
مِن كلِّ عَجْزَاءَ، سَقوط البُرقُعِ  *** بلهاءَ لَم تَحْفَظْ ولم تُضَيِّع([9])
والعَجَز: داء يأخذ الدّابةَ في عَجُزها([10]) ، يقال هي عَجْزاء، والذّكر أعجَز. ومما شُبّه [في] هذا الباب: العَجْزاء من * الرَّمل: رملة مرتفِعة كأنّها جبل، والجمع العُجْز. وهذا على أنَّها شبِّهت بعجيزةِ ذاتِ العجيزة، كما قد يشبِّهون العَجِيزات بالرّمل والكثيب. والعَجْزاء من العِقْبان: الخفيفة العَجِيزة. قال الأعشى:
* عَجْزاءُ تَرزُقُ بالسُّلَيِّ عيالَها([11]) *
وما تَركْنا في هذا كراهةَ التّكرار راجعٌ إلى الأصلين اللذين ذكرناهما. وسمِعنا من يقول إنّ العَجوز: نصلُ السَّيف. وهذا إنْ صحَّ فهو يسمَّى بذلك لِقدمه كالمرأة العجوز، وإتْيان الأزمنة عليه.
(عجس) العين والجيم والسين أصلٌ صحيح واحد، يدلُّ على تأخرِ الشيء كالعَجُز، في عِظَمٍ وغِلَظٍ وتجمّع. من ذلك العَُِجْس والمَعْجِس: مقبض [القوس]، وعُجْسُها وعُجْزُها سواء. وإِنَّما ذلك مشبَّه بعَجُز الإنسان وعَجيزته. قال أوسٌ في العجس:
كتُومٌ طِلاعُ الكَفِّ لا دونَ مِلئِها *** ولا عَجْسُها عن موضع الكفِّ أفْضَلا([12])
يقول: عَجْسُها على قدر القَبْضة، سواء. وقال في المَعْجِس مهلهِلٌ:
أنْبَضُوا [مَعجِسَ] القِسِيِّ وأبرقْـ  *** نا كما تُوعِدُ الفحولُ الفُحولا([13])
ومن الباب: عَجَاسَاء اللَّيل: ظُلْمته، وذلك في مآخيرِه؛ وشبِّهت بعَجَاساء الإبل.
قال أهل اللُّغة: العَجَاساء من الإِبل: العِظامُ المَسَانّ. قال الراعي:
إذا بَرَكَتْ منها عَجاساء جِلّةٌ  *** بمَحْنِيَةٍ أجْلى العِفاسَ وبَرْوَعا([14])
العِفاس وبَرْوَع: ناقتان. وهذا منقاسٌ من الذي ذكرناه من مآخير الشَّيء ومُعظَمِه. وذلك أنَّ أهل اللُّغة يقولون: التعجُّس: التأخُّر. قالوا: ويمكن أن يكون اشتقاق العَجَاساء من الإبل منه، وذلك أنَّها هي التي تَستأخِر عن الإبل في المرتَع. قالوا: والعَجَاساء من السَّحاب: عِظامُها. وتقول: تَعَجَّسَني عَنْك كذا، أي أخَّرني عنك. وكل هذا يدلُّ على صحَّة القياسِ الذي قِسناه.
وقال الدريديّ([15]) : تعجَّسْتُ الرّجُلَ، إذا أَمَر أَمْراً فَغَيّرتَه عليه. وهذا صحيحٌ لأنَّه من التعقُّب، وذلك لا يكون إِلاّ بعد مضيِّ الأوّل وإتيانِ الآخَرِ على ساقَتِه وعند عَجُزه. وذَكرُوا أنَّ العَجِيساءَ([16]) : مِشْيَةٌ بطيئة. وهو من الباب. ومما يدلُّ على صحَّة قياسِنا في آخر الليل وعَجَاسائهِ قولُ الخليل: العجَسْ: آخِر الليل. وأنشد:
وأصحابِ صدقٍ قد بعثْتُ بجَوشَنٍ  *** من اللَّيل لولا حبُّ ظمياءَ عرَّسُوا
فقامُوا يَجُرُّون الثِّيابَ وخَلفَهم  *** من اللَّيل عَجْسٌ كالنَّعامةِ أقعسُ
وذكر أحمد بن يحيى، عن ابن الأعرابيّ: أن العُجْسة آخِر ساعةٍ في اللَّيل. فأمّا قولهم: "ولا آتيك سَجِيسَ عُجَيسٍ" فمِن هذا أيضاً، أي لا آتيك آخِرَ الدَّهر. وحُجّةُ هذا قول أبي ذؤيب:
سَقَى أمُّ عَمرٍو كلَّ آخِرِ ليلةٍ  *** حَناتِمُ مُزْنٍ ماؤهن ثجيجُ([17])
لم يُرِدْ أواخرَ اللَّيالي دون أوائلها، لكنّه أراد أبداً.
(عجف) العين والجيم والفاء أصلانِ صحيحان، أحدهما يدلُّ على هُزال، والآخَر على حَبْس النفس وصَبْرِها على الشَّيء أو عنه.
فالأوَّل العَجَف، وهو الهُزَال وذَهاب السِّمَن، والذّكر أعجف والأنثى عَجْفاء، والجمع عِجافٌ، من الذُّكْران والإِناث. والفعل عَجِفَ يَعْجَف([18]) وليس في كلام العَرَب أفعَلُ مجموعاً على فِعال غيرُ هذه الكلمة([19]) ، حملوها على لفظ سِمان. وعِجافٌ على فِعال. ويقال أعجَفَ القومُ، إذا عجِفت مواشيهم وهم مُعْجِفون.
وحَكَى الكسائيُّ: شفَتانِ عَجفاوان، أي لطيفتان قال أبو عُبيد: يقال عَجُفَ إذا هُزِل، والقياس عَجِف؛ لأنَّ ما كان على أفعل وفعلاء فماضيه فَعِل، نحو عَرِج يعرَج، إلاَّ ستّةَ حروف جاءت على فَعُل، وهي سَمُر، وحَمُق، ورَعُن، وعَجُف، وخَرُق.
وحكى الأصمعيُّ في الأعجم: عَجُم. وربَّما اتَّسعوا في الكلام فقالوا: أرضٌ عجفاء، أي مهزولة لا خَيرَ فيها([20]) ولا نبات. ومنه قول الرائد: "وجَدْتُ أرضاً عجفاء". ويقولون: نَصلٌ أعجفُ، أي دقيق. قال ابنُ أبي عائذ([21]) :
تراحُ يداه بمحشورةٍ  *** خَوَاظِي القِداح عجافِ النِّصالِ([22])

وأمَّا الأصل الثاني فقولهم: عَجَفْتُ* نفسِي عن الطعام أعجِفها عَجْفاً، إذا حبستَ نفسَك عنه وهي تشتهيه. وعَجَفْت غيرِي قليلٌ. [قال]:
لم يَغْذُها مُدٌّ ولا نَصيفُ  *** ولا تُمَيْراتٌ ولا تعجيفُ([23])
ويقال: عَجَفْت نفسي على المَريض أعْجِفها، إذا صَبَرْتَ عليه ومرَّضْتَه. [قال]:
إنِّي وإِنْ عيَّرتني نُحولِي([24]) *** لأَعجِفُ النَّفسَ على خليلي
	* أُعْرِضُ بالوُدِّ وبالتَّنويلِ([25]) *
(عجل) العين والجيم واللام أصلانِ صحيحان، يدلُّ أحدُهما على الإسراع، والآخر على بعض الحيَوان.
فالأوّل: العَجَلة في الأمرِ، يقال: هو عَجِلٌ وعَجُل، لغتان. قال ذو الرّمّة:
كأنَّ رِجلَيه رِجلاَ مُقْطِفٍ عَجُِلٍ  *** إذا تَجَاوَبَ من بُرْدَيه ترنيمُ([26])
واستعجلتُ فلاناً: حثثته. وعَجِلْتُه: سبَقْته. قال الله تعالى: ﴿أَعَجِلْتُمْ أَمْرَ رَبِّكُمْ﴾ [الأعراف 150]. والعُجَالَة: ما تُعَجِّلُ من شيء. ويقال: "عُجَالة الرَّاكبِ تمرٌ وسَويق". وذكر عن الخليل أنَّ العَجَل: ما استُعجِل به طعامٍ فقُدِّم قبل إدراك الغِذاء. وأنشد:
إن لم تُغِثْنِي أكُنْ ياذا النَّدَى عَجَلاً  *** كلُقمةٍ وقَعتْ في شِدقِ غَرثانِ([27])
ونحن نقول: أمّا قياس الكلمة التي ذكرناها فصحيح، لأنَّ الكلمةَ لا أصلَ لها، والبيت مصنوع.
ويقال: من العُجَالة: عجَلتُ القَوْمَ، كما يقال لَهَّنْتُهُمْ. وقال أهل اللُّغة: العاجل: ضد الآجل. ويقال للدُّنيا: العاجلة، وللآخرة: الآجلة. والعَجْلان هو كعب بن ربيعة بن عامر، قالوا: سمِّي العَجْلانَ باستعجالِهِ عَبْدَه. وأنشدوا:
وما سُمِّيَ العَجْلاَنَ إِلاّ لقولـه *** خُذِ الصَّحْنَ واحْلُبْ أيُّهَا العبدُ واعجَلِ([28])
وقالوا: إنَّ المُعَجِّل والمُعْجِل([29]) من النُّوق: التي تُنْتَج قبل أن تستكمل الوقتَ فيعيش ولدُها.
وممّا حُمِل على هذا العَجَلة: عَجَلة الثِّيران. والعَجَلة: المنجنون التي يُسْتَقى عليها، والجمع عَجَل وعَجَلات.
قال أبو عبيد: العَجَلة: خشبةٌ معترِضة على نَعَامَتي البِئرِ والغَرْبُ مُعلَّقٌ بها، والجمع عَجَل. قال أبو زيد: العَجَلة: المَحَالة. وأنشد:
وقد أعَدَّ ربُّها وما عَقَلْ  *** حمراءَ من ساجٍ تَتقّاها العَجَلْ
ومن الباب: العِجْلة: الإداوَة الصَّغيرة، والجمْع عِجَل. وقال الأعشى:
والسّاحباتِ ذيولَ الخزِّ آونةً  *** والرافلاتِ على أعجازها العِجَلُ([30])
وإنما سمِّيت بذلك لأنها خفيفة يعجَل بها حاملُها. وقال الخليل: العَجُول من الإبل، الواله التي فَقَدَت ولدَها، والجمع عُجُل. وأنشد:
أحِنُّ إليك حنين العَجُول  *** إذا ما الحمامة ناحت هديلا
وقالت الخنساء:
فما عَجُولٌ على بَوٍّ تُطِيف به  *** قد ساعدَتْهَا على التَّحنانِ أظآرُ([31])
قالوا: وربما قيل للمرأة الثَّكلى عَجُول، والجمع عُجُل. قال الأعشى:
حتى يظلَّ عميدُ القَوْمِ مرتفقاً  *** يَدفَع بالرّاح عنه نِسْوةٌ عُجُلُ([32])
ولم يفسِّرُوه بأكثر من هذا. قلنا: وتفسيره ما يلحق الوالهَ عند ولهه من الاضطراب([33]) و العَجَلة، إلاّ أنَّ هذه العَجول لم يُبْنَ منها فِعل فيقال: عَجِلتْ، كما بُنِي من الثُّكل ثَكِلتْ، والأصل فيه واحد، إلاّ أنّه لم يأت من العرب.
والأصل الآخر العِجْل: ولد البقرة؛ وفي لغةٍ عِجَّوْل، والجمع عجاجيل، والأنثى عِجْلَة وعِجَّولة، وبذلك سُمِّي الرجل عِجْلاً.
(عجم) العين والجيم والميم ثلاثة أصول: أحدها يدلُّ على سكوتٍ وصمت، والآخَر على صلابةٍ وشدة، والآخر على عَضٍّ([34]) ومَذَاقة.
فالأوَّل الرجُل الذي لا يُفصح، هو أعجمُ، والمرأة عجماءُ بيِّنة العُجمَة. قال أبو النَّجم:
* أعجمَ في آذانها فصيحا *
ويقال عَجُم الرجل، إذ صار أعجَم، مثل سَمُر وأدُم. ويقال للصَّبيِّ ما دام لا يتكلَّم لا يُفصح: صبيٌّ أعجم. ويقال: صلاةُ النَّهار عَجْماء، إنما أراد أنّه لا يُجهر فيها بالقراءة. وقولهم: العَجَمُ الذين ليسوا من العرب، فهذا من هذا القياس كأنَّهم لمّا لم يَفْهَمُوا عنهم سَمُّوهم عَجَماً، ويقال لهم عُجْم أيضاً. قال:
دِيارُ ميَّةَ إذْ* مَيٌّ تُسَاعِفُنا *** ولا يَرَى مثلها عُجْم ولا عَرَبُ([35])
ويقولون: استَعجمَتِ الدَّارُ عن جَواب السَّائل. قال:
صَمَّ صَداها وعفَا رَسمُها *** واستَعْجَمَتْ عن مَنطقِ السّائلِ([36])
ويقال: الأعجميّ: الذي لا يُفْصِح وإنْ كان نازلاً بالبادية. وهذا عندنا غلَط، وما نَعلم أحداً سمَّى أحداً من سكان البادية أعجميَّاً، كما لا يسمُّونه عجميّاً، ولعلَّ صاحبَ هذا القول أراد الأعجم فقال الأعجميّ. قال الأصمعيّ: يقال: بعيرٌ أعجمُ، إذا كان لا يَهدِر. والعجماء: البهيمة، وسمِّيت عجماءَ لأنّها لا تتكلم، وكذلك كلُّ مَن لم يَقدرِ على الكلام فهو أعجمُ ومُستعجِم. وفي الحديث: "جُرْحُ العَجْماء جُبَارٌ"، تراد البَهيمة.
قال الخليل: حروف المعْجَم مخفّف، هي الحروف المقطَّعة، لأنّها أعجمية. وكتابٌ مُعَجَّم، وتعجيمه: تنقيطه كي تستبين عُجْمَتُه ويَضِحَ. وأظنُّ أن الخليل أراد بالأعجمية أنّها ما دامت مقطَّعةً غير مؤلّفة تأليفَ الكلامِ المفهومِ، فهي أعجميَّة؛ لأنَّها لا تدلُّ على شيء. فإن كان هذا أراد فله وجه، وإلاّ فما أدري أيَّ شيء أَرَادَ بالأعجميَّة. والذي عندنا في ذلك أنّه أُريد بحروف المُعجَم حُروفُ الخطِّ المُعْجَم، وهو الخطُّ العربيّ، لأنَّا لا نعلم خَطَّاً من الخطوط يُعْجَم هذا الإعجامَ حتَّى يدلّ على المعاني الكثيرة. فأمَّا إعجام([37]) الخطِّ بالأَشكالِ فهو عندنا يدخل في باب العضِّ على الشَّيء لأنّه فيه، فسمي إعجاماً لأنّه تأثيرٌ فيه يدلُّ على المعْنى.
فأمّا قولُ القائل:
* يريدُ يعرِبَه فيُعجِمُه([38]) *
فإنّما هو من الباب الذي ذكرناه. ومعناه: يريد أن يُبِين عنه فلا يقدرُ على ذلك، فيأتي به غيرَ فصيح دالّ على المعنى. وليس ذلك من إعجام الخطّ في شيء.
(عجن) العين والجيم والنون أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على اكتناز شيءٍ ليِّنٍ غير صُلب. من ذلك العَجَن، وهو اكتناز لحمِ ضَرْع النّاقة، وكذلك من البَقَر والشّاء. تقول: إنّها عَجْناءُ بيِّنة العَجَن. ولقد عَجِنَتْ تَعْجَنُ عَجَناً. والمتَعجِّن من الإِبل: المكتنِز سِمَناً، كأنّه لحمٌ بلا عَظْم.
ومن الباب: عَجَن الخبَّازُ العجِينَ يَعجِنه عَجْناً. وممّا يقرُب من هذا قولُهم للأحمق، عجَّانٌ، وعجينة. قال: معناه أنَّهم يقولون: "فلانٌ يَعجن بِمرفَقَيه عْجناً([39]) "، ثم اقتَصَروا على ذلك فقالوا: عِجينةٌ وعَجّان، أي بمرْفَقَيه، كما جاء في المثل.
ومن الباب: العِجان، وهو الذي يَستبرِئه البائل، وهو ليِّن. قال جَرير:
يَمُدُّ الحبلَ معتمداً عليه  *** كأنّ عجانَه وترٌ جديدُ([40])
(عجي) العين والجيم والحرف المعتل أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على وَهَْن في شيءٍ، إما حادثاً وإمّا خِلقة.
من ذلك العُجَايَة، وهو عصبٌ مركَّب فيه فُصوصٌ من عِظام، يكونُ عند رُسْغ الدّابَّة، ويكون رِخواً، وزعموا أنَّ أحدَهم يجوع فيدُقُّ تلك العُجَاية بَيْنَ فِهْرَين فيأكلُها. والجمع العُجَايات والعُجَى. قال كعبُ بن زُهير:
سُمرُ العُجاياتِ يترُكْنَ الحَصى زِيَماً  *** لم يَقِهِنَّ رؤوسَ الأُكمِ تنعيلُ([41])
ومما يدلُّ على صِحَّة هذا القياسِ قولهم للأمّ: هي تَعجُو ولدَها، وذلك أن يُؤَخَّر رَضاعُه عن مَوَاقيتِه، ويُورِث ذلك وَهَْنَاً في جِسْمه. قال الأعشى:
مشفِقاً قلبُها عليه فما تعـ  *** ـجُوه إِلاَّ عُفافَةٌ أو فُواقُ([42])
العُفافَة: الشَّيء اليسير. والفُواق: ما يجتمع في الضَّرع قبل الدِّرَّة. وتَعْجُوه، أي تداويه بالغِذاء حَتّى ينهض. واسم ذلك الولد العَجِيُّ، والأنثى عَجِيَّة، والجمع عَجَايا. قال:
عداني أن أزُورَك أنّ بَهْمِي *** عَجَايا كلها إلا قليلا([43])
وإذا مُنِع الولدُ اللّبَن وغُذِّي بالطّعام، قيل: قد عُوجِي. قال ذو الإصبع([44]) :
إذا شئت أبصرت من عَقْبِهم  *** يَتامَى يُعاجَوْنَ كالأذؤُبِ
وقال آخر في وصف جراد:
إذا ارتحلت من منزلٍ خَلّفَتْ به  *** عَجَايا يحاثي بالتُّرابِ صغيرُها([45])
ويروى: "رذايا يُعاجَى".
(عجب) العين والجيم والباء أصلانِ صحيحان، يدلُّ أحدهما على كِبْر واستكبارٍ للشَّيء، والآخر خِلْقة من خِلَق الحيوان.
فالأوّل* العُجْب، وهو أن يتكبَّر الإنسان في نفسه. تقول: هو مُعجَبٌ بنَفْسِه. وتقول من باب العَجَب: عَجِب يَعْجَبُ عَجَباً، وأمرٌ عجيب، وذلك إذا استُكْبِر واستُعْظِم. قالوا: وزعم الخليل أنّ بين العَجِيب والعُجابِ فرقاً. فأمّا العجيب والعَجَب مثله [فالأمرُ يتعجَّب منه([46]) ]، وأمّا العُجَاب فالذي يُجاوِز حدَّ العجيب. قال: وذلك مثل الطَّويل والطُّوال، فالطويل في النَّاس كثير، والطُّوال: الأهوج الطُّول. ويقولون: عجَبٌ عاجب. والاستعجاب: شدة التعجُّب؛ يقال مُستَعجِب ومتعجِّب مما يرى. قال أوس:
ومستعجِبٍ مِمَّا يرى مـن أناتِنا *** ولو زَبنَتْه الحربُ لم يَترمرم([47])
وقِصَّةٌ عَجَب. وأعجبَني هذا الشَّيء، وقد أُعِجبْت به. وشيء مُعْجِبٌ، إذا كان حسَناً جِدّاً.
والأصل الآخر العَجْب([48]) ، وهو من كلِّ دابة ما ضُمَّتْ عليه الورِكان من أصل الذّنَب المغروز في مُؤَخَّر العَجُز. وعُجُوب الكُثْبان سمِّيت عُجوباً تشبيهاً بذلك، وذلك أنّها أواخِر الكُثْبان المستدِقَّة. قال لبيد:
* بعُجوب أنقاء يَميلُ هَيَامُها ([49]) *
وناقَةٌ عَجْباء: بيِّنة العَجَب والعُجْبة([50]) ، وشدَّ ما عَجِبَت، وذلك إذا دقَّ أعلى مؤخَّرها وأشرفت جاعرتاها؛ وهي خِلْقةٌ قبيحة.
--------------ـــــ
([1]) المفضليات (1: 81). وأنشد عجزه في اللسان (عجر 217).
([2]) أنشده في اللسان (عجر)، ولم يرد في ديوان عنترة.
([3]) الرجز لدكين الراجز يمدح به عمر بن هبيرة الفزاري. اللسان (عجر، سفا، وحد) .
([4]) يقال من باب ضرب وسمع، كما في القاموس.
([5]) كذا. والصواب "لا المحالة". والمحالة: الحيلة. انظر اللسان (حول) والبيان (3: 37) بتحقيق كاتبه.
([6]) يعني بكسر الجيم، كما أثبت مطابقاً ما في المجمل. وقد سبقت الإشارة إلى أنهما لغتان في معنى الضعف.
([7]) قبله في اللسان (عجز): * واستبصرت في الحي أحوى أمردا *
([8]) ديوان ذي الرمة 4.
([9]) الرجز في شروح سقط الزند 929 برواية: "من كل بيضاء". قال البطليوسي: "أراد سلامة صدرها مما تنطوي عليه صدور أهل الخبث والمكر، وأنها جاهلة بالأمور التي مهر فيها أهل الفسق والشر".
([10]) زاد في اللسان: "فتثقل لذلك".
([11]) في اللسان (عول) : "فتخاء". وصدره كما في الديوان 25 واللسان (عجز، عول):  * وكأنما تبع الصوار بشخصها *
([12]) ديوان أوس بن حجر 21 واللسان (طلع) والجمهرة (2: 93). وقد سبق في (طلع).
([13]) الأغاني (5: 169): "يعني أنهم لما أخذوا القسي ليرموهم من بعيد انتضوا سيوفهم ليخالطوهم ويكافحوهم بالسيوف".
([14])اللسان (عجس، شلا، عفس، برع) وإصلاح المنطق 180، 315 والجمهرة (2: 93). والرواية فيها جميعاً: "أشلى العفاس".
([15]) الجمهرة (2: 93) .
([16]) ويقال أيضاً "عِجِّيسَى".
([17]) ديوان الهذليين (1: 51) واللسان (حنتم، ثجج). وقد سبق في (ثج).
([18]) ويقال أيضاً عجف يعجف، من باب كرم.
([19]) ذكر ابن خالويه في ليس من كلام العرب 19 ثلاثة أحرف: "أجرب وجراب: وأعجف وعجاف، وأبطح وبطاح". ومثله في اللسان (عجف).
([20]) في الأصل: "لا غير فيها"، صوابه من المجمل.
([21]) أمية بن أبي عائذ الهذلي. ديوان الهذليين (2: 184).
([22]) تراح يداه، أي تخف للرمي. وفي الأصل: "تراه"، صوابه من الديوان.
([23]) الرجز لسلمة بن الأكوع، كما في اللسان (عجف، نصف، خرف، قرص، صرف).
([24]) بعد هذا الشطر في اللسان (عجف): * أو ازدريت عظمي وطولي *
([25]) في الأصل: "وبالتنزيل"، صوابه في اللسان. وأراد أعرض الود، فزاد الباء.
([26]) ديوان ذي الرمة 587 واللسان (قطف، برد).
([27]) أنشده في اللسان (عجل).
([28]) البيت للنجاشي الشاعر. مجالس ثعلب 431 والخزانة (2: 106) والعمدة (1: 27) وزهر الآداب  (1: 19) والبيان والتبيين (4: 38) بتحقيق كاتبه. ويروى: "خذ القعب".
([29]) والمعجال أيضاً، كما في اللسان.
([30]) ديوان الأعشى 46.
([31]) ديوان الخنساء 26.
([32]) ديوان الأعشى 47 برواية: "حتى يظل عميد القوم متكئا".
([33]) في الأصل: "والاضطراب".
([34]) في الأصل: "عصن".
([35]) ديوان ذي الرمة 3.
([36]) لامرئ القيس في ديوانه 148 واللسان (صمم، صدى، عجم). وقد سبق في (صدي).
([37]) في الأصل: "فأما له عجام".
([38]) نسب إلى رؤبة في اللسان (عجم). وانظر ملحقات ديوانه 186. لكن نسب إلى الحطيئة في العمدة (1: 74). والرجز في ديوان الحطيئة 111.
([39]) في المجمل: "إن فلاناً يعجن"، وفي اللسان: "إن فلان ليعجن".
([40]) اللسان (عجن) والديوان 189 عن اللسان.
([41]) في الأصل: "شم العجايات"، صوابه من ديوان كعب 14 واللسان (عجا).
([42]) ديوان الأعشى 141 واللسان (عفف، عجا، عدا). وهذه الرواية تطابق إحدى روايتي اللسان (عجا)، وقد سبق في (عف) برواية: "لا تجافي عنه أنهار ولا تعجوه" ومعظم الروايات كما في الديوان واللسان: "وتعادي عنه النهار".
([43]) أنشده في اللسان (عجا) والمجمل (عجو). وضبط في المجمل بفتح كاف "أزورك"، وقد أهمل ضبطها في اللسان.
([44]) في اللسان (عجا) أنه النابغة الجعدي.
([45]) في الأصل: "عجايا بجايا"، صوابه من اللسان. وفي المجمل: "عجايا تحامى بالتراب دفينها".
([46]) تكملة استضأت بالمجمل في إثباتها. ففيه: "العجيب: الأمر يتعجب منه".
([47]) ديوان أوس بن حجر 27 واللسان (عجب، رمم). وقد سبق في (رم).
([48]) ضبط في القاموس بفتح العين، وفي اللسان بفتحها وضمها.
([49]) من معلقته المشهورة. وصدره: * يجتاب أصلاً قالصاً متنبذاً *
([50]) لم ترد هذه الكلمة في المعاجم المتداولة.

ـ

##### Türkçe

( **باب العين والجيم وما يثلثهما** )
( **عجد** ) **العين** ve **الجيم** ve **الدال** bir şey değildir; şu var ki onlar derler: **العُجْد**: kuru üzüm. Ve denilir: o **العُنْجُد**’dur.
( **عجر** ) **العين** ve **الجيم** ve **الراء** tek bir sahih asıldır; bir şeyde düğümlenmeye ve bükülme ile birlikte kabarmaya delâlet eder. Bundan: **العَجَر**: “**عَجِرَ يَعْجَرُ عَجَراً**” sözünün masdarıdır. Ve **الأعجر** sıfattır. Ve **العُجْرة**: **العَجَر**’in yeridir. Ve denilir: **حافر عَجُِرٌ**: sert, şiddetli katı. **مَرَّار بن مُنْقِذ** dedi:
سائلٍ شمراخُه ذي جُبَبٍ  *** سَلِط السُّنبُك في رُسْغٍ عَجُِرْ([1])
Ve **الأعجر**: düğümler olarak gördüğün her şeydir; **كبشٌ أعجرُ** ve **بطنٌ أعجر**; pek çok dolduğu zaman. **عنترة** dedi:
ابني زَبِيبةَ ما لمهركُمُ  *** متخدّداً وبطونُكُمْ عُجْرُ([2])
Ve bazısı dedi: Onu yapılmış görüyorum; ancak **الخليل** onu inşâd etti:
حسن الثِّياب يبيت أعجَرَ طاعماً  *** والضّيفُ من حُبِّ الطَّعام قد التَوَى
Ve **العُجْرة**: bir tahtada yahut ondan başkasında, beden damarları gibi şeylerden, her düğümdür; çoğulu **عُجَر**’dır. Ve babdandır **الاعتجار**; o, sarığın baş üzerine, çene altından dolaştırma olmaksızın sarılmasıdır. Dedi:
جاءت به معتجراً ببُرْدِهْ  *** سَفْوَاءُ تَرْدِي بنَسِيجِ وَحْدِهْ([3])
Ve ancak, içindeki bükme ve kabarma sebebiyle **اعتجاراً** diye adlandırıldı.
Ve bu asıldan şâz olanlardan: **العَجِير**; o, atlardan, erkeklerden **العِنِّين** gibidir.
( **عجز** ) **العين** ve **الجيم** ve **الزاء** iki sahih asıldır; ikisinden biri zayıflığa, diğeri şeyin arkasına delâlet eder.
Birincisi: **عَجِزَ** şeyden **يعجز عَجْزاً**([4]) ; o hâlde o **عاجزٌ**dur; yani zayıf. Ve onların “**العجز** **الحَزْم**’ın zıddıdır” sözü de bundandır; çünkü görüşü zayıflar. Ve derler: "**المرء يَعْجِز لا مَحَالة**([5]) ". Ve denilir: **أعجزَني** falan, onu istemekten ve ona erişmekten âciz kaldığım zaman. Ve Allah Teâlâ’ya hiçbir şey **يُعجز** etmeyecektir; yani Allah Teâlâ’yı ondan, dilediği vakit, âciz bırakamaz. Kur’ân’da: ﴿لَنْ نُعْجِزَ اللهَ فِي الأَرْضِ وَلَنْ نُعْجِزَهُ هَرَباً﴾  [الجن 12] ve Teâlâ dedi: ﴿وَمَا أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ فِي الأَرْضِ﴾ [العنكبوت 22، الشورى 31]. Ve derler: **عَجَزَ** **الجيم**’in fethiyle. Ve **عليَّ بن إبراهيمَ القطَّان**’ı şöyle derken işittim: **ثعلب**’ı şöyle derken işittim: **ابنَ الأعرابيّ**’yi şöyle derken işittim: **عَجِزَ**([6]) denilmez; ancak kalçası büyüdüğü zaman.
Ve babdandır: **العجوز**: yaşlı kadın; çoğulu **عجائز**. Fiil: **عجَّزت تعجيزاً**. Ve denilir: falan, falanla **عاجَزَ** etti; ona gidip de ona ulaşılamadığı zaman. Ve Teâlâ dedi: ﴿يَسْعَوْنَ فِي آياتِنا مُعَاجزين﴾  [سبأ 38]. Ve **العجوز** **العُجُزِ** üzerine de cem‘ edilir; ve belki bunu buna hamledip şaraba **عجوزاً** adını verdiler; onu ancak eskiliği sebebiyle adlandırdılar; sanki o yaşlı bir kadındır. Ve **العِجْزَة** ve **ابنُ العِجْزَة**: ihtiyarın çocuklarının sonuncusu. Ve inşâd etti:
* عِجْزَةَ شيخَينِ يسمَّى مَعْبَدا([7]) *
Ama diğer asıl: **العَجُز**: şeyin arkasıdır; çoğulu **أعجاز**; hatta derler: **عَجُز الأمرِ** ve **أعجازُ الأمور**. Ve derler: "**لا تَدَبَّرُوا أعجازَ أمورٍ ولَّتْ صدورُها**". Dedi: **العَجيزة**: kadının kalçası, özellikle büyük olduğu zaman; **امرأةٌ عَجْزَاء** denilir. Çoğulu da **عَجيزَاتٌ** böyledir. **الخليل** dedi: **عجائز** denilmez; karışma korkusuyla. **ذو الرُّمَّة** dedi:
عجزاءُ ممكورةٌ خُمصانةٌ قَلِقٌ  *** عنها الوِشاحُ وتمّ الجسم والقصبُ([8])
Ve **أبو النَّجم** dedi:
مِن كلِّ عَجْزَاءَ، سَقوط البُرقُعِ  *** بلهاءَ لَم تَحْفَظْ ولم تُضَيِّع([9])
Ve **العَجَز**: hayvanı, **عَجُز**’unda([10]) tutan bir hastalıktır; **عَجْزاء**dır denilir; erkek **أعجَز**’dir. Bu babda benzetilenlerdendir: kumdan **العَجْزاء**: sanki dağ gibi yüksek bir kum; çoğulu **العُجْز**. Bu, onun, kalçalı olanın kalçasına benzetilmesi üzerinedir; nitekim **العَجِيزات**’ı kum ve kum tepeciğine benzetirler. Ve kartallardan **العَجْزاء**: hafif kalçalı olan. **الأعشى** dedi:
* عَجْزاءُ تَرزُقُ بالسُّلَيِّ عيالَها([11]) *
Bu hususta, tekrarın kerih görülmesi sebebiyle terk ettiğimiz şey, zikrettiğimiz iki asla râcidir. Ve “**العَجوز**: kılıcın ağzıdır” diyen kimseyi işittik. Bu sahih olursa, onu, yaşlı kadın gibi eskiliği ve zamanların onun üzerine gelişi sebebiyle böyle adlandırırlar.
( **عجس** ) **العين** ve **الجيم** ve **السين** tek bir sahih asıldır; büyüklük, kalınlık ve toplanma içinde, **العَجُز** gibi, şeyin geride oluşuna delâlet eder. Bundan: **العَُِجْس** ve **المَعْجِس**: [yayın] kabzası; onun **عُجْسُها**’sı ile **عُجْزُها**’sı birdir. Bu ancak, insanın **عَجُز**’una ve **عَجيزته**’sine benzetilmiştir. **أوسٌ** **العجس** hakkında dedi:
كتُومٌ طِلاعُ الكَفِّ لا دونَ مِلئِها *** ولا عَجْسُها عن موضع الكفِّ أفْضَلا([12])
Der ki: onun **عَجْسُها**’sı, tutuş miktarınca, eşittir. Ve **المَعْجِس** hakkında **مهلهِلٌ** dedi:
أنْبَضُوا [مَعجِسَ] القِسِيِّ وأبرقْـ  *** نا كما تُوعِدُ الفحولُ الفُحولا([13])
Ve babdandır: **عَجَاسَاء اللَّيل**: onun karanlığı; bu da onun son taraflarındadır; ve deve **عَجَاساء**’ına benzetilmiştir.
Dil ehli dedi: develerden **العَجَاساء**: yaşlı, iri olanlardır. **الراعي** dedi:
إذا بَرَكَتْ منها عَجاساء جِلّةٌ  *** بمَحْنِيَةٍ أجْلى العِفاسَ وبَرْوَعا([14])
**العِفاس** ve **بَرْوَع**: iki dişi devedir. Bu, zikrettiğimiz şeyin son tarafları ve büyüğü cinsinden kıyas edilmiştir. Şu da var ki dil ehli der: **التعجُّس**: geri kalmadır. Dediler: develerden **العَجَاساء**’ın iştikakı ondan olabilir; çünkü o, otlakta develerden geri kalan olandır. Dediler: bulutlardan **العَجَاساء**: onların iri olanlarıdır. Ve dersin: **تَعَجَّسَني عَنْك كذا**; yani beni senden şu, geri bıraktı. Bütün bunlar, kıyas ettiğimiz kıyasın sıhhatine delâlet eder.
Ve **الدريديّ**([15]) dedi: **تعجَّسْتُ الرّجُلَ**; bir iş emrettiği zaman, onu ona karşı değiştirdiğimde. Bu sahihdir; çünkü o, iz sürmedendir; bu da ancak ilkinin geçmesinden ve sonrakinin kendi bacağı üzerinde gelişiyle, onun **عَجُز**’u yanında, olur. Ve zikrettiler ki **العَجِيساءَ**([16]) : yavaş bir yürüyüştür. O da babdandır. Gece sonu ve onun **عَجَاسائهِ**’inde kıyasımızın sıhhatine delâlet eden şeylerdendir **الخليل**’in sözü: **العجَسْ**: gecenin sonudur. Ve inşâd etti:
وأصحابِ صدقٍ قد بعثْتُ بجَوشَنٍ  *** من اللَّيل لولا حبُّ ظمياءَ عرَّسُوا
فقامُوا يَجُرُّون الثِّيابَ وخَلفَهم  *** من اللَّيل عَجْسٌ كالنَّعامةِ أقعسُ
Ve **أحمد بن يحيى** zikretti; **ابن الأعرابيّ**’den: **العُجْسة** gecede son bir saattir. Ama onların: "**ولا آتيك سَجِيسَ عُجَيسٍ**" sözü de bundandır; yani sana ebedin sonuna kadar gelmem. Bunun hücceti **أبي ذؤيب**’in sözüdür:
سَقَى أمُّ عَمرٍو كلَّ آخِرِ ليلةٍ  *** حَناتِمُ مُزْنٍ ماؤهن ثجيجُ([17])
Gecelerin sonlarını, başlarından ayrı olarak, kastetmedi; fakat ebeden kastetti.
( **عجف** ) **العين** ve **الجيم** ve **الفاء** iki sahih asıldır; ikisinden biri zayıflığa, diğeri nefsi tutmaya ve bir şey üzerine yahut ondan sabretmeye delâlet eder.
Birincisi **العَجَف**’tir; o, zayıflık ve semizliğin gitmesidir. Erkek **أعجف** ve dişi **عَجْفاء**; çoğul **عِجافٌ**; erkeklerden ve dişilerden. Fiil: **عَجِفَ يَعْجَف**([18]) . Arap kelâmında, bu kelimeden başka, **أفعَلُ**’ün **فِعال** üzerine cem‘ edilmişi yoktur([19]) ; onu **سِمان** lafzı üzerine hamlettiler. Ve **عِجافٌ** **فِعال** üzerinedir. Ve denilir: **أعجَفَ القومُ**; onların hayvanları **عجِفت** olduğu zaman; ve onlar **مُعْجِفون**dur.
Ve **الكسائيُّ** hikâye etti: **شفَتانِ عَجفاوان**; yani incecik ikisi. **أبو عُبيد** dedi: **عَجُفَ** denilir, zayıfladığı zaman; kıyas **عَجِف**’tir; çünkü **أفعل** ve **فعلاء** üzere olanın mâzîsi **فَعِل**’dir; **عَرِج يعرَج** gibi; ancak altı harf müstesna, **فَعُل** üzere gelmiştir; onlar: **سَمُر** ve **حَمُق** ve **رَعُن** ve **عَجُف** ve **خَرُق**.
Ve **الأصمعيُّ** **الأعجم**’de hikâye etti: **عَجُم**. Ve belki sözde genişlik gösterip dediler: **أرضٌ عجفاء**; yani hayırsız([20]) ve bitkisiz, zayıf. Ondandır, kılavuzun sözü: "**وجَدْتُ أرضاً عجفاء**". Ve derler: **نَصلٌ أعجفُ**; yani ince. **ابنُ أبي عائذ**([21]) dedi:
تراحُ يداه بمحشورةٍ  *** خَوَاظِي القِداح عجافِ النِّصالِ([22])

Ve ikinci asla gelince, onların sözü: **عَجَفْتُ** nefsimi yemekten, onu **أعجِفها** **عَجْفاً** (diye), nefsini ondan alıkoyduğun zaman, hâlbuki o onu arzuluyorken. Ve **عَجَفْت** başkasını (demek) azdır. [Dedi]:
**لم يَغْذُها مُدٌّ ولا نَصيفُ  *** ولا تُمَيْراتٌ ولا تعجيفُ**([23])
Ve denir: **عَجَفْت** nefsimi hasta üzerine, onu **أعْجِفها**, ona sabrettiğin ve onu tedavi ettiğin zaman. [Dedi]:
**إنِّي وإِنْ عيَّرتني نُحولِي([24]) *** لأَعجِفُ النَّفسَ على خليلي**
	**أُعْرِضُ بالوُدِّ وبالتَّنويلِ([25])**

(**عجل**) **العين** ve **الجيم** ve **اللام** iki sahih asıldır; ikisinden biri sürate delâlet eder, diğeri bazı hayvana.
Birincisi: işte **العَجَلة**; denir: o **عَجِلٌ** ve **عَجُل**dür; iki lugattır. **ذو الرّمّة** dedi:
**كأنَّ رِجلَيه رِجلاَ مُقْطِفٍ عَجُِلٍ  *** إذا تَجَاوَبَ من بُرْدَيه ترنيمُ**([26])
Ve **استعجلتُ** falanı: onu teşvik ettim. Ve **عَجِلْتُه**: onu geçtim. Allah Teâlâ dedi: ﴿**أَعَجِلْتُمْ أَمْرَ رَبِّكُمْ**﴾ [الأعراف 150]. Ve **العُجَالَة**: bir şeyden acele ettiğin şeydir. Ve denir: “**عُجَالة الرَّاكبِ** hurma ve kavrulmuş un’dur.” Ve **الخليل**’den zikredildi ki **العَجَل**: acele edilen yiyecekten olup gıdanın olgunlaşmasına erişmeden önce sunulan şeydir. Ve inşad etti:
**إن لم تُغِثْنِي أكُنْ ياذا النَّدَى عَجَلاً  *** كلُقمةٍ وقَعتْ في شِدقِ غَرثانِ**([27])
Ve biz deriz: zikrettiğimiz kelimenin kıyası ise sahihtir; çünkü kelimenin aslı yoktur, ve beyit uydurmadır.
Ve denir: **العُجَالة**’den: **عجَلتُ القَوْمَ**, tıpkı **لَهَّنْتُهُمْ** denildiği gibi. Ve dil ehli dedi: **العاجل**: **الآجل**’in zıddıdır. Ve dünyaya: **العاجلة**, âhirete: **الآجلة** denir. Ve **العَجْلان**: **كعب بن ربيعة بن عامر**’dir; dediler ki: kölesini acele ettirmesi sebebiyle **العَجْلان** diye adlandırıldı. Ve inşad ettiler:
**وما سُمِّيَ العَجْلاَنَ إِلاّ لقولـه *** خُذِ الصَّحْنَ واحْلُبْ أيُّهَا العبدُ واعجَلِ**([28])
Ve dediler: develerden **المُعَجِّل** ve **المُعْجِل**([29]): vakti tamamlamadan önce doğuran, böylece yavrusu yaşayan (deve)dir.
Ve bunun üzerine taşınan **العَجَلة**’den: öküzlerin **عَجَلة**’si. Ve **العَجَلة**: üzerinde su çekilen **المنجنون**’dur; çoğulu **عَجَل** ve **عَجَلات**.
**أبو عبيد** dedi: **العَجَلة**: kuyunun iki **نَعَامَة**’si üzerine enlemesine (konmuş) bir tahta; **الغَرْبُ** ona asılıdır; çoğulu **عَجَل**. **أبو زيد** dedi: **العَجَلة**: **المَحَالة**’dir. Ve inşad etti:
**وقد أعَدَّ ربُّها وما عَقَلْ  *** حمراءَ من ساجٍ تَتقّاها العَجَلْ**
Ve babdan: **العِجْلة**: küçük **الإداوَة**; çoğulu **عِجَل**. **الأعشى** dedi:
**والسّاحباتِ ذيولَ الخزِّ آونةً  *** والرافلاتِ على أعجازها العِجَلُ**([30])
Ancak bununla adlandırıldı; çünkü hafiftir, onu taşıyan onunla acele eder. Ve **الخليل** dedi: develerden **العَجُول**: yavrusunu kaybetmiş, şaşkın (deve)dir; çoğulu **عُجُل**. Ve inşad etti:
**أحِنُّ إليك حنين العَجُول  *** إذا ما الحمامة ناحت هديلا**
Ve **الخنساء** dedi:
**فما عَجُولٌ على بَوٍّ تُطِيف به  *** قد ساعدَتْهَا على التَّحنانِ أظآرُ**([31])
Dediler: ve bazen çocuğunu yitirmiş kadına **عَجُول** denir; çoğulu **عُجُل**. **الأعشى** dedi:
**حتى يظلَّ عميدُ القَوْمِ مرتفقاً  *** يَدفَع بالرّاح عنه نِسْوةٌ عُجُلُ**([32])
Ve bunu bundan fazlasıyla açıklamadılar. Dedik: onun açıklaması, şaşkın olana şaşkınlığında ilişen sarsıntı([33]) ve **العَجَلة**’dir; ancak bu **العَجول**’dan fiil bina edilmedi ki **عَجِلتْ** denilsin; tıpkı **الثُّكل**’den **ثَكِلتْ** bina edildiği gibi; asıl onda birdir, ancak Araplardan gelmemiştir.
Ve diğer asıl **العِجْل**: ineğin yavrusu; ve bir lugatta **عِجَّوْل**; çoğulu **عجاجيل**; dişisi **عِجْلَة** ve **عِجَّولة**; bununla erkek de **عِجْلاً** diye adlandırıldı.

(**عجم**) **العين** ve **الجيم** ve **الميم** üç asıldır: birisi sükût ve susmaya delâlet eder; diğeri katılık ve şiddete; diğeri **عَضٍّ**([34]) ve tatmaya.
Birincisi: açıkça konuşmayan erkek; o **أعجمُ**dur; kadın **عجماءُ**dur, **العُجمَة**si apaçıktır. **أبو النَّجم** dedi:
**أعجمَ في آذانها فصيحا**
Ve denir: **عَجُم** adam; **أعجَم** olduğu zaman; tıpkı **سَمُر** ve **أدُم** gibi. Ve çocuk için, konuşmadığı müddetçe, açıkça konuşmaz: **صبيٌّ أعجم**. Ve denir: gündüz namazı **عَجْماء**dır; ancak muradı, onda kıraatin açıktan okunmamasıdır. Ve onların sözü: Araplardan olmayan **العَجَم**; bu da bu kıyastandır; sanki onlar, onlardan anlamadıkları vakit onları **عَجَماً** diye adlandırdılar; ve onlara **عُجْم** da denir. [Dedi]:
**دِيارُ ميَّةَ إذْ مَيٌّ تُسَاعِفُنا *** ولا يَرَى مثلها عُجْم ولا عَرَبُ**([35])
Ve derler: **استَعجمَتِ الدَّارُ** soranın cevabından (yana). [Dedi]:
**صَمَّ صَداها وعفَا رَسمُها *** واستَعْجَمَتْ عن مَنطقِ السّائلِ**([36])
Ve denir: **الأعجميّ**: açıkça konuşmayan kimsedir; isterse çölde yerleşmiş olsun. Bu, bize göre hatadır; ve biz, bedevî sakinlerinden birine **أعجميّ** adını veren birini bilmeyiz; tıpkı ona **عجميّ** demedikleri gibi; belki bu sözün sahibi **الأعجم**’i murad etti de **الأعجميّ** dedi. **الأصمعيّ** dedi: denir: **بعيرٌ أعجمُ**, böğürmediği zaman. Ve **العجماء**: hayvandır; **عجماء** diye adlandırıldı; çünkü konuşmaz; ve yine konuşmaya güç yetiremeyen herkes **أعجمُ** ve **مُستعجِم**dir. Hadiste: “**جُرْحُ العَجْماء جُبَارٌ**”; murad edilen hayvandır.
**الخليل** dedi: **حروف المعْجَم** (hafifletilmiş): onlar kesik harflerdir; çünkü onlar acemicedir. Ve **كتابٌ مُعَجَّم**; ve onun **تعجيمه**’si: noktalanmasıdır; ta ki onun **عُجْمَتُه**si belirginleşsin ve açıklığa kavuşsun. Ve ben zannederim ki **الخليل**, acemice ile şunu murad etti: o, kesik olup, anlaşılır sözün telifi gibi telif edilmemiş olduğu müddetçe, acemicedir; çünkü hiçbir şeye delâlet etmez. Eğer bunu murad ettiyse, onun bir yönü vardır; yoksa, acemice ile neyi murad ettiğini bilmem. Bizim yanımızda bununla murad edilen: **حروف المُعجَم** ile, **الخطِّ المُعْجَم**’ın harfleridir; o da Arap yazısıdır; çünkü biz, bu i‘câm ile i‘câmlanan, ta ki çok manalara delâlet eden, yazılardan bir yazı bilmeyiz. Amma yazının şekillerle **إعجام**’ına gelince, bu, bizim yanımızda, bir şeye ısırma babına girer; çünkü o ondadır; bu yüzden **إعجام** diye adlandırıldı; çünkü o, onda bir tesirdir, manaya delâlet eder.
Amma söyleyenin sözü:
**يريدُ يعرِبَه فيُعجِمُه**([38])
Ancak zikrettiğimiz babdandır. Manası: onu açıklamak ister de buna güç yetiremez; böylece onu fasih olmayan, manaya delâlet eden (şekilde) getirir. Bu, yazının **إعجام**’ından hiçbir şey değildir.

(**عجن**) **العين** ve **الجيم** ve **النون** sahih bir asıldır; katı olmayan yumuşak bir şeyin toplanıp yoğunlaşmasına delâlet eder. Bundan: **العَجَن**; o, devenin memesinin etinin yoğunlaşmasıdır; ve yine sığırdan ve koyundan. Dersin: o **عَجْناءُ**dur, **العَجَن**i apaçıktır. Ve gerçekten **عَجِنَتْ**; **تَعْجَنُ** **عَجَناً**. Ve develerden **المتَعجِّن**: semizlikçe yoğunlaşmış olandır; sanki kemiksiz ettir.
Ve babdan: fırıncı **عَجَن** hamuru; onu **يَعجِنه** **عَجْناً**. Ve buna yakın olan şeylerden: ahmağa **عجَّانٌ** ve **عجينة** demeleri. [Dedi:] manası: onların “falan, dirsekleriyle **عْجناً**([39]) yoğurur” demeleridir; sonra bununla yetindiler de **عِجينةٌ** ve **عَجّان** dediler; yani dirsekleriyle; meselde geldiği gibi.
Ve babdan: **العِجان**; o, bevledenin onunla istibrâ ettiği şeydir; o yumuşaktır. **جَرير** dedi:
**يَمُدُّ الحبلَ معتمداً عليه  *** كأنّ عجانَه وترٌ جديدُ**([40])

(**عجي**) **العين** ve **الجيم** ve illetli harf sahih bir asıldır; bir şeyde zayıflığa delâlet eder; ya sonradan, ya da yaratılışça.
Bundan: **العُجَايَة**; o, içinde kemiklerden boğumlar bulunan birleşik bir sinirdir; binek hayvanının bileği yanında olur; ve gevşek olur. Ve zannettiler ki onlardan biri acıkır da o **العُجَاية**’yi iki taş arasında döver, sonra onu yer. Çoğulu **العُجَايات** ve **العُجَى**. **كعبُ بن زُهير** dedi:
**سُمرُ العُجاياتِ يترُكْنَ الحَصى زِيَماً  *** لم يَقِهِنَّ رؤوسَ الأُكمِ تنعيلُ**([41])
Ve bu kıyasın sıhhatine delâlet eden şeylerden: onların anne için sözleri: o, çocuğunu **تَعجُو** eder; bu, onun emmesini vakitlerinden geciktirmektir; bu da onun bedeninde zayıflık miras bırakır. **الأعشى** dedi:
**مشفِقاً قلبُها عليه فما تعـ  *** ـجُوه إِلاَّ عُفافَةٌ أو فُواقُ**([42])
**العُفافَة**: az bir şey. Ve **الفُواق**: sağım başlamadan önce memede toplanan şey. Ve **تَعْجُوه**, yani onu gıda ile tedavi eder; ta ki ayağa kalksın. O çocuğun adı **العَجِيُّ**; dişisi **عَجِيَّة**; çoğulu **عَجَايا**. [Dedi]:
**عداني أن أزُورَك أنّ بَهْمِي *** عَجَايا كلها إلا قليلا**([43])
Ve çocuk sütten men edilip yemekle beslendiği zaman: **قد عُوجِي** denir. **ذو الإصبع**([44]) dedi:
**إذا شئت أبصرت من عَقْبِهم  *** يَتامَى يُعاجَوْنَ كالأذؤُبِ**
Ve bir başkası çekirge tasvirinde dedi:
**إذا ارتحلت من منزلٍ خَلّفَتْ به  *** عَجَايا يحاثي بالتُّرابِ صغيرُها**([45])
Ve rivayet olunur: “**رذايا يُعاجَى**”.

(**عجب**) **العين** ve **الجيم** ve **الباء** iki sahih asıldır; ikisinden biri bir şeye karşı büyüklük ve kibirlenmeye delâlet eder; diğeri hayvanın yaratılışından bir yaratılışa.
Birincisi: **العُجْب**; o, insanın kendi nefsinde kibirlenmesidir. Dersin: o, nefsiyle **مُعجَبٌ**dır. Ve **العَجَب** babından dersin: **عَجِب** **يَعْجَبُ** **عَجَباً**; ve **أمرٌ عجيب**; bu, büyüklendiği ve azametli görüldüğü zaman. Dediler: ve **الخليل** zannetti ki **العَجِيب** ile **العُجابِ** arasında fark vardır. Amma **العجيب** ve **العَجَب** onun gibidir; [**فالأمرُ يتعجَّب منه**([46])] amma **العُجَاب** ise **العجيب**’in haddini aşandır. Dedi: bu, **الطَّويل** ve **الطُّوال** gibidir; **الطويل** insanlarda çoktur; **الطُّوال** ise aşırı uzun olan ahmaktır. Ve derler: **عجَبٌ عاجب**. Ve **الاستعجاب**: taaccübün şiddetidir; denir: gördüğünden **مُستَعجِب** ve **متعجِّب**. **أوس** dedi:
**ومستعجِبٍ مِمَّا يرى مـن أناتِنا *** ولو زَبنَتْه الحربُ لم يَترمرم**([47])
Ve **قِصَّةٌ عَجَب**. Ve bu şey beni **أعجبَني**; ve onunla **أُعِجبْت**. Ve **شيء مُعْجِبٌ**, çok güzel olduğu zaman.
Ve diğer asıl **العَجْب**([48]): her binek hayvandan, iki kalçanın üzerine toplandığı şeydir; kuyruk kökünün, sağrının arkasına saplanmış (kısmı). Ve kum tepelerinin **عُجُوب**’ları, buna benzetilerek **عُجوباً** diye adlandırıldı; bu, kum tepelerinin incelen sonlarıdır. **لبيد** dedi:
**بعُجوب أنقاء يَميلُ هَيَامُها**([49])
Ve **ناقَةٌ عَجْباء**: **العَجَب** ve **العُجْبة**([50])si apaçıktır; ve ne kadar da **عَجِبَت**; bu, onun sağrısının üst tarafı incelip iki **جاعرتاها** yükseldiği zaman; bu, çirkin bir yaratılıştır.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%81/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- قال تعالى: ﴿سبع عجاف﴾ [يوسف/43]، جمع أعجف، وعجفاء، أي: الدقيق من الهزال، من قولهم: نصل أعجف: دقيق، وأعجف الرجل: صارت مواشيه عجافا، وعجفت نفسي عن الطعام، وعن فلان أي: نبت عنهما.

##### Türkçe

- Allah Teâlâ dedi ki: ﴿**سبع عجاف**﴾ [Yûsuf/43]; **أعجف**’in ve **عجفاء**’ın cem‘idir; yani: zayıflıktan ince olan; onların “**نصل أعجف**: ince” sözünden (gelir). Ve “**أعجف الرجل**”: onun davarları **عجاف** oldu. Ve “**عجفت نفسي عن الطعام**، وعن فلان”: yani: ikisinden de uzaklaştı.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%81/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ع ج ف
نزلوا في بلاد عجاف أي غير ممطورة‏.‏
وهذه حبّ عجافٌ إذا لم تكن رابية‏.‏
وأعجفت نفسي عن الطعام إذا حبستها وأنت تشتهيه لتؤثر به وعجفتها على المريض إذا أقمت على تمريضه وصبرت وعجفتها على أذى الخليل إذا لم تخذله‏.‏

##### Türkçe

ع ج ف
**نزلوا في بلاد عجاف**: yani yağmur görmemiş (yağmursuz) [ülkelerde] indiler/konakladılar.‏
**وهذه حبّ عجافٌ**: eğer kabarmış/şişkin değilse [bu], **حبّ** (tane/ekin) yağsız-zayıf [olandır].‏
**وأعجفت نفسي عن الطعام**: onu (nefsimi) hapsettiğim zaman, sen ise onu arzularken, onu (yemeği) tercih edesin diye, nefsimi yemekten alıkoydum/men ettim; **وعجفتها على المريض**: onun (hastanın) bakımını üstlendiğim ve sabrettiğim zaman nefsimi hasta üzerine (hastaya) adadım; **وعجفتها على أذى الخليل**: dostun eziyeti üzerine, onu yüzüstü bırakmadığım zaman, nefsimi (ona) adadım.‏

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%81/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

عَجَفَ نَفسَه عن الطعام يَعْجِفُها عَجْفاً وعُجوفاً وعَجَّفَها: حبَسها عنه وهو له مُشْتَهٍ ليؤثِرَ به غيرَه ولا يكون إلا على الجوع والشهوة، وهو التعجيف أيضاً؛ قال سلمة بن الأَكوع:
لم يَغْذُها مُدٌّ ولا نَصِيفُ،
ولا تُمَيْراتٌ ولا تَعْجيفُ
قال ابن الأَعرابي: التعجيف أَن يَنْقُلَ قُوتَه إلى غيره قبل أَن يَشْبَعَ من الجُدوبة. والعُجوفُ: تركُ الطعام. والتعجيفُ: الأَكلُ دونَ الشِّبَعِ.
والعُجوفُ: منعُ النفس عن المقابح. وعَجَفَ نفسَه على المريض يَعْجِفُها عَجْفاً: صَبَّرها على تَمْريضه وأَقام على ذلك. وعَجَفْتُ نفسي على أَذى الخليلِ إذا لم تَخْذُلْه. وعَجَفَ نفسَه على فلان، بالفتح، إذا آثره بالطعام على نفسه؛ قال الشاعر:
إني، وإن عَيَّرتِني نُحولي،
أَو ازْدَرَيْتِ عِظَمِي وطُولي
لأَعْجِفُ النفسَ على الخليلِ،
أَعْرِضُ بالوُدِّ وبالتَّنْويلِ
أَراد أَعرض الودّ والتنويل كقوله تعالى: تنبُت بالدهن. وعَجَفْتُ نفسي عنه عَجْفاً إذا احْتملتَ غيَّه ولم تؤاخذه. وعَجَفَ نفسه يَعْجِفها: حلَّمها. والتعجيف: سُوء الغذاء والهزالُ. والعَجَفُ: ذهاب السِّمَنِ والهُزالُ، وقد عَجِفَ، بالكسر، وعَجُف، بالضم، فهو أَعْجفُ وعَجِفٌ، والأُنثى عجفاء وعجِفٌ، بغير هاء، والجمع منهما عِجافٌ حملوه على لفظ سِمانٍ، وقيل: هو كما قالوا أبطح وبِطاح وأَجرب وجِراب ولا نظير لعَجفاء وعِجاف إلا قولُهم حَسْناء وحِسان؛ كذا قول كراع، وليس بقويّ لأَنهم قد كسَّروا بطْحاء على بِطاحٍ وبَرْقاء على بِراقٍ. ومُنْعَجِفٌ كعَجِفٍ؛ قال ساعدة بن جُؤَيَّة:
صِفْرُ المَباءة ذو هِرْسَينِ مُنْعجِفٌ،
إذا نَظَرْتَ إليه، قلتَ: قد فَرَجا
(* قوله «ذو» هو في الأصل هنا بالواو وفي مادتي فرج وهرس: بالياء.) قال الأَزهري: وليس في كلام العرب أَفعل وفَعْلاء جمعاً على فِعالٍ غير أَعْجَفَ وعَجْفاء، وهي شاذة، حملوها على لفظ سِمان فقالوا سِمان وعِجاف، وجاء أَفْعلُ وفَعْلاء على فَعُل يَفْعُل في أَحرف معدودة منها: عَجُف يَعْجُف، فهو أَعْجف، وأَدُم يأْدُمُ، فهو آدمُ، وسَمُرَ يَسْمُر، فهو أَسمرُ، وحَمُق يَحْمُق، فهو أَحْمَقُ، وخَرُق يَخْرُق، فهو أَخرق. وقال الفراء: عَجُفَ وعَجِفَ وحَمُق وحَمِقَ ورَعُن ورَعِن وخَرُق وخَرِق. قال الجوهري: جمع أَعجَف وعَجْفاء من الهُزال عِجاف، على غير قياس، لأَن أَفعلَ وفَعْلاء لا يجمع على فعال ولكنهم بنوه على سِمانٍ، والعرب قد تبني الشيء على ضدّه كما قالوا عَدُوّةٌ بناء على صديقة، وفعول إذا كان بمعنى فاعل لا تدخله الهاء؛ قال مِرْداسُ بن أَذَنَةَ:
وإنْ يَعْرَيْنَ إنْ كُسِيَ الجَواري،
فَتَنْبُو العَيْنُ عن كَرَمٍ عِجافِ
وأَعْجَفه أَي هَزَله. وقوله تعالى: يأْكلُهنّ سَبْع عِجافٌ؛ هي الهَزْلَى التي لا لحم عليها ولا شحم ضُرِبت مثلاً لسبع سِنين لا قَطْر فيها ولا خِصْبَ. وفي حديث أُم مَعْبَد: يَسُوق أَعْنُزاً عجافاً؛ جمع عجفاء، وهي المَهْزولةُ من الغنم وغيرها. وفي الحديث: حتى إذا أَعْجَفَها ردَّها فيه أَي أهْزَلها. وسيف مَعْجُوف إذا كان داثراً لم يُصْقَلْ؛ قال كعب بن زهير:
وكأَنَّ مَوْضِعَ رَحْلِها من صُلْبِها
سَيْفٌ، تَقَادَمَ عَهْدُه، مَعْجُوفُ
ونَصْلٌ أَعْجَفُ أَي رقِيق. والتعجُّفُ: الجهْد وشِدَّة الحال؛ قال مَعْقِلُ بن خُوَيْلِد:
إذا ما ظَعَنَّا، فانْزِلوا في دِيارِنا،
بَقِيَّةَ من أَبقَى التعجُّفُ من رُهْمِ
وربما سَمَّوا الأَرض المُجْدبةَ عِجافاً؛ قال الشاعر يصف سحاباً: لَقِحَ العِجافُ له لِسابعِ سَبْعةٍ،
فَشَرِبْن بَعْد تَحلِّئٍ فَرَوِينا
هكذا أَنشده ثعلب والصواب بعد تَحَلُّؤٍ؛ يقال: أَنْبَتَتْ هذه الأَرضون المُجدبة لسبعة أَيام بعد المطر. والعَجَفُ: غِلظُ العِظام وعَراؤُها من اللحم. وتقول العرب: أَشدّ الرّجال الأَعْجفُ الضخْم. ووجهٌ عَجِف وأَعْجَفُ: كالظمْآن. ولثةٌ عَجْفاء: ظَمْأَى؛ قال:
تَنْكَلُّ عن أَظْمى اللِّثاتِ صافِ،
أَبْيَضَ ذي مَناصِبٍ عِجافِ
وأَعْجَفَ القومُ: حبَسُوا أَموالهم من شِدّة وتَضْييق. وأَرض عَجْفاء: مَهزولة؛ ومنه قول الرائد: وجدْت أَرضاً عَجْفاء وشجراً أَعْشَمَ أَي قد شارَفَ اليُبْس والبُيود. والعُجافُ: التمْر.
وبنو العُجَيْفِ: بَطْن من العرب.

##### Türkçe

**عَجَفَ** kendi nefsini yemekten **يَعْجِفُها** **عَجْفاً** ve **عُجوفاً** ve **عَجَّفَها**:
Onu ondan alıkoydu; hâlbuki o onu arzulayıcı iken, onu başkasına tercih etmek için; ve ancak açlık ve iştah üzere olur; bu da **التعجيف**’dir. Seleme b. el-Ekva‘ dedi:
لم يَغْذُها مُدٌّ ولا نَصِيفُ،
ولا تُمَيْراتٌ ولا تَعْجيفُ

İbnü’l-A‘râbî dedi: **التعجيف**; kıtlıktan doymadan önce azığını başkasına nakletmektir. Ve **العُجوفُ**: yemeği terk etmektir. Ve **التعجيفُ**: doyma olmaksızın yemektir.

Ve **العُجوفُ**: nefsi çirkinliklerden men etmektir. Ve **عَجَفَ** kendi nefsini hasta üzerine **يَعْجِفُها** **عَجْفاً**: onu onun tedavisine sabrettirdi ve bunun üzerinde durdu. Ve “Dostun eziyeti üzerine nefsimi **عَجَفْتُ**; onu yüzüstü bırakmadığımda.” Ve **عَجَفَ** kendi nefsini falan kimse üzerine, fetih ile, eğer onu yemekle kendi nefsine tercih ettiyse; şair dedi:
إني، وإن عَيَّرتِني نُحولي،
أَو ازْدَرَيْتِ عِظَمِي وطُولي
لأَعْجِفُ النفسَ على الخليلِ،
أَعْرِضُ بالوُدِّ وبالتَّنْويلِ

“**أَعرض**” ile “**الودّ**” ve “**التنويل**”i kastetti; Yüce Allah’ın sözü gibi: **تنبُت بالدهن**. Ve “Ondan nefsimi **عَجَفْتُ** **عَجْفاً**”; eğer onun azgınlığını yüklendiysen ve onu muaheze etmediysen. Ve **عَجَفَ** kendi nefsini **يَعْجِفها**: onu yumuşak huylu kıldı. Ve **التعجيف**: kötü beslenme ve zayıflıktır. Ve **العَجَفُ**: semizliğin gitmesi ve zayıflıktır; ve (kişi) **عَجِفَ** (kesre ile) ve **عَجُف** (damme ile); o hâlde o **أَعْجفُ** ve **عَجِفٌ**’dir; dişisi **عجفاء** ve **عجِفٌ** (هاء’sız); ikisinin çoğulu **عِجافٌ**’dır; onu **سِمانٍ** lafzı üzerine حمل ettiler; ve denildi ki: bu, “**أبطح** ve **بِطاح**” ve “**أَجرب** ve **جِراب**” dedikleri gibidir; ve **عَجفاء** ile **عِجاف**’a benzer yoktur, ancak “**حَسْناء** ve **حِسان**” sözleri müstesna; işte bu, Kurâ‘ın sözüdür; ve güçlü değildir; çünkü onlar **بطْحاء**’yı **بِطاحٍ** üzerine, **بَرْقاء**’yı **بِراقٍ** üzerine kırmışlardır. Ve **مُنْعَجِفٌ**; **عَجِفٍ** gibidir; Sâ‘ide b. Cu’eyye dedi:
صِفْرُ المَباءة ذو هِرْسَينِ مُنْعجِفٌ،
إذا نَظَرْتَ إليه، قلتَ: قد فَرَجا

(* “**ذو**” sözü, aslında burada vav ile; ve **فرج** ve **هرس** maddelerinde: yâ ile’dir.)

Ezherî dedi: Arapların كلامında **أَفعل** ve **فَعْلاء**’dan **فِعالٍ** üzerine cem‘ olarak, **أَعْجَفَ** ve **عَجْفاء** dışında yoktur; ve o şâzdır; onu **سِمان** lafzı üzerine حمل ettiler; böylece **سِمان** ve **عِجاف** dediler. Ve **أَفْعلُ** ve **فَعْلاء**; **فَعُل يَفْعُل** üzerine, sayılı harflerde geldi; onlardan: **عَجُف يَعْجُف**; o hâlde o **أَعْجف**’tir; ve **أَدُم يأْدُمُ**; o hâlde o **آدمُ**’dur; ve **سَمُرَ يَسْمُر**; o hâlde o **أَسمرُ**’dir; ve **حَمُق يَحْمُق**; o hâlde o **أَحْمَقُ**’tır; ve **خَرُق يَخْرُق**; o hâlde o **أَخرق**’tır. Ferrâ dedi: **عَجُفَ** ve **عَجِفَ**; ve **حَمُق** ve **حَمِقَ**; ve **رَعُن** ve **رَعِن**; ve **خَرُق** ve **خَرِق**. Cevherî dedi: Zayıflıktan **أَعجَف** ve **عَجْفاء**’ın cem‘i **عِجاف**’tır; قياس dışı olarak; çünkü **أَفعلَ** ve **فَعْلاء** **فعال** üzerine cem‘ edilmez; fakat onu **سِمانٍ** üzerine bina ettiler; ve Araplar, şeyi zıddı üzerine bina edebilir; “**عَدُوّةٌ**” dedikleri gibi, **صديقة** üzerine bina olarak. Ve **فعول** eğer **فاعل** mânasında ise, ona **الهاء** girmez; Mirdâs b. Eذَنة dedi:
وإنْ يَعْرَيْنَ إنْ كُسِيَ الجَواري،
فَتَنْبُو العَيْنُ عن كَرَمٍ عِجافِ

Ve **أَعْجَفه**: yani onu zayıflattı. Ve Yüce Allah’ın sözü: **يأْكلُهنّ سَبْع عِجافٌ**; o, üzerinde ne et ne yağ bulunan zayıf olandır; içinde ne damla (yağmur) ne de bolluk bulunan yedi seneye mesel olarak vurulmuştur. Ve Ümm Ma‘bed hadîsinde: “**يَسُوق أَعْنُزاً عجافاً**”; **عجفاء**’nın cem‘idir; ve o, koyun ve başkasından zayıflatılmış olandır. Ve hadîste: “Hatta onu **أَعْجَفَها** edince, onu içine geri çevirdi”; yani onu zayıflattı. Ve **سيف مَعْجُوف**; eğer eskiyip parlatılmamış ise. Ka‘b b. Züheyr dedi:
وكأَنَّ مَوْضِعَ رَحْلِها من صُلْبِها
سَيْفٌ، تَقَادَمَ عَهْدُه، مَعْجُوفُ

Ve **نَصْلٌ أَعْجَفُ**: yani ince. Ve **التعجُّفُ**: meşakkat ve hâlin şiddetidir. Ma‘kıl b. Huveylid dedi:
إذا ما ظَعَنَّا، فانْزِلوا في دِيارِنا،
بَقِيَّةَ من أَبقَى التعجُّفُ من رُهْمِ

Ve bazen, çorak araziye **عِجافاً** adını verdiler. Şair, bir bulutu vasfederek dedi:
لَقِحَ العِجافُ له لِسابعِ سَبْعةٍ،
فَشَرِبْن بَعْد تَحلِّئٍ فَرَوِينا

Bunu Se‘leb böyle inşâd etti; doğrusu **بعد تَحَلُّؤٍ**’dür. Denir: Bu çorak topraklar, yağmurdan sonra yedi gün için bitki bitirdi. Ve **العَجَفُ**: kemiklerin kalınlığı ve etten çıplaklığıdır. Ve Araplar der: Erkeklerin en şiddetlisi, iri **الأَعْجفُ**’tur. Ve **وجهٌ عَجِف** ve **أَعْجَفُ**: susamış gibi. Ve **لثةٌ عَجْفاء**: susamış; dedi ki:
تَنْكَلُّ عن أَظْمى اللِّثاتِ صافِ،
أَبْيَضَ ذي مَناصِبٍ عِجافِ

Ve **أَعْجَفَ القومُ**: şiddet ve darlık sebebiyle mallarını hapsettiler. Ve **أَرض عَجْفاء**: zayıf; ve ondan, kılavuzun sözü: “**وجدْت أَرضاً عَجْفاء وشجراً أَعْشَمَ**”; yani kuruluğa ve yok oluşa yaklaşmış. Ve **العُجافُ**: hurmadır.

Ve **بنو العُجَيْفِ**: Araplardan bir batındır.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%81/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ع ج ف * * العَجَفُ * الهزال وبابه طرب فهو * أعْجَفُ * والأنثى * عَجْفَاءُ * و * عَجُفَ * بالضم لغة فيه والجمع * عِجَافٌ * بالكسر على غير قياس لأن أفعل وفعلاء لا يجمع على فِعال ولكنهم بنوه على سمان والعرب قد تبني الشيء على ضده كما قالوا عدوه بناء على صديقه وفَعُول إذا كان بمعنى فاعل لا تدخله الهاء و * أعْجَفَهُ * هزله

##### Türkçe

* ع ج ف * * **العَجَفُ** * zayıflık (cılızlık)tır; kapısı **طرب**’dır; bu sebeple o **أعْجَفُ**’tur; dişisi **عَجْفَاءُ**’dır. Ve **عَجُفَ** (ötre ile) onda bir dildir (lehçedir). Çoğulu **عِجَافٌ**’dır (kesre ile); القياس’a göre değildir; çünkü **أفعل** ve **فعلاء** **فِعال** üzerine çoğul yapılmaz; fakat onu **سمان** üzerine bina ettiler. Arap, bazen bir şeyi zıddı üzerine bina eder; nitekim **عدوه** dediler, **صديقه** üzerine bina ederek. Ve **فَعُول** eğer **فاعل** mânasında olursa, ona **الهاء** girmez. Ve **أعْجَفَهُ**: onu zayıflattı (cılızlaştırdı).

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%81/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

العجف، محركة: ذهاب السمن، وهو أعجف، وهي عجفاء ج: عجاف. من الذكران والإناث، قاله الليث، وهو شاذ على غير قياس، لأن أفعل وفعلاء لا يجمع على فعال بالكسر غير هذه الكلمة، رواية شاذة عن العرب ولكنهم بنوه على لفظ سمان فقالوا: سمان وعجاف، وقيل: هو كما قالوا: أبطح وبطاح، وأجرب وجراب، ولا نظير لعجفاء وعجاف إلا قولهم: حسناء وحسان، كذا قول كراع، وليس بقوي، لأنهم قد كسروا بطحاء على بطاح، وبرقاء على براق لأنهم قد يبنون ونص الجوهري: والعرب قد تبني الشيء ونص العباب: قد تحمل الشيء على ضده قال شيخنا: ولو قال بنوه، على نده، أي: مثله لكان أقرب، وهو ضعاف، كما مال إليه بعضهم كما قالوا: عدوة بالهاء لمكان صديقة، وفعول إذا كان بمعنى فاعل لا تدخله الهاء نقله الجوهري ومنه قوله تعالى:  يأكلهن سبع عجاف  هي الهزلى التي لا لحم عليها ولا شحم، ضربت مثلا لسبع سنين لا قطر فيها ولا خصب، وفي حديث أم معبد: يسوق أعنزا عجافا وقال مرداس بن أدية:
  وأن يعرين إن كسي الجواري                      فتنبو العين عن كرم عجاف وقد عجف، كفرح وكرم وقد جاء أفعل وفعلاء على فعل يفعل في أحرف معدودة، منها: عجف يعجف فهو أعجف، وأدم يأدم فهو آدم، وسمر يسمر فهو أسمر، وحمق يحمق فهو أحمق، وخرق يخرق فهو أخرق، وقال الفراء: عجف وعجف، وحمق وحمق، ورعن ورعن، وخرق وخرق. ونصل أعجف: أي رقيق، ونصال عجاف قال أمية بن أبي عائذ:
  تراح يداه لـمـحـشــورة                      خواظي القداح عجاف النصال والعجفاء: الأرض لا خير فيها ومنه قول الرائد: وجدت أرضا عجفاء، وشجرا أعشم، أي: قد شارف اليبس. وفي الأساس: نزلوا في بلاد عجفاء: أي غير ممطورة. وفي اللسان: وربما سموا الأرض المجدبة عجافا، قال الشاعر يصف سحابا:
  لقح العجاف له لسابع سبعة                      فشربن بعد تحلؤ فروينـا يقول: أنبتت هذه الأرضون المجدبة لسبعة أيام بعد المطر. وأبو العجفاء: هرم بن نسيب السلمي: تابعي يروي عن عمر بن الخطاب، عداده في أهل البصرة، روى عنه محمد بن سيرين، ورده ابن حبان في كتاب الثقات.

  أبو العجفاء: عبد الله بن مسلم المكي من تبع التابعين. وفقاته: أبو العجفاء: عمرو بن عبد الله الديلمي السيباني، وقد صحفه المصنف في س ي ب فقال: أبو العجماء، وهو غلط، وقد نبهنا عليه هناك. وحكى الكسائي: شفتان عجفاوان: أي لطيفتان. والعجاف ككتاب: حب الحنظل عن ابن عباد. والعجاف: اسم من أسماء الدهر عن ابن عباد أيضا. والعجاف: كغراب: نوع من التمر كما في اللسان. وعجف نفسه عن الطعام يعجفها عجفا وعجوفا: حبسها عنه، وهي تشتهيه، ليؤثر به غيره أي جائعا ولا يكون العجف إلا على الجوع والشهوة، أو ليشبع مؤاكله الذي يؤاكله كعجف تعجيفا ومنه قول سلمة بن الأكوع:
  لم يغذها مد ولا نصيف
  ولا تميرات ولا تعجيف
  لكن غذاها اللبن الخريف
  المحض والقارص والصريف وعجف نفسه على المريض: إذا صبرها على التمريض، والقيام به قال:
  إني وإن عيرتن نحولي
  أو ازدريت عظمي وطولي
  لأعجف النفس على الخليل
  أعرض بالود وبالتنويل كأعجف بنفسه عليه.
 وتقول: عجف نفسه على فلان: أي احتمل عنه، ولم يؤاخذه. نقله الصاغاني. وعجف الدابة يعجفها بالضم ويعجفها بالكسر، عجفا: هزلها، كأعجفها وهذه عن الجوهري، ومنه الحديث:  حتى إذا أعجفها ردها فيه  . وعجف عن فلان: تجافاه. وفي الأساس: عجفتها على أذى الخليل: إذا لم تخذله. وعجف نفسه: حلمها يعجفها عجفا، كما في اللسان. وسيف معجوفك دائر لم يصقل قال كعب بن زهير رضي الله عنه:
  وكأن موضع رحلها من صلبها                      سيف تقادم عهده معـجـوف وبعير معجوف، ومنعجف: أي أعجف وفي بعض النسخ منعجف وهو غلط، قال ساعدة بن جؤية:
  صفر المباءة ذي هرسين منعجف                      إذا نظرت إليه قلت قد فـرجـا والعجوف بالضم ترك الطعام عن ابن الأعرابي، زاد غيره، مع الشهوة إليه.
 وبنو العجيف، كزبير: قبيلة من العرب، نقله ابن دريد. وعاجف: ع، في شق بني تميم مما يلي القبلة، قال ابن دريد، قال ابن مقبل:
  ألا ليت ليلى بين أجماد عاجـف                      وتعشار أجلى في سريح وأسفرا وأعجفوا: إذا عجفت مواشيهم أي، هزلت.
 والتعجيف: الأكل دون الشبع وقد تقدم شاهده من قول سلمة بن الأكوع رضي الله عنه. والعنجف، كجندل، وزنبور: اليابس هزالا أو مرضا، هكذا أورده ابن دريد والأزهري في الرباعي، وهو أيضا قول أبي عمرو. وقال ابن دريد في باب فعلول: العنجوف: القصير المتداخل، وربما وصفت به العجوز وسيأتي البحث فيه في عنجف لأن المصنف أعاده هناك ثانيا، لاختلافهم في النون: أهي زائدة أم لا?.
 ومما يستدرك عليه: التعجيف: حبس النفس عن الطعام وهو مشته له، ليؤثر به غيره، وقال ابن الأعرابي: التعجيف: أ، ينقل قوته إلى غيره قبل أن يشبع، من الجدوبة. والعجوف: منع النفس عن المقابح. والتعجيف: سوء الغذاء، والهزال. ورجل عجف، ككتف أعجف، وهي أيضا بلا هاء، وجمعهما عجاف. والتعجف: الجهد، شدة الحال، قال معقل بن خويلد:
  إذا ما ظعنا فانزلوا في ديارنـا                      بقية من أبقى التعجف من رهم والعجف محركة: غلظ العظام وعراؤها من اللحم، ووجه عجف وأعجف: كالظمآن. ولثة عجفاء: ظمأى، قال:

  تنكل عن أظمى اللثات صاف
  أبيض ذي مناصب عجاف وأعجف القوم: حبسوا أموالهم من شدة وتضييق. والعجيف: المهزول، جمعه عجفى، كمرضى، ومنه المثل:  لكن على بلدح قوم عجفى  قال شيخنا: وإن ثبت عجيف فيحتمل حينئذ أنه جمع له، وهو قياس فيه. وحب عجاف: أي غير راب، كما في الأساس. وإبراهيم بن عجيف بن حازم البخاري، عن أسباط أبي اليسع وغيره.

##### Türkçe

**العجف**، harekeli: semizliğin gitmesi; o, **أعجف**’tir; o (dişisi), **عجفاء**’dır; çoğulu: **عجاف**. Erkeklerden ve dişilerden; bunu Leys söylemiştir; ve o, kıyas üzere olmayan şâzdır; çünkü **أفعل** ve **فعلاء**, bu kelime dışında, kesre ile **فعال** üzerine cem‘ edilmez; Araplardan şâz bir rivayettir; fakat onu **سمان** lafzı üzerine bina ettiler de şöyle dediler: **سمان** ve **عجاف**. Ve denildi ki: o, onların “**أبطح** ve **بطاح**”, “**أجرب** ve **جراب**” demeleri gibidir. Ve **عجفاء** ile **عجاف** için, onların “**حسناء** ve **حسان**” sözünden başka bir benzer yoktur; işte Kırâ‘ın sözü böyledir; ve güçlü değildir; çünkü onlar **بطحاء**’yı **بطاح** üzerine, **برقاء**’yı **براق** üzerine kırmışlardır; çünkü onlar bina edebilirler. Cevherî’nin nassı: “Araplar bir şeyi bina edebilir.” Ve **العباب**’ın nassı: “Bir şeyi zıddı üzerine hamleder.” Şeyhimiz dedi ki: Eğer “onu, niddi üzerine bina ettiler” deseydi, yani: benzeri üzerine, daha yakın olurdu; ve o, **ضعاف**’tır; bazıları ona meylettiği gibi; onların “**عدوة**”yi **الهاء** ile, **صديقة**’nin yeri sebebiyle söylemeleri gibi. Ve **فعول** eğer **فاعل** mânasında olursa, ona **الهاء** girmez; bunu Cevherî nakletmiştir. Ondan (bir örnek) Yüce Allah’ın sözü: **يأكلهن سبع عجاف**; o, üzerinde ne et ne de yağ bulunan zayıflardır; içinde ne yağmur ne de bolluk bulunan yedi yıla misal vurulmuştur. Ve Ümmü Ma‘bed hadîsinde: “**يسوق أعنزا عجافا**.” Ve Mirdâs b. Ediyye dedi ki:
  Ve eğer cariyeler giydirilirse (bile) çıplak kalırlar;
  göz, **عجاف** bir keremin üzerinden uzaklaşır.

Ve **عجف** etti; **فرح** ve **كرم** gibi. Ve sayılı harflerde **أفعل** ve **فعلاء**, **فعل يفعل** üzerine gelmiştir; onlardan: **عجف يعجف فهو أعجف**; ve **أدم يأدم فهو آدم**; ve **سمر يسمر فهو أسمر**; ve **حمق يحمق فهو أحمق**; ve **خرق يخرق فهو أخرق**. Ferrâ dedi ki: **عجف** ve **عجف**; ve **حمق** ve **حمق**; ve **رعن** ve **رعن**; ve **خرق** ve **خرق**. Ve **نصل أعجف**: yani ince; ve **نصال عجاف**. Ümeyye b. Ebî ‘Âiz dedi ki:
  İki eli, toplanmış (bir şeye) doğru gider;
  ok çubukları seçkin; **عجاف النصال**.

Ve **العجفاء**: içinde hayır olmayan yer. Ondan, kılavuzun sözü: “**وجدت أرضا عجفاء، وشجرا أعشم**”; yani: kuruluğa yaklaşmış. Ve **الأساس**’ta: “**نزلوا في بلاد عجفاء**”: yani yağmursuz. Ve **اللسان**’da: Bazen kıraç yere **عجافا** adını verdiler. Şair, bir bulutu vasfederek dedi ki:
  **لقح العجاف** için, yedinin yedincisine;
  sonra, (yağmurun) şırıltısından sonra içtiler de bizi kandırdılar.

Diyor ki: Bu kıraç yerler, yağmurdan sonra yedi gün için bitki bitirdi. Ve **أبو العجفاء**: Hirm b. Nesîb es-Sülemî; tâbiîdir; Ömer b. el-Hattâb’dan rivayet eder; sayımı Basra ehli içindedir; ondan Muhammed b. Sîrîn rivayet etti; İbn Hibbân onu **كتاب الثقات**’ta zikretti.

**أبو العجفاء**: Mekke’li Abdullah b. Müslim; tâbiînin tâbiîlerindendir. Ve onun sika olanları: **أبو العجفاء**: ‘Amr b. Abdullah ed-Deylemî es-Seybânî; musannif onu **س ي ب**’de tashîf etti de “**أبو العجماء**” dedi; bu yanlıştır; orada ona dikkat çektik. Kisâî hikâye etti: “**شفتان عجفاوان**”: yani latif (ince) ikisi. Ve **العجاف** ( **كتاب** vezninde): İbn ‘Abbâd’dan, hanzal tohumu. Ve **العجاف**: İbn ‘Abbâd’dan yine, dehrin isimlerinden bir isim. Ve **العجاف** ( **غراب** vezninde): **اللسان**’da olduğu üzere, hurmanın bir türü. Ve “**عجف نفسه عن الطعام يعجفها عجفا وعجوفا**”: onu ondan alıkoydu; hâlbuki onu iştah eder; başkasını onunla tercih etmek için; yani aç olarak; ve **العجف** ancak açlık ve iştah üzerine olur; yahut birlikte yiyip içtiği kimseyi doyurmak için; **عجف تعجيفا** gibi. Ondan Seleme b. el-Ekva‘ın sözü:
  Ona ne bir **مد** ne de bir **نصيف** yedirdi,
  ne küçük hurmalar ne de **تعجيف**;
  fakat ona sonbahar sütünü yedirdi:
  safını, ekşisini ve keskinini.

Ve “**عجف نفسه على المريض**”: onu, hastaya bakma ve onunla ilgilenme üzerine sabrettirdiği zaman. Dedi ki:
  Ben, her ne kadar zayıflığımla ayıplansam da,
  yahut kemiğim ve boyum küçümsense de,
  dost üzerine nefsi **لأعجف** ederim;
  sevgiyle ve ihsanla yüz çeviririm;

“**كأعجف بنفسه عليه**” gibi.
Ve dersin: “**عجف نفسه على فلان**”: yani onun yükünü taşıdı ve onu muaheze etmedi. Bunu Sâgânî nakletti. Ve “**عجف الدابة**”: onu, damme ile **يعجفها** ve kesre ile **يعجفها**, **عجفا**: onu zayıflattı; **أعجفها** gibi. Bu, Cevherî’dendir. Ondan hadîs: “**حتى إذا أعجفها ردها فيه**.” Ve “**عجف عن فلان**”: ondan uzak durdu. Ve **الأساس**’ta: “**عجفتها على أذى الخليل**”: eğer onu (dostu) yüzüstü bırakmadıysan. Ve “**عجف نفسه**”: onun hilmidir; onu **يعجفها عجفا**; **اللسان**’da olduğu gibi. Ve “**سيف معجوفك دائر لم يصقل**.” Ka‘b b. Züheyr (Allah ondan razı olsun) dedi ki:
  Ve sanki eğerinin yeri, belinin sert kısmından,
  eskimiş ahdi olan, **معجوف** bir kılıçtır.

Ve “**بعير معجوف، ومنعجف**”: yani **أعجف**. Bazı nüshalarda **منعجف** (vardır) ve o yanlıştır. Sâ‘ide b. Cüveyye dedi ki:
  İkamet yeri sararmış, iki öğütücülü, **منعجف**;
  ona baktığında “artık ferahladı” dersin.

Ve **العجوف** (damme ile): İbnü’l-A‘râbî’den, yemeği terk etmek. Başkası ekledi: ona iştah olduğu hâlde.
Ve **بنو العجيف** ( **زبير** gibi): Araplardan bir kabile; bunu İbn Düreyd nakletti. Ve **عاجف**: bir yer adı; Benî Temîm’in kıble tarafına düşen yarığında; İbn Düreyd dedi. İbn Mukbil dedi ki:
  Keşke Leylâ, **أجماد عاجف** ile
  **تعشار أجلى** arasında, **سريح** içinde ve **أسفرا**’da (olsaydı).

Ve “**أعجفوا**”: hayvanları **عجفت** ettiği zaman; yani zayıfladı.
Ve **التعجيف**: doyma olmaksızın yemek; onun şahidi, Seleme b. el-Ekva‘ın (Allah ondan razı olsun) sözünden geçti. Ve **العنجف** ( **جندل** ve **زنبور** gibi): zayıflıktan yahut hastalıktan kurumuş olan; İbn Düreyd ve Ezherî bunu rubâîde böyle zikretmiştir; ve o, Ebû ‘Amr’un da sözüdür. İbn Düreyd **فعلول** bâbında dedi ki: **العنجوف**: kısa, iç içe geçmiş; bazen onunla yaşlı kadın vasfedilir; ve onda araştırma **عنجف**’te gelecektir; çünkü musannif onu orada ikinci defa iade etti; **النون** hakkında ihtilafları sebebiyle: o, زائد midir değil midir?.
Ve ona istidrâk edilenlerdendir: **التعجيف**: nefsi yemekten alıkoymak; hâlbuki onu iştah eder; başkasını onunla tercih etmek için. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **التعجيف**: (kişi) gücünü, doymadan önce, kıtlıktan dolayı, başkasına nakleder. Ve **العجوف**: nefsi çirkin işlerden men etmek. Ve **التعجيف**: kötü beslenme ve zayıflık. Ve bir adam **عجف** ( **كتف** gibi), **أعجف**; ve o, **الهاء**sız da (gelir); ikisinin çoğulu **عجاف**. Ve **التعجف**: meşakkat; hâlin şiddeti. Ma‘kıl b. Huveylid dedi ki:
  Göçtükleri vakit, inin bizim diyarlarımıza;
  **رهم**’den, **التعجف**’in sağ bıraktığından bir kalıntı.

Ve **العجف** harekeli: kemiklerin kalınlığı ve etten çıplaklığı. Ve **وجه عجف وأعجف**: susuz gibi. Ve **لثة عجفاء**: susuz; dedi ki:

  En susuz diş etlerinden çekinir, saf (bir şey);
  beyaz, **عجاف** menâsibli.

Ve “**أعجف القوم**”: şiddet ve sıkıştırmadan dolayı mallarını hapsettiler. Ve **العجيف**: zayıf; çoğulu **عجفى**, **مرضى** gibi. Ondan mesel: “**لكن على بلدح قوم عجفى**.” Şeyhimiz dedi ki: Eğer **عجيف** sabit olursa, o vakit onun için bir cem‘ olması muhtemeldir; ve onda kıyas vardır. Ve **حب عجاف**: yani kabarmayan; **الأساس**’ta olduğu gibi. Ve İbrâhîm b. **عجيف** b. Hâzim el-Buhârî; Esbât Ebî’l-Yese‘ ve başkasından (rivayet eder).

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%81/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

عَجِفَ
1 عَجِفَ ذ , (Fr, S, O, Msb, K,) aor. عَجَفَ , inf. n. عَجَفٌ; (S, * O, * Msb, K; *) and عَجُفَ; (Fr, S, O, Msb, K;) He, i. e. [a beast, or] a horse, (Msb,) or they, i. e. cattle, (مَال, Fr, S, O,) became lean, meagre, or emaciated; (S;) lost his, or their, fatness or plumpness: (O, K:) or became weak. (Msb.) [See also عَجَفٌ, below.] -A2- عَجَفَهُ, or عَجَفَ الدَّابَّةَ, see 4. ― -b2- عَجَفَ نَفْسَهُ عَنِ الطَّعَامِ, aor. عَجِفَ , inf. n. عَجْفٌ and عُجُوفٌ, He withheld himself from the food, though desiring it, preferring that one who was hungry should have it; (O, K;) or (K) he left the food, though desiring it, (O,) in order that he who was eating with him might become satisfied in stomach; (O, K;) as also ↓ عجّف, inf. n. تَعْجِيفٌ. (K.) And عَجَفَ نَفْسَهُ عَلَى فُلَانٍ [He restrained himself for such a one] means he chose that such a one should have the food in preference to himself. (S.) عُجُوفٌ also signifies The leaving, or relinquishing, food, (IAar, O, K, TA,) with desire for it. (TA.) And [hence, app.,] The withholding oneself from evil acts or dispositions. (TA.) ― -b3- And عَجَفَ نَفْسَهُ, (L, K,) aor. عَجِفَ , inf. n. عَجْفٌ, (L, TA,) He constrained himself to be forbearing. (L, K, TA.) You say, عَجَفَ نَفْسَهُ عَلَى فُلَانٍ, (O, K,) aor. عَجِفَ , inf. n. عَجْفٌ [and app. عُجُوفٌ also], (O,) He bore, or endured, what proceeded from such a one, and did not punish him. (O, K.) And عَجَفَ نَفْسَهُ عَلَى المَرِيضِ, (O, K,) aor. and inf. n. as above, (O,) He constrained himself to exercise patience toward the sick man in tending him in his sickness; as also بِنَفْسِهِ عَلَيْهِ ↓ أَعْجَفَ. (O, K.) ― -b4- And عَجَفَ عَنْ فُلَانٍ [نَفْسَهُ being app. understood] He withdrew himself, or became aloof, from such a one. (K.)

2 عَجَّفَ see 1. ― -b2- التَّعْجِيفُ also signifies The eating less than what would satisfy the stomach. (S, O, K.) ― -b3- And One's transferring his food to another before satisfying his stomach, by reason of drought, or dearth. (IAar, TA.) ― -b4- And The feeding on bad food, and being lean, meagre, or emaciated. (TA.)

اعجفهُ
4 اعجفهُ ذ , (S, O, Msb,) or اعجف الدَّابَّةَ; (O, K;) and ↓ عَجَفَهُ, (O, Msb,) or عَجَفَ الدَّابَّةَ, (O, K,) aor. عَجُفَ (O, Msb, K) and عَجِفَ , (O, K,) inf. n. عَجْفٌ; (O, Msb;) He rendered him, (S, O, Msb,) i. e. a horse, (Msb,) or he rendered the beast, (O, K,) lean, meagre, or emaciated, (S, O, K,) or weak. (Msb.) ― -b2- اعجفوا They became in the state, or condition, of having their cattle lean, meagre, or emaciated. (O, K.) And They confined their cattle, by reason of hardness and straitness [of circumstances]. (TA.) ― -b3- See also 1, last sentence but one.

تَعَجُّفٌ
5 تَعَجُّفٌ ذ The being in a difficult and hard state or condition. (TA.)

عَجَفٌ
عَجَفٌ ذ Leanness, meagreness, or emaciation; (S;) loss of fatness or plumpness: (O, K:) and thickness, or roughness, and leanness (عَرَآء), of the bones. (TA.) [See 1, first sentence.]

عَجِفٌ
عَجِفٌ ذ : see أَعْجَفُ, in three places.

عُجَافٌ
عُجَافٌ ذ , like غُرَابٌ, A sort of dates: (L, K:) or so ↓ عِجَافٌ, accord. to Lth. (O.)

عِجَافٌ
عِجَافٌ ذ pl. of أَعْجَفُ [q. v.], (S, O, Msb, K,) and of its syn. عَجِفٌ. (TA.) -A2- Also The colocynth: (K:) or the grains of the colocynth. (Ibn- 'Abbلd, O, TA.) ― -b2- And حَبٌّ عِجَافٌ Grain, or grains, not increasing. (A, TA.) ― -b3- See also عُجَافٌ. -A3- And العِجَافُ is one of the names of Time, or fortune. (Ibn-'Abbلd, O, K. *)

عَجِيفٌ
عَجِيفٌ ذ : see أَعْجَفُ, in two places.

عَنْجَفٌ
عَنْجَفٌ ذ , like جَنْدَلٌ, (K in the present art.,) or عُنْجُفٌ, (AA, O and K in art. عنجف,) like قُنْفُذٌ, (K in the latter art.,) and ↓ عُنْجُوفٌ, Dry, or tough, by reason of leanness, meagreness, or emaciation, (AA, K in this art., and O and K in art. عنجف,) or of disease: thus expl. by AA, and mentioned by IDrd and Az among quadriliteral-radical words. (TA.) And Short, and compact, or contracted [in make or body]: and sometimes applied as an epithet to an old woman: (K:) thus the latter word is expl. by IDrd. (TA.)

عُنْجُوفٌ
عُنْجُوفٌ ذ : see the next preceding paragraph.

أَعْجَفُ
أَعْجَفُ ذ Lean, meagre, or emaciated; (S;) having lost his fatness or plumpness: (O, K:) or weak: (Msb:) and ↓ عَجِفٌ signifies the same, applied to a man and to a woman: and ↓ عَجِيفٌ also signifies lean, meagre, or emaciated: (TA:) and ↓ مَعْجُوفٌ [likewise] is syn. with أَعْجَفُ, applied to a camel; (O, K;) as also ↓ مُنْعَجِفٌ, (K, TA,) in some copies of the K erroneously written مُتَعَجِّفٌ: (TA:) the fem. of أَعْجَفُ is عَجْفَآءُ: and the pl. is عِجَافٌ, which is irreg., having this form to assimilate it to سِمَانٌ, (S, O, Msb, K,) or to its like ضِعَافٌ, (Msb,) and which is applied to males and to females: (O, TA:) the pl. of ↓ عَجِفٌ, also, is عِجَافٌ: (TA:) and the pl. of ↓ عَجِيفٌ, if this be of established authority, may be عَجْفَى, agreeably with analogy. (MF, TA.) [Hence,] وَجْهٌ أَعْجَفُ and ↓ عَجِفٌ A face having little flesh. (TA.) And لِثَةٌ عَجْفَآءُ A gum having little flesh. (TA.) And شَفَتَانِ عَجْفَاوَانِ Two thin lips. (Ks, O, K.) ― -b2- And نَصْلٌ أَعْجَفُ A thin, or slender, arrow-head: (S, O, K:) pl. نِصَالٌ عِجَافٌ. (O, K.) ― -b3- And أَرْضٌ عَجْفَآءُ Land in which is no good. (O, K.) And أَرَضُونَ عِجَاف Lands not rained upon. (O.) And عِجَافٌ is sometimes used [alone] as signifying Lands affected by drought: a poet says, describing clouds (سَحَاب),
لَقِحَ العِجَافُ لَهُ لِسَابِعِ سَبْعَةٍ
meaning The lands affected by drought produced herbage by reason thereof at a period of seven days after the rain. (L, TA.)

مَعْجُوفٌ
مَعْجُوفٌ ذ : see أَعْجَفُ. ― -b2- Also A rusty, unpolished, sword; or one sullied by remaining long unpolished. (O, K.)

مُنْعَجِفٌ
مُنْعَجِفٌ ذ : see أَعْجَفُ.

##### Türkçe

**عَجِفَ**
1 **عَجِفَ** ذ , (Fr, S, O, Msb, K,) muzâri‘i **عَجَفَ** , mastarı **عَجَفٌ**; (S, * O, * Msb, K; *) ve **عَجُفَ**; (Fr, S, O, Msb, K;) O, yani [bir binek hayvanı, yahut] bir at, (Msb,) yahut onlar, yani sığırlar, (**مَال**, Fr, S, O,) zayıfladı, cılızlaştı yahut eridi; (S;) onun yahut onların yağlılığını yahut dolgunluğunu yitirdi: (O, K:) yahut zayıf oldu. (Msb.) [Aşağıda **عَجَفٌ**’e de bak.] -A2- **عَجَفَهُ**, yahut **عَجَفَ الدَّابَّةَ**, 4’e bak. ― -b2- **عَجَفَ نَفْسَهُ عَنِ الطَّعَامِ**, muzâri‘i **عَجِفَ** , mastarı **عَجْفٌ** ve **عُجُوفٌ**, O, onu arzuladığı hâlde, aç olanın onu almasını tercih ederek, kendisini yemekten alıkoydu; (O, K;) yahut (K) onu arzuladığı hâlde, (O,) onunla birlikte yiyen kimsenin karnı doysun diye, yemeği bıraktı; (O, K;) bunun gibi ↓ **عجّف**, mastarı **تَعْجِيفٌ**. (K.) Ve **عَجَفَ نَفْسَهُ عَلَى فُلَانٍ** [O, kendisini falanca için tuttu] demektir: kendisine tercih ederek falancanın yemeği almasını seçti. (S.) **عُجُوفٌ** ayrıca, onu arzulamakla birlikte, yemeği bırakmak yahut terk etmek mânâsına gelir. (IAar, O, K, TA,) (TA.) Ve [bundan dolayı, görünüşe göre,] kötü fiillerden yahut huy ve tabiatlardan kendini alıkoymak. (TA.) ― -b3- Ve **عَجَفَ نَفْسَهُ**, (L, K,) muzâri‘i **عَجِفَ** , mastarı **عَجْفٌ**, (L, TA,) O, kendisini yumuşak huylu olmaya zorladı. (L, K, TA.) Şöyle dersin: **عَجَفَ نَفْسَهُ عَلَى فُلَانٍ**, (O, K,) muzâri‘i **عَجِفَ** , mastarı **عَجْفٌ** [ve görünüşe göre **عُجُوفٌ** da], (O,) O, falancadan sâdır olana katlandı yahut tahammül etti ve onu cezalandırmadı. (O, K.) Ve **عَجَفَ نَفْسَهُ عَلَى المَرِيضِ**, (O, K,) muzâri‘i ve mastarı yukarıdaki gibi, (O,) O, hastalığında ona bakarken hasta kimseye karşı sabır göstermeye kendisini zorladı; bunun gibi بِنَفْسِهِ عَلَيْهِ ↓ **أَعْجَفَ**. (O, K.) ― -b4- Ve **عَجَفَ عَنْ فُلَانٍ** [**نَفْسَهُ**’in anlaşılmış olduğu görünüşe göre] O, falancadan çekildi yahut uzak durdu. (K.)

2 **عَجَّفَ** 1’e bak. ― -b2- **التَّعْجِيفُ** ayrıca, karnı doyuracak olandan daha az yemek mânâsına gelir. (S, O, K.) ― -b3- Ve kuraklık yahut kıtlık sebebiyle, karnı doymadan önce yemeğini başkasına aktarması. (IAar, TA.) ― -b4- Ve kötü yemekle beslenmek ve zayıf, cılız yahut erimiş olmak. (TA.)

**اعجفهُ**
4 **اعجفهُ** ذ , (S, O, Msb,) yahut **اعجف الدَّابَّةَ**; (O, K;) ve ↓ **عَجَفَهُ**, (O, Msb,) yahut **عَجَفَ الدَّابَّةَ**, (O, K,) muzâri‘i **عَجُفَ** (O, Msb, K) ve **عَجِفَ** , (O, K,) mastarı **عَجْفٌ**; (O, Msb;) O, onu, (S, O, Msb,) yani bir atı, (Msb,) yahut o, hayvanı, (O, K,) zayıf, cılız yahut erimiş, (S, O, K,) yahut zayıf düşmüş kıldı. (Msb.) ― -b2- **اعجفوا** Onlar, sığırlarının zayıf, cılız yahut erimiş olması hâlinde yahut durumunda oldular. (O, K.) Ve onlar, sertlik ve darlık [hâllerinden] dolayı sığırlarını hapsettiler. (TA.) ― -b3- 1’e de bak, sondan bir önceki cümle.

**تَعَجُّفٌ**
5 **تَعَجُّفٌ** ذ Zor ve çetin bir hâl yahut durumda bulunma. (TA.)

**عَجَفٌ**
**عَجَفٌ** ذ Zayıflık, cılızlık yahut erime; (S;) yağlılığın yahut dolgunluğun kaybı: (O, K:) ve kemiklerin kalınlığı yahut kabalığı ve zayıflığı (**عَرَآء**). (TA.) [1’in ilk cümlesine bak.]

**عَجِفٌ**
**عَجِفٌ** ذ : üç yerde **أَعْجَفُ**’a bak.

**عُجَافٌ**
**عُجَافٌ** ذ , **غُرَابٌ** gibi, Bir çeşit hurma: (L, K:) yahut Lth’ye göre bunun gibi ↓ **عِجَافٌ**. (O.)

**عِجَافٌ**
**عِجَافٌ** ذ **أَعْجَفُ**’un çoğulu [bk.], (S, O, Msb, K,) ve onun eşanlamlısı **عَجِفٌ**’in de çoğulu. (TA.) -A2- Ayrıca, acı kavun: (K:) yahut acı kavunun taneleri. (Ibn- 'Abbلd, O, TA.) ― -b2- Ve **حَبٌّ عِجَافٌ** Artmayan tane yahut taneler. (A, TA.) ― -b3- **عُجَافٌ**’a da bak. -A3- Ve **العِجَافُ** Zamanın yahut talihin adlarından biridir. (Ibn-'Abbلd, O, K. *)

**عَجِيفٌ**
**عَجِيفٌ** ذ : iki yerde **أَعْجَفُ**’a bak.

**عَنْجَفٌ**
**عَنْجَفٌ** ذ , **جَنْدَلٌ** gibi, (K bu maddede,) yahut **عُنْجُفٌ**, (AA, O ve K maddesi عنجف’te,) **قُنْفُذٌ** gibi, (K son maddede,) ve ↓ **عُنْجُوفٌ**, Zayıflık, cılızlık yahut erime, (AA, K bu maddede, ve O ve K maddesi عنجف’te,) yahut hastalık sebebiyle kuru yahut sert: AA tarafından böyle açıklanmış; ve IDrd ile Az tarafından dörtlü köklü kelimeler arasında zikredilmiştir. (TA.) Ve kısa, ve sıkı yahut büzülmüş [yaratılışta yahut bedende]: ve bazen yaşlı bir kadına sıfat olarak uygulanır: (K:) bu son kelime IDrd tarafından böyle açıklanmıştır. (TA.)

**عُنْجُوفٌ**
**عُنْجُوفٌ** ذ : bir önceki paragrafa bak.

**أَعْجَفُ**
**أَعْجَفُ** ذ Zayıf, cılız yahut erimiş; (S;) yağlılığını yahut dolgunluğunu yitirmiş: (O, K:) yahut zayıf: (Msb:) ve ↓ **عَجِفٌ** aynı mânâya gelir, bir erkeğe ve bir kadına uygulanır: ve ↓ **عَجِيفٌ** de zayıf, cılız yahut erimiş mânâsına gelir: (TA:) ve ↓ **مَعْجُوفٌ** [keza] **أَعْجَفُ** ile eşanlamlıdır, deveye uygulanır; (O, K;) bunun gibi ↓ **مُنْعَجِفٌ**, (K, TA,) K’nin bazı nüshalarında yanlışlıkla **مُتَعَجِّفٌ** yazılmıştır: (TA:) **أَعْجَفُ**’un müennesi **عَجْفَآءُ**’dur: ve çoğulu **عِجَافٌ**’dır; bu düzensizdir, onu **سِمَانٌ**’a, (S, O, Msb, K,) yahut onun benzeri **ضِعَافٌ**’a, (Msb,) benzetmek için bu şekli almıştır; ve erkeklere de kadınlara da uygulanır: (O, TA:) ↓ **عَجِفٌ**’in çoğulu da **عِجَافٌ**’dır: (TA:) ve ↓ **عَجِيفٌ**’in çoğulu, eğer bu sabit bir otorite ise, kıyasa uygun olarak **عَجْفَى** olabilir. (MF, TA.) [Bundan dolayı,] **وَجْهٌ أَعْجَفُ** ve ↓ **عَجِفٌ** Eti az olan bir yüz. (TA.) Ve **لِثَةٌ عَجْفَآءُ** Eti az olan bir dişeti. (TA.) Ve **شَفَتَانِ عَجْفَاوَانِ** İki ince dudak. (Ks, O, K.) ― -b2- Ve **نَصْلٌ أَعْجَفُ** İnce yahut narin bir ok ucu: (S, O, K:) çoğulu **نِصَالٌ عِجَافٌ**. (O, K.) ― -b3- Ve **أَرْضٌ عَجْفَآءُ** İçinde hayır olmayan arazi. (O, K.) Ve **أَرَضُونَ عِجَاف** Yağmur yağmamış araziler. (O.) Ve **عِجَافٌ** bazen [tek başına] kuraklıktan etkilenmiş araziler mânâsında kullanılır: bir şair, bulutları (**سَحَاب**) tasvir ederek der ki,
لَقِحَ العِجَافُ لَهُ لِسَابِعِ سَبْعَةٍ
mânâsı: Kuraklıktan etkilenmiş araziler, yağmurdan yedi gün sonraki bir vakitte bunun sebebiyle ot bitirdi. (L, TA.)

**مَعْجُوفٌ**
**مَعْجُوفٌ** ذ : **أَعْجَفُ**’a bak. ― -b2- Ayrıca, paslı, parlatılmamış bir kılıç; yahut uzun süre parlatılmadan kalmakla kirlenmiş olan. (O, K.)

**مُنْعَجِفٌ**
**مُنْعَجِفٌ** ذ : **أَعْجَفُ**’a bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%81/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

عَجَفَ
عَجَفَ I ,  U ( n. ac. عَجْف 1 ,  عُجُوْف 27 )
a.  [ 'An ], Abstained from ( food ).

b.  Kept short, stinted, starved ( cattle ).

c.  [ 'Ala ], Nursed, tended ( invalid ); bore with.

عَجِفَ
عَجِفَ A عَجُفَ U ( n. ac. عَجْف 1 ),
a.  Grew thin, lean.

عَجَّفَ
عَجَّفَ II
a.  [ 'An ], Abstained from ( food ).

b.  Ate little.

أَعْجَفَ
أَعْجَفَ IV ,
a.  see I (b) , ( c ).

عَجَف
عَجَف 4 ,
a.  Thinness, leanness.

أَعْجَفُ
أَعْجَفُ 14 , ( pl. عِجَاْف 23 ),
a.  Thin, lean, emaciated.

عِجَاْف
عِجَاْف 23 ,
a.  Colocynth.

b.  Grain.

c.  Fortune, chance.

##### Türkçe

عَجَفَ
عَجَفَ I, U (mast. **عَجْف** 1, **عُجُوْف** 27)
a. [ 'An ], (yemekten) uzak durdu, çekindi.

b. Kısa tuttu, kıstı, aç bıraktı (sığırı).

c. [ 'Ala ], (hastayı) baktı, tedavi etti; katlandı.

عَجِفَ
عَجِفَ A **عَجُفَ** U (mast. **عَجْف** 1),
a. Zayıfladı, cılızlaştı.

عَجَّفَ
عَجَّفَ II
a. [ 'An ], (yemekten) uzak durdu, çekindi.

b. Az yedi.

أَعْجَفَ
أَعْجَفَ IV,
a. I (b), (c)’ye bak.

عَجَف
عَجَف 4,
a. Zayıflık, cılızlık.

أَعْجَفُ
أَعْجَفُ 14, (çoğ. **عِجَاْف** 23),
a. Zayıf, cılız, erimiş.

عِجَاْف
عِجَاْف 23,
a. Ebucehil karpuzu (kolokint).

b. Tane, hububat.

c. Talih, şans.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%81/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

عجف
عَجِفَ - يَعْجَفُ (عَجُفَ - يَعْجُفُ) - أَعْجَف - عَجْفَاء - عِجَاف
عَجِفَ - يَعْجَفُ (عَجُفَ - يَعْجُفُ) + الكائن: يذهب سِمَنُه وشحمُه من نقص الطعام وسوء الغذاء
أَعْجَف: على وزن " أفعـَل": اسم فاعل مبالغة صفة مشبهة بمعنى مفعول من " عَجِفَ - يَعْجَفُ ": كثير العجف: الذي هُزِل وذهب سِمَنُه: شديد الهزال من سوء الغذاء ونقص الطعام
عَجْفَاء: أنثى " أَعْجَف "
عِجَاف: جمع " عَجْفاء "، وحال منه
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " النحافة وصغر الحجم والسمك"، وهي:
ضَمَرَ - يَضْمُرُ، عَجِفَ - يَعْجَفُ (عَجُفَ - يَعْجُفُ)، ضَرِعَ - يَضْرَعُ، رَقَّ - يَرِقُّ، سَنْدَسَ - يُسَنْدِسُ، قَطْمَرَ - يُقَطْمِرُ
عجاف
 	﴿وقال الملك إني أرى سبع بقرات سمان يأكلهن سبع عجاف وسبع سنبلات خضر وأخر يابسات ياأيها الملأ أفتوني في رؤياي إن كنتم للرؤيا تعبرون(43)﴾ يوسف ﴿يوسف أيها الصديق أفتنا في سبع بقرات سمان يأكلهن سبع عجاف وسبع سنبلات خضر وأخر يابسات لعلي أرجع إلى الناس لعلهم يعلمون(46)﴾ يوسف
مختار الصحاح
● [عجف] ع ج ف: العَجَفُ الهزال وبابه طرب فهو أعْجَفُ والأنثى عَجْفَاءُ و عَجُفَ بالضم لغة فيه والجمع عِجَافٌ بالكسر على غير قياس لأن أفعل وفعلاء لا يجمع على فِعال ولكنهم بنوه على سمان والعرب قد تبني الشيء على ضده كما قالوا عدوه بناء على صديقه وفَعُول إذا كان بمعنى فاعل لا تدخله الهاء و أعْجَفَهُ هزله
الراغب
عجف
- قال تعالى: }سبع عجاف{ [يوسف/43]، جمع أعجف، وعجفاء، أي: الدقيق من الهزال، من قولهم: نصل أعجف: دقيق، وأعجف الرجل: صارت مواشيه عجافا، وعجفت نفسي عن الطعام، وعن فلان أي: نبت عنهما.
ملخص اللسان:
1.     عجف: عَجَفَ نَفسَه عن الطعام يَعْجِفُها عَجْفاً وعُجوفاً وعَجَّفَها:حبَسها عنه
2.     وقد عَجِفَ، بالكسر، وعَجُف، بالضم، فهو أَعْجفُ وعَجِفٌ، والأُنثى عجفاء وعجِفٌ، بغير هاء، والجمع منهما عِجافٌ حملوه على لفظ سِمانٍ،
3.      والعُجوفُ: تركُ الطعام.
4.     والتعجيفُ: الأَكلُ دونَ الشِّبَعِ
5.     والتعجيف: سُوء الغذاء والهزالُ.
6.     والعَجَفُ: ذهاب السِّمَنِ والهُزالُ
لسان العرب
● - عجف: عَجَفَ نَفسَه عن الطعام يَعْجِفُها عَجْفاً وعُجوفاً وعَجَّفَها:   حبَسها عنه وهو له مُشْتَهٍ ليؤثِرَ به غيرَه ولا يكون إلا على الجوع   والشهوة، وهو التعجيف أيضاً؛ قال سلمة بن الأَكوع:   لم يَغْذُها مُدٌّ ولا نَصِيفُ،   ولا تُمَيْراتٌ ولا تَعْجيفُ   قال ابن الأَعرابي: التعجيف أَن يَنْقُلَ قُوتَه إلى غيره قبل أَن   يَشْبَعَ من الجُدوبة. والعُجوفُ: تركُ الطعام. والتعجيفُ: الأَكلُ دونَ   الشِّبَعِ.   والعُجوفُ: منعُ النفس عن المقابح. وعَجَفَ نفسَه على المريض يَعْجِفُها   عَجْفاً: صَبَّرها على تَمْريضه وأَقام على ذلك. وعَجَفْتُ نفسي على   أَذى الخليلِ إذا لم تَخْذُلْه. وعَجَفَ نفسَه على فلان، بالفتح، إذا آثره   بالطعام على نفسه؛ قال الشاعر:   إني، وإن عَيَّرتِني نُحولي،   أَو ازْدَرَيْتِ عِظَمِي وطُولي   لأَعْجِفُ النفسَ على الخليلِ،   أَعْرِضُ بالوُدِّ وبالتَّنْويلِ   أَراد أَعرض الودّ والتنويل كقوله تعالى: تنبُت بالدهن. وعَجَفْتُ نفسي   عنه عَجْفاً إذا احْتملتَ غيَّه ولم تؤاخذه. وعَجَفَ نفسه يَعْجِفها:   حلَّمها. والتعجيف: سُوء الغذاء والهزالُ. والعَجَفُ: ذهاب السِّمَنِ   والهُزالُ، وقد عَجِفَ، بالكسر، وعَجُف، بالضم، فهو أَعْجفُ وعَجِفٌ، والأُنثى   عجفاء وعجِفٌ، بغير هاء، والجمع منهما عِجافٌ حملوه على لفظ سِمانٍ،   وقيل: هو كما قالوا أبطح وبِطاح وأَجرب وجِراب ولا نظير لعَجفاء وعِجاف إلا   قولُهم حَسْناء وحِسان؛ كذا قول كراع، وليس بقويّ لأَنهم قد كسَّروا   بطْحاء على بِطاحٍ وبَرْقاء على بِراقٍ. ومُنْعَجِفٌ كعَجِفٍ؛ قال ساعدة بن   جُؤَيَّة:   صِفْرُ المَباءة ذو هِرْسَينِ مُنْعجِفٌ،   إذا نَظَرْتَ إليه، قلتَ: قد فَرَجا   (* قوله «ذو» هو في الأصل هنا بالواو وفي مادتي فرج وهرس: بالياء.)   قال الأَزهري: وليس في كلام العرب أَفعل وفَعْلاء جمعاً على فِعالٍ غير   أَعْجَفَ وعَجْفاء، وهي شاذة، حملوها على لفظ سِمان فقالوا سِمان وعِجاف،   وجاء أَفْعلُ وفَعْلاء على فَعُل يَفْعُل في أَحرف معدودة منها: عَجُف   يَعْجُف، فهو أَعْجف، وأَدُم يأْدُمُ، فهو آدمُ، وسَمُرَ يَسْمُر، فهو   أَسمرُ، وحَمُق يَحْمُق، فهو أَحْمَقُ، وخَرُق يَخْرُق، فهو أَخرق. وقال   الفراء: عَجُفَ وعَجِفَ وحَمُق وحَمِقَ ورَعُن ورَعِن وخَرُق وخَرِق. قال   الجوهري: جمع أَعجَف وعَجْفاء من الهُزال عِجاف، على غير قياس، لأَن أَفعلَ   وفَعْلاء لا يجمع على فعال ولكنهم بنوه على سِمانٍ، والعرب قد تبني   الشيء على ضدّه كما قالوا عَدُوّةٌ بناء على صديقة، وفعول إذا كان بمعنى فاعل   لا تدخله الهاء؛ قال مِرْداسُ بن أَذَنَةَ:   وإنْ يَعْرَيْنَ إنْ كُسِيَ الجَواري،   فَتَنْبُو العَيْنُ عن كَرَمٍ عِجافِ   وأَعْجَفه أَي هَزَله. وقوله تعالى: يأْكلُهنّ سَبْع عِجافٌ؛ هي   الهَزْلَى التي لا لحم عليها ولا شحم ضُرِبت مثلاً لسبع سِنين لا قَطْر فيها ولا   خِصْبَ. وفي حديث أُم مَعْبَد: يَسُوق أَعْنُزاً عجافاً؛ جمع عجفاء، وهي   المَهْزولةُ من الغنم وغيرها. وفي الحديث: حتى إذا أَعْجَفَها ردَّها   فيه أَي أهْزَلها. وسيف مَعْجُوف إذا كان داثراً لم يُصْقَلْ؛ قال كعب بن   زهير:   وكأَنَّ مَوْضِعَ رَحْلِها من صُلْبِها   سَيْفٌ، تَقَادَمَ عَهْدُه، مَعْجُوفُ   ونَصْلٌ أَعْجَفُ أَي رقِيق. والتعجُّفُ: الجهْد وشِدَّة الحال؛ قال   مَعْقِلُ بن خُوَيْلِد:   إذا ما ظَعَنَّا، فانْزِلوا في دِيارِنا،   بَقِيَّةَ من أَبقَى التعجُّفُ من رُهْمِ   وربما سَمَّوا الأَرض المُجْدبةَ عِجافاً؛ قال الشاعر يصف سحاباً:   لَقِحَ العِجافُ له لِسابعِ سَبْعةٍ،   فَشَرِبْن بَعْد تَحلِّئٍ فَرَوِينا   هكذا أَنشده ثعلب والصواب بعد تَحَلُّؤٍ؛ يقال: أَنْبَتَتْ هذه الأَرضون   المُجدبة لسبعة أَيام بعد المطر. والعَجَفُ: غِلظُ العِظام وعَراؤُها من   اللحم. وتقول العرب: أَشدّ الرّجال الأَعْجفُ الضخْم. ووجهٌ عَجِف   وأَعْجَفُ: كالظمْآن. ولثةٌ عَجْفاء: ظَمْأَى؛ قال:   تَنْكَلُّ عن أَظْمى اللِّثاتِ صافِ،   أَبْيَضَ ذي مَناصِبٍ عِجافِ   وأَعْجَفَ القومُ: حبَسُوا أَموالهم من شِدّة وتَضْييق. وأَرض عَجْفاء:   مَهزولة؛ ومنه قول الرائد: وجدْت أَرضاً عَجْفاء وشجراً أَعْشَمَ أَي قد   شارَفَ اليُبْس والبُيود. والعُجافُ: التمْر.   وبنو العُجَيْفِ: بَطْن من العرب.
مقاييس اللغة:
(عجف) العين والجيم والفاء أصلانِ صحيحان، أحدهما يدلُّ على هُزال، والآخَر على حَبْس النفس وصَبْرِها على الشَّيء أو عنه.
فالأوَّل العَجَف، وهو الهُزَال وذَهاب السِّمَن، والذّكر أعجف والأنثى عَجْفاء، والجمع عِجافٌ، من الذُّكْران والإِناث. والفعل عَجِفَ يَعْجَف([18]) وليس في كلام العَرَب أفعَلُ مجموعاً على فِعال غيرُ هذه الكلمة([19]) ، حملوها على لفظ سِمان. وعِجافٌ على فِعال. ويقال أعجَفَ القومُ، إذا عجِفت مواشيهم وهم مُعْجِفون.
وحَكَى الكسائيُّ: شفَتانِ عَجفاوان، أي لطيفتان قال أبو عُبيد: يقال عَجُفَ إذا هُزِل، والقياس عَجِف؛ لأنَّ ما كان على أفعل وفعلاء فماضيه فَعِل، نحو عَرِج يعرَج، إلاَّ ستّةَ حروف جاءت على فَعُل، وهي سَمُر، وحَمُق، ورَعُن، وعَجُف، وخَرُق.
وحكى الأصمعيُّ في الأعجم: عَجُم. وربَّما اتَّسعوا في الكلام فقالوا: أرضٌ عجفاء، أي مهزولة لا خَيرَ فيها([20]) ولا نبات. ومنه قول الرائد: "وجَدْتُ أرضاً عجفاء". ويقولون: نَصلٌ أعجفُ، أي دقيق. قال ابنُ أبي عائذ([21])
تراحُ يداه بمحشورةٍ  *** خَوَاظِي القِداح عجافِ النِّصالِ([22])
وأمَّا الأصل الثاني فقولهم: عَجَفْتُ* نفسِي عن الطعام أعجِفها عَجْفاً، إذا حبستَ نفسَك عنه وهي تشتهيه. وعَجَفْت غيرِي قليلٌ. [قال]:
لم يَغْذُها مُدٌّ ولا نَصيفُ  *** ولا تُمَيْراتٌ ولا تعجيفُ([23])
ويقال: عَجَفْت نفسي على المَريض أعْجِفها، إذا صَبَرْتَ عليه ومرَّضْتَه. [قال]:
إنِّي وإِنْ عيَّرتني نُحولِي([24]) *** لأَعجِفُ النَّفسَ على خليلي
* أُعْرِضُ بالوُدِّ وبالتَّنويلِ([25]) *
القاموس المحيط:
العَجَفُ، مُحرَّكةً ذَهابُ السِمَنِ، وهو أعْجَفُ، وهي عَجْفَاءُ، ج عِجافٌ، شاذٌّ، لأنَّ أفْعَلَ وفَعْلاءَ لا يُجْمَعُ على فِعالٍ، لكِنَّهُم بَنَوْهُ على سِمانٍ، لأَنَّهم قد يَبْنونَ الشيءَ على ضِدِّهِ، كقَوْلِهِم عَدُوَّةٌ بالهاءِ، لِمَكَانِ صَديقَةٍ، وفَعولٌ بمعنَى فاعلٍ لا تَدْخُلُهُ الهاءُ. وقد عَجِفَ، كفَرِحَ وكرُمَ.
ونَصْلٌ أعْجَفُ: رَقيقٌ، ونِصالٌ عِجافٌ. والعَجْفاءُ: الأرضُ لا خَيْرَ فيها. وأبو العَجْفاءِ: هَرِمُ بنُ نُسَيْبٍ: تابِعِيٌّ، وعبدُ اللهِ بنُ مُسْلِمٍ، مِن تَبَعِ التابِعينَ. وشَفتَانِ عَجْفاوان: لَطِيفَتانِ. وككِتابٍ: الحَنْظَلُ، والدَّهْرُ. وكغُرابٍ: نَوْعٌ من التَّمْرِ. وعَجَفَ نفسَهُ عن الطَّعامِ يَعْجِفُها عَجْفَاً وعُجوفاً: حَبَسَها عنه وهو يَشْتَهِيه ليُؤْثِرَ به جائعاً، أو ليُشْبعَ مُؤاكِلَهُ، كعَجَّفَ تَعْجِيفاً، و نفسَه على المَريضِ: صَبَّرهَا على التَّمْرِيضِ والقِيامِ به، كأَعْجَفَ بنَفْسِه عليه، و نفسَه على فلانٍ: احْتَمَلَ عنه، ولم يُؤَاخِذْهُ، و الدابَّةَ يَعْجُفُها ويَعْجِفُها: هَزَلَها، كأعْجَفَها، و عن فلانٍ: تَجافاهُ، و نفسَه: حَلَّمَهَا. وسَيْفٌ مَعْجوفٌ: دائِرٌ لم يُصْقَل. وبَعيرٌ مَعْجوفٌ ومُنْعَجِفٌ: أعْجَفُ.
والعُجوفُ: تَرْكُ الطَّعامِ. وبَنو العُجَيْف، كزُبَيْرٍ: قَبيلَةٌ. وعاجِفٌ: ع في شِقِّ بَني تَميمٍ.
وأعْجَفوا: عَجِفَتْ مَواشيهِم. والتَّعْجيفُ: الأكلُ دونَ الشِّبَع. والعَنْجَفُ، كجَنْدَلٍ وزُنْبورٍ: اليابِسُ هُزالاً، والقصيرُ المُتَداخِلُ، ورُبَّما وُصِفَتْ به العَجُوزُ.
تاج العروس:
ع - ج - ف
العَجَفُ مُحرَّكَةً : ذَهابُ السِّمَنِ وهو أَعْجَفُ وهي عَجْفاءُ ج : عِجافٌ . من الذُّكْرانِ والإِناثِ قالهُ اللَّيْث وهو شاذٌّ على غير قياس لأَنَّ أَفْعَلَ وفَعْلاءَ لا يُجْمَعُ على فِعالٍ بالكَسْرِ غير هذِه الكلمَة رِوايَةً شاذّةً عن العَربِِ ولكنَّهُم بَنَوْهُ على لفظِ سِمانٍ فقالوا : سِمانٌ وعِجافٌ وقيل : هو كما قالوا : أَبْطَحُ وبِطاحُ وأَجْرَبُ وجِرابٌ ولا نَظِيرَ لعَجْفاءَ وعِجافٍ إِلا قولُهم : حَسْناءُ وحِسانٌ كذا قولُ كُراعٍ وليسَ بقَوِيٍّ لأنَّهم قد كسَّرُوا بطْحاءَ على بِطاحٍ وبَرْقاءَ على بِراقٍ لأَنَّهُم قَد يَبْنُونَ ونَصُّ الجَوْهَرِيِّ : والعَرَبُ قَد تَبْنِي الشَّيْءَ ونَصُّ العُباب : قد تَحْمِلُ الشيءَ على ضِدِّهِ قال شَيْخُنا : ولو قالَ بَنَوْه على نِدِّه أَي : مِثْلِه لكان أَقْربَ وهو ضِعافٌ كما مالَ إِليه بعضهم كما قالُوا : عَدُوَّةٌ بالهاءِ لمكانِ صدِيقَةٍ وفَعولٌ إِذا كانَ بمَعْنَى فاعِلٍ لا تَدْخُلُه الهاءُ نَقَلَه الجَوْهَرِيُّ ومنه قولُه تَعالَى : " يَأْكُلُهُنَّ سَبْعٌ عِجافٌ " هي الهَزْلَى التي لا لَحْمَ عليها ولا شَحْمَ ضُرِبَتْ مثلاً لسَبْعِ سِنينَ لا قَطْرَ فيها ولا خِصْبَ وفي حَدِيثِ أُمّ مَعْبَدٍ : يَسُوقُ أَعْنُزاً عِجافاً وقال مِرْداسُ بن أُدَيَّةَ :
وأَنْ يَعْرَيْنَ إِن كُسِيَ الجَواري ... فَتَنْبُو العَيْنُ عن كَرَمٍ عِجافِ وقد عجِفَ كفرِحَ وكَرُمَ وقد جاءَ أَفْعلُ وفَعْلاءُ على فَعُلَ يَفْعُلُ في أَحرفٍ مَعْدُودةٍ منها : عجُفَ يعْجُفَ فهو أَعْجَفُ وأَدُمَ يَأْدُم فهو آدَمُ وسَمُرَ يسْمُر فهو أَسْمَرُ وحَمُقَ يَحْمُقُ فهو أَحْمَقُ وخَرُق يَخْرُق فهو أَخْرَقُ وقال الفَرّاءَ : عجُف وعَجِفَ وحمُقَ وحمِقَ ورَعُنَ ورَعِنَ وخَرُقَ وخَرِقَ . ونَصْلٌ أَعْجَفُ : أَي رقِيقٌ ونِصالٌ عِجافٌ قال أُميَّةُ بن أَبي عائِذٍ :
تَراحُ يَداهُ لمحَشُورَةٍ ... خَواظِي القِداحِ عِجافِ النِّصالِِ والعَجْفاءُ : الأَرْضُ لا خَيْرَ فِيها ومنه قولُ الرّائِدِ : وجَدْتُ أَرْضاً عَجْفاءَ وشَجَراً أَعْشَمَ أَي : قد شارفَ اليُبْسَ . وفي الأَساسِ : نَزَلُوا في بلادٍ عَجْفاءَ : أَي غيرِ مَمْطُورَةٍ . وفي اللِّسان : ورُبَّما سَمَّوْا الأَرْضَ المُجْدِبَةَ عِجافاً قالَ الشاعِرُ يصف سَحاباً :
لَقِحَ العِجافُ له لسابِعِ سبْعَةٍ ... فشَرِبْنَ بعد تَحَلُّؤٍ فَرَوِينَا يَقُول : أَنْبَتَت هذِه الأَرَضُون المُجْدِبَةُ لسَبْعَةِ أَيّامٍ بعدَ المَطَر . وأَبو العَجْفاءِ : هَرِمُ بنُ نُسَيْبٍ السُّلَمِيُّ : تابِعيٌّ يَرْوِي عن عُمرَ بن الخَطابِ عِدادُه في أَهلِ البصْرةِ روى عنه محمد بن سِيرِينَ َورده ابن حبان في كتابِ الثِّقاتِ
أَبو العَجْفاءِ : عبدُ اللهِ بن مُسْلِمٍ المَكِّيُّ من تَبَعِ التّابِعِينَ . وفقاتَه : أَبُو العَجْفاءِ : عمرُو بنُ عَبْدِ اللهِ الدَّيْلَمِيُّ السَّيْبانِيّ وقد صحَّفَه المصِّنفُ في س ي ب فقال : أَبو العجماءِ وهو غلَطٌ وقد نَبَّهْنا عليه هناك . وحكَى الكِسائيُّ : شَفَتانِ عَجْفاوانِ : أَي لَطِيفَتانِ . والعِجافُ ككِتابٍ : حَبُّ الحَنْظَلِ عن ابنِ عبّادٍ . والعِجافُ : اسمٌ من أَسْماءِ الدَّهْرِ عن ابن عَبّادٍ أيضاً . والعُجافُ : كغُرابٍ : نَوعٌ من التَّمْرِ كما في اللِّسانِ . وعَجْفَ نَفْسَه عن الطَّعامِ يعْجِفُها عَجْفاً وعُجُوفاً : حَبسَها عنه وهي تَشْتَهِيهِِ لِيُؤْثِر بهِ غيرَه أَي جائعاً ولا يَكُونُ العَجْفُ إِلا على الجُوعِ والشَّهْوةِ أَو لِيُشْبعَ مُؤاكِلَهُ الذي يُؤاكِلُه كعَجَّفَ تَعْجِيفاَ ومنه قولُ سلَمَةَ بنِ الأَكْوَعِ :
" لم يَغُذُها مُدٌّ ولا نَصِيفُ
" ولا تُمَيْراتٌ ولا تَعْجِيفُ
" لكِنْ غَذاهَا اللَّبَنُ الخَرِيفُ
" المَحْضُ والقارِصُ والصَّرِيفُ وعَجَفَ نَفْسَه على المَرِيضِ : إِذا صَبَرَها على التَّمْرِيضِ والقِيامِ به قال :
" إِنيِّ وإِن عَيَّرْتِنِ نُحولِي
" أَو ازْدَرَيْتِ عِظَمِي وطُولِي
" لأَعْجِفُ النّفْسَ على الخَلِيلِ
" أَعْرِضُ بالوُدِّ وبالتَّنْوِيل كأَعْجَفَ بنَفْسِه عليه
وتقول : عَجَفَ نَفْسَهُ على فُلانٍ : أًَي احْتَمَلَ عنه ولم يُؤَاخِذْهُ . نقله الصاغاني . وعَجَفَ الدَّابَّةَ يَعْجُفُها بالضمِّ ويَعْجِفُها بالكسرِ عَجْفاً : هَزَلَها كأَعْجَفها وهذه عن الجَوْهرِيُّ ومنه الحَدِيثُ : " حتى إِذا أَعْجَفَها رَدَّها فيه " . وعَجَفَ عن فُلانٍ : تَجافاهُ . وفي الأَساسِ : عَجَفْتُها على أََذَى الخلِيلِ : إذا لم تَخْذُلْه . وعَجَفَ نَفْسَه : حَلَّمَها يَعْجِفُها عَجْفاً كما في اللسان . وسيْفٌ مَعْجُوفٌك دائِرٌ لم يًصْقَلُ قال كَعْبُ بنُ زُهَيْرٍ رضي اللهُ عنه :
وكأَنَّ مَوْضِعَ رَحْلِها من صُلْبِها ... سَيْفٌ تَقادَمَ عهْدُه مَعْجُوفُ وبَعِيرٌ مَعْجُوفٌ ومُنْعَجِفٌ : أَي أَعْجَفُ وفي بعضِ النسخ مُنْعَجِفٌ وهو غلطٌ قال ساعِدَةُ بنُ جُؤَيَّةَ :
صِفْرِ المَباءةِ ذِي هَرْسيْنِ مُنْعَجِفٍ ... إِذا نظَرْتَ إِليه قلتَ قد فَرَجَا والعُجُوفُ بالضمِّ تَرْكُ الطَّعامِ عن ابن الأَعرابيِّ زادَ غيرُه مع الشَّهْوةِ إِليه
وبَنُو العُجَيْفِ كزُبيْرٍ : قبيلةٌ من العرب نقله ابنُ دُرَيْدٍ . وعاجِفٌ : ع في شِقِّ بَنِي تَميم مما يلي القِبْلَةَ قال ابن دُرَيْدٍ قالَ ابنُ مُقْبِلٍ :
أَلا لَيْتَ ليْلَى بَيْن أَجْمادِ عاجِفٍ ... وتِعشارَ أَجْلَى في سَرِيحٍ وأَسْفرَا وأَعْجَفُوا : إِذا عَجِفَتْ مَواشِيهِمْ أَي هُزِلتْ
والتعْجِيفُ : الأَكْلُ دُون الشَّبَعِ وقد تقدم شاهدُه من قول سلَمةَ بن الأَكوعِ رضي اللهُ عنه . والعَنْجَفُ كجَنْدَلٍ وزُنْبُورٍ : اليابِسُ هُزالاً أَو مَرَضاً هكذا أَوردَه ابنُ دُرَيْدٍ والأزهرِيُّ في الرُّباعِيّ وهو أَيضاً قولُ أَبي عَمْرٍو . وقال ابن دريدٍ في بابِ فُعْلُول : العُنْجُوفُ : القَصِيرُ المُتداخِلُ ورُبَّما وُصِفَتْ به العَجُوزُ وسَيَأْتِي البَحْثُ فيه في عنجف لأَنَّ المُصَنِّفَ أَعادَه هُناك ثانِياً لاختلافِهم في النُّونِ : أَهِي زائِدةٌ أَمْ لا ؟
ومما يُستدَرَكُ عليه : التَّعْجِيفُ : حَبْسُ النَّفْسِ عن الطعام وهو مُشْتَهٍ له لِيُؤْثِرَ به غيرَه وقال ابن الأعرابي : التَّعْجِيفُ : أَ يَنْقُلَ قُوتَهُ إلى غيرِه قبلَ أَنْ يَشْبعَ من الجُدُوَبةِ . والعُجُوفُ : مَنْعُ النَّفْسِ عن المَقابِحِ . والتَّعْجِيفُ : سُوءُ الغِذاءِ والهُزالُ . ورجُلٌ عَجِفٌ ككتِفٍ أَعْجَفُ وهي أَيضاً بلا هاءٍ وجَمْعُهما عِجافٌ . والتَّعَجُّفُ : الجَهْدُ شِدَّةُ الحالِ قال مَعْقِلُ بنُ خُوَيْلِدٍ :
إِذا ما ظَعَنّا فانْزِلُوا في دِيارِنَا ... بقِيَّةَ من أَبْقَى التَّعجُّفُ من رُهْمِ والعَجَفُ محرَّكةً : غِلظُ العِظامِ وعَراؤُها من اللَّحْمِ ووَجْهٌ عَجِفٌ وأَعْجَفُ : كالظَّمْآنِ . ولِثَةٌ عَجْفاءُ : ظَمْأَى قال :
" تنْكَلُّ عن أَظْمَى اللِّثاتِ صافِ
" أَبْيَضَ ذِي مَناصِبٍ عِجافِ وأَعْجفَ القومُ : حَبسُوا أَمْوالَهُم من شِدَّةٍ وتَضْيِيقٍ . والعَجِيفُ : المَهْزُولُ جَمْعُه عَجْفى كمَرْضَى ومنه المَثلُ : " لكِنْ على بَلْدَحَ قومٌ عَجْفَى " قال شيخُنا : وإِن ثَبَتَ عَجِيفٌ فيَحْتَمِلُ حِينَئِذٍ أَنَّه جمعٌ له وهو قِياسٌ فيه . وحَبٌّ عِجافٌ : أَي غيرُ رابٍ كما في الأساسِ . وإِبْراهِيمُ بنُ عُجَيْفِ بنِ حازِمٍ البُخارِيّ عن أَسبْاط أَبِي الْيَسَع وغيرِه

_Türkçe çeviri henüz yok_
