# عجف — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%81/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D8%AC%D9%81/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [عجف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%81.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: عجف

العجف، محركة: ذهاب السمن، وهو أعجف، وهي عجفاء ج: عجاف. من الذكران والإناث، قاله الليث، وهو شاذ على غير قياس، لأن أفعل وفعلاء لا يجمع على فعال بالكسر غير هذه الكلمة، رواية شاذة عن العرب ولكنهم بنوه على لفظ سمان فقالوا: سمان وعجاف، وقيل: هو كما قالوا: أبطح وبطاح، وأجرب وجراب، ولا نظير لعجفاء وعجاف إلا قولهم: حسناء وحسان، كذا قول كراع، وليس بقوي، لأنهم قد كسروا بطحاء على بطاح، وبرقاء على براق لأنهم قد يبنون ونص الجوهري: والعرب قد تبني الشيء ونص العباب: قد تحمل الشيء على ضده قال شيخنا: ولو قال بنوه، على نده، أي: مثله لكان أقرب، وهو ضعاف، كما مال إليه بعضهم كما قالوا: عدوة بالهاء لمكان صديقة، وفعول إذا كان بمعنى فاعل لا تدخله الهاء نقله الجوهري ومنه قوله تعالى:  يأكلهن سبع عجاف  هي الهزلى التي لا لحم عليها ولا شحم، ضربت مثلا لسبع سنين لا قطر فيها ولا خصب، وفي حديث أم معبد: يسوق أعنزا عجافا وقال مرداس بن أدية:
  وأن يعرين إن كسي الجواري                      فتنبو العين عن كرم عجاف وقد عجف، كفرح وكرم وقد جاء أفعل وفعلاء على فعل يفعل في أحرف معدودة، منها: عجف يعجف فهو أعجف، وأدم يأدم فهو آدم، وسمر يسمر فهو أسمر، وحمق يحمق فهو أحمق، وخرق يخرق فهو أخرق، وقال الفراء: عجف وعجف، وحمق وحمق، ورعن ورعن، وخرق وخرق. ونصل أعجف: أي رقيق، ونصال عجاف قال أمية بن أبي عائذ:
  تراح يداه لـمـحـشــورة                      خواظي القداح عجاف النصال والعجفاء: الأرض لا خير فيها ومنه قول الرائد: وجدت أرضا عجفاء، وشجرا أعشم، أي: قد شارف اليبس. وفي الأساس: نزلوا في بلاد عجفاء: أي غير ممطورة. وفي اللسان: وربما سموا الأرض المجدبة عجافا، قال الشاعر يصف سحابا:
  لقح العجاف له لسابع سبعة                      فشربن بعد تحلؤ فروينـا يقول: أنبتت هذه الأرضون المجدبة لسبعة أيام بعد المطر. وأبو العجفاء: هرم بن نسيب السلمي: تابعي يروي عن عمر بن الخطاب، عداده في أهل البصرة، روى عنه محمد بن سيرين، ورده ابن حبان في كتاب الثقات.

  أبو العجفاء: عبد الله بن مسلم المكي من تبع التابعين. وفقاته: أبو العجفاء: عمرو بن عبد الله الديلمي السيباني، وقد صحفه المصنف في س ي ب فقال: أبو العجماء، وهو غلط، وقد نبهنا عليه هناك. وحكى الكسائي: شفتان عجفاوان: أي لطيفتان. والعجاف ككتاب: حب الحنظل عن ابن عباد. والعجاف: اسم من أسماء الدهر عن ابن عباد أيضا. والعجاف: كغراب: نوع من التمر كما في اللسان. وعجف نفسه عن الطعام يعجفها عجفا وعجوفا: حبسها عنه، وهي تشتهيه، ليؤثر به غيره أي جائعا ولا يكون العجف إلا على الجوع والشهوة، أو ليشبع مؤاكله الذي يؤاكله كعجف تعجيفا ومنه قول سلمة بن الأكوع:
  لم يغذها مد ولا نصيف
  ولا تميرات ولا تعجيف
  لكن غذاها اللبن الخريف
  المحض والقارص والصريف وعجف نفسه على المريض: إذا صبرها على التمريض، والقيام به قال:
  إني وإن عيرتن نحولي
  أو ازدريت عظمي وطولي
  لأعجف النفس على الخليل
  أعرض بالود وبالتنويل كأعجف بنفسه عليه.
 وتقول: عجف نفسه على فلان: أي احتمل عنه، ولم يؤاخذه. نقله الصاغاني. وعجف الدابة يعجفها بالضم ويعجفها بالكسر، عجفا: هزلها، كأعجفها وهذه عن الجوهري، ومنه الحديث:  حتى إذا أعجفها ردها فيه  . وعجف عن فلان: تجافاه. وفي الأساس: عجفتها على أذى الخليل: إذا لم تخذله. وعجف نفسه: حلمها يعجفها عجفا، كما في اللسان. وسيف معجوفك دائر لم يصقل قال كعب بن زهير رضي الله عنه:
  وكأن موضع رحلها من صلبها                      سيف تقادم عهده معـجـوف وبعير معجوف، ومنعجف: أي أعجف وفي بعض النسخ منعجف وهو غلط، قال ساعدة بن جؤية:
  صفر المباءة ذي هرسين منعجف                      إذا نظرت إليه قلت قد فـرجـا والعجوف بالضم ترك الطعام عن ابن الأعرابي، زاد غيره، مع الشهوة إليه.
 وبنو العجيف، كزبير: قبيلة من العرب، نقله ابن دريد. وعاجف: ع، في شق بني تميم مما يلي القبلة، قال ابن دريد، قال ابن مقبل:
  ألا ليت ليلى بين أجماد عاجـف                      وتعشار أجلى في سريح وأسفرا وأعجفوا: إذا عجفت مواشيهم أي، هزلت.
 والتعجيف: الأكل دون الشبع وقد تقدم شاهده من قول سلمة بن الأكوع رضي الله عنه. والعنجف، كجندل، وزنبور: اليابس هزالا أو مرضا، هكذا أورده ابن دريد والأزهري في الرباعي، وهو أيضا قول أبي عمرو. وقال ابن دريد في باب فعلول: العنجوف: القصير المتداخل، وربما وصفت به العجوز وسيأتي البحث فيه في عنجف لأن المصنف أعاده هناك ثانيا، لاختلافهم في النون: أهي زائدة أم لا?.
 ومما يستدرك عليه: التعجيف: حبس النفس عن الطعام وهو مشته له، ليؤثر به غيره، وقال ابن الأعرابي: التعجيف: أ، ينقل قوته إلى غيره قبل أن يشبع، من الجدوبة. والعجوف: منع النفس عن المقابح. والتعجيف: سوء الغذاء، والهزال. ورجل عجف، ككتف أعجف، وهي أيضا بلا هاء، وجمعهما عجاف. والتعجف: الجهد، شدة الحال، قال معقل بن خويلد:
  إذا ما ظعنا فانزلوا في ديارنـا                      بقية من أبقى التعجف من رهم والعجف محركة: غلظ العظام وعراؤها من اللحم، ووجه عجف وأعجف: كالظمآن. ولثة عجفاء: ظمأى، قال:

  تنكل عن أظمى اللثات صاف
  أبيض ذي مناصب عجاف وأعجف القوم: حبسوا أموالهم من شدة وتضييق. والعجيف: المهزول، جمعه عجفى، كمرضى، ومنه المثل:  لكن على بلدح قوم عجفى  قال شيخنا: وإن ثبت عجيف فيحتمل حينئذ أنه جمع له، وهو قياس فيه. وحب عجاف: أي غير راب، كما في الأساس. وإبراهيم بن عجيف بن حازم البخاري، عن أسباط أبي اليسع وغيره.

### Türkçe

**العجف**، harekeli: semizliğin gitmesi; o, **أعجف**’tir; o (dişisi), **عجفاء**’dır; çoğulu: **عجاف**. Erkeklerden ve dişilerden; bunu Leys söylemiştir; ve o, kıyas üzere olmayan şâzdır; çünkü **أفعل** ve **فعلاء**, bu kelime dışında, kesre ile **فعال** üzerine cem‘ edilmez; Araplardan şâz bir rivayettir; fakat onu **سمان** lafzı üzerine bina ettiler de şöyle dediler: **سمان** ve **عجاف**. Ve denildi ki: o, onların “**أبطح** ve **بطاح**”, “**أجرب** ve **جراب**” demeleri gibidir. Ve **عجفاء** ile **عجاف** için, onların “**حسناء** ve **حسان**” sözünden başka bir benzer yoktur; işte Kırâ‘ın sözü böyledir; ve güçlü değildir; çünkü onlar **بطحاء**’yı **بطاح** üzerine, **برقاء**’yı **براق** üzerine kırmışlardır; çünkü onlar bina edebilirler. Cevherî’nin nassı: “Araplar bir şeyi bina edebilir.” Ve **العباب**’ın nassı: “Bir şeyi zıddı üzerine hamleder.” Şeyhimiz dedi ki: Eğer “onu, niddi üzerine bina ettiler” deseydi, yani: benzeri üzerine, daha yakın olurdu; ve o, **ضعاف**’tır; bazıları ona meylettiği gibi; onların “**عدوة**”yi **الهاء** ile, **صديقة**’nin yeri sebebiyle söylemeleri gibi. Ve **فعول** eğer **فاعل** mânasında olursa, ona **الهاء** girmez; bunu Cevherî nakletmiştir. Ondan (bir örnek) Yüce Allah’ın sözü: **يأكلهن سبع عجاف**; o, üzerinde ne et ne de yağ bulunan zayıflardır; içinde ne yağmur ne de bolluk bulunan yedi yıla misal vurulmuştur. Ve Ümmü Ma‘bed hadîsinde: “**يسوق أعنزا عجافا**.” Ve Mirdâs b. Ediyye dedi ki:
  Ve eğer cariyeler giydirilirse (bile) çıplak kalırlar;
  göz, **عجاف** bir keremin üzerinden uzaklaşır.

Ve **عجف** etti; **فرح** ve **كرم** gibi. Ve sayılı harflerde **أفعل** ve **فعلاء**, **فعل يفعل** üzerine gelmiştir; onlardan: **عجف يعجف فهو أعجف**; ve **أدم يأدم فهو آدم**; ve **سمر يسمر فهو أسمر**; ve **حمق يحمق فهو أحمق**; ve **خرق يخرق فهو أخرق**. Ferrâ dedi ki: **عجف** ve **عجف**; ve **حمق** ve **حمق**; ve **رعن** ve **رعن**; ve **خرق** ve **خرق**. Ve **نصل أعجف**: yani ince; ve **نصال عجاف**. Ümeyye b. Ebî ‘Âiz dedi ki:
  İki eli, toplanmış (bir şeye) doğru gider;
  ok çubukları seçkin; **عجاف النصال**.

Ve **العجفاء**: içinde hayır olmayan yer. Ondan, kılavuzun sözü: “**وجدت أرضا عجفاء، وشجرا أعشم**”; yani: kuruluğa yaklaşmış. Ve **الأساس**’ta: “**نزلوا في بلاد عجفاء**”: yani yağmursuz. Ve **اللسان**’da: Bazen kıraç yere **عجافا** adını verdiler. Şair, bir bulutu vasfederek dedi ki:
  **لقح العجاف** için, yedinin yedincisine;
  sonra, (yağmurun) şırıltısından sonra içtiler de bizi kandırdılar.

Diyor ki: Bu kıraç yerler, yağmurdan sonra yedi gün için bitki bitirdi. Ve **أبو العجفاء**: Hirm b. Nesîb es-Sülemî; tâbiîdir; Ömer b. el-Hattâb’dan rivayet eder; sayımı Basra ehli içindedir; ondan Muhammed b. Sîrîn rivayet etti; İbn Hibbân onu **كتاب الثقات**’ta zikretti.

**أبو العجفاء**: Mekke’li Abdullah b. Müslim; tâbiînin tâbiîlerindendir. Ve onun sika olanları: **أبو العجفاء**: ‘Amr b. Abdullah ed-Deylemî es-Seybânî; musannif onu **س ي ب**’de tashîf etti de “**أبو العجماء**” dedi; bu yanlıştır; orada ona dikkat çektik. Kisâî hikâye etti: “**شفتان عجفاوان**”: yani latif (ince) ikisi. Ve **العجاف** ( **كتاب** vezninde): İbn ‘Abbâd’dan, hanzal tohumu. Ve **العجاف**: İbn ‘Abbâd’dan yine, dehrin isimlerinden bir isim. Ve **العجاف** ( **غراب** vezninde): **اللسان**’da olduğu üzere, hurmanın bir türü. Ve “**عجف نفسه عن الطعام يعجفها عجفا وعجوفا**”: onu ondan alıkoydu; hâlbuki onu iştah eder; başkasını onunla tercih etmek için; yani aç olarak; ve **العجف** ancak açlık ve iştah üzerine olur; yahut birlikte yiyip içtiği kimseyi doyurmak için; **عجف تعجيفا** gibi. Ondan Seleme b. el-Ekva‘ın sözü:
  Ona ne bir **مد** ne de bir **نصيف** yedirdi,
  ne küçük hurmalar ne de **تعجيف**;
  fakat ona sonbahar sütünü yedirdi:
  safını, ekşisini ve keskinini.

Ve “**عجف نفسه على المريض**”: onu, hastaya bakma ve onunla ilgilenme üzerine sabrettirdiği zaman. Dedi ki:
  Ben, her ne kadar zayıflığımla ayıplansam da,
  yahut kemiğim ve boyum küçümsense de,
  dost üzerine nefsi **لأعجف** ederim;
  sevgiyle ve ihsanla yüz çeviririm;

“**كأعجف بنفسه عليه**” gibi.
Ve dersin: “**عجف نفسه على فلان**”: yani onun yükünü taşıdı ve onu muaheze etmedi. Bunu Sâgânî nakletti. Ve “**عجف الدابة**”: onu, damme ile **يعجفها** ve kesre ile **يعجفها**, **عجفا**: onu zayıflattı; **أعجفها** gibi. Bu, Cevherî’dendir. Ondan hadîs: “**حتى إذا أعجفها ردها فيه**.” Ve “**عجف عن فلان**”: ondan uzak durdu. Ve **الأساس**’ta: “**عجفتها على أذى الخليل**”: eğer onu (dostu) yüzüstü bırakmadıysan. Ve “**عجف نفسه**”: onun hilmidir; onu **يعجفها عجفا**; **اللسان**’da olduğu gibi. Ve “**سيف معجوفك دائر لم يصقل**.” Ka‘b b. Züheyr (Allah ondan razı olsun) dedi ki:
  Ve sanki eğerinin yeri, belinin sert kısmından,
  eskimiş ahdi olan, **معجوف** bir kılıçtır.

Ve “**بعير معجوف، ومنعجف**”: yani **أعجف**. Bazı nüshalarda **منعجف** (vardır) ve o yanlıştır. Sâ‘ide b. Cüveyye dedi ki:
  İkamet yeri sararmış, iki öğütücülü, **منعجف**;
  ona baktığında “artık ferahladı” dersin.

Ve **العجوف** (damme ile): İbnü’l-A‘râbî’den, yemeği terk etmek. Başkası ekledi: ona iştah olduğu hâlde.
Ve **بنو العجيف** ( **زبير** gibi): Araplardan bir kabile; bunu İbn Düreyd nakletti. Ve **عاجف**: bir yer adı; Benî Temîm’in kıble tarafına düşen yarığında; İbn Düreyd dedi. İbn Mukbil dedi ki:
  Keşke Leylâ, **أجماد عاجف** ile
  **تعشار أجلى** arasında, **سريح** içinde ve **أسفرا**’da (olsaydı).

Ve “**أعجفوا**”: hayvanları **عجفت** ettiği zaman; yani zayıfladı.
Ve **التعجيف**: doyma olmaksızın yemek; onun şahidi, Seleme b. el-Ekva‘ın (Allah ondan razı olsun) sözünden geçti. Ve **العنجف** ( **جندل** ve **زنبور** gibi): zayıflıktan yahut hastalıktan kurumuş olan; İbn Düreyd ve Ezherî bunu rubâîde böyle zikretmiştir; ve o, Ebû ‘Amr’un da sözüdür. İbn Düreyd **فعلول** bâbında dedi ki: **العنجوف**: kısa, iç içe geçmiş; bazen onunla yaşlı kadın vasfedilir; ve onda araştırma **عنجف**’te gelecektir; çünkü musannif onu orada ikinci defa iade etti; **النون** hakkında ihtilafları sebebiyle: o, زائد midir değil midir?.
Ve ona istidrâk edilenlerdendir: **التعجيف**: nefsi yemekten alıkoymak; hâlbuki onu iştah eder; başkasını onunla tercih etmek için. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **التعجيف**: (kişi) gücünü, doymadan önce, kıtlıktan dolayı, başkasına nakleder. Ve **العجوف**: nefsi çirkin işlerden men etmek. Ve **التعجيف**: kötü beslenme ve zayıflık. Ve bir adam **عجف** ( **كتف** gibi), **أعجف**; ve o, **الهاء**sız da (gelir); ikisinin çoğulu **عجاف**. Ve **التعجف**: meşakkat; hâlin şiddeti. Ma‘kıl b. Huveylid dedi ki:
  Göçtükleri vakit, inin bizim diyarlarımıza;
  **رهم**’den, **التعجف**’in sağ bıraktığından bir kalıntı.

Ve **العجف** harekeli: kemiklerin kalınlığı ve etten çıplaklığı. Ve **وجه عجف وأعجف**: susuz gibi. Ve **لثة عجفاء**: susuz; dedi ki:

  En susuz diş etlerinden çekinir, saf (bir şey);
  beyaz, **عجاف** menâsibli.

Ve “**أعجف القوم**”: şiddet ve sıkıştırmadan dolayı mallarını hapsettiler. Ve **العجيف**: zayıf; çoğulu **عجفى**, **مرضى** gibi. Ondan mesel: “**لكن على بلدح قوم عجفى**.” Şeyhimiz dedi ki: Eğer **عجيف** sabit olursa, o vakit onun için bir cem‘ olması muhtemeldir; ve onda kıyas vardır. Ve **حب عجاف**: yani kabarmayan; **الأساس**’ta olduğu gibi. Ve İbrâhîm b. **عجيف** b. Hâzim el-Buhârî; Esbât Ebî’l-Yese‘ ve başkasından (rivayet eder).
