# عجل (ع-ج-ل) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%84
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D8%AC%D9%84

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Buzağı demektir

- Harfler: ع - ج - ل
- Kur'an'da: 47 geçiş · 44 ayet · 28 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (28)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [الْعِجْلَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%84/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D8%B9%D9%90%D8%AC%D9%92%D9%84%D9%8E.md) | الْفِعْلَ | Buzağı | 6 | 6 | [2:51](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%84/ayet/2:51.md) |
| [تَسْتَعْجِلُونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%84/siga/%D8%AA%D9%8E%D8%B3%D9%92%D8%AA%D9%8E%D8%B9%D9%92%D8%AC%D9%90%D9%84%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | تَسْتَفْعِلُونَ | Acele istersiniz | 6 | 6 | [6:57](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%84/ayet/6:57.md) |
| [الْعَاجِلَةَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%84/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D8%B9%D9%8E%D8%A7%D8%AC%D9%90%D9%84%D9%8E%D8%A9%D9%8E.md) | الْفَاعِلَةَ | Acil | 3 | 3 | [17:18](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%84/ayet/17:18.md) |
| [وَيَسْتَعْجِلُونَكَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%84/siga/%D9%88%D9%8E%D9%8A%D9%8E%D8%B3%D9%92%D8%AA%D9%8E%D8%B9%D9%92%D8%AC%D9%90%D9%84%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E%D9%83%D9%8E.md) | وَيَسْتَفْعِلُونَكَ | Senden acele isterler | 3 | 3 | [13:6](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%84/ayet/13:6.md) |
| [بِعِجْلٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%84/siga/%D8%A8%D9%90%D8%B9%D9%90%D8%AC%D9%92%D9%84%D9%8D.md) | بِفِعْلٍ | Buzağı | 2 | 2 | [11:69](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%84/ayet/11:69.md) |
| [تَعْجَلْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%84/siga/%D8%AA%D9%8E%D8%B9%D9%92%D8%AC%D9%8E%D9%84%D9%92.md) | تَفْعَلْ | Acele etme | 2 | 2 | [19:84](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%84/ayet/19:84.md) |
| [عِجْلًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%84/siga/%D8%B9%D9%90%D8%AC%D9%92%D9%84%D9%8B%D8%A7.md) | فِعْلًا | Buzağı | 2 | 2 | [7:148](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%84/ayet/7:148.md) |
| [يَسْتَعْجِلُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%84/siga/%D9%8A%D9%8E%D8%B3%D9%92%D8%AA%D9%8E%D8%B9%D9%92%D8%AC%D9%90%D9%84%D9%8F.md) | يَسْتَفْعِلُ | Acele ister | 2 | 2 | [10:50](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%84/ayet/10:50.md) |
| [يَسْتَعْجِلُونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%84/siga/%D9%8A%D9%8E%D8%B3%D9%92%D8%AA%D9%8E%D8%B9%D9%92%D8%AC%D9%90%D9%84%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | يَسْتَفْعِلُونَ | Acele isterler | 2 | 2 | [26:204](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%84/ayet/26:204.md) |
| [أَعَجِلْتُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%84/siga/%D8%A3%D9%8E%D8%B9%D9%8E%D8%AC%D9%90%D9%84%D9%92%D8%AA%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | أَفَعِلْتُمْ | Acele ettiniz mi? | 1 | 1 | [7:150](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%84/ayet/7:150.md) |
| [أَعْجَلَكَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%84/siga/%D8%A3%D9%8E%D8%B9%D9%92%D8%AC%D9%8E%D9%84%D9%8E%D9%83%D9%8E.md) | أَفْعَلَكَ | Seni acele ettirdi | 1 | 1 | [20:83](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%84/ayet/20:83.md) |
| [اسْتَعْجَلْتُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%84/siga/%D8%A7%D8%B3%D9%92%D8%AA%D9%8E%D8%B9%D9%92%D8%AC%D9%8E%D9%84%D9%92%D8%AA%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | اسْتَفْعَلْتُمْ | Acele istediniz | 1 | 1 | [46:24](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%84/ayet/46:24.md) |
| [اسْتِعْجَالَهُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%84/siga/%D8%A7%D8%B3%D9%92%D8%AA%D9%90%D8%B9%D9%92%D8%AC%D9%8E%D8%A7%D9%84%D9%8E%D9%87%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | اسْتِفْعَالَهُمْ | Onların acele istemesi | 1 | 1 | [10:11](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%84/ayet/10:11.md) |
| [تَسْتَعْجِلُونِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%84/siga/%D8%AA%D9%8E%D8%B3%D9%92%D8%AA%D9%8E%D8%B9%D9%92%D8%AC%D9%90%D9%84%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%90.md) | تَسْتَفْعِلُونِ | Benden acele istersiniz | 1 | 1 | [21:37](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%84/ayet/21:37.md) |
| [تَسْتَعْجِلُوهُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%84/siga/%D8%AA%D9%8E%D8%B3%D9%92%D8%AA%D9%8E%D8%B9%D9%92%D8%AC%D9%90%D9%84%D9%8F%D9%88%D9%87%D9%8F.md) | تَسْتَفْعِلُوهُ | Onu acele istemeyin | 1 | 1 | [16:1](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%84/ayet/16:1.md) |
| [تَسْتَعْجِلْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%84/siga/%D8%AA%D9%8E%D8%B3%D9%92%D8%AA%D9%8E%D8%B9%D9%92%D8%AC%D9%90%D9%84%D9%92.md) | تَسْتَفْعِلْ | Acele istemeyin | 1 | 1 | [46:35](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%84/ayet/46:35.md) |
| [تَعَجَّلَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%84/siga/%D8%AA%D9%8E%D8%B9%D9%8E%D8%AC%D9%8E%D9%91%D9%84%D9%8E.md) | تَفَعَّلَ | Çabuk yaptı | 1 | 1 | [2:203](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%84/ayet/2:203.md) |
| [عَجَلٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%84/siga/%D8%B9%D9%8E%D8%AC%D9%8E%D9%84%D9%8D.md) | فَعَلٍ | Acele | 1 | 1 | [21:37](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%84/ayet/21:37.md) |
| [عَجَّلْنَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%84/siga/%D8%B9%D9%8E%D8%AC%D9%8E%D9%91%D9%84%D9%92%D9%86%D9%8E%D8%A7.md) | فَعَّلْنَا | Çabuklaştırdık | 1 | 1 | [17:18](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%84/ayet/17:18.md) |
| [عَجُولًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%84/siga/%D8%B9%D9%8E%D8%AC%D9%8F%D9%88%D9%84%D9%8B%D8%A7.md) | فَعُولًا | Aceleci | 1 | 1 | [17:11](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%84/ayet/17:11.md) |
| [عَجِّلْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%84/siga/%D8%B9%D9%8E%D8%AC%D9%90%D9%91%D9%84%D9%92.md) | فَعِّلْ | Çabuklaştır | 1 | 1 | [38:16](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%84/ayet/38:16.md) |
| [فَعَجَّلَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%84/siga/%D9%81%D9%8E%D8%B9%D9%8E%D8%AC%D9%8E%D9%91%D9%84%D9%8E.md) | فَفَعَّلَ | Hemen çabuklaştırdı | 1 | 1 | [48:20](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%84/ayet/48:20.md) |
| [لَعَجَّلَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%84/siga/%D9%84%D9%8E%D8%B9%D9%8E%D8%AC%D9%8E%D9%91%D9%84%D9%8E.md) | لَفَعَّلَ | Öyleyse çabuklaştırdı | 1 | 1 | [18:58](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%84/ayet/18:58.md) |
| [لِتَعْجَلَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%84/siga/%D9%84%D9%90%D8%AA%D9%8E%D8%B9%D9%92%D8%AC%D9%8E%D9%84%D9%8E.md) | لِتَفْعَلَ | Acele etmen için | 1 | 1 | [75:16](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%84/ayet/75:16.md) |
| [وَعَجِلْتُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%84/siga/%D9%88%D9%8E%D8%B9%D9%8E%D8%AC%D9%90%D9%84%D9%92%D8%AA%D9%8F.md) | وَفَعِلْتُ | Ve acele ettim | 1 | 1 | [20:84](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%84/ayet/20:84.md) |
| [يَسْتَعْجِلُونَكَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%84/siga/%D9%8A%D9%8E%D8%B3%D9%92%D8%AA%D9%8E%D8%B9%D9%92%D8%AC%D9%90%D9%84%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E%D9%83%D9%8E.md) | يَسْتَفْعِلُونَكَ | Senden acele isterler | 1 | 1 | [29:54](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%84/ayet/29:54.md) |
| [يَسْتَعْجِلُونِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%84/siga/%D9%8A%D9%8E%D8%B3%D9%92%D8%AA%D9%8E%D8%B9%D9%92%D8%AC%D9%90%D9%84%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%90.md) | يَسْتَفْعِلُونِ | Benden acele istemesinler | 1 | 1 | [51:59](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%84/ayet/51:59.md) |
| [يُعَجِّلُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%84/siga/%D9%8A%D9%8F%D8%B9%D9%8E%D8%AC%D9%90%D9%91%D9%84%D9%8F.md) | يُفَعِّلُ | Çabuklaştırır | 1 | 1 | [10:11](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%84/ayet/10:11.md) |

## Mücavir kökler — 46 mücavir (216 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [موسى](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D8%B3%D9%89.md) — 8 ortak ayet · G² 22 · Musa
2. [أخذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B0.md) — 10 ortak ayet · G² 21 · İhaze göl gibi suyun toplandığı yer yani birikintidir veya…
3. [خور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 20 · Havr çağlayan demektir
4. [جسد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B3%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 14 · Cesese yere uzanan kütüktür
5. [ظلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%84%D9%85.md) — 9 ortak ayet · G² 14 · Zalimler
6. [وعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D8%AF.md) — 5 ortak ayet · G² 9 · “Va’id” yağmur bulutu demektir
7. [عذب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B0%D8%A8.md) — 8 ortak ayet · G² 9 · Su yosunudur
8. [عدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D8%AF.md) — 3 ortak ayet · G² 8 · İdad toplayıcılık zamanında meyve toplayanların aşiret…
9. [بعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%AF.md) — 6 ortak ayet · G² 8 · Baid uzak demektir
10. [غضب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B6%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Kızgınlık
11. [قضي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A.md) — 3 ortak ayet · G² 7 · “Kadb” kesici alet; “ba” “va”va dönüşmüş “kadeve” ve…
12. [لبث](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%A8%D8%AB.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Kaldınız
13. [شرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Şerareden gelen bir kelimedir
14. [رأي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A3%D9%8A.md) — 6 ortak ayet · G² 5 · Raye bir yere konmuş, oranın özelliğini gösteren işaret…
15. [وذر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B0%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · “Bezr” tohum, “tebzil” etmek tohumu saçmak demektir
16. [سوع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%B9.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · “Sığa(sad)” kalıba dökülmüş şeydir
17. [خير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1.md) — 4 ortak ayet · G² 4 · Hayr : At sürüsü demektir
18. [جيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%8A%D8%A3.md) — 5 ortak ayet · G² 4 · Ceyee yağmur sularının toplanıp biriktiği yerdir
19. [أجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · İcl havuz demektir
20. [عند](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D8%AF.md) — 4 ortak ayet · G² 4 · “Anid“ yulara gelmeyen devedir
21. [قبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D9%84.md) — 5 ortak ayet · G² 3 · Önce
22. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 15 ortak ayet · G² 3 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
23. [علو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · “A’leve” kökünden fiilin ismi olmuş ve “gel !” anlamındadır
24. [أنس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%B3.md) — 5 ortak ayet · G² 3 · Ok tan yayın iç tarafna üns, dış tarafına vahş denemektedir
25. [أمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D8%B1.md) — 4 ortak ayet · G² 3 · Murar acı bir ağacın adıdır
26. [بأس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Bes besese dağınık taşlar demektir
27. [جهم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Cehennem tuğlanın pişirildiği kuyu demektir
28. [حبب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Habbe حَبَّ tane demektir (Tahıl tanesi)
29. [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) — 7 ortak ayet · G² 2 · Hayvanların ön ayaklarına denir
30. [نهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%87%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Durgun suyda dibe çöken mile “leyl“ akıp denize giden…
31. [ذو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Sahip
32. [غفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%81%D8%B1.md) — 3 ortak ayet · G² 1 · Ğafere, Hefere kelimesi ile akrabadır
33. [ربب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%A8.md) — 9 ortak ayet · G² 1 · Ribve, tümsek demektir
34. [خلف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%81.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Half : Ense demektir
35. [أهل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%87%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Hilal yeni ay demektir
36. [قتل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AA%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · “Kıtl”, çatışmada ilk karşılaştırılan kişilerden birine…
37. [يوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%88%D9%85.md) — 5 ortak ayet · G² 1 · “Yemm” durgun akan su demektir
38. [لقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%82%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · “Lekat” iki yerleşik bölge arasındaki buluşma yerinin adıdır
39. [مثل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AB%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Çamurdan yapılan ve bir şeye benzetilen nesne, heykeldir
40. [أتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D9%8A.md) — 5 ortak ayet · G² 1 · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır
41. [سوأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%A3.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Sey’e(hemze): “Sivad” kara demektir
42. [حقق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D9%82.md) — 3 ortak ayet · G² 1 · Hokka, devlere yemin dağıtıldığı kaptır
43. [حسن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Hüsn : Sıra dağların yan yana olan iki büyük dağın en…
44. [رحم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AD%D9%85.md) — 3 ortak ayet · G² 0 · Rahim, bebeğin doğana kadar geliştiği yerdir
45. [بين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D9%86.md) — 4 ortak ayet · G² 0 · Beyn topraktaki yarık demektir
46. [هدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · “Hediye”, insanların görüşmeden evvel görüşmek isteklerini…

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | عجل |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [سرع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D8%B9.md), [سبق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%82.md), [بدر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D8%B1.md) |
| Zıt Kök | [أنى](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D9%89.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyin tabii vaktinden, olgunlaşma ve kemal süresinden önce meydana gelmesini istemek veya öne atılmak |
| Çekirdek Özet 2 | Tabiatı gereği tez canlı olan insanın ilahi takdir ve tedriciliğin önüne geçme eğilimi, dünyevi peşin hazzı vadolunana tercih etmesi |
| Çekirdek Özet 3 | Süreç ve olgunlaşma yasasını (sünnetullah) atlayarak sonucu hemen elde etme arzusunun tevhid ve hikmet dengesini bozması |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca fiziksel çabukluk veya hız anlamındaki [سرع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D8%B9.md) ile bir tutarak, onun tabiatında bulunan olgunlaşmamışlık, vaktinden önce talep etme ve noksanlık boyutunu gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| عج | Hızlı ve yoğun hareket, ses çıkararak dalgalanma veya baskı oluşturma; [عجب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D8%A8.md), [عجز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D8%B2.md), [عجف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%81.md), [عجم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%85.md) köklerinde görüldüğü gibi bir durumun olağan ritmini veya yapısını zorlayan iç/dış tesir | ل | Temel hareketi belirli bir hedefe, zamansal sınıra ve nesneye yönlendirerek bir fiili tabii olgunlaşma anından önce tamamlamaya ve süreyi öne çekmeye odaklamıştır |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ع | Göz; görme, açığa çıkma, kaynak | Arzu ve dikkatin dış dünyadaki çekici bir nesneye veya hedefe aniden odaklanması |
| ج | Devegözü veya deve; taşıma, yol alma, toplanıp hareket etme | Biriken gücün ve yönelişin duraksamaksızın eyleme geçmesi, ileri doğru atılma |
| ل | Çoban değneği, üvendire; yöneltme, dürtme, sevk etme | Bir varlığı dışarıdan veya içeriden bir saikle vaktinden evvel harekete zorlama |
| عجل | Gözün gördüğü hedefe doğru içsel bir dürtüyle durmaksızın ve vaktini beklemeden atılma hareketi | İrade ve arzunun olgunlaşma sürecini gözetmeksizin nesneyi peşin olarak ele geçirme gayreti |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir işin vaktinden önce yapılması, yolcunun veya sağıcının vaktini beklemeden hemen hazır ettiği azık ve süt; ayrıca süratle dönen su dolabı çarkı veya genç, tam olgunlaşmamış sığır yavrusu (buzağı) |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Züheyr b. Ebî Sülmâ ve A‘şâ şiirlerinde bineklerin hızlı yürüyüşü, tekerlek hareketi ve vaktinden önce yapılan işler bağlamında geçer; ayrıca Zü’r-Rumme beyitlerinde ayakları tez yürüyen ve acele eden binek tasvirinde عَجِل ve عَجُل biçiminde yer alır |
| Erken Arapça kullanım | Yolcunun yola çıkarken aceleyle yanına aldığı ve pişirilmesi beklenmeyen kavut ve hurma gibi hazır yiyeceğe عُجَالَة denmesi; sütün tam sağılma vakti gelmeden sağılan kısmına إِعْجَالَة denmesi |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Asās al-Balāgha.

### Sami etimolojik katman

Arapça عجل kökü, Sami dillerinde genel olarak iki ana semantik hat üzerinde gelişmiştir: hızlı hareket etme/dönme ve genç toynaklı hayvan (özellikle sığır yavrusu). İbranicede עֵגֶל ('ēgel) ve Aramice/Süryanicede ܥܓܠܐ ('eglā) sözcükleri doğrudan sığır yavrusunu, buzağıyı ifade eder. İbranicede ayrıca עֲגָלָה ('agālā) kelimesi tekerlekli araba, dönen yük arabası anlamını taşır. Bu semantik akrabalık, kökün proto-Sami evresindeki döngüsel hareket, yuvarlanma ve henüz tam gelişmemiş, diri ve hareketli yavru kavramlarıyla ortak bir tasavvurdan neşet ettiğini gösterir. Arapçada kök bir yandan somut hayvan adını (el-'icl) korurken, diğer yandan zamanın akışına müdahale ederek bir şeyi vaktinden önce isteme, hızlanma ve peşincilik kavramlarına doğru genişlemiş ve ahlaki-felsefi bir derinlik kazanmıştır.

Güven: Kesin

Kaynak: Brown-Driver-Briggs Hebrew and English Lexicon, Payne Smith Syriac Dictionary, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Bir şeyin olgunlaşmasını beklemeden öne alma; dönme/yuvarlanma ve henüz tam yetişmemiş buzağı | Hız kavramı nötr bir hareketlilikten ziyade zaman sınırını aşma ve peşin olanı elde etme gayretidir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice 'ēgel (buzağı) ve 'agālā (araba); Süryanice 'eglā (buzağı) ve 'eghal (çabukluk) | Dönen tekerlek, hızlı hareket ve gelişimini tamamlamamış hayvan yavrusu anlamları ortaktır | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Bazı Afro-Asyatik dillerde yuvarlaklık, dönme ve genç hayvan göstergeleriyle fonetik yakınlıklar | Diller arası doğrudan tekil bir kök akrabalığından ziyade kavramsal geçişler sınırlı düzeydedir | Muhtemel |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Gesenius Hebrew Grammar, David Cohen.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| عجل | Anlamlı | Vaktinden önce istemek, acele etmek, buzağı | Zamanından önce bir şeyi elde etme çabası ve genç sığır yavrusu | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [علج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D8%AC.md) | Anlamlı | Sertleşmek, kalınlaşmak, tedavi etmek | Bir şeye karşı güç yetirmek, sert ve kaba olmak, bir hastalığı tedaviye girişmek | Kur'an'da geçmez; sertlik ve direnç anlamı taşır |
| [جعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B9%D9%84.md) | Anlamlı | Kılmak, yapmak, tayin etmek, yerleştirmek | Bir varlığı bir halden diğer hale dönüştürmek veya bir hüküm bina etmek | Kur'an'da geçer; failin kesin iradesiyle tasarrufta bulunması |
| [جلع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%84%D8%B9.md) | Anlamlı | Açılmak, pervasızlaşmak, utanmaz olmak | Ayıp yerlerin açılması, örtünün kalkması, yüzsüzlük yapmak | Kur'an'da geçmez; gizliliğin bozulup dışa vurması |
| [لعج](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%B9%D8%AC.md) | Anlamlı | Yakmak, acıtmak, içe işlemek | Ateşin deriyi veya hüznün ve aşkın kalbi yakıp elem vermesi | Kur'an'da geçmez; içsel bir yanma ve acı |
| [لجع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AC%D8%B9.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| عجل | Merkez | Vaktinden önce isteme, acelecilik | Bir şeyin tabii süresini beklemeden, olgunlaşmadan hemen olmasını isteme | Süreç ve hikmet dengesini bozan zamansal öne çekme çabası |
| [سرع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D8%B9.md) | Komşu | Hız ve çabukluk | Bir fiili zaman kaybetmeksizin, tembellik etmeden süratle ifa etme | عجل kökünün aksine yerilmez; bilakis hayırda sürat göstermek övülür |
| [سبق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%82.md) | Komşu | Öne geçme, yarışma | Bir hedefe başkalarından önce ulaşarak mesafe veya derece kazanma | Eylemin diğer faillere göre önceliğini vurgular |
| [بدر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D8%B1.md) | Komşu | Ansızın davranma, fırsatı yakalama | Fırsat elden kaçmadan önce süratle harekete geçip inisiyatif alma | Zamanın daraldığı anda ani bir atılımla fiile girişme hali |
| [أنى](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D9%89.md) | Zıt | Vaktini bekleme, teenni, olgunlaşma | Bir şeyin kemale ermesi için gereken süreyi sabırla ve sükunetle bekleme | عجل kökünün zıddı olarak tedriciliği, olgunluğu ve itidali temsil eder |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | عجل | Hızlanmak, vaktinden önce istemek, buzağı | Zamanından evvel bir sonucu talep etme ve olgunlaşmamış toynaklı yavrusu | Kesin |
| Latince | Praecipitare, festinare | Acele etmek, vaktinden önce düşmek/atılmak | Praecipitare kelimesi baş aşağı yuvarlanma ve zamansız hareketi vererek kökün noksanlık yönünü karşılar | Güçlü |
| İngilizce | Haste, precipitation, calf | Acele, sabırsızlık, buzağı | Haste genellikle zamansız telaşı, calf ise kökün zoolojik nesnesini karşılar | Kesin |
| Almanca | Eile, Übereilung, Kalb | Acele, vaktinden önce davranma, buzağı | Übereilung tam olarak vaktinden önce ve düşünmeksizin atılma nüansını taşır | Güçlü |
| Fransızca | Précipitation, hâte, veau | Acelecilik, telaş, buzağı | Précipitation düşüncesizce ve vaktinden önce eyleme geçme noksanlığını yansıtır | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Le Robert Dictionnaire.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| عِجْل | Buzağı (somut hayvan / şirk nesnesi) | İsrâiloğullarının Tanrı yerine koyup taptıkları altın buzağı heykeli ile İbrahim'e ikram edilen kızartılmış sığır yavrusu; Bakara [2:51](https://lisan.digital/tr/ayet/2:51.md), Hûd [11:69](https://lisan.digital/tr/ayet/11:69.md), Tâhâ [20:88](https://lisan.digital/tr/ayet/20:88.md) |
| عَجَل / عَجِلَ | Fıtri acelecilik ve sabırsızlık | İnsanın yaratılışındaki tez canlılık, sabırsızca hüküm verme ve süreci bekleyememe zaafı; Enbiyâ [21:37](https://lisan.digital/tr/ayet/21:37.md), İsrâ [17:11](https://lisan.digital/tr/ayet/17:11.md) |
| اِسْتَعْجَلَ | Azabın veya vaadin çabucak gelmesini talep etme | İnkarcıların meydan okuyarak tehdit edildikleri azabın bir an evvel gelmesini istemeleri; Ra'd [13:6](https://lisan.digital/tr/ayet/13:6.md), Hac [22:47](https://lisan.digital/tr/ayet/22:47.md), Şûrâ [42:18](https://lisan.digital/tr/ayet/42:18.md) |
| العَاجِلَة | Peşin ve geçici olan dünya hayatı | Ahiretin ertelenmiş ve kalıcı mükafatına karşılık hemen elde edilen fani nimetler; İsrâ [17:18](https://lisan.digital/tr/ayet/17:18.md), Kıyâme [75:20](https://lisan.digital/tr/ayet/75:20.md), İnsân [76:27](https://lisan.digital/tr/ayet/76:27.md) |
| تَعَجَّلَ | Vaktinden önce davranma veya süreyi kısaltma | Hac ibadetinde Mina günlerini iki güne indirip erken ayrılma serbestiyeti; Bakara [2:203](https://lisan.digital/tr/ayet/2:203.md) |
| أَعْجَلَ | Birini geride bırakıp öne fırlama | Musa'nın kavmini arkada bırakarak Rabbinin rızasına kavuşmak gayesiyle huzura erken gelmesi; Tâhâ [20:83](https://lisan.digital/tr/ayet/20:83.md) |
| لَا تَعْجَلْ | Vahyin tamamlanmasını bekleme emri | Hz. Peygamber'in vahiy henüz tamamlanmadan ezberleme telaşıyla acele etmesinin menedilmesi; Tâhâ [20:114](https://lisan.digital/tr/ayet/20:114.md) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahî vaat ve tehdidin (va'd ve va'îd) ertelenmesi | Müşriklerin azabın çabuklaştırılmasını istemeleri karşısında Allah'ın mühlet vermesi (imlâ ve istidrac) hikmeti | İlahî fiillerde aceleciliğin imkansızlığı, her şeyin ezelî bir ecel ve takdire bağlı oluşu |
| Fıkıh | İbadetlerin ve borçların vaktinden önce ifası (ta'cil) | Zekatın vaktinden önce verilmesi, kaza ve kefaretlerin peşin ödenmesi veya hacda Mina'dan erken ayrılma hükümleri | Bir mükellefiyetin meşru şartlar dahilinde süresinden önce tamamlanarak düşürülmesi |
| Tefsir | İnsanın tabiatındaki noksanlık ve dünyevileşme meyli | Âyetlerde geçen insanın aceleden yaratılmış olması ve peşin olan dünyayı (el-âcile) ahirete tercih etmesi tahlili | Nefsin hazzı hemen elde etme iştahı ile hikmetli sabır arasındaki varoluşsal gerilim |
| Hadis | Ahlaki davranışta vakar, teenni ve şeytani dürtü ayrımı | Aceleciliğin şeytandan, teenninin ise Allah'tan olduğunu bildiren nebevî ilkeler | İnsanın tefekkürsüz, fevri ve olgunlaşmamış tepkilerini dizginleme gereği |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid ve kulluk terbiyesi | İlahî takdire teslimiyet ve tedricilik | Sabır ve itminan zeminini koruma | Kulun ilahî vaadi kendi sübjektif zaman algısına göre değil, Allah'ın belirlediği vakte bağlaması | Kesin |
| İlmi | Bilgi edinme ve metodoloji | Tedrici tahsil ve olgunlaşma | Fikri hamlığı ve yanılgıyı önleme | Vahiy ve bilginin tam kavranmadan peşin hükümle tüketilmesini engelleme; tahkikin vaktini gözetme | Güçlü |
| Siyasi | Toplumsal değişim ve yönetim | Aşamacılık ve sünnetullahın ritmi | Sosyal kırılmaları ve anarşiyi engelleme | Toplumsal dönüşüm yasalarını gözetmeden zoraki ve zamansız devrimci atılımların yıkımını önleme | Güçlü |
| İktisadi | Servet ve kaynak yönetimi | Peşin tüketim ve sermaye olgunlaşması | Sürdürülebilir üretim ve itidal | Geleceğe yönelik yatırımı feda edip peşin kazanca (el-âcile) odaklanmanın getirdiği sermaye tükenişini engelleme | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Faz geçişinde erken tetiklenme veya yarılanma süresinin zorlanması | Kimyasal veya nükleer bir reaksiyonda gerekli eşik enerjisi ve bekleme süresi dolmadan sistemin dış müdahaleyle reaksiyona zorlanması sonucu kararsız (metastabil) ara ürünlerin oluşması | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Zaman tercihi oranı (time preference) ve hazzı erteleme zaafı | Psikoloji ve davranışsal iktisatta bireyin gelecekteki büyük ve kalıcı fayda yerine andaki küçük ve geçici hazzı tercih etmesi (hiperbolik iskonto) | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca sıradan bir telaş, acele etmek veya fiziksel hızlanma olarak algılayıp, onun olgunlaşma sürecini çiğneme boyutunu yok saymak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da kök, hem ontolojik bir olgunlaşma evresini (ecel/vakit), hem insanın peşin olanı ahirete yeğleme ahlaki krizini, hem de şirk sembolü olan buzağının hamlığını kuşatır |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Hayırda yarışma ve sürat gösterme ([سرع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D8%B9.md)) emri ile aceleciliğin kınanması (عجل) arasındaki fark silinir; ilahî kanunların zamansal işleyişi anlaşılamaz |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın zaman felsefesini, sünnetullahın aşamalılık ilkesini ve insanın anlık hazzı ebedi kurtuluşa tercih etme psikolojisini açıklayan temel kavramsal merkezlerden biridir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Müşriklerin azabın çabucak gelmesini istedikleri meydan okuma ayetlerinde, vahyin iniş sürecinde Hz. Peygamber'e verilen uyarılarda ve ahiret ile dünya (el-âcile) mukayeselerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Çaba ve süratin bizatihi kötü olduğu yanılgısını düzeltir; kınanan şeyin hız değil, bir şeyin tabiî ve meşru vaktinden önceye çekilerek nizamın bozulması olduğunu gösterir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bir şeyin tabii olgunlaşma vaktini beklemeden erken koparılması veya süratle dönen tekerlek gibi henüz tam kemale ermemiş varlık hali.
- Soyut anlam: İnsanın fıtri sabırsızlığı sebebiyle süreçleri atlayıp sonuca peşinen ulaşma ve kalıcı olanı fani olan hazır faydaya feda etme eğilimi.
- Sistematik karşılık: Hikmet, tedricilik ve vade (ecel) yasasına aykırı olarak sebep-sonuç bağlamındaki zaman aralığını zorla sıfırlamaya çalışma sapması.
- LaTeX modeli: $$t < t_0 \implies \Delta t \to 0 \implies \Psi(t) \prec \Psi(t_0)$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $t$ fiili gerçekleşme anını, $t_0$ ise o hadisenin hikmet ve kemal bakımından belirlenmiş tabii vaktini (ecelini) temsil eder. $\Delta t \to 0$ ifadesi, failin aradaki olgunlaşma sürecini yok sayarak sonucu zamansız biçimde öne çekme (acele etme) hamlesini simgeler. $\Psi(t) \prec \Psi(t_0)$ bağıntısı ise, vaktinden önce elde edilen neticenin değer, sıhhat ve kemal bakımından tabii vaktinde ortaya çıkacak olan durumdan zorunlu olarak eksik, kusurlu ve noksan kalacağını ifade eder.

## Geçtiği ayetler (44 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D8%AC%D9%84/occurrences?meal=IK

### [Bakara 2:51](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%84/ayet/2:51.md) — الْعِجْلَ

وَإِذْ وَاعَدْنَا مُوسَى أَرْبَعِينَ لَيْلَةً ثُمَّ اتَّخَذْتُمُ الْعِجْلَ مِنْ بَعْدِهِ وَأَنْتُمْ ظَالِمُونَ

Meal (IK): Ve hani, Musa ile kırk geceyi vaidleşmiştik. Yine siz zalimler olarak onun arkasından buzağıyı (tanrı) edinmiştiniz.

### [Bakara 2:54](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%84/ayet/2:54.md) — الْعِجْلَ

وَإِذْ قَالَ مُوسَى لِقَوْمِهِ يَاقَوْمِ إِنَّكُمْ ظَلَمْتُمْ أَنْفُسَكُمْ بِاتِّخَاذِكُمُ الْعِجْلَ فَتُوبُوا إِلَى بَارِئِكُمْ فَاقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ ذَلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ عِنْدَ بَارِئِكُمْ فَتَابَ عَلَيْكُمْ إِنَّهُ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ

Meal (IK): Hani, Musa, kavmine: Ey kavmim, buzağıya tapınmakla nefsinize zulmetmiş oldunuz. Hemen yaradanınıza tevbe edip nefislerinizi öldürün. Bu yaradanınızın katında sizin için daha hayırlıdır, demişti. Allah da tevbenizi kabul etmişti. Muhakkak ki Tevvab, Rahim O’dur, O.

### [Bakara 2:92](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%84/ayet/2:92.md) — الْعِجْلَ

وَلَقَدْ جَاءَكُمْ مُوسَى بِالْبَيِّنَاتِ ثُمَّ اتَّخَذْتُمُ الْعِجْلَ مِنْ بَعْدِهِ وَأَنْتُمْ ظَالِمُونَ

Meal (IK): And olsun ki, Musa size apaçık delillerle geldi. Sonra ardından buzağıyı Rabb edindiniz. Ve siz zalimlersiniz.

### [Bakara 2:93](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%84/ayet/2:93.md) — الْعِجْلَ

وَإِذْ أَخَذْنَا مِيثَاقَكُمْ وَرَفَعْنَا فَوْقَكُمُ الطُّورَ خُذُوا مَا آتَيْنَاكُمْ بِقُوَّةٍ وَاسْمَعُوا قَالُوا سَمِعْنَا وَعَصَيْنَا وَأُشْرِبُوا فِي قُلُوبِهِمُ الْعِجْلَ بِكُفْرِهِمْ قُلْ بِئْسَمَا يَأْمُرُكُمْ بِهِ إِيمَانُكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ

Meal (IK): Hani; size verdiğimiz şeyi kuvvetle tutun ve dinleyin, diye Tur’u tepenize dikmiş ve sizden misak almıştık. İşittik ve karşı geldik dediler ve küfürleri yüzünden buzağı sevgisi kalblerine sindirildi. Eğer inananlardansanız, inancınız size ne kötü şey emrediyor? de.

### [Bakara 2:203](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%84/ayet/2:203.md) — تَعَجَّلَ

وَاذْكُرُوا اللَّهَ فِي أَيَّامٍ مَعْدُودَاتٍ فَمَنْ تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ وَمَنْ تَأَخَّرَ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ لِمَنِ اتَّقَى وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ

Meal (IK): Sayılı günlerde Allah’ı zikredin. Kim iki günde acele ederse, ona günah yoktur. Kim de geri kalırsa, ona günah yoktur. Bu; takva sahibi olanlar içindir. Allah’tan korkun ve bilin ki, şüphesiz siz, O’nun huzurunda toplanacaksınız.

### [Nisa 4:153](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%84/ayet/4:153.md) — الْعِجْلَ

يَسْأَلُكَ أَهْلُ الْكِتَابِ أَنْ تُنَزِّلَ عَلَيْهِمْ كِتَابًا مِنَ السَّمَاءِ فَقَدْ سَأَلُوا مُوسَى أَكْبَرَ مِنْ ذَلِكَ فَقَالُوا أَرِنَا اللَّهَ جَهْرَةً فَأَخَذَتْهُمُ الصَّاعِقَةُ بِظُلْمِهِمْ ثُمَّ اتَّخَذُوا الْعِجْلَ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْهُمُ الْبَيِّنَاتُ فَعَفَوْنَا عَنْ ذَلِكَ وَآتَيْنَا مُوسَى سُلْطَانًا مُبِينًا

Meal (IK): Kitab ehli senin kendilerine gökten bir kitab indirmeni isterler. Musa’ dan da bundan daha büyüğünü istemişlerdi. Ve; bize Allah’ı apaçık göster, demişlerdi. Zulümlerinden dolayı onları yıldırım çarpmıştı. Kendilerine bunca açık ayetler ve deliller geldikten sonra da buzağıya taptılar. Nihayet Biz, bunu affettik ve Musa’ya apaçık bir hüccet verdik.

### [En'am 6:57](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%84/ayet/6:57.md) — تَسْتَعْجِلُونَ

قُلْ إِنِّي عَلَى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّي وَكَذَّبْتُمْ بِهِ مَا عِنْدِي مَا تَسْتَعْجِلُونَ بِهِ إِنِ الْحُكْمُ إِلَّا لِلَّهِ يَقُصُّ الْحَقَّ وَهُوَ خَيْرُ الْفَاصِلِينَ

Meal (IK): De ki: Ben, şüphesiz Rabbımdan bir hüccet üzereyim. Siz ise onu yalanladınız. Sizin acale istediğiniz şey yanımda değildir. Hüküm; ancak Allah’ındır. Doğrusu O, hakkı verir ve O, ayırdedenlerin en hayırlısıdır.

### [En'am 6:58](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%84/ayet/6:58.md) — تَسْتَعْجِلُونَ

قُلْ لَوْ أَنَّ عِنْدِي مَا تَسْتَعْجِلُونَ بِهِ لَقُضِيَ الْأَمْرُ بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِالظَّالِمِينَ

Meal (IK): De ki: Acele istediğiniz şey, benim yanımda olsaydı; benimle aranızdaki iş bitmiş olurdu. Allah; zalimleri çok iyi bilendir.

### [Araf 7:148](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%84/ayet/7:148.md) — عِجْلًا

وَاتَّخَذَ قَوْمُ مُوسَى مِنْ بَعْدِهِ مِنْ حُلِيِّهِمْ عِجْلًا جَسَدًا لَهُ خُوَارٌ أَلَمْ يَرَوْا أَنَّهُ لَا يُكَلِّمُهُمْ وَلَا يَهْدِيهِمْ سَبِيلًا اتَّخَذُوهُ وَكَانُوا ظَالِمِينَ

Meal (IK): Musa’nın kavmi; onun ardından, zinet takımlarından canlıymış gibi böğüren bir buzağı heykeli edindiler. Onun kendileriyle konuşmadığını ve bir yol da göstermediğini görmediler mi ki, tanrı edindiler de zalimlerden oldular?

### [Araf 7:150](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%84/ayet/7:150.md) — أَعَجِلْتُمْ

وَلَمَّا رَجَعَ مُوسَى إِلَى قَوْمِهِ غَضْبَانَ أَسِفًا قَالَ بِئْسَمَا خَلَفْتُمُونِي مِنْ بَعْدِي أَعَجِلْتُمْ أَمْرَ رَبِّكُمْ وَأَلْقَى الْأَلْوَاحَ وَأَخَذَ بِرَأْسِ أَخِيهِ يَجُرُّهُ إِلَيْهِ قَالَ ابْنَ أُمَّ إِنَّ الْقَوْمَ اسْتَضْعَفُونِي وَكَادُوا يَقْتُلُونَنِي فَلَا تُشْمِتْ بِيَ الْأَعْدَاءَ وَلَا تَجْعَلْنِي مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ

Meal (IK): Musa; kavmine kızgın ve üzgün dönünce; benden sonra arkamdan ne kötü işler yapmışsınız? Rabbınızın emrinin çabucak gelmesini mi istediniz? dedi ve levhaları attı. Kardeşinin başından tutup kendisine doğru çekiyordu: Ey anamın oğlu, bu kavim beni gerçekten zayıf gördüler. Az kalsın öldürüyorlardı. Sen de bana düşmanları sevindirecek harekette bulunma ve beni zalimler güruhu ile bir tutma, dedi.

### [Araf 7:152](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%84/ayet/7:152.md) — الْعِجْلَ

إِنَّ الَّذِينَ اتَّخَذُوا الْعِجْلَ سَيَنَالُهُمْ غَضَبٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَذِلَّةٌ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَكَذَلِكَ نَجْزِي الْمُفْتَرِينَ

Meal (IK): Muhakkak ki buzağıyı tanrı edinenlere; Rabblarından bir gazab ve dünya hayatında bir horluk erişecektir. Biz, işte böylece cezalandırırız iftira edenleri.

### [Yunus 10:11](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%84/ayet/10:11.md) — يُعَجِّلُ · اسْتِعْجَالَهُمْ

وَلَوْ يُعَجِّلُ اللَّهُ لِلنَّاسِ الشَّرَّ اسْتِعْجَالَهُمْ بِالْخَيْرِ لَقُضِيَ إِلَيْهِمْ أَجَلُهُمْ فَنَذَرُ الَّذِينَ لَا يَرْجُونَ لِقَاءَنَا فِي طُغْيَانِهِمْ يَعْمَهُونَ

Meal (IK): Eğer Allah insanlara hayrı çarçabuk istedikleri gibi, şerri de süratle verseydi, süreleri hemen bitmiş olurdu. İşte Biz, Bize kavuşmayı ummayanları böyle azgınlıkları içinde bocalamaya terkederiz.

### [Yunus 10:50](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%84/ayet/10:50.md) — يَسْتَعْجِلُ

قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ أَتَاكُمْ عَذَابُهُ بَيَاتًا أَوْ نَهَارًا مَاذَا يَسْتَعْجِلُ مِنْهُ الْمُجْرِمُونَ

Meal (IK): De ki: Görmüyor musunuz, ya Allah’ın azabı size gece veya gündüz gelirse? Suçlular neden bunu acele istiyorlar?

### [Yunus 10:51](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%84/ayet/10:51.md) — تَسْتَعْجِلُونَ

أَثُمَّ إِذَا مَا وَقَعَ آمَنْتُمْ بِهِ آلْآنَ وَقَدْ كُنْتُمْ بِهِ تَسْتَعْجِلُونَ

Meal (IK): Gerçekleştikten sonra mı ona inanacaksınız? Hemen şimdi mi. Hani siz onu acele istiyordunuz.

### [Hud 11:69](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%84/ayet/11:69.md) — بِعِجْلٍ

وَلَقَدْ جَاءَتْ رُسُلُنَا إِبْرَاهِيمَ بِالْبُشْرَى قَالُوا سَلَامًا قَالَ سَلَامٌ فَمَا لَبِثَ أَنْ جَاءَ بِعِجْلٍ حَنِيذٍ

Meal (IK): Elçilerimiz İbrahim’e müjdelerle gelmiş: Selam, demişlerdi de o; Selam, demiş ve beklemeden onlara kızartılmış bir buzağı ikram etmişti.

### [Rad 13:6](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%84/ayet/13:6.md) — وَيَسْتَعْجِلُونَكَ

وَيَسْتَعْجِلُونَكَ بِالسَّيِّئَةِ قَبْلَ الْحَسَنَةِ وَقَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِمُ الْمَثُلَاتُ وَإِنَّ رَبَّكَ لَذُو مَغْفِرَةٍ لِلنَّاسِ عَلَى ظُلْمِهِمْ وَإِنَّ رَبَّكَ لَشَدِيدُ الْعِقَابِ

Meal (IK): İyilikten önce, kötülük isterler çabucak senden. Oysa onlardan önce nice örnekler geçmiştir. Doğrusu insanların zulmetmelerine rağmen, Rabbın mağfiret sahibidir. Şüphesiz ki Rabbının cezalandırması; şiddetlidir.

### [Nahl 16:1](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%84/ayet/16:1.md) — تَسْتَعْجِلُوهُ

أَتَى أَمْرُ اللَّهِ فَلَا تَسْتَعْجِلُوهُ سُبْحَانَهُ وَتَعَالَى عَمَّا يُشْرِكُونَ

Meal (IK): Allah’ın emri geldi. Artık onu acele istemeyin. O; ortak koşmakta oldukları şeylerden münezzehtir, yücedir.

### [İsra 17:11](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%84/ayet/17:11.md) — عَجُولًا

وَيَدْعُ الْإِنْسَانُ بِالشَّرِّ دُعَاءَهُ بِالْخَيْرِ وَكَانَ الْإِنْسَانُ عَجُولًا

Meal (IK): İnsan; hayır istiyormuşçasına şer ister. Ve insan, esasen çok acelecidir.

### [İsra 17:18](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%84/ayet/17:18.md) — الْعَاجِلَةَ · عَجَّلْنَا

مَنْ كَانَ يُرِيدُ الْعَاجِلَةَ عَجَّلْنَا لَهُ فِيهَا مَا نَشَاءُ لِمَنْ نُرِيدُ ثُمَّ جَعَلْنَا لَهُ جَهَنَّمَ يَصْلَاهَا مَذْمُومًا مَدْحُورًا

Meal (IK): Kim geçici dünyayı isterse; onun için orada dilediğimiz kadar, dilediğimiz kimseye hemen veririz. Sonra onun için cehennemi hazırlarız. Kötülenmiş ve koğulmuş olarak oraya girer.

### [Kehf 18:58](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%84/ayet/18:58.md) — لَعَجَّلَ

وَرَبُّكَ الْغَفُورُ ذُو الرَّحْمَةِ لَوْ يُؤَاخِذُهُمْ بِمَا كَسَبُوا لَعَجَّلَ لَهُمُ الْعَذَابَ بَلْ لَهُمْ مَوْعِدٌ لَنْ يَجِدُوا مِنْ دُونِهِ مَوْئِلًا

Meal (IK): Bununla beraber Rabbın Gafur’dur, merhamet sahibidir. Eğer onları, yaptıklarından dolayı hemen yakalasaydı; elbette çabucak azaba uğratırdı. Fakat onların bir vadesi vardır ve ondan kaçıp sığınacak yer bulamazlar.

### [Meryem 19:84](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%84/ayet/19:84.md) — تَعْجَلْ

فَلَا تَعْجَلْ عَلَيْهِمْ إِنَّمَا نَعُدُّ لَهُمْ عَدًّا

Meal (IK): Şu halde sen, onlara karşı acele etme. Biz, onların günlerini saydıkça sayıyoruz.

### [Taha 20:83](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%84/ayet/20:83.md) — أَعْجَلَكَ

وَمَا أَعْجَلَكَ عَنْ قَوْمِكَ يَامُوسَى

Meal (IK): Ey Musa; seni, kavminden daha çabuk gelmeye sevk eden nedir?

### [Taha 20:84](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%84/ayet/20:84.md) — وَعَجِلْتُ

قَالَ هُمْ أُولَاءِ عَلَى أَثَرِي وَعَجِلْتُ إِلَيْكَ رَبِّ لِتَرْضَى

Meal (IK): Dedi ki: Onlar izim üzerindedirler. Rabbım, hoşnud olman için sana çabucak geldim.

### [Taha 20:88](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%84/ayet/20:88.md) — عِجْلًا

فَأَخْرَجَ لَهُمْ عِجْلًا جَسَدًا لَهُ خُوَارٌ فَقَالُوا هَذَا إِلَهُكُمْ وَإِلَهُ مُوسَى فَنَسِيَ

Meal (IK): Derken o, kendilerine böğüren bir buzağı heykeli çıkarmıştı. Dediler ki: İşte bu, sizin de, Musa’nın da tanrısıdır. Fakat o, unuttu.

### [Taha 20:114](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%84/ayet/20:114.md) — تَعْجَلْ

فَتَعَالَى اللَّهُ الْمَلِكُ الْحَقُّ وَلَا تَعْجَلْ بِالْقُرْآنِ مِنْ قَبْلِ أَنْ يُقْضَى إِلَيْكَ وَحْيُهُ وَقُلْ رَبِّ زِدْنِي عِلْمًا

Meal (IK): Gerçek hükümdar olan Allah; yücedir. Kur’an sana vahyedilirken; vahiy bitmezden önce unutmamak için acele tekrar edip durma ve: Rabbım, ilmimi artır, de.

### [Enbiya 21:37](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%84/ayet/21:37.md) — عَجَلٍ · تَسْتَعْجِلُونِ

خُلِقَ الْإِنْسَانُ مِنْ عَجَلٍ سَأُرِيكُمْ آيَاتِي فَلَا تَسْتَعْجِلُونِ

Meal (IK): İnsan aceleden yaratılmıştır. Size ayetlerimi göstereceğim. Ama o kadar çabuk istemeyin.

### [Hac 22:47](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%84/ayet/22:47.md) — وَيَسْتَعْجِلُونَكَ

وَيَسْتَعْجِلُونَكَ بِالْعَذَابِ وَلَنْ يُخْلِفَ اللَّهُ وَعْدَهُ وَإِنَّ يَوْمًا عِنْدَ رَبِّكَ كَأَلْفِ سَنَةٍ مِمَّا تَعُدُّونَ

Meal (IK): Senden çabucak azabı getirmeni istiyorlar. Allah, asla vaadinden caymaz. Doğrusu Rabbının katında bir gün; saydıklarınızdan bin yıl gibidir.

### [Şuara 26:204](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%84/ayet/26:204.md) — يَسْتَعْجِلُونَ

أَفَبِعَذَابِنَا يَسْتَعْجِلُونَ

Meal (IK): Bizim azabımızı mı çabucak istiyorlardı.

### [Neml 27:46](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%84/ayet/27:46.md) — تَسْتَعْجِلُونَ

قَالَ يَاقَوْمِ لِمَ تَسْتَعْجِلُونَ بِالسَّيِّئَةِ قَبْلَ الْحَسَنَةِ لَوْلَا تَسْتَغْفِرُونَ اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ

Meal (IK): Salih dedi ki: Ey kavmim; niçin iyilikten önce çarçabuk kötülük istiyorsunuz? Merhamet olunmanız için Allah’tan mağfiret dileseniz olmaz mı?

### [Neml 27:72](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%84/ayet/27:72.md) — تَسْتَعْجِلُونَ

قُلْ عَسَى أَنْ يَكُونَ رَدِفَ لَكُمْ بَعْضُ الَّذِي تَسْتَعْجِلُونَ

Meal (IK): De ki: Çabucak istemekte olduğunuzun bir kısmı ensenize inmek üzeredir.

### [Ankebut 29:53](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%84/ayet/29:53.md) — وَيَسْتَعْجِلُونَكَ

وَيَسْتَعْجِلُونَكَ بِالْعَذَابِ وَلَوْلَا أَجَلٌ مُسَمًّى لَجَاءَهُمُ الْعَذَابُ وَلَيَأْتِيَنَّهُمْ بَغْتَةً وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ

Meal (IK): Senden azabı çarçabuk isterler. Eğer belirtilmiş bir süre olmasaydı, azab onlara hemen gelirdi. Ama farkına varmadan o, kendilerine ansızın gelecektir.

### [Ankebut 29:54](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%84/ayet/29:54.md) — يَسْتَعْجِلُونَكَ

يَسْتَعْجِلُونَكَ بِالْعَذَابِ وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمُحِيطَةٌ بِالْكَافِرِينَ

Meal (IK): Senden azabı çarçabuk istiyorlar. Doğrusu cehennem kafirleri kuşatıp durmaktadır.

### [Saffat 37:176](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%84/ayet/37:176.md) — يَسْتَعْجِلُونَ

أَفَبِعَذَابِنَا يَسْتَعْجِلُونَ

Meal (IK): Yoksa azabımızı mı çabucak istiyorlar?

### [Sad 38:16](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%84/ayet/38:16.md) — عَجِّلْ

وَقَالُوا رَبَّنَا عَجِّلْ لَنَا قِطَّنَا قَبْلَ يَوْمِ الْحِسَابِ

Meal (IK): Ve dediler ki: Rabbımız; hesab gününden önce bizim payımızı çabuklaştırıver.

### [Şura 42:18](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%84/ayet/42:18.md) — يَسْتَعْجِلُ

يَسْتَعْجِلُ بِهَا الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِهَا وَالَّذِينَ آمَنُوا مُشْفِقُونَ مِنْهَا وَيَعْلَمُونَ أَنَّهَا الْحَقُّ أَلَا إِنَّ الَّذِينَ يُمَارُونَ فِي السَّاعَةِ لَفِي ضَلَالٍ بَعِيدٍ

Meal (IK): Buna inanmayanlar onun çabucak gelmesini isterler. İman edenler ise, ondan korku ile titrerler ve onun hak olduğunu bilirler. İyi bilin ki; kıyamet günü hakkında tartışanlar derin bir sapıklık içindedirler.

### [Ahkaf 46:24](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%84/ayet/46:24.md) — اسْتَعْجَلْتُمْ

فَلَمَّا رَأَوْهُ عَارِضًا مُسْتَقْبِلَ أَوْدِيَتِهِمْ قَالُوا هَذَا عَارِضٌ مُمْطِرُنَا بَلْ هُوَ مَا اسْتَعْجَلْتُمْ بِهِ رِيحٌ فِيهَا عَذَابٌ أَلِيمٌ

Meal (IK): Onu, vadilerine doğru yayılan bir bulut şeklinde görünce dediler ki: Bu; bize yağmur getirecek büyük bir buluttur. Hayır o, acelece beklediğiniz şey, bir rüzgardır ki içinde elem verici azab vardır.

### [Ahkaf 46:35](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%84/ayet/46:35.md) — تَسْتَعْجِلْ

فَاصْبِرْ كَمَا صَبَرَ أُولُو الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ وَلَا تَسْتَعْجِلْ لَهُمْ كَأَنَّهُمْ يَوْمَ يَرَوْنَ مَا يُوعَدُونَ لَمْ يَلْبَثُوا إِلَّا سَاعَةً مِنْ نَهَارٍ بَلَاغٌ فَهَلْ يُهْلَكُ إِلَّا الْقَوْمُ الْفَاسِقُونَ

Meal (IK): Peygamberlerden azim sahibi olanların sabrettiği gibi sen de sabret. Onlar için acele etme. Onlar vaad olunduklarını gördükleri gün; sanki dünyada sadece gündüzün bir saatı kadar kaldıklarını sanırlar. Bu bir tebliğdir. Fasıklar güruhundan başkası helak edilir mi hiç?

### [Fetih 48:20](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%84/ayet/48:20.md) — فَعَجَّلَ

وَعَدَكُمُ اللَّهُ مَغَانِمَ كَثِيرَةً تَأْخُذُونَهَا فَعَجَّلَ لَكُمْ هَذِهِ وَكَفَّ أَيْدِيَ النَّاسِ عَنْكُمْ وَلِتَكُونَ آيَةً لِلْمُؤْمِنِينَ وَيَهْدِيَكُمْ صِرَاطًا مُسْتَقِيمًا

Meal (IK): Allah; size, ele geçireceğiniz bol ganimetler vaadetmiştir. Bunu size hemen vermiş ve insanların ellerini sizden çekmiştir ki mü’minlere bir ayet olsun ve sizi dosdoğru yola hidayet etsin.

### [Zariyat 51:14](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%84/ayet/51:14.md) — تَسْتَعْجِلُونَ

ذُوقُوا فِتْنَتَكُمْ هَذَا الَّذِي كُنْتُمْ بِهِ تَسْتَعْجِلُونَ

Meal (IK): Tadın azabınızı, işte acele istediğiniz bu idi.

### [Zariyat 51:26](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%84/ayet/51:26.md) — بِعِجْلٍ

فَرَاغَ إِلَى أَهْلِهِ فَجَاءَ بِعِجْلٍ سَمِينٍ

Meal (IK): Hemen ailesine giderek semiz bir buzağı ile gelmiş,

### [Zariyat 51:59](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%84/ayet/51:59.md) — يَسْتَعْجِلُونِ

فَإِنَّ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا ذَنُوبًا مِثْلَ ذَنُوبِ أَصْحَابِهِمْ فَلَا يَسْتَعْجِلُونِ

Meal (IK): Muhakkak ki zulmedenlerin, arkadaşlarının suçlarına benzer suçları vardır. Acele etmesinler.

### [Kıyamet 75:16](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%84/ayet/75:16.md) — لِتَعْجَلَ

لَا تُحَرِّكْ بِهِ لِسَانَكَ لِتَعْجَلَ بِهِ

Meal (IK): Onu acele etmen için dilini onunla beraber oynatma.

### [Kıyamet 75:20](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%84/ayet/75:20.md) — الْعَاجِلَةَ

كَلَّا بَلْ تُحِبُّونَ الْعَاجِلَةَ

Meal (IK): Hayır, bilakis siz, çabuk geçeni seversiniz.

### [İnsan 76:27](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%84/ayet/76:27.md) — الْعَاجِلَةَ

إِنَّ هَؤُلَاءِ يُحِبُّونَ الْعَاجِلَةَ وَيَذَرُونَ وَرَاءَهُمْ يَوْمًا ثَقِيلًا

Meal (IK): Doğrusu bunlar; çabucak geçeni severler de, o çetin günün arkalarına bırakırlar.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Buzağı demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%84/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب العين و الجيم واللام معهما
)ع ج ل، ع ل ج، ج ع ل، ج ل ع، ل ع ج مستعملات. ل ج ع مهمل( عجل: العَجَل: العَجَلَة وربّما قيل رجل عَجِل وعَجُلٌ، لغتان. واستعجلته، أي: حثثته وأَمَرَتْهُ أن يُعَجِّلَ في الأمر. وأَعْجَلَتْهُ وتَعَجَّلْتُ خراجه، أي: كلفته أن يُعْجلَهُ.
وعَجّل يا فلان، أي: عَجِّلْ أمرك. ورجُل عجلان، وامرأة عَجْلَى، وقوم عِجال، ونساء عَجالى.
والعَجَلُ عَجَلُ الثِّيران، ويُجمع على أعجال. والعَجَلَةُ: المنجنون يُسْتَقَى عليها، وجمعُهُ: عَجَلٌ وعَجَلاتٌ.
والعِجْلَةُ: المزادة، والإداوة الصغيرة، ويُجْمَعُ على عِجالٍ وعِجَلٍ. قال:
على أنّ مكتوب العجال وكيع
وقال الأعشَى:
والرَّافلات على أعجازها العِجَل
قال أبو ليلى: العِجُلَة: المِطْهَرَةُ والمزادة. والعِجْلة ضرب من الجنبة من نبات الصَّيف والاعجالةُ: ما يعجَّله الرَّاعي من اللَّبن إلى أهله. قال الكميت:
أتتكم بإعجالاتها وهي حُفَّلٌ		تَمُجُّ لكم قبلَ احتلابٍ ثُمالَها
والعجول من الإبل الواله التي فقدت ولدها، ويُجْمَع عل عُجُلٍ. قالت الخنساء:
فما عَجولٌ على بَوٍّ تُطيفُ بـه		قد ساعدتها على التَّحنان أظار

والعاجلة: الدنيا، والآجلة: الاخرة. والعاجل: نقيض الآجل. عامّ في كل شيء، يقال: عجّل وأجّلَ. وبعضهم يفسِّر قول الله "خُلِقَ الإنسانُ من عَجَل" أنّه الطين والله أعلم.
والعِجَّوْلُ لغة في عِجْل البقرة. والأنثي: عِجَّوْلَة، وجمعها: عجاجيل. وقد تجيء في الشعر نعتا للإبل السِّراع، والقوائم الخفاف. والعِجَّوْلُ: قطعة من أَقِط. والعُجالة من الّلبَنِ ويجمع على عُجال. والعُجالة: ما استُعْجِلَ به من طعام، فقدّم قبل إدراك الغداء، وهو العَجَلُ أيضا. قال:
أن لمّ تُغِثْنِي أكُنْ يا ذا النَّدى عَجَلاً		كَلُقْمَةٍ وَقَعَتْ في شِدْقِ غَرثـانِ
علج: العِلْجُ من مَعْلوجاء العجم، وجمعه: علوج. والعِلْجُ: حمار الوحش لستعلاج خَلْقِه، أي: غِلَظه. والرَّجُلُ إذا خرج وجهه وغَلُظَ فهو عِلْج. وقيل: قد استعلج.
والعِلاجُ مُزاولةُ كُلِّ شيءٍ ومُعالجتُه. وعالجتُ فلانا فَعَلَجْتُهُ إذا غَلَبْتُهُ، والعُلَّجُ من الرجال الشديد القتال، والنطاح. قال العجاج:
منّا خراطيم ورأساً عُلَّجا
واعتلج القوم: اتخذوا صراعا وقتالا، واعتلاج الأمواج: التطامها. والعَلَجَانُ: شجر أخضر لا تأكله الإبل والغنم إلا مضطرة.
رملُ عالِج: موضعٌ بالبادية. قال:
أو حيثُ رملُ عالِجٍ تعلّجا
تَعَلُّجُهُ: اجتماعه. وبنو علاج قبيلة.
جعل: جَعَلَ جَعْلاً: صنع صنعاً، وجَعَلَ أعمُّ، لأنَّكَ تقول: جَعَلَ يأكُلُ، وَجَعَلَ يصنع كذا، ولا تقول: صَنَعَ يأكُلُ.
والجعْلُ: ما جعلت إنسان أجراً له على عملٍ يعملُهُ، والجعالة أيضا. والجُعالاتُ: ما يتجاعل الناس بينهم عند بعث أو أمر يَحْزُ بُهِم من السلُّطان.
والجُعَلُ: دابَّةٌ من هوام الأرض. والجَعْلُ، واحدُها جَعْلَة: وهي النّخلُ الصّغار. والجِعالُ والجِعالة: خِرْقَةُ تُنزلُ بها القِدْرُ عن رأس النارِ يُتَّقَى بها من الحَرِّ.

##### Türkçe

باب **العين** ve **الجيم** ve **اللام** onlarla birlikte

(**ع ج ل**، **ع ل ج**، **ج ع ل**، **ج ل ع**، **ل ع ج** kullanımdadır. **ل ج ع** ihmaldir)

(**عجل**: **العَجَل**: **العَجَلَة**; ve belki “adam **عَجِل** ve **عَجُلٌ**” denilmiştir; iki lugattır. Ve “**استعجلته**”, yani: onu hızlandırdım ve ona işte acele etmesini emrettim. Ve “**أَعْجَلَتْهُ**” ve “**تَعَجَّلْتُ** onun çıkışını”, yani: onu onu acele ettirmeye yükümlü kıldım.

Ve “**عَجّل** ey falan”, yani: işini acele et. Ve **عجلان** bir adam, ve **عَجْلَى** bir kadın, ve **عِجال** bir kavim, ve **عَجالى** kadınlar.

Ve **العَجَلُ**: boğaların buzağısı; ve **أعجال** üzerine cem‘ olunur. Ve **العَجَلَةُ**: onun üzerinde su çekilen **المنجنون**; ve onun cem‘i: **عَجَلٌ** ve **عَجَلاتٌ**.

Ve **العِجْلَةُ**: **المزادة** ve küçük **الإداوة**; ve **عِجالٍ** ve **عِجَلٍ** üzerine cem‘ olunur. Dedi ki:
على أنّ مكتوب العجال وكيع

Ve **الأعشَى** dedi ki:
والرَّافلات على أعجازها العِجَل

Ebû Leylâ dedi ki: **العِجُلَة**: **المِطْهَرَةُ** ve **المزادة**. Ve **العِجْلة**: yaz bitkisinden bir tür **الجنبة**; ve **الاعجالةُ**: çobanın sütten ailesine acele ettirdiği şeydir. **الكميت** dedi ki:
أتتكم بإعجالاتها وهي حُفَّلٌ		تَمُجُّ لكم قبلَ احتلابٍ ثُمالَها

Ve develerden **العجول**: yavrusunu kaybetmiş, şaşkın (واله) olandır; ve **عُجُلٍ** üzerine cem‘ olunur. **الخنساء** dedi ki:
فما عَجولٌ على بَوٍّ تُطيفُ بـه		قد ساعدتها على التَّحنان أظار

Ve **العاجلة**: dünya; ve **الآجلة**: âhiret. Ve **العاجل**: **الآجل**in zıddıdır. Her şeyde geneldir; “**عجّل**” ve “**أجّلَ**” denir. Ve bazısı Allah’ın “**خُلِقَ الإنسانُ من عَجَل**” sözünü, onun çamur olduğu şeklinde tefsir eder; Allah daha iyi bilir.

Ve **العِجَّوْلُ**: ineğin buzağısı **عِجْل** hakkında bir lugattır. Ve dişisi: **عِجَّوْلَة**; ve onun cem‘i: **عجاجيل**. Ve şiirde, hızlı develere ve hafif ayaklara sıfat olarak gelebilir. Ve **العِجَّوْلُ**: **أَقِط**tan bir parça. Ve **العُجالة** süttendir; ve **عُجال** üzerine cem‘ olunur. Ve **العُجالة**: yemekten acele ettirilen şeydir; öğle yemeğine erişmeden önce sunulur; ve o, **العَجَلُ**dır da. Dedi ki:
أن لمّ تُغِثْنِي أكُنْ يا ذا النَّدى عَجَلاً		كَلُقْمَةٍ وَقَعَتْ في شِدْقِ غَرثـانِ

**علج**: **العِلْجُ**: acemlerin **مَعْلوجاء**sındandır; ve onun cem‘i: **علوج**. Ve **العِلْجُ**: yaratılışının **استعلاج**ı sebebiyle yaban eşeğidir; yani: onun kalınlığı. Ve adam, yüzü çıktığında ve kalınlaştığında, o **عِلْج**tir. Ve “**استعلج**” denilmiştir.

Ve **العِلاجُ**: her şeyin uğraşısı ve onunla muamele edilmesidir. Ve “falancayı **عالجتُ**; böylece onu **فَعَلَجْتُهُ**” eğer ona galip geldiysem. Ve **العُلَّجُ** erkeklerden şiddetli savaşçı ve boynuzlaşandır. **العجاج** dedi ki:
منّا خراطيم ورأساً عُلَّجا

Ve “kavim **اعتلج** etti”: güreş ve savaş edindiler. Ve dalgaların **اعتلاج**ı: onların çarpışmasıdır. Ve **العَلَجَانُ**: yeşil bir ağaçtır; develer ve koyunlar onu ancak mecbur kalınca yer.

**رملُ عالِج**: çölde bir yerdir. Dedi ki:
أو حيثُ رملُ عالِجٍ تعلّجا

Onun **تَعَلُّجُهُ**: onun toplanmasıdır. Ve **بنو علاج** bir kabiledir.

**جعل**: “**جَعَلَ** **جَعْلاً**”: bir yapış yaptı. Ve **جَعَلَ** daha geneldir; çünkü sen “**جَعَلَ** yer” dersin ve “**جَعَلَ** şöyle yapar” dersin; “**صَنَعَ** yer” demezsin.

Ve **الجعْلُ**: bir kimseye yaptığı bir iş karşılığında ücret olarak verdiğin şeydir; ve **الجعالة** da. Ve **الجُعالاتُ**: insanların, bir gönderme yahut sultandan kendilerini yaralayan bir iş olduğunda aralarında karşılıklı **يتجاعل** ettikleri şeylerdir.

Ve **الجُعَلُ**: yer haşeratından bir hayvandır. Ve **الجَعْلُ**, onun teki **جَعْلَة**: o küçük hurma fidanlarıdır. Ve **الجِعالُ** ve **الجِعالة**: tencereyi ateşin başından indirmek için onunla inilen bir bez parçasıdır; onunla sıcaktan sakınılır.)

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%84/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

العِجْلُ: ولدُ البقرةِ، والعِجَّوْلُ مثله، والجمع العَجاجيل، والأنثى عِجْلَةٌ. وبقرةٌ مُعْجِلٌ: ذات عِجْلٍ. والعِجْلَةُ أيضاً: السِقاءُ، والجمع عِجَلٌ. وقد تجمع على عِجالٍ. والعجلةُ أيضاً: ضربٌ من النبت. والعَجَلَةُ بالتحريك: التي يجرُّها الثور، والجمع عَجَلٌ وأَعْجالٌ. والعَجَلَةُ: المَنْجَنونُ يُستقى عليها، والجمع عَجَلٌ. قال الكلابيّ: العَجَلَةُ جشبةٌ معترِضةٌ على نَعامة البئر والغربُ مُعَلَّقٌ بها. والعَجَلُ والعَجَلَةُ: خلاف البطء، وقد عَجِلَ بالكسر. ورجل عَجِلٌ وعَجُلٌ، وعَجولٌ، وعَجْلان بيِّن العَجَلَةِ، وامرأة عَجْلى ونسوةٌ عَجالَى وعِجالٌ أيضاً. والعاجِلُ والعاجِلَةُ: نقيض الآجِلِ والآجِلَةِ. وعاجَلَهُ بذنبه، إذا أخذه به ولم يمهله. وقوله تعالى: "أَعْجِلْتُمْ أمْرَ بكم" أي أسَبَقْتُم. وأعْجَلَهُ. والعَجولُ من الإبل: الوالِهُ التي فقدت ولدها. والعُجالةُ بالضم: ما تَعَجَّلته من شيء. وأمُّ عجلان: طائرٌ. وأعْجَلَهُ وعَجَّلهُ تَعْجيلاً، إذا اسْتَحَثَّه. وتَعَجّلْتُ من الكِراء كذا، وعَجَّلْتُ له من الثمن كذا، أي قدَّمت. وعَجَّلْتُ اللحم: طبخته على عَجَلَةٍ. والمُعَجِّل والمُتَعَجِّلُ: الذي يأتي أهله بالإعْجالةِ. والإعْجالَةُ: ما يُعَجِّلُهُ الراعي من اللبن إلى أهله قبل الحلب. واسْتَعْجَلْتُهُ: طلبت عَجَلَتَهُ؛ وكذلك إذا تقدّمته. قال القطاميّ:
واسْتَعْجَلونا وكانوا من صَحابَتِناكما تَعَجَّـلَ فُـرّاطٌ لِـوُرَّادِ

##### Türkçe

**العِجْلُ**: ineğin yavrusu; **العِجَّوْلُ** da onun gibidir; çoğulu **العَجاجيل**’dir; dişisi **عِجْلَةٌ**’dir. Ve **بقرةٌ مُعْجِلٌ**: **عِجْلٍ** sahibi olan. Ve **العِجْلَةُ** ayrıca: kırba; çoğulu **عِجَلٌ**’dir. Ve **عِجالٍ** üzerine de çoğul yapılabilir. Ve **العجلةُ** ayrıca: bitkiden bir tür. Ve harekeli olarak **العَجَلَةُ**: öküzün çektiği (şey); çoğulu **عَجَلٌ** ve **أَعْجالٌ**’dir. Ve **العَجَلَةُ**: onun üzerinde su çekilen **المَنْجَنونُ**; çoğulu **عَجَلٌ**’dir. Kilâbî dedi: **العَجَلَةُ** kuyunun **نَعامة**’sı üzerine enlemesine (konmuş) bir **جشبةٌ**’dir; ve **الغربُ** onunla asılıdır. Ve **العَجَلُ** ve **العَجَلَةُ**: yavaşlığın zıddıdır; ve kesre ile **عَجِلَ**. Ve **رجل عَجِلٌ** ve **عَجُلٌ**, ve **عَجولٌ**, ve **عَجْلان**; **العَجَلَةِ**si apaçık (olan). Ve **امرأة عَجْلى** ve **نسوةٌ عَجالَى** ve **عِجالٌ** da. Ve **العاجِلُ** ve **العاجِلَةُ**: **الآجِلِ** ve **الآجِلَةِ**nin karşıtıdır. Ve **عاجَلَهُ بذنبه**: onu onunla (günahıyla) yakaladığı ve ona mühlet vermediği zaman. Ve Yüce Allah’ın sözü: “**أَعْجِلْتُمْ أمْرَ بكم**” yani: öne mi geçtiniz. Ve **أعْجَلَهُ**. Ve develerden **العَجولُ**: yavrusunu kaybetmiş olan şaşkın (dişi deve). Ve zamme ile **العُجالةُ**: bir şeyden aceleyle aldığın şey. Ve **أمُّ عجلان**: bir kuş. Ve **أعْجَلَهُ** ve **عَجَّلهُ تَعْجيلاً**: onu aceleye sevk ettiği zaman. Ve kiradan şunu şunu **تَعَجّلْتُ**; ve bedelden şunu şunu ona **عَجَّلْتُ**; yani öne aldım. Ve eti **عَجَّلْتُ**: onu bir **عَجَلَةٍ** üzere pişirdim. Ve **المُعَجِّل** ve **المُتَعَجِّلُ**: ailesine **الإعْجالةِ** ile gelen kimsedir. Ve **الإعْجالَةُ**: çobanın sağmadan önce sütten ailesine aceleyle gönderdiği şeydir. Ve onu **اسْتَعْجَلْتُ**: onun **عَجَلَتَهُ**ni istedim; ve yine, onu geçtiğim zaman da (böyledir). Katamî dedi:
واسْتَعْجَلونا وكانوا من صَحابَتِنا
كما تَعَجَّـلَ فُـرّاطٌ لِـوُرَّادِ

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%84/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب العين والجيم مع اللام
جعل ، عجل ، علج ، جلع ، لعج : مستعملات .
عجل : قال الله جلّ وعزّ : ( خُلِقَ الإنْسَانُ مِنْ عَجَلٍ ) ( الأنبيَاء : 37 ) قال الفراء : خلق الإنسانُ من عَجَل وعلى عَجَل كأنك قلت : بِنيتُه العَجَلة وخِلقتُه العَجَلة وعلى العجلة . ونحو ذلك قال أبو إسحاق : خُلِق الإنسان من عَجَل وخُلِق الإنسان عجولاً ، خُوطب العربُ بما تَعقِل ؛ والعربُ تقول للذي يُكثِر الشيء : خُلِقْتَ منه ، كما يقال خُلِقتَ من لعبٍ ، إذا بُولغ في وصفه باللَّعب .
وقال ابن اليزيديّ : سمعتُ أبا حاتم يقول في قوله : ( خُلِقَ الإنْسَانُ مِنْ عَجَلٍ ) ( الأنبيَاء : 37 ) : أي لو يعلمون ما استعجلوا ، والجوابُ مضمر . وروى أبو عُمر عن أبي العباس أنه قال : العَجَل : العَجَلة . قال : والعَجَل : الطِّين ، قاله ابن الأعرابي .
وقال ابن عرفة : قال بعض الناس : خُلِق الإنسان من عجل ، أي من طين . وأنشد :
والنخل ينبت بين الماء والعَجَلِ
قال : وليس عندي في هذا حكايةٌ عمّن يُرجَع إليه في علم اللغة .
وقال الله جلّ وعزّ : ( أَعَجِلْتُمْ أَمْرَ رَبِّكُمْ ) ( الأعرَاف : 150 ) : تقول عَجِلتُ الشيء ، أي سبقته . وأعجلته : استحثثته .
وأما قول الله تعالى : ( وَلَوْ يُعَجِّلُ اللَّهُ لِلنَّاسِ الشَّرَّ اسْتِعْجَالَهُم بِالْخَيْرِ لَقُضِىَ إِلَيْهِمْ أَجَلُهُمْ ) ( يُونس : 11 ) فإن الفرّاء قال : معناه لو أجيب الناسُ في دُعاء أحدهم على ابنه وشبيهه في قوله : لعنك الله وأخزاك وشبهه ، لهلكوا . قال : ونصب قوله ) اسْتِعْجَالَهُم ) ( يُونس : 11 ) بوقوع الفعل وهو يعجِّل . وقال أبو إسحاق : نصب استعجالهم على نعت
مصدرٍ محذوفٍ ، المعنى ولو يعجِّل الله للناس الشرَّ تعجيلاً مثل استعجالهم . وقال القتيبيّ : معناه لو عجَّل الله للناس الشرَّ إذا دَعَوا به على أنفسهم عند الغضب وعلى أهليهم وأولادهم ، واستعجلوا به كما يستعجلون بالخير فيسألونه الخير والرحمةَ لقُضِي إليهم أجلُهم ، أي ماتوا .
قلت : المعنى ولو يعجل الله للناس الشرَّ في الدعاء كتعجيله استعجالهم بالخير إذا دعَوه بالخير لهلكوا .
وقوله عزّ وجل : ( مَّن كَانَ يُرِيدُ الْعَاجِلَةَ عَجَّلْنَا لَهُ فِيهَا مَا نَشَآءُ ) ( الإسرَاء : 18 ) العاجلة : الدُّنيا ، والآجلة الآخرة . والعاجل : نقيض الآجل ، عامٌّ في كل شيء .
وقال الليث : العَجَل : ما استُعجِل به من طعامٍ فقدِّم قبل إدراك الغَداء . وأنشد :
إن لم تُغِثني أكن ياذا الندى عَجَلاً
كلُقمةٍ وقعت في شِدق غَرْثانِ
أبو عبيد عن الأصمعيّ : العُجالة : ما تعجَّلتَه .
وقال اللحياني : ( الثيِّبُ عُجالة الراكب ) : تَمرٌ بسَويق .
وقال ابن شميل : العجاجيل هَنّاتٌ من الأقطِ يجعلونها طِوالاً بغلظ الكفّ وطولها ، مثل عجاجيل التَّمر والحيس ، والواحد عُجّال . ويقال أتانا بِعُجَّال وعِجَّول ، أي بجُمعةٍ من التمر قد عُجِن بالسَّويق أو بالأقط .
قلت : والإعجالة اللَّبَن الذي يعجِّله المعجّل إلى أهله إذا كانت إبله في العَزيب قبل ورود الإبل ، وجمعها الإعجالات . قال الكميت :
أتتكمْ بإعجالاتها وهي حُفَّلٌ
تَمُجُّ لكم قبل احتلابٍ ثُمالَها
يخاطب اليمن يقول : أتتكم مودَّة مَعَدَ بإعجالاتها . والثُّمال : الرغوة . يقول : لكم عندنا الصَّريح لا الرَّغوة .
قلت : والذي يجيء بالإعجالة من الإبل في العَزيب يقال له المعجِّل . وقال الكميت :
لم يقتعدها المعجِّلون ولم
يَمْسَخْ مَطاها الوُسوقُ والحَقَبُ
وقال الأصمعيّ : العُجَيلي : ضرب من السير سريع . قال الشاعر :
يَمشي العُجَيلَى والخَنيفَ ويَضْبِرُ
والعِجْلة : ضربٌ من النَّبتْ ، ومنه قوله :
ذا عِجلةٍ وذا نَصِيّ ضاحي
أبو عبيد : العَجَلة : الخشبة المعترضة على النعامتين ، والغَرْب معلَّق بالعَجَلة .
النضر : المِعجال من الحوامل : التي تضع ولدَها قبلَ إناه : / / وقد أعجلَتْ فهي مُعْجِلة ، والولد مُعْجَل . والمعاجيل : مختصَرات الطُّرق ، يقال : خُذْ مَعاجيل الطُّرق فإنَّها أقرب .
وفي ( النوادر ) : أخذتُ مستعجِلةً من الطريق ، وهذه مستعجِلات الطريق ، وهذه خُدعة من الطريق ، ومَخدَع ، ونَفَذٌ من الطريق ، ونَسَم ، ونَبَق وأنباق ، كلُّه بمعنى القُربة والخُصْرة .
ومن أمثال العرب : ( لقد عَجِلَتْ بأيِّمكَ
العَجول ) ، أي عَجِل بها الزَّواج .
والإعجال في السير : أن يَثِبَ البعير إذا ركبه الراكب قبل استوائه عليه . يقال جملٌ مِعجال وناقةٌ معجال . وقال الراعي يصف راحلته :
فلا تُعجِل المرء قبل الورو
كِ وهْي بِرُكبته أبصَر
وقال أبو عبيد : رجل عَجِل وعَجُل ، لغتان . وقاله ابن السكيت وغيره .
وقال الليث : الاستعجال والإعجال والتعجُّل واحد .
قلت : هي بمعنى الاستحثاث وطلب العجلة .
ورجل عَجْلان وامرأة عَجْلَى ، وقوم عِجالٌ وعَجَالى وعُجالَى .
والعَجَل : عَجَل الثيران ، واحدته عجلة . والعَجلة : المَنْجَنون الذي يُستَقى عليه .
وقال أبو عبيدة : العِجْلة : القِربة . وقال ابن الأعرابي : العِجلة : المزادة . والعجلة : شجرة . والعِجلة : الدُّولاب أيضاً . قال : وأنشدني المفضّل في صفة فرس :
عَرِقَتْ وأنجى نحرها فكأنّما
خلفي وقدّامي عُجَيلةُ مُخْلِفِ
قال : أنجى ، إذا استخرج عرق فرسه . والعَجُول من الإبل : الواله التي فَقدت ولدَها ، وهي الثَّكْلى من النساء ؛ وجمعه عُجُل . وقال الأعشى :
يَدفع بالراح عنه نِسوةٌ عُجُلُ
أبو عبيد عن الكسائي : ولد البقرة عِجْل والأنثى عجلة ، ويقال عِجَّولٌ وجمعه عجاجيل . وقال أبو حاتم : يُجمع العِجْل عِجَلة . وقال أبو خيرة : هو عِجلٌ حين تضعُه أمُّه إلى شهر ، ثم بَرغَزٌ وبُرغُزٌ نحواً من شهرين ونصف ، ثم هو الفرقد .
علج : ابن السكيت : إذا أكل البعيرُ العَلَجان قيل بعير عالج . وعالج : رمال معروفة في البادية . ويقال هذا عَلُوجُ صِدقٍ ، وعَلوك صِدق ، وألوك صِدق ، لِمَا يؤكل . وماتلوَّكت بأَلوكٍ ولا تعلَّجت بعَلوج .
وفي حديث علي ح أنه بعث رجلين وقال لهما : ( إنكما عِلجان فعالجا ) . العِلج : الرجل القويّ الضّخم . وقد استعلجَ الغلامُ ، إذا خرج وجههُ وعَبُل بدنُه . وقوله ( فعالجا ) أي حارِسا العمَل الذي ندبتكما له وزاولاه . وكل شيءٍ زاولتَه ومارسته فقد عالجتَه . ويقال للعَير الوحشي إذا سَمِن وقوِيَ عِلجٌ ، ويجمع عُلوجاً ومَعلوجَى بالقصر ومَعلوجاء بالمدّ وأعلاجاً . والعُلَج : الشديد من الرجال الصِّرِّيع ؛ ويقال له عُلَّج بالتشديد .
ويقال : اعتلجَتْ أمواجُ البحر ، إذا تلاطمت . واعتلج القومُ ، إذا اتّخذوا صِراعاً وقتالاً .
ويقال : عالجتَ فلاناً فعلجتُه ، إذا زاولتَه فغلبتَه .
والعَلَجانُ : شجر يُشبه العَلَندَى ، وقد رأيتُهما في البادية ، وأغصانهما صليبة ، الواحدة عَلَجانة .
وناقة عَلِجةٌ : شديدة ، وتُجمع عَلِجات .
وقال ابن شميل : المعتلجة : الأرض التي استأسد نباتُها والتفَّ وكثُر . ويقال للرَّغيف الغليظ الحروف عِلج ، ويقال للرجل القويّ الضخم من الكفّار عِلجٌ أيضاً .
والمُعالج : المداوِي ، سواء عالجَ جريحاً أو عليلاً أو دابَّة . وفي حديث عائشة أنّ عبد الرحمن بن أبي بكر توفّي بالحُبْشِيّ على رأس أميالٍ من مكّة ، فنقله ابن صَفْوانَ إلى مكّة فقالت عائشة : ( ما آسَى على شيءٍ من أمره إلاّ خصلتين : أنه لم يُعالِجْ ولم يُدفَن حيث مات ) . قال شمر : معنى قولها لم يُعالِجْ ، أرادت أنه لم يعالج سكرةَ الموت فتكون كفّارة لذنوبه .
قلت : ويكون معناه أنّ علّته لم تمتدَّ به فيعالجَ شدّة الضَّنَى ويقاسيَ عَلَزَ الموت .
جعل : أبو العباس عن ابن الأعرابي قال : جَعَل : صيَّر . وجَعَل : أقبل . وجعل : خَلَق . وجعَلَ : قالَ ، ومنه قوله : ( الْمُبِينِ إِنَّا جَعَلْنَاهُ ) ( الزّخرُف : 3 ) . أي قلناه . وقال غيره : صيّرناه . ويقال جَعل فلانٌ يصنع كذا وكذا ، كقولك طَفِق وعَلِق يفعل كذا وكذا . ويقال جعلتُه أحذقَ الناس بعمله ، أي صيّرته . وقول الله عزّ وجلّ : ( سِجِّيلٍ فَجَعَلَهُمْ كَعَصْفٍ مَّأْكُولِ ) ( الفِيل : 5 ) معناه صيَّرهم . وقال عزّ وجلّ : ( وَجَعَلْنَا مِنَ الْمَآءِ كُلَّ شَىْءٍ حَىٍّ ) ( الأنبيَاء : 30 ) ؛ أي خلقْنا . وإذا قال المخلوق جَعلْتُ هذا الباب من شجرةِ كذا ، فمعناه صيّرته .
أبو عبيد : الجِعال : الخِرقة التي تُنزَل بها القُدور ، قاله الأصمعي . قال : وقال الكسائيّ : أجعلتُ القدر إجعالاً ، إذا أنزلتَها بالجِعال . قال : وكذلك من الجُعْل في العطيّة أجعلتُ له بالألف . وقال الأصمعيّ : هي الجَعَالة بالفتح ، من الشيء تَجعَله للإنسان .
ثعلب عن ابن الأعرابي : أجَعَلت الكلبةُ والسِّباعُ كلُّها ، إذا اشتهت الفحل . وقال غيره : استجعلَت أيضاً بمعناه .
وقال الليث : الجُعْل : ما جعلتَه للإنسان أجراً على عمله . قال : والجَعَالاتُ : ما يتجاعل الناس بينهم عند البَعْثِ أو الأمر يَحزُبُهم من السلطان . والجُعَل : دابّة سوداء من دوابّ الأرض ، تُجمَع جِعلاناً . وماءٌ مُجْعِلٌ وجَعِلٌ ، إذا تهافتت فيه الجِعلان .
ومن أمثال العرب : ( لزِقَ بامرىءٍ جُعَلُه ) ، يقال ذلك عند التنغيص والإفساد . وأنشد أبو زيد :
إذا أتيتُ سُليمَى شُبَّ لي جُعَلٌ
إنّ الشقيَّ الذي يَصْلَى به الجُعَلُ
قاله رجلٌ كان يتحدَّث إلى امرأة ، فكلما أتاها وقَعد عندها صبَّ الله عليه مَنْ يقطع حديثهما .
وقال ابن بزرج : قالت الأعراب : لنا لُعبةٌ يلعب بها الصِّبيان نسمِّيها : جَبَّى جُعَلُ ، يضع الصبيُّ رأسَه على الأرض ثم ينقلب على ظهره . قال : ولا يُجْرون جَبَّى جُعَلُ إذا أرادوا به اسم رجل . فإذا قالوا هذا جعلٌ بغير جَبَّى أجرَوْه .
أبو عبيد عن الأصمعي : الجَعْل : قصار النخل . وقال لبيد :
جَعْلٌ قِصارٌ وعَيدانٌ ينوء به
من الكوافر مهضوم ومهتَصَرُ
أبو العباس عن ابن الأعرابي : الجَعَل : القِصَر مع السِّمَن واللجاج .
وقال ابن دريد : الجَعْوَل : الرَّأْلُ ولدُ النعام .
جلع : أبو عبيد عن الأحمر : امرأة جالعٌ ، إذا كانت متبرِّجة ، بغير هاء .
قال : وقال الأصمعيّ : امرأةٌ جَلِعة ، وهي التي قد ألقَتْ قِناع الحياء ؛ والاسم منه الجَلاعة .
وقال الليث : المجالعة : تنازُع القوم عند شُربٍ أو قِمار . وأنشد :
أيدِي مُجالِعةٍ تكفُّ وتَنْهَدُ
قلت : ورواه غيره : ( أيدي مُخالِعة ) ، وهم المقامرون .
ورُوي في الحديث أنَّ الزُّبير بن العَوَّام ( كان أجْلَعْ فَرِجاً ) ، قال القتيبي : الأجلع من الرجال : الذي لا يزال يبدو فَرجُه . قال : والأجلع : الذي لا تنضمُّ شَفَتاه على أسنانه . قال : وكان الأخفش أجلعَ لا تنضمُّ شَفتاه .
وروَى أبو العباس عن ابن الأعرابي أنه قال : الجَلِع المنقلب الشفة .
قلت : أصل الجَلْع : الكشْف ، يقال جَلعت المرأةُ خِمَارَها ، إذا كشفَتْه عن رأسها .
وقال الراجز :
جالعة نصيفَها وتَجتَلحْ
أي تتكشَّف ولا تسَتَّر .
وروى ابنُ الفَرَج : أبو تراب عن خليفة الحُصَينيّ أنه قال : الجَلَعة والجَلَقة : مَضحَك الإنسان .
وقال الأصمعيّ : انجلع الشيء ، إذا انكشَفَ . قال الحكم بن مُعَيّة :
ونسَّعتْ أسنانَ عَونٍ فانجلعْ
عُمورُها عن ناصلاتٍ لم تَدَعْ
ويقال للرجل إذا انحسرت لِثاتُه عن أسنانه : قد نسَّع فوه .
وقال ابن شميل : جَلَع الغلامُ غُرلتَه وفَصعها ، إذا حَسَرها عن الحَشَفَة جَلْعاً وفَصْعاً .
وقال ابن الأعرابي : الجَلعَم : القليل الحياء ، الميم زائدة .
وأخبرني الإياديُّ عن شمر أنه قال : الجُلَعلَعة : الخُنْفَسَاءة . قال : ويروى عن الأصمعي أنه قال : كان عندنا رجلٌ يأكل الطين ، فامتخَط فخرجت من أنفه جُلَعلَعة نصفُها طين ونصفها خُنْفُساء قَد خُلِق . قال شمر : وليس في الكلام فُعَلعِل .
وقال الليث : الجَلَعلَع من الإبل : الحديد النَّفْس .
لعج : أبو عبيد : اللاعج : الهَوَى المُحرِق ، وكذلك كلُّ مُحرِق . وأنشد قول الهذَليّ :
ضرباً أليماً بسِبتٍ يَلعَج الجِلِدا
وقال الليث : لَعَج الحزْنُ فؤادَه يَلعَج لَعْجاً ، وهو حرارتُه في الفؤاد . وقال غيره : التعجَ الرجلُ ، إذا ارتمضَ من هَمَ يُصِيبه .
وسمعت أعرابياً من بني كُليب يقول : لمّا
فَتح أبو سعيد القِرمِطِيّ هَجَرَ سوَّى حِظاراً من سعَف النَّخل وملأه من النساء الهَجَريَّات ، ثمَّ أَلعجَ النار في الحِظار فاحترقْن .

##### Türkçe

باب العين والجيم مع اللام
**جعل** ، **عجل** ، **علج** ، **جلع** ، **لعج** : kullanımdadırlar.

**عجل** : Allah yüce ve azîz dedi: ( **خُلِقَ الإنْسَانُ مِنْ عَجَلٍ** ) (el-Enbiyâ: 37). el-Ferrâ dedi: İnsan **عَجَل**’den ve **عَجَل** üzere yaratıldı; sanki sen “Onu **العَجَلة**’yi bina ettim ve onu **العَجَلة**’yi yarattım ve **العَجلة** üzere (yarattım)” demişsin gibi. Ve bunun benzerini Ebû İshâk dedi: İnsan **عَجَل**’den yaratıldı ve insan aceleci yaratıldı; Araplara, aklettikleri şeyle hitap edildi; Araplar, bir şeyi çok yapan kimseye: “Ondan yaratıldın” der; nitekim “oyundan yaratıldın” denildiği gibi; onun oyunla vasfında mübalağa edildiğinde.

İbnü’l-Yezîdî dedi: Ebû Hâtim’i, şu sözü hakkında: ( **خُلِقَ الإنْسَانُ مِنْ عَجَلٍ** ) (el-Enbiyâ: 37) şöyle derken işittim: Yani, eğer bilselerdi, acele ettikleri şeyi acele etmezlerdi; cevap gizlenmiştir. Ebû Ömer, Ebû’l-Abbâs’tan rivayet etti ki o şöyle dedi: **العَجَل**: **العَجَلة**’dir. Dedi: ve **العَجَل**: çamurdur; bunu İbnü’l-A‘râbî söyledi.

İbn ‘Arefe dedi: Bazı insanlar dedi ki: İnsan **عجل**’den yaratıldı; yani çamurdan. Ve şu beyiti okudu:
والنخل ينبت بين الماء والعَجَلِ
Dedi: Bende bunun hakkında, dil ilminde kendisine müracaat edilen bir kimseden bir nakil yoktur.

Allah yüce ve azîz dedi: ( **أَعَجِلْتُمْ أَمْرَ رَبِّكُمْ** ) (el-A‘râf: 150): **عَجِلتُ** şeyi dersin; yani onu geçtin. Ve **أعجلته**: onu aceleye sevk ettim.

Allah Teâlâ’nın sözüne gelince: ( **وَلَوْ يُعَجِّلُ اللَّهُ لِلنَّاسِ الشَّرَّ اسْتِعْجَالَهُم بِالْخَيْرِ لَقُضِىَ إِلَيْهِمْ أَجَلُهُمْ** ) (Yûnus: 11) el-Ferrâ dedi: manası, insanların, birinin oğluna duasında ve benzerinde “Allah seni lânetlesin ve rezil etsin” ve benzeri sözünde cevap verilseydi, helâk olurlardı. Dedi: ( **اسْتِعْجَالَهُم** ) (Yûnus: 11) lafzını, fiilin vukuuyla nasb etti; o da **يعجِّل**’dir. Ebû İshâk dedi: **استعجالهم**’i, hazfedilmiş bir masdarın sıfatı üzerine nasb etti; mana: Allah insanlara şerri, onların acele etmeleri gibi bir acele ettirme ile acele ettirseydi. el-Kuteybî dedi: manası, Allah insanlara şerri, öfke anında kendilerine ve ailelerine ve çocuklarına onunla dua ettiklerinde, ve onunla acele ettiklerinde, hayırla acele ettikleri gibi—hayrı ve rahmeti isterler—onlara ecelleri hükmedilirdi; yani ölürlerdi.

Dedim: mana, Allah insanlara şerri duada, hayırla dua ettiklerinde onların hayırla acele etmelerini acele ettirmesi gibi acele ettirseydi, helâk olurlardı.

Azîz ve celîl olanın sözü: ( **مَّن كَانَ يُرِيدُ الْعَاجِلَةَ عَجَّلْنَا لَهُ فِيهَا مَا نَشَآءُ** ) (el-İsrâ: 18) **العاجلة**: dünyadır; **الآجلة** âhirettir. Ve **العاجل**: **الآجل**’in zıddıdır; her şeyde umumîdir.

el-Leys dedi: **العَجَل**: yemekten acele edilip onunla getirilen şeydir; öğle yemeğinin olgunlaşmasından önce takdim edilir. Ve şu beyiti okudu:
إن لم تُغِثني أكن ياذا الندى عَجَلاً
كلُقمةٍ وقعت في شِدق غَرْثانِ

Ebû ‘Ubeyd, el-Asma‘î’den: **العُجالة**: acele ettiğin şeydir.

el-Lihyânî dedi: ( **الثيِّبُ عُجالة الراكب** ): sevîk ile hurmadır.

İbn Şümeyl dedi: **العجاجيل**: kuruttan birtakım şeylerdir; onları avuç kalınlığı ve uzunluğu ile uzun yaparlar; hurma ve **الحيس**’in **عجاجيل**’i gibi; tekili **عُجّال**’dır. Ve “Bize **بِعُجَّال** ve **عِجَّول** ile geldi” denir; yani sevîk ile veya kurut ile yoğrulmuş bir hurma topluluğu ile.

Dedim: ve **الإعجالة**: **المعجّل**’in, develeri **العَزيب**’de iken develerin suya gelişinden önce, ailesine acele ettirdiği süttür; cem‘i **الإعجالات**’tır. el-Kümeyt dedi:
أتتكمْ بإعجالاتها وهي حُفَّلٌ
تَمُجُّ لكم قبل احتلابٍ ثُمالَها
Yemen’e hitap eder; der ki: Ma‘ad’ın sevgisi size **بإعجالاتها** ile geldi. Ve **الثُّمال**: köpüktür. Der ki: Bizim yanımızda size, köpük değil saf süt vardır.

Dedim: **العَزيب**’de develerden **الإعجالة** ile gelen kimseye **المعجِّل** denir. el-Kümeyt dedi:
لم يقتعدها المعجِّلون ولم
يَمْسَخْ مَطاها الوُسوقُ والحَقَبُ

el-Asma‘î dedi: **العُجَيلي**: hızlı bir yürüyüş türüdür. Şair dedi:
يَمشي العُجَيلَى والخَنيفَ ويَضْبِرُ

Ve **العِجْلة**: bir bitki türüdür; ondan şu sözü:
ذا عِجلةٍ وذا نَصِيّ ضاحي

Ebû ‘Ubeyd: **العَجَلة**: iki dikme üzerindeki enlemesine ağaçtır; **الغَرْب** **بالعَجَلة**’ye asılıdır.

en-Nadr: **المِعجال** hamilelerden: yavrusunu vaktinden önce doğuran; / / ve **أعجلتْ**; o halde o **مُعْجِلة**’dir; yavru **مُعْجَل**’dır. Ve **المعاجيل**: yolların kısaltmalarıdır; denir: “Yolların **مَعاجيل**’ini tut; çünkü onlar daha yakındır.”

( **النوادر** )’de: Yoldan bir **مستعجِلة** aldım; ve bunlar yolun **مستعجِلات**’ıdır; ve bu yoldan bir **خُدعة**’dır, ve **مَخدَع**; ve yoldan bir **نَفَذ**; ve **نَسَم**; ve **نَبَق** ve **أنباق**; hepsi **القُربة** ve **الخُصْرة** manasındadır.

Arapların darbımesellerinden: ( **لقد عَجِلَتْ بأيِّمكَ العَجول** ) yani onunla evlilik acele etti.

Yürüyüşte **الإعجال**: binitin, binici bindiğinde, onun üzerinde yerleşmeden önce sıçramasıdır. Denir: **جملٌ مِعجال** ve **ناقةٌ معجال**. er-Râ‘î, binitini vasfederek dedi:
فلا تُعجِل المرء قبل الورو
كِ وهْي بِرُكبته أبصَر

Ebû ‘Ubeyd dedi: **رجل عَجِل** ve **عَجُل**; iki lehçedir. Bunu İbnü’s-Sikkît ve başkası söyledi.

el-Leys dedi: **الاستعجال** ve **الإعجال** ve **التعجُّل** birdir.

Dedim: o, aceleye sevk etme ve acele isteme manasındadır.

Ve **رجل عَجْلان** ve **امرأة عَجْلَى**; ve **قوم عِجالٌ** ve **عَجَالى** ve **عُجالَى**.

Ve **العَجَل**: boğaların buzağısı; tekili **عجلة**’dir. Ve **العَجلة**: üzerinde su çekilen **المَنْجَنون**’dur.

Ebû ‘Ubeyde dedi: **العِجْلة**: kırbadır. İbnü’l-A‘râbî dedi: **العِجلة**: **المزادة**’dır. Ve **العجلة**: bir ağaçtır. Ve **العِجلة**: **الدُّولاب** da. Dedi: ve el-Mufaddal bana, bir atın vasfında şu beyiti okuttu:
عَرِقَتْ وأنجى نحرها فكأنّما
خلفي وقدّامي عُجَيلةُ مُخْلِفِ
Dedi: **أنجى**; atının terini çıkardığında (denir). Ve develerden **العَجُول**: yavrusunu kaybetmiş şaşkın dişidir; o, kadınlardan **الثَّكْلى**’dır; cem‘i **عُجُل**’dür. el-A‘şâ dedi:
يَدفع بالراح عنه نِسوةٌ عُجُلُ

Ebû ‘Ubeyd, el-Kisâî’den: ineğin yavrusu **عِجْل**’dir; dişisi **عجلة**’dir. Ve **عِجَّولٌ** denir; cem‘i **عجاجيل**’dir. Ebû Hâtim dedi: **العِجْل** **عِجَلة** olarak cem‘ edilir. Ebû Hayra dedi: Anası onu doğurduğundan bir aya kadar o **عِجلٌ**’dür; sonra yaklaşık iki buçuk ay **بَرغَزٌ** ve **بُرغُزٌ**; sonra o **الفرقد**’dir.

**علج** : İbnü’s-Sikkît: Deve **العَلَجان** yediğinde “**بعير عالج**” denir. Ve **عالج**: çölde bilinen kumlardır. Ve “Bu **عَلُوجُ صِدقٍ**’tır” denir; ve **عَلوك صِدق** ve **ألوك صِدق**; yenilen şey için. Ve bir **أَلوك** ile **ماتلوَّكت** etmedim; ve bir **عَلوج** ile **تعلَّجت** etmedim.

Ali’nin hadîsinde: iki adam gönderdiği ve onlara: ( **إنكما عِلجان فعالجا** ) dediği rivayet edilmiştir. **العِلج**: güçlü, iri adamdır. Ve çocuk **استعلجَ** etmiştir; yüzü çıktığında ve bedeni irileştiğinde. Ve ( **فعالجا** ) sözü: sizi görevlendirdiğim işi koruyucu olarak yapın ve onunla meşgul olun, demektir. Ve sen her neyi üstlenip onunla uğraşırsan, onu **عالجتَه** etmiş olursun. Ve yaban eşeğine, semirip güçlendiğinde **عِلجٌ** denir; **عُلوجاً** ve kısaltma ile **مَعلوجَى** ve uzatma ile **مَعلوجاء** ve **أعلاجاً** olarak cem‘ edilir. Ve **العُلَج**: erkeklerden, yere seren şiddetli olandır; ve ona şeddeli olarak **عُلَّج** denir.

Ve denir: denizin dalgaları **اعتلجَتْ**; çarpıştıklarında. Ve kavim **اعتلج** etti; güreş ve savaş edindiklerinde.

Ve denir: “Sen falanı **عالجتَ** da ben onu **فعلجتُه**”; yani onunla uğraştın da ben ona galip geldim.

Ve **العَلَجانُ**: **العَلَندَى**’ya benzeyen bir ağaçtır; ikisini de çölde gördüm; dalları serttir; tekili **عَلَجانة**’dir.

Ve **ناقة عَلِجةٌ**: şiddetli; **عَلِجات** olarak cem‘ edilir.

İbn Şümeyl dedi: **المعتلجة**: bitkisi aslanlaşmış, dolaşmış ve çoğalmış olan yerdir. Ve kenarları kalın ekmeğe **عِلج** denir; ve kâfirlerden güçlü, iri adama da **عِلجٌ** denir.

Ve **المُعالج**: tedavi edendir; ister yaralıyı, ister hastayı, ister biniti tedavi etsin. Âişe’nin hadîsinde: Abdurrahman b. Ebî Bekr, Mekke’den birkaç mil başında **بالحُبْشِيّ**’de vefat etti; İbn Safvân onu Mekke’ye taşıdı; Âişe dedi ki: ( **ما آسَى على شيءٍ من أمره إلاّ خصلتين : أنه لم يُعالِجْ ولم يُدفَن حيث مات** ). Şemmer dedi: “**لم يُعالِجْ**” sözünün manası: ölüm sarhoşluğunu çekmedi; böylece günahlarına kefaret olurdu, demek istedi.

Dedim: ve manası, hastalığı onunla uzayıp gitmedi de, zayıflığın şiddetini **يعالجَ** etmedi ve ölümün **عَلَز**’ını çekmedi, olabilir.

**جعل** : Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den dedi: **جَعَل**: **صيَّر** etti. Ve **جَعَل**: yöneldi. Ve **جعل**: yarattı. Ve **وجعَلَ**: dedi; ondan şu sözü: ( **الْمُبِينِ إِنَّا جَعَلْنَاهُ** ) (ez-Zuhruf: 3); yani onu söyledik. Başkası dedi: onu **صيّرناه** ettik. Ve “Falan **جَعل** kaza kaza yapıyor” denir; senin “**طَفِق** ve **عَلِق** kaza kaza yapıyor” demen gibi. Ve “Onu, işinde insanların en beceriklisi **جعلتُه**” denir; yani onu **صيّرته** ettim. Allah azîz ve celîl’in sözü: ( **سِجِّيلٍ فَجَعَلَهُمْ كَعَصْفٍ مَّأْكُولِ** ) (el-Fîl: 5) manası: onları **صيَّرهم** etti. Ve azîz ve celîl dedi: ( **وَجَعَلْنَا مِنَ الْمَآءِ كُلَّ شَىْءٍ حَىٍّ** ) (el-Enbiyâ: 30); yani yarattık. Ve mahlûk “Bu kapıyı falan ağacından **جَعلْتُ**” dediğinde, manası onu **صيّرته** ettimdir.

Ebû ‘Ubeyd: **الجِعال**: kazanların onunla indirildiği bez parçasıdır; bunu el-Asma‘î söyledi. Dedi: el-Kisâî dedi: “Kazanı **أجعلتُ** **إجعالاً**”; onu **بالجِعال** ile indirdiğinde. Dedi: ve bağıştaki **الجُعْل**’den de, ona elif ile **أجعلتُ** ettim. el-Asma‘î dedi: o, fetha ile **الجَعَالة**’dır; insana verdiğin şeyden, insan için onu **تَجعَله** ettiğin (şey).

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Köpek ve yırtıcıların hepsi **أجَعَلت** etti; erkeği istediğinde. Başkası dedi: **استجعلَت** de aynı manadadır.

el-Leys dedi: **الجُعْل**: insana bir iş karşılığında ücret olarak verdiğin şeydir. Dedi: ve **الجَعَالاتُ**: insanların, seferberlikte veya sultandan kendilerini sıkıştıran işte aralarında karşılıklı **يتجاعل** ettikleri şeylerdir. Ve **الجُعَل**: yer hayvanlarından siyah bir hayvandır; **جِعلاناً** olarak cem‘ edilir. Ve **ماءٌ مُجْعِلٌ** ve **جَعِلٌ**; içinde **الجِعلان** dökülüp yuvarlandığında.

Arapların darbımesellerinden: ( **لزِقَ بامرىءٍ جُعَلُه** ); bu, sıkıntı verme ve bozma sırasında söylenir. Ebû Zeyd şu beyiti okudu:
إذا أتيتُ سُليمَى شُبَّ لي جُعَلٌ
إنّ الشقيَّ الذي يَصْلَى به الجُعَلُ
Bunu, bir kadınla konuşan bir adam söyledi; ona her geldiğinde ve yanında oturduğunda, Allah ikisinin konuşmasını kesecek birini onun üzerine musallat etti.

İbn Büzerc dedi: Araplar dedi ki: Bizim, çocukların oynadığı bir oyunumuz var; ona şu adı veriyoruz: **جَبَّى جُعَلُ**; çocuk başını yere koyar, sonra sırtı üzerine devrilir. Dedi: eğer onunla bir adamın adını kastederlerse **جَبَّى جُعَلُ**’u i‘rablı yapmazlar. “Bu **جعلٌ**” dediklerinde, **جَبَّى** olmaksızın, onu i‘rablı yaparlar.

Ebû ‘Ubeyd, el-Asma‘î’den: **الجَعْل**: hurma ağaçlarının kısalarıdır. Lebîd dedi:
جَعْلٌ قِصارٌ وعَيدانٌ ينوء به
من الكوافر مهضوم ومهتَصَرُ

Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: **الجَعَل**: semizlik ve inatla beraber kısalıktır.

İbn Düreyd dedi: **الجَعْوَل**: devekuşunun yavrusu olan **الرَّأْلُ**’dür.

**جلع** : Ebû ‘Ubeyd, el-Ahmer’den: **امرأة جالعٌ**; açık saçık olduğunda; ه olmaksızın.

Dedi: el-Asma‘î dedi: **امرأةٌ جَلِعة**; o, hayâ örtüsünün örtüsünü atmış olandır; bunun adı **الجَلاعة**’dır.

el-Leys dedi: **المجالعة**: içki veya kumar sırasında kavmin çekişmesi. Ve şu beyiti okudu:
أيدِي مُجالِعةٍ تكفُّ وتَنْهَدُ
Dedim: başkası onu şöyle rivayet etti: ( **أيدي مُخالِعة** ); onlar kumarcılardır.

Hadiste rivayet edildi ki Zübeyr b. el-Avvâm ( **كان أجْلَعْ فَرِجاً** ) idi. el-Kuteybî dedi: erkeklerden **الأجلع**: avreti durmadan görünen kimsedir. Dedi: ve **الأجلع**: dudakları dişleri üzerine kapanmayan kimsedir. Dedi: el-Ahfeş **أجلع** idi; dudakları kapanmazdı.

Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti ki o dedi: **الجَلِع**: dudağı dönük olandır.

Dedim: **الجَلْع**’ın aslı: açığa çıkarmadır; “Kadın başörtüsünü **جَلعت** etti” denir; onu başından açtığında.

Recez söyleyen dedi:
جالعة نصيفَها وتَجتَلحْ
Yani açığa çıkar, örtünmez.

İbnü’l-Ferec rivayet etti: Ebû Turâb, Halîfe el-Husaynî’den: **الجَلَعة** ve **الجَلَقة**: insanın gülüşüdür.

el-Asma‘î dedi: şey **انجلع** etti; açığa çıktığında. el-Hakem b. Mu‘ayye dedi:
ونسَّعتْ أسنانَ عَونٍ فانجلعْ
عُمورُها عن ناصلاتٍ لم تَدَعْ
Ve erkeğe, diş etleri dişlerinden çekildiğinde: “Ağzını **نسَّع** etti” denir.

İbn Şümeyl dedi: Çocuk sünnet derisini **جَلَع** etti ve **فَصعها** etti; onu **الحَشَفَة**’den **جَلْعاً** ve **فَصْعاً** ile sıyırdığında.

İbnü’l-A‘râbî dedi: **الجَلعَم**: hayâsı az olandır; **الميم** ziyadedir.

el-İyâdî bana haber verdi; Şemmer’den: o dedi: **الجُلَعلَعة**: **الخُنْفَسَاءة**’dır. Dedi: el-Asma‘î’den rivayet olunur ki o dedi: Bizde bir adam vardı, çamur yerdi; sümkürdü de burnundan bir **جُلَعلَعة** çıktı; yarısı çamur, yarısı yaratılmış bir **خُنْفُساء**. Şemmer dedi: كلام’da **فُعَلعِل** yoktur.

el-Leys dedi: develerden **الجَلَعلَع**: sert tabiatlı olandır.

**لعج** : Ebû ‘Ubeyd: **اللاعج**: yakıcı aşktır; ve her yakıcı da böyledir. Hüzeylî’nin şu beytini okudu:
ضرباً أليماً بسِبتٍ يَلعَج الجِلِدا

el-Leys dedi: hüzün, kalbini **لَعَج** etti; **يَلعَج** **لَعْجاً**; o, kalpteki hararetidir. Başkası dedi: adam **التعجَ** etti; kendisine isabet eden bir kederden yanıp kavrulduğunda.

Ben, Benî Küleyb’den bir bedevîyi şöyle derken işittim: Ebû Sa‘îd el-Karmatî Hecer’i fethettiğinde, hurma yaprağından bir ağıl yaptı ve onu Hecerli kadınlarla doldurdu; sonra ağılda ateşi **أَلعجَ** etti; böylece yandılar.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%84/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب العين والجيم وما يثلثهما)
(عجد) العين والجيم والدال ليس بشيء، على أنهم يقولون: العُجْد: الزبيب. ويقال هو العُنْجُد.
(عجر) العين والجيم والراء أصلٌ واحد صحيح يدلُّ على تعقد في الشيء ونُتوٍّ مع التواء. من ذلك العَجَر: مصدر قولك عَجِرَ يَعْجَرُ عَجَراً. والأعجر النّعت. والعُجْرة: موضع العَجَر. ويقال: حافر عَجُِرٌ: صلب شديد. قال مَرَّار بن مُنْقِذ:
سائلٍ شمراخُه ذي جُبَبٍ  *** سَلِط السُّنبُك في رُسْغٍ عَجُِرْ([1])
والأعجر: كلُّ شيء ترى فهي عُقَداً؛ كبشٌ أعجرُ، وبطنٌ أعجر، إذا امتلأ جدّاً. قال عنترة:
ابني زَبِيبةَ ما لمهركُمُ  *** متخدّداً وبطونُكُمْ عُجْرُ([2])
وقال بعضهم: وأُراه مصنوعاً، إلاّ أنّ الخليل أنشدهُ:
حسن الثِّياب يبيت أعجَرَ طاعماً  *** والضّيفُ من حُبِّ الطَّعام قد التَوَى
والعُجْرة: كلُّ عقدةٍ في خشبةٍ أو غيرها مِن نحو عروق البدَن، والجمع عُجَر. ومن الباب الاعتجار، وهو لفُّ العِمامة على الرأس من غير إدارةٍ تحت الحنَك. قال:
جاءت به معتجراً ببُرْدِهْ  *** سَفْوَاءُ تَرْدِي بنَسِيجِ وَحْدِهْ([3])
وإنما سمِّيَ اعتجاراً لما فيه من لَيٍّ ونُتوّ.
ومما شذَّ عن هذا الأصل العَجِير، وهو من الخيل كالعِنِّين من الرِّجال.
(عجز) العين والجيم والزاء أصلانِ صحيحان، يدلُّ أحدُهما على الضَّعف، والآخر على مؤخَّر الشيء.
فالأول عَجِزَ عن الشيء يعجز عَجْزاً ([4]) ، فهو عاجزٌ، أي ضَعيف. وقولهم إنّ العجزَ نقيضُ الحَزْم فمن هذا؛ لأنه يَضْعُف رأيُه. ويقولون: "المرء يَعْجِز لا مَحَالة([5]) ". ويقال: أعجزَني فلانٌ، إذا عَجِزْت عن طلبه وإدراكه. ولن يُعجز للهَ تعالى شيء، أي لا يَعجِز اللهَ تعالى عنه متى شاء. وفي القرآن: ﴿لَنْ نُعْجِزَ اللهَ فِي الأَرْضِ وَلَنْ نُعْجِزَهُ هَرَباً﴾  [الجن 12]، وقال تعالى: ﴿وَمَا أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ فِي الأَرْضِ﴾ [العنكبوت 22، الشورى 31]. ويقولون: عَجَزَ بفتح الجيم. وسمعتُ عليَّ بن إبراهيمَ القطَّان يقول: سمعت ثعلباً يقول: سمعتُ ابنَ الأعرابيّ يقول: لا يقال عَجِزَ([6]) إلاَّ إذا عَظُمَتْ عجيزتُه.
ومن الباب: العجوز: المرأة الشَّيخة، والجمع عجائز. والفعل عجَّزت تعجيزاً. ويقال: فلانٌ عاجَزَ فلاناً، إذا ذَهَب فلم يُوصَل إليه. وقال تعالى:﴿يَسْعَوْنَ فِي آياتِنا مُعَاجزين﴾  [سبأ 38]. ويجمع العجوز على العُجُزِ أيضاً، وربَّما حملوا على هذا فسمَّوا الخمرَ عجوزاً، وإنما سمَّوها لقدَمها، كأنَّها امرأةٌ عجوز. والعِجْزَة وابنُ العِجْزَة: آخرُ ولد الشَّيخ. وأنشد:
* عِجْزَةَ شيخَينِ يسمَّى مَعْبَدا([7]) *
وأمَّا الأصل الآخر فالعَجُز: مؤخَّر الشيء، والجمع أعجاز، حتى إنهم يقولون: عَجُز الأمرِ، وأعجازُ الأمور. ويقولون: "لا تَدَبَّرُوا أعجازَ أمورٍ ولَّتْ صدورُها". قال: والعَجيزة: عجيزة المرأة خاصّة إذا كانت ضَخْمَةً، يقال امرأةٌ عَجْزَاء. والجمع عَجيزَاتٌ كذلك. قال الخليل: ولا يقال عجائز، كراهة الالتباس. وقال ذو الرُّمَّة:
عجزاءُ ممكورةٌ خُمصانةٌ قَلِقٌ  *** عنها الوِشاحُ وتمّ الجسم والقصبُ([8])
وقال أبو النَّجم:
مِن كلِّ عَجْزَاءَ، سَقوط البُرقُعِ  *** بلهاءَ لَم تَحْفَظْ ولم تُضَيِّع([9])
والعَجَز: داء يأخذ الدّابةَ في عَجُزها([10]) ، يقال هي عَجْزاء، والذّكر أعجَز. ومما شُبّه [في] هذا الباب: العَجْزاء من * الرَّمل: رملة مرتفِعة كأنّها جبل، والجمع العُجْز. وهذا على أنَّها شبِّهت بعجيزةِ ذاتِ العجيزة، كما قد يشبِّهون العَجِيزات بالرّمل والكثيب. والعَجْزاء من العِقْبان: الخفيفة العَجِيزة. قال الأعشى:
* عَجْزاءُ تَرزُقُ بالسُّلَيِّ عيالَها([11]) *
وما تَركْنا في هذا كراهةَ التّكرار راجعٌ إلى الأصلين اللذين ذكرناهما. وسمِعنا من يقول إنّ العَجوز: نصلُ السَّيف. وهذا إنْ صحَّ فهو يسمَّى بذلك لِقدمه كالمرأة العجوز، وإتْيان الأزمنة عليه.
(عجس) العين والجيم والسين أصلٌ صحيح واحد، يدلُّ على تأخرِ الشيء كالعَجُز، في عِظَمٍ وغِلَظٍ وتجمّع. من ذلك العَُِجْس والمَعْجِس: مقبض [القوس]، وعُجْسُها وعُجْزُها سواء. وإِنَّما ذلك مشبَّه بعَجُز الإنسان وعَجيزته. قال أوسٌ في العجس:
كتُومٌ طِلاعُ الكَفِّ لا دونَ مِلئِها *** ولا عَجْسُها عن موضع الكفِّ أفْضَلا([12])
يقول: عَجْسُها على قدر القَبْضة، سواء. وقال في المَعْجِس مهلهِلٌ:
أنْبَضُوا [مَعجِسَ] القِسِيِّ وأبرقْـ  *** نا كما تُوعِدُ الفحولُ الفُحولا([13])
ومن الباب: عَجَاسَاء اللَّيل: ظُلْمته، وذلك في مآخيرِه؛ وشبِّهت بعَجَاساء الإبل.
قال أهل اللُّغة: العَجَاساء من الإِبل: العِظامُ المَسَانّ. قال الراعي:
إذا بَرَكَتْ منها عَجاساء جِلّةٌ  *** بمَحْنِيَةٍ أجْلى العِفاسَ وبَرْوَعا([14])
العِفاس وبَرْوَع: ناقتان. وهذا منقاسٌ من الذي ذكرناه من مآخير الشَّيء ومُعظَمِه. وذلك أنَّ أهل اللُّغة يقولون: التعجُّس: التأخُّر. قالوا: ويمكن أن يكون اشتقاق العَجَاساء من الإبل منه، وذلك أنَّها هي التي تَستأخِر عن الإبل في المرتَع. قالوا: والعَجَاساء من السَّحاب: عِظامُها. وتقول: تَعَجَّسَني عَنْك كذا، أي أخَّرني عنك. وكل هذا يدلُّ على صحَّة القياسِ الذي قِسناه.
وقال الدريديّ([15]) : تعجَّسْتُ الرّجُلَ، إذا أَمَر أَمْراً فَغَيّرتَه عليه. وهذا صحيحٌ لأنَّه من التعقُّب، وذلك لا يكون إِلاّ بعد مضيِّ الأوّل وإتيانِ الآخَرِ على ساقَتِه وعند عَجُزه. وذَكرُوا أنَّ العَجِيساءَ([16]) : مِشْيَةٌ بطيئة. وهو من الباب. ومما يدلُّ على صحَّة قياسِنا في آخر الليل وعَجَاسائهِ قولُ الخليل: العجَسْ: آخِر الليل. وأنشد:
وأصحابِ صدقٍ قد بعثْتُ بجَوشَنٍ  *** من اللَّيل لولا حبُّ ظمياءَ عرَّسُوا
فقامُوا يَجُرُّون الثِّيابَ وخَلفَهم  *** من اللَّيل عَجْسٌ كالنَّعامةِ أقعسُ
وذكر أحمد بن يحيى، عن ابن الأعرابيّ: أن العُجْسة آخِر ساعةٍ في اللَّيل. فأمّا قولهم: "ولا آتيك سَجِيسَ عُجَيسٍ" فمِن هذا أيضاً، أي لا آتيك آخِرَ الدَّهر. وحُجّةُ هذا قول أبي ذؤيب:
سَقَى أمُّ عَمرٍو كلَّ آخِرِ ليلةٍ  *** حَناتِمُ مُزْنٍ ماؤهن ثجيجُ([17])
لم يُرِدْ أواخرَ اللَّيالي دون أوائلها، لكنّه أراد أبداً.
(عجف) العين والجيم والفاء أصلانِ صحيحان، أحدهما يدلُّ على هُزال، والآخَر على حَبْس النفس وصَبْرِها على الشَّيء أو عنه.
فالأوَّل العَجَف، وهو الهُزَال وذَهاب السِّمَن، والذّكر أعجف والأنثى عَجْفاء، والجمع عِجافٌ، من الذُّكْران والإِناث. والفعل عَجِفَ يَعْجَف([18]) وليس في كلام العَرَب أفعَلُ مجموعاً على فِعال غيرُ هذه الكلمة([19]) ، حملوها على لفظ سِمان. وعِجافٌ على فِعال. ويقال أعجَفَ القومُ، إذا عجِفت مواشيهم وهم مُعْجِفون.
وحَكَى الكسائيُّ: شفَتانِ عَجفاوان، أي لطيفتان قال أبو عُبيد: يقال عَجُفَ إذا هُزِل، والقياس عَجِف؛ لأنَّ ما كان على أفعل وفعلاء فماضيه فَعِل، نحو عَرِج يعرَج، إلاَّ ستّةَ حروف جاءت على فَعُل، وهي سَمُر، وحَمُق، ورَعُن، وعَجُف، وخَرُق.
وحكى الأصمعيُّ في الأعجم: عَجُم. وربَّما اتَّسعوا في الكلام فقالوا: أرضٌ عجفاء، أي مهزولة لا خَيرَ فيها([20]) ولا نبات. ومنه قول الرائد: "وجَدْتُ أرضاً عجفاء". ويقولون: نَصلٌ أعجفُ، أي دقيق. قال ابنُ أبي عائذ([21]) :
تراحُ يداه بمحشورةٍ  *** خَوَاظِي القِداح عجافِ النِّصالِ([22])

وأمَّا الأصل الثاني فقولهم: عَجَفْتُ* نفسِي عن الطعام أعجِفها عَجْفاً، إذا حبستَ نفسَك عنه وهي تشتهيه. وعَجَفْت غيرِي قليلٌ. [قال]:
لم يَغْذُها مُدٌّ ولا نَصيفُ  *** ولا تُمَيْراتٌ ولا تعجيفُ([23])
ويقال: عَجَفْت نفسي على المَريض أعْجِفها، إذا صَبَرْتَ عليه ومرَّضْتَه. [قال]:
إنِّي وإِنْ عيَّرتني نُحولِي([24]) *** لأَعجِفُ النَّفسَ على خليلي
	* أُعْرِضُ بالوُدِّ وبالتَّنويلِ([25]) *
(عجل) العين والجيم واللام أصلانِ صحيحان، يدلُّ أحدُهما على الإسراع، والآخر على بعض الحيَوان.
فالأوّل: العَجَلة في الأمرِ، يقال: هو عَجِلٌ وعَجُل، لغتان. قال ذو الرّمّة:
كأنَّ رِجلَيه رِجلاَ مُقْطِفٍ عَجُِلٍ  *** إذا تَجَاوَبَ من بُرْدَيه ترنيمُ([26])
واستعجلتُ فلاناً: حثثته. وعَجِلْتُه: سبَقْته. قال الله تعالى: ﴿أَعَجِلْتُمْ أَمْرَ رَبِّكُمْ﴾ [الأعراف 150]. والعُجَالَة: ما تُعَجِّلُ من شيء. ويقال: "عُجَالة الرَّاكبِ تمرٌ وسَويق". وذكر عن الخليل أنَّ العَجَل: ما استُعجِل به طعامٍ فقُدِّم قبل إدراك الغِذاء. وأنشد:
إن لم تُغِثْنِي أكُنْ ياذا النَّدَى عَجَلاً  *** كلُقمةٍ وقَعتْ في شِدقِ غَرثانِ([27])
ونحن نقول: أمّا قياس الكلمة التي ذكرناها فصحيح، لأنَّ الكلمةَ لا أصلَ لها، والبيت مصنوع.
ويقال: من العُجَالة: عجَلتُ القَوْمَ، كما يقال لَهَّنْتُهُمْ. وقال أهل اللُّغة: العاجل: ضد الآجل. ويقال للدُّنيا: العاجلة، وللآخرة: الآجلة. والعَجْلان هو كعب بن ربيعة بن عامر، قالوا: سمِّي العَجْلانَ باستعجالِهِ عَبْدَه. وأنشدوا:
وما سُمِّيَ العَجْلاَنَ إِلاّ لقولـه *** خُذِ الصَّحْنَ واحْلُبْ أيُّهَا العبدُ واعجَلِ([28])
وقالوا: إنَّ المُعَجِّل والمُعْجِل([29]) من النُّوق: التي تُنْتَج قبل أن تستكمل الوقتَ فيعيش ولدُها.
وممّا حُمِل على هذا العَجَلة: عَجَلة الثِّيران. والعَجَلة: المنجنون التي يُسْتَقى عليها، والجمع عَجَل وعَجَلات.
قال أبو عبيد: العَجَلة: خشبةٌ معترِضة على نَعَامَتي البِئرِ والغَرْبُ مُعلَّقٌ بها، والجمع عَجَل. قال أبو زيد: العَجَلة: المَحَالة. وأنشد:
وقد أعَدَّ ربُّها وما عَقَلْ  *** حمراءَ من ساجٍ تَتقّاها العَجَلْ
ومن الباب: العِجْلة: الإداوَة الصَّغيرة، والجمْع عِجَل. وقال الأعشى:
والسّاحباتِ ذيولَ الخزِّ آونةً  *** والرافلاتِ على أعجازها العِجَلُ([30])
وإنما سمِّيت بذلك لأنها خفيفة يعجَل بها حاملُها. وقال الخليل: العَجُول من الإبل، الواله التي فَقَدَت ولدَها، والجمع عُجُل. وأنشد:
أحِنُّ إليك حنين العَجُول  *** إذا ما الحمامة ناحت هديلا
وقالت الخنساء:
فما عَجُولٌ على بَوٍّ تُطِيف به  *** قد ساعدَتْهَا على التَّحنانِ أظآرُ([31])
قالوا: وربما قيل للمرأة الثَّكلى عَجُول، والجمع عُجُل. قال الأعشى:
حتى يظلَّ عميدُ القَوْمِ مرتفقاً  *** يَدفَع بالرّاح عنه نِسْوةٌ عُجُلُ([32])
ولم يفسِّرُوه بأكثر من هذا. قلنا: وتفسيره ما يلحق الوالهَ عند ولهه من الاضطراب([33]) و العَجَلة، إلاّ أنَّ هذه العَجول لم يُبْنَ منها فِعل فيقال: عَجِلتْ، كما بُنِي من الثُّكل ثَكِلتْ، والأصل فيه واحد، إلاّ أنّه لم يأت من العرب.
والأصل الآخر العِجْل: ولد البقرة؛ وفي لغةٍ عِجَّوْل، والجمع عجاجيل، والأنثى عِجْلَة وعِجَّولة، وبذلك سُمِّي الرجل عِجْلاً.
(عجم) العين والجيم والميم ثلاثة أصول: أحدها يدلُّ على سكوتٍ وصمت، والآخَر على صلابةٍ وشدة، والآخر على عَضٍّ([34]) ومَذَاقة.
فالأوَّل الرجُل الذي لا يُفصح، هو أعجمُ، والمرأة عجماءُ بيِّنة العُجمَة. قال أبو النَّجم:
* أعجمَ في آذانها فصيحا *
ويقال عَجُم الرجل، إذ صار أعجَم، مثل سَمُر وأدُم. ويقال للصَّبيِّ ما دام لا يتكلَّم لا يُفصح: صبيٌّ أعجم. ويقال: صلاةُ النَّهار عَجْماء، إنما أراد أنّه لا يُجهر فيها بالقراءة. وقولهم: العَجَمُ الذين ليسوا من العرب، فهذا من هذا القياس كأنَّهم لمّا لم يَفْهَمُوا عنهم سَمُّوهم عَجَماً، ويقال لهم عُجْم أيضاً. قال:
دِيارُ ميَّةَ إذْ* مَيٌّ تُسَاعِفُنا *** ولا يَرَى مثلها عُجْم ولا عَرَبُ([35])
ويقولون: استَعجمَتِ الدَّارُ عن جَواب السَّائل. قال:
صَمَّ صَداها وعفَا رَسمُها *** واستَعْجَمَتْ عن مَنطقِ السّائلِ([36])
ويقال: الأعجميّ: الذي لا يُفْصِح وإنْ كان نازلاً بالبادية. وهذا عندنا غلَط، وما نَعلم أحداً سمَّى أحداً من سكان البادية أعجميَّاً، كما لا يسمُّونه عجميّاً، ولعلَّ صاحبَ هذا القول أراد الأعجم فقال الأعجميّ. قال الأصمعيّ: يقال: بعيرٌ أعجمُ، إذا كان لا يَهدِر. والعجماء: البهيمة، وسمِّيت عجماءَ لأنّها لا تتكلم، وكذلك كلُّ مَن لم يَقدرِ على الكلام فهو أعجمُ ومُستعجِم. وفي الحديث: "جُرْحُ العَجْماء جُبَارٌ"، تراد البَهيمة.
قال الخليل: حروف المعْجَم مخفّف، هي الحروف المقطَّعة، لأنّها أعجمية. وكتابٌ مُعَجَّم، وتعجيمه: تنقيطه كي تستبين عُجْمَتُه ويَضِحَ. وأظنُّ أن الخليل أراد بالأعجمية أنّها ما دامت مقطَّعةً غير مؤلّفة تأليفَ الكلامِ المفهومِ، فهي أعجميَّة؛ لأنَّها لا تدلُّ على شيء. فإن كان هذا أراد فله وجه، وإلاّ فما أدري أيَّ شيء أَرَادَ بالأعجميَّة. والذي عندنا في ذلك أنّه أُريد بحروف المُعجَم حُروفُ الخطِّ المُعْجَم، وهو الخطُّ العربيّ، لأنَّا لا نعلم خَطَّاً من الخطوط يُعْجَم هذا الإعجامَ حتَّى يدلّ على المعاني الكثيرة. فأمَّا إعجام([37]) الخطِّ بالأَشكالِ فهو عندنا يدخل في باب العضِّ على الشَّيء لأنّه فيه، فسمي إعجاماً لأنّه تأثيرٌ فيه يدلُّ على المعْنى.
فأمّا قولُ القائل:
* يريدُ يعرِبَه فيُعجِمُه([38]) *
فإنّما هو من الباب الذي ذكرناه. ومعناه: يريد أن يُبِين عنه فلا يقدرُ على ذلك، فيأتي به غيرَ فصيح دالّ على المعنى. وليس ذلك من إعجام الخطّ في شيء.
(عجن) العين والجيم والنون أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على اكتناز شيءٍ ليِّنٍ غير صُلب. من ذلك العَجَن، وهو اكتناز لحمِ ضَرْع النّاقة، وكذلك من البَقَر والشّاء. تقول: إنّها عَجْناءُ بيِّنة العَجَن. ولقد عَجِنَتْ تَعْجَنُ عَجَناً. والمتَعجِّن من الإِبل: المكتنِز سِمَناً، كأنّه لحمٌ بلا عَظْم.
ومن الباب: عَجَن الخبَّازُ العجِينَ يَعجِنه عَجْناً. وممّا يقرُب من هذا قولُهم للأحمق، عجَّانٌ، وعجينة. قال: معناه أنَّهم يقولون: "فلانٌ يَعجن بِمرفَقَيه عْجناً([39]) "، ثم اقتَصَروا على ذلك فقالوا: عِجينةٌ وعَجّان، أي بمرْفَقَيه، كما جاء في المثل.
ومن الباب: العِجان، وهو الذي يَستبرِئه البائل، وهو ليِّن. قال جَرير:
يَمُدُّ الحبلَ معتمداً عليه  *** كأنّ عجانَه وترٌ جديدُ([40])
(عجي) العين والجيم والحرف المعتل أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على وَهَْن في شيءٍ، إما حادثاً وإمّا خِلقة.
من ذلك العُجَايَة، وهو عصبٌ مركَّب فيه فُصوصٌ من عِظام، يكونُ عند رُسْغ الدّابَّة، ويكون رِخواً، وزعموا أنَّ أحدَهم يجوع فيدُقُّ تلك العُجَاية بَيْنَ فِهْرَين فيأكلُها. والجمع العُجَايات والعُجَى. قال كعبُ بن زُهير:
سُمرُ العُجاياتِ يترُكْنَ الحَصى زِيَماً  *** لم يَقِهِنَّ رؤوسَ الأُكمِ تنعيلُ([41])
ومما يدلُّ على صِحَّة هذا القياسِ قولهم للأمّ: هي تَعجُو ولدَها، وذلك أن يُؤَخَّر رَضاعُه عن مَوَاقيتِه، ويُورِث ذلك وَهَْنَاً في جِسْمه. قال الأعشى:
مشفِقاً قلبُها عليه فما تعـ  *** ـجُوه إِلاَّ عُفافَةٌ أو فُواقُ([42])
العُفافَة: الشَّيء اليسير. والفُواق: ما يجتمع في الضَّرع قبل الدِّرَّة. وتَعْجُوه، أي تداويه بالغِذاء حَتّى ينهض. واسم ذلك الولد العَجِيُّ، والأنثى عَجِيَّة، والجمع عَجَايا. قال:
عداني أن أزُورَك أنّ بَهْمِي *** عَجَايا كلها إلا قليلا([43])
وإذا مُنِع الولدُ اللّبَن وغُذِّي بالطّعام، قيل: قد عُوجِي. قال ذو الإصبع([44]) :
إذا شئت أبصرت من عَقْبِهم  *** يَتامَى يُعاجَوْنَ كالأذؤُبِ
وقال آخر في وصف جراد:
إذا ارتحلت من منزلٍ خَلّفَتْ به  *** عَجَايا يحاثي بالتُّرابِ صغيرُها([45])
ويروى: "رذايا يُعاجَى".
(عجب) العين والجيم والباء أصلانِ صحيحان، يدلُّ أحدهما على كِبْر واستكبارٍ للشَّيء، والآخر خِلْقة من خِلَق الحيوان.
فالأوّل* العُجْب، وهو أن يتكبَّر الإنسان في نفسه. تقول: هو مُعجَبٌ بنَفْسِه. وتقول من باب العَجَب: عَجِب يَعْجَبُ عَجَباً، وأمرٌ عجيب، وذلك إذا استُكْبِر واستُعْظِم. قالوا: وزعم الخليل أنّ بين العَجِيب والعُجابِ فرقاً. فأمّا العجيب والعَجَب مثله [فالأمرُ يتعجَّب منه([46]) ]، وأمّا العُجَاب فالذي يُجاوِز حدَّ العجيب. قال: وذلك مثل الطَّويل والطُّوال، فالطويل في النَّاس كثير، والطُّوال: الأهوج الطُّول. ويقولون: عجَبٌ عاجب. والاستعجاب: شدة التعجُّب؛ يقال مُستَعجِب ومتعجِّب مما يرى. قال أوس:
ومستعجِبٍ مِمَّا يرى مـن أناتِنا *** ولو زَبنَتْه الحربُ لم يَترمرم([47])
وقِصَّةٌ عَجَب. وأعجبَني هذا الشَّيء، وقد أُعِجبْت به. وشيء مُعْجِبٌ، إذا كان حسَناً جِدّاً.
والأصل الآخر العَجْب([48]) ، وهو من كلِّ دابة ما ضُمَّتْ عليه الورِكان من أصل الذّنَب المغروز في مُؤَخَّر العَجُز. وعُجُوب الكُثْبان سمِّيت عُجوباً تشبيهاً بذلك، وذلك أنّها أواخِر الكُثْبان المستدِقَّة. قال لبيد:
* بعُجوب أنقاء يَميلُ هَيَامُها ([49]) *
وناقَةٌ عَجْباء: بيِّنة العَجَب والعُجْبة([50]) ، وشدَّ ما عَجِبَت، وذلك إذا دقَّ أعلى مؤخَّرها وأشرفت جاعرتاها؛ وهي خِلْقةٌ قبيحة.
--------------ـــــ
([1]) المفضليات (1: 81). وأنشد عجزه في اللسان (عجر 217).
([2]) أنشده في اللسان (عجر)، ولم يرد في ديوان عنترة.
([3]) الرجز لدكين الراجز يمدح به عمر بن هبيرة الفزاري. اللسان (عجر، سفا، وحد) .
([4]) يقال من باب ضرب وسمع، كما في القاموس.
([5]) كذا. والصواب "لا المحالة". والمحالة: الحيلة. انظر اللسان (حول) والبيان (3: 37) بتحقيق كاتبه.
([6]) يعني بكسر الجيم، كما أثبت مطابقاً ما في المجمل. وقد سبقت الإشارة إلى أنهما لغتان في معنى الضعف.
([7]) قبله في اللسان (عجز): * واستبصرت في الحي أحوى أمردا *
([8]) ديوان ذي الرمة 4.
([9]) الرجز في شروح سقط الزند 929 برواية: "من كل بيضاء". قال البطليوسي: "أراد سلامة صدرها مما تنطوي عليه صدور أهل الخبث والمكر، وأنها جاهلة بالأمور التي مهر فيها أهل الفسق والشر".
([10]) زاد في اللسان: "فتثقل لذلك".
([11]) في اللسان (عول) : "فتخاء". وصدره كما في الديوان 25 واللسان (عجز، عول):  * وكأنما تبع الصوار بشخصها *
([12]) ديوان أوس بن حجر 21 واللسان (طلع) والجمهرة (2: 93). وقد سبق في (طلع).
([13]) الأغاني (5: 169): "يعني أنهم لما أخذوا القسي ليرموهم من بعيد انتضوا سيوفهم ليخالطوهم ويكافحوهم بالسيوف".
([14])اللسان (عجس، شلا، عفس، برع) وإصلاح المنطق 180، 315 والجمهرة (2: 93). والرواية فيها جميعاً: "أشلى العفاس".
([15]) الجمهرة (2: 93) .
([16]) ويقال أيضاً "عِجِّيسَى".
([17]) ديوان الهذليين (1: 51) واللسان (حنتم، ثجج). وقد سبق في (ثج).
([18]) ويقال أيضاً عجف يعجف، من باب كرم.
([19]) ذكر ابن خالويه في ليس من كلام العرب 19 ثلاثة أحرف: "أجرب وجراب: وأعجف وعجاف، وأبطح وبطاح". ومثله في اللسان (عجف).
([20]) في الأصل: "لا غير فيها"، صوابه من المجمل.
([21]) أمية بن أبي عائذ الهذلي. ديوان الهذليين (2: 184).
([22]) تراح يداه، أي تخف للرمي. وفي الأصل: "تراه"، صوابه من الديوان.
([23]) الرجز لسلمة بن الأكوع، كما في اللسان (عجف، نصف، خرف، قرص، صرف).
([24]) بعد هذا الشطر في اللسان (عجف): * أو ازدريت عظمي وطولي *
([25]) في الأصل: "وبالتنزيل"، صوابه في اللسان. وأراد أعرض الود، فزاد الباء.
([26]) ديوان ذي الرمة 587 واللسان (قطف، برد).
([27]) أنشده في اللسان (عجل).
([28]) البيت للنجاشي الشاعر. مجالس ثعلب 431 والخزانة (2: 106) والعمدة (1: 27) وزهر الآداب  (1: 19) والبيان والتبيين (4: 38) بتحقيق كاتبه. ويروى: "خذ القعب".
([29]) والمعجال أيضاً، كما في اللسان.
([30]) ديوان الأعشى 46.
([31]) ديوان الخنساء 26.
([32]) ديوان الأعشى 47 برواية: "حتى يظل عميد القوم متكئا".
([33]) في الأصل: "والاضطراب".
([34]) في الأصل: "عصن".
([35]) ديوان ذي الرمة 3.
([36]) لامرئ القيس في ديوانه 148 واللسان (صمم، صدى، عجم). وقد سبق في (صدي).
([37]) في الأصل: "فأما له عجام".
([38]) نسب إلى رؤبة في اللسان (عجم). وانظر ملحقات ديوانه 186. لكن نسب إلى الحطيئة في العمدة (1: 74). والرجز في ديوان الحطيئة 111.
([39]) في المجمل: "إن فلاناً يعجن"، وفي اللسان: "إن فلان ليعجن".
([40]) اللسان (عجن) والديوان 189 عن اللسان.
([41]) في الأصل: "شم العجايات"، صوابه من ديوان كعب 14 واللسان (عجا).
([42]) ديوان الأعشى 141 واللسان (عفف، عجا، عدا). وهذه الرواية تطابق إحدى روايتي اللسان (عجا)، وقد سبق في (عف) برواية: "لا تجافي عنه أنهار ولا تعجوه" ومعظم الروايات كما في الديوان واللسان: "وتعادي عنه النهار".
([43]) أنشده في اللسان (عجا) والمجمل (عجو). وضبط في المجمل بفتح كاف "أزورك"، وقد أهمل ضبطها في اللسان.
([44]) في اللسان (عجا) أنه النابغة الجعدي.
([45]) في الأصل: "عجايا بجايا"، صوابه من اللسان. وفي المجمل: "عجايا تحامى بالتراب دفينها".
([46]) تكملة استضأت بالمجمل في إثباتها. ففيه: "العجيب: الأمر يتعجب منه".
([47]) ديوان أوس بن حجر 27 واللسان (عجب، رمم). وقد سبق في (رم).
([48]) ضبط في القاموس بفتح العين، وفي اللسان بفتحها وضمها.
([49]) من معلقته المشهورة. وصدره: * يجتاب أصلاً قالصاً متنبذاً *
([50]) لم ترد هذه الكلمة في المعاجم المتداولة.

ـ

##### Türkçe

(عين ve **جيم** ve ikisini üçlü kılanın bâbı)
(**عجد**) **العين** ve **الجيم** ve **الدال** bir şey değildir; şu var ki onlar derler: **العُجْد**: kuru üzüm. Ve denilir: o, **العُنْجُد**’dur.
(**عجر**) **العين** ve **الجيم** ve **الراء** tek bir sahih asıldır; bir şeyde düğümlenmeye ve bükülmeyle birlikte kabarıklığa delâlet eder. Bundan: **العَجَر**: “**عَجِرَ يَعْجَرُ عَجَراً**” sözünün mastarıdır. Ve **الأعجر** sıfattır. Ve **العُجْرة**: **العَجَر**’in yeridir. Ve denilir: **حافر عَجُِرٌ**: katı, şiddetli sert. **مَرَّار بن مُنْقِذ** dedi:
سائلٍ شمراخُه ذي جُبَبٍ  *** سَلِط السُّنبُك في رُسْغٍ عَجُِرْ([1])
Ve **الأعجر**: düğümler olarak gördüğün her şeydir; **كبشٌ أعجرُ** ve **بطنٌ أعجر**; pek çok dolduğu zaman. **عنترة** dedi:
ابني زَبِيبةَ ما لمهركُمُ  *** متخدّداً وبطونُكُمْ عُجْرُ([2])
Ve bazısı dedi: Ve onu yapılmış görüyorum; ancak **الخليل** onu inşâd etti:
حسن الثِّياب يبيت أعجَرَ طاعماً  *** والضّيفُ من حُبِّ الطَّعام قد التَوَى
Ve **العُجْرة**: bir tahtada yahut onun dışında, bedenin damarları gibi şeylerden her düğümdür; çoğulu **عُجَر**’dır. Ve bâbdan **الاعتجار** vardır; o, çenelik altından dolaştırma olmaksızın sarığın baş üzerine sarılmasıdır. Dedi:
جاءت به معتجراً ببُرْدِهْ  *** سَفْوَاءُ تَرْدِي بنَسِيجِ وَحْدِهْ([3])
Ancak ona, içinde bükme ve kabarıklık bulunduğu için **اعتجار** adı verildi.
Ve bu asıldan şâz olanlardan: **العَجِير**; o, atlardan, erkeklerden **العِنِّين** gibidir.
(**عجز**) **العين** ve **الجيم** ve **الزاء** iki sahih asıldır; ikisi de, birisi zayıflığa, diğeri şeyin arka tarafına delâlet eder.
Birincisi: **عَجِزَ** şeyden, **عَجْزاً** ([4]) **يعجز**; o hâlde o **عاجزٌ**dur, yani zayıf. Ve onların “**العجز** **الحَزْم**’ın zıddıdır” sözü de bundandır; çünkü görüşü zayıflar. Ve derler: “**المرء يَعْجِز لا مَحَالة**([5])”. Ve denilir: **أعجزَني** falan, onu istemekten ve ona erişmekten âciz kaldığım zaman. Ve Allah Teâlâ’ya hiçbir şey **يُعجز** etmeyecektir; yani Allah Teâlâ’yı ondan, dilediği vakit, âciz bırakamaz. Kur’ân’da: ﴿لَنْ نُعْجِزَ اللهَ فِي الأَرْضِ وَلَنْ نُعْجِزَهُ هَرَباً﴾  [الجن 12] ve Teâlâ dedi: ﴿وَمَا أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ فِي الأَرْضِ﴾ [العنكبوت 22، الشورى 31]. Ve derler: **عَجَزَ** **الجيم**’i fetha ile. **عليَّ بن إبراهيمَ القطَّان**’ı şöyle derken işittim: **ثعلب**’ı şöyle derken işittim: **ابنَ الأعرابيّ**’yi şöyle derken işittim: **عَجِزَ**([6]) denilmez; ancak kalçası büyüdüğü zaman.
Ve bâbdan: **العجوز**: yaşlı kadın; çoğulu **عجائز**. Fiil: **عجَّزت** **تعجيزاً**. Ve denilir: falan, falanla **عاجَزَ** etti; ona varılmayacak şekilde gidip uzaklaştığı zaman. Ve Teâlâ dedi: ﴿يَسْعَوْنَ فِي آياتِنا مُعَاجزين﴾  [سبأ 38]. Ve **العجوز** ayrıca **العُجُزِ** üzerine de cem‘ edilir; bazen bunu esas alıp şaraba **عجوزاً** adını verdiler; onu ancak eskiliği sebebiyle adlandırdılar; sanki o yaşlı bir kadındır. Ve **العِجْزَة** ve **ابنُ العِجْزَة**: ihtiyarın çocuklarının sonuncusu. Ve inşâd etti:
* **عِجْزَةَ** شيخَينِ يسمَّى مَعْبَدا([7]) *
Diğer asla gelince: **العَجُز**: şeyin arka tarafı; çoğulu **أعجاز**; hatta derler: **عَجُز الأمرِ** ve **أعجازُ الأمور**. Ve derler: “**لا تَدَبَّرُوا أعجازَ أمورٍ ولَّتْ صدورُها**”. Dedi: ve **العَجيزة**: özellikle kadın kalçası; büyük olduğu zaman; **امرأةٌ عَجْزَاء** denilir. Çoğulu da **عَجيزَاتٌ** böyledir. **الخليل** dedi: karışıklık korkusuyla **عجائز** denilmez. **ذو الرُّمَّة** dedi:
عجزاءُ ممكورةٌ خُمصانةٌ قَلِقٌ  *** عنها الوِشاحُ وتمّ الجسم والقصبُ([8])
Ve **أبو النَّجم** dedi:
مِن كلِّ عَجْزَاءَ، سَقوط البُرقُعِ  *** بلهاءَ لَم تَحْفَظْ ولم تُضَيِّع([9])
Ve **العَجَز**: hayvanı arka tarafında tutan bir hastalıktır([10]); ona **عَجْزاء** denilir; erkek ise **أعجَز**. Bu bâbda benzetilenlerden: kumdan **العَجْزاء**: sanki dağ gibi yüksek bir kum tepesidir; çoğulu **العُجْز**. Bu, onun, kalçalı olanın kalçasına benzetilmesi üzerinedir; nitekim **العَجِيزات**’ı kuma ve kum tepesine benzetirler. Ve kartallardan **العَجْزاء**: kalçası hafif olan. **الأعشى** dedi:
* عَجْزاءُ تَرزُقُ بالسُّلَيِّ عيالَها([11]) *
Bu konuda tekrarın kerih görülmesi sebebiyle terk ettiğimiz şey, zikrettiğimiz iki asla râcidir. Ve “**العَجوز**: kılıcın ağzı” diyen kimseyi işittik. Bu sahih ise, o ancak, yaşlı kadın gibi eskiliği ve zamanların onun üzerine gelmesi sebebiyle böyle adlandırılır.
(**عجس**) **العين** ve **الجيم** ve **السين** tek bir sahih asıldır; büyüklük, kalınlık ve toplanma ile birlikte, **العَجُز** gibi, şeyin geride oluşuna delâlet eder. Bundan: **العَُِجْس** ve **المَعْجِس**: [yayın] kabzası; onun **عُجْسُ**’u ile **عُجْزُ**’u birdir. Bu ancak insanın **عَجُز**’üne ve **عَجيزة**’sine benzetilmiştir. **أوسٌ** **العجس** hakkında dedi:
كتُومٌ طِلاعُ الكَفِّ لا دونَ مِلئِها *** ولا عَجْسُها عن موضع الكفِّ أفْضَلا([12])
Der ki: onun **عَجْسُ**’u, tutuş miktarınca, eşittir. Ve **المَعْجِس** hakkında **مهلهِلٌ** dedi:
أنْبَضُوا [مَعجِسَ] القِسِيِّ وأبرقْـ  *** نا كما تُوعِدُ الفحولُ الفُحولا([13])
Ve bâbdan: **عَجَاسَاء اللَّيل**: onun karanlığı; bu da onun son taraflarındadır; ve deve **عَجَاساء**’ına benzetilmiştir.
Dil ehli dedi: develerden **العَجَاساء**: yaşça büyük, iri olanlardır. **الراعي** dedi:
إذا بَرَكَتْ منها عَجاساء جِلّةٌ  *** بمَحْنِيَةٍ أجْلى العِفاسَ وبَرْوَعا([14])
**العِفاس** ve **بَرْوَع**: iki dişi devedir. Bu, zikrettiğimiz şeyin son tarafları ve büyüğü kıyasından ölçülüdür. Şu da var ki dil ehli der: **التعجُّس**: geri kalmadır. Dediler: ve develerden **العَجَاساء**’ın iştikakı ondan olabilir; çünkü o, otlakta develerden geri kalan olandır. Dediler: bulutlardan **العَجَاساء**: onların iri olanlarıdır. Ve dersin: **تَعَجَّسَني** senden şu; yani beni senden geri bıraktı. Bütün bunlar, kıyasladığımız kıyasın sıhhatine delâlet eder.
Ve **الدريديّ**([15]) dedi: **تعجَّسْتُ** adamı; bir iş emrettiğinde, onu ona karşı değiştirdiğim zaman. Bu sahihdir; çünkü o, takip etmedendir; bu da ancak ilkinin geçmesinden ve sonrakinin, onun izinde ve onun arkasında, gelmesinden sonra olur. Ve zikrettiler ki **العَجِيساءَ**([16]): yavaş bir yürüyüştür. O da bâbdandır. Gece sonu ve onun **عَجَاساء**’ı hususunda kıyasımızın sıhhatine delâlet eden şeylerden, **الخليل**’in sözü: **العجَسْ**: gecenin sonudur. Ve inşâd etti:
وأصحابِ صدقٍ قد بعثْتُ بجَوشَنٍ  *** من اللَّيل لولا حبُّ ظمياءَ عرَّسُوا
فقامُوا يَجُرُّون الثِّيابَ وخَلفَهم  *** من اللَّيل عَجْسٌ كالنَّعامةِ أقعسُ
Ve **أحمد بن يحيى**’yı, **ابن الأعرابيّ**’den: **العُجْسة**’nin gecede son bir saat olduğu şeklinde zikretti. “**ولا آتيك سَجِيسَ عُجَيسٍ**” sözlerine gelince, bu da bundandır; yani sana ebedin sonuna kadar gelmem. Bunun delili **أبي ذؤيب**’in sözü:
سَقَى أمُّ عَمرٍو كلَّ آخِرِ ليلةٍ  *** حَناتِمُ مُزْنٍ ماؤهن ثجيجُ([17])
Gecelerin sonlarını, başlarını değil, kastetmedi; fakat “daima”yı kastetti.
(**عجف**) **العين** ve **الجيم** ve **الفاء** iki sahih asıldır; birisi zayıflığa, diğeri nefsi tutmaya ve bir şeye yahut ondan sabretmeye delâlet eder.
Birincisi **العَجَف**’tir; o, zayıflık ve semizliğin gitmesidir. Erkek **أعجف**tir, dişi **عَجْفاء**dır; çoğulu **عِجافٌ**dur; erkeklerden ve dişilerden. Fiil: **عَجِفَ يَعْجَف**([18]). Arap kelâmında, bu kelimeden başka, **أفعَل**’i **فِعال** üzerine cem‘ edilmiş yoktur([19]); onu **سِمان** lafzı üzerine hamlettiler. Ve **عِجافٌ** **فِعال** üzerinedir. Ve denilir: **أعجَفَ القومُ**; hayvanları zayıfladığı zaman; onlar da **مُعْجِفون**dur.
Ve **الكسائيُّ** hikâye etti: **شفَتانِ عَجفاوان**; yani incecik ikisi. **أبو عُبيد** dedi: **عَجُفَ** denilir, zayıfladığı zaman; kıyas **عَجِف**tir; çünkü **أفعل** ve **فعلاء** üzere olanın mâzîsi **فَعِل**dir; **عَرِج يعرَج** gibi; ancak altı harf **فَعُل** üzere geldi; onlar: **سَمُر** ve **حَمُق** ve **رَعُن** ve **عَجُف** ve **خَرُق**.
Ve **الأصمعيُّ** **الأعجم** hakkında hikâye etti: **عَجُم**. Ve bazen sözde genişlediler de dediler: **أرضٌ عجفاء**; yani zayıf, içinde hayır([20]) ve bitki olmayan. Ondan, kılavuzun sözü: “**وجَدْتُ أرضاً عجفاء**”. Ve derler: **نَصلٌ أعجفُ**; yani ince. **ابنُ أبي عائذ**([21]) dedi:
تراحُ يداه بمحشورةٍ  *** خَوَاظِي القِداح عجافِ النِّصالِ([22])

Ve ikinci asıl ise onların sözü: **عَجَفْتُ** nefsimi yemekten **أعجِفها عَجْفاً**, eğer onu arzuladığı hâlde nefsini ondan alıkoyarsan. Ve **عَجَفْت** başkasını: azdır. [Dedi]:
لم يَغْذُها مُدٌّ ولا نَصيفُ  *** ولا تُمَيْراتٌ ولا تعجيفُ([23])

Ve denilir: **عَجَفْت** nefsimi hasta üzerine **أعْجِفها**, eğer ona sabredip onu tedavi edersen. [Dedi]:
إنِّي وإِنْ عيَّرتني نُحولِي([24]) *** لأَعجِفُ النَّفسَ على خليلي
	* أُعْرِضُ بالوُدِّ وبالتَّنويلِ([25]) *

(**عجل**) **العين** ve **الجيم** ve **اللام** iki sahih asıldır; bunların biri sürate delâlet eder, diğeri de hayvandan bir kısmına.
Birincisi: işte **العَجَلة**; denilir: o **عَجِلٌ** ve **عَجُل**, iki lugattır. Zü’r-Rumme dedi:
كأنَّ رِجلَيه رِجلاَ مُقْطِفٍ عَجُِلٍ  *** إذا تَجَاوَبَ من بُرْدَيه ترنيمُ([26])

Ve **استعجلتُ** falanı: onu teşvik ettim. Ve **عَجِلْتُه**: onu geçtim. Allah Teâlâ dedi: ﴿أَعَجِلْتُمْ أَمْرَ رَبِّكُمْ﴾ [الأعراف 150]. Ve **العُجَالَة**: bir şeyden acele ettiğin şeydir. Ve denilir: “**عُجَالة** binicinin: hurma ve kavrulmuş un.” Ve Halîl’den zikredildiğine göre **العَجَل**: acele ettirilen yemekten olup, gıdanın olgunlaşmasına erişmeden önce sunulandır. Ve şu beyit okundu:
إن لم تُغِثْنِي أكُنْ ياذا النَّدَى عَجَلاً  *** كلُقمةٍ وقَعتْ في شِدقِ غَرثانِ([27])

Ve biz deriz: zikrettiğimiz kelimenin kıyası ise sahihtir; çünkü kelimenin aslı yoktur, beyit de uydurmadır.
Ve denilir: **العُجَالة**’den: **عجَلتُ** kavmi; nitekim **لَهَّنْتُهُمْ** denildiği gibi. Dil ehli dedi: **العاجل**: **الآجل**’in zıddıdır. Ve dünyaya: **العاجلة**, âhirete: **الآجلة** denilir. Ve **العَجْلان**: Ka‘b b. Rabî‘a b. Âmir’dir; dediler ki: kölesini acele ettirmesi sebebiyle **العَجْلان** diye adlandırıldı. Ve şu beyitleri okudular:
وما سُمِّيَ العَجْلاَنَ إِلاّ لقولـه *** خُذِ الصَّحْنَ واحْلُبْ أيُّهَا العبدُ واعجَلِ([28])

Ve dediler: develerden **المُعَجِّل** ve **المُعْجِل**([29]): vakti tamamlamadan önce doğuran; böylece yavrusu yaşar.
Ve bunun üzerine taşınan **العَجَلة**’den: öküzlerin **عَجَلة**’si. Ve **العَجَلة**: onunla su çekilen **المنجنون**’dur; çoğulu **عَجَل** ve **عَجَلات**.
Ebû Ubeyd dedi: **العَجَلة**: kuyunun iki direği üzerine enlemesine konmuş bir ağaçtır; **الغَرْبُ** ona asılıdır; çoğulu **عَجَل**. Ebû Zeyd dedi: **العَجَلة**: **المَحَالة**’dir. Ve şu beyit okundu:
وقد أعَدَّ ربُّها وما عَقَلْ  *** حمراءَ من ساجٍ تَتقّاها العَجَلْ

Ve babdan: **العِجْلة**: küçük su kabı; çoğulu **عِجَل**. A‘şâ dedi:
والسّاحباتِ ذيولَ الخزِّ آونةً  *** والرافلاتِ على أعجازها العِجَلُ([30])

Ancak bununla adlandırıldı; çünkü o hafiftir, taşıyanı onunla acele eder. Halîl dedi: develerden **العَجُول**: yavrusunu kaybetmiş, şaşkın (ولهى) olandır; çoğulu **عُجُل**. Ve şu beyit okundu:
أحِنُّ إليك حنين العَجُول  *** إذا ما الحمامة ناحت هديلا

Hansıâ dedi:
فما عَجُولٌ على بَوٍّ تُطِيف به  *** قد ساعدَتْهَا على التَّحنانِ أظآرُ([31])

Dediler: bazen çocuğunu yitirmiş kadına da **عَجُول** denilir; çoğulu **عُجُل**. A‘şâ dedi:
حتى يظلَّ عميدُ القَوْمِ مرتفقاً  *** يَدفَع بالرّاح عنه نِسْوةٌ عُجُلُ([32])

Bunu bundan fazlasıyla açıklamadılar. Biz dedik: onun açıklaması, şaşkın olana şaşkınlığında ilişen sarsıntı([33]) ve **العَجَلة**’dir; ancak bu **العَجول**’dan fiil bina edilmemiştir ki “**عَجِلتْ**” denilsin; nitekim **الثُّكل**’den “**ثَكِلتْ**” bina edildi. Asıl onda birdir; ancak Araplardan gelmemiştir.
Ve diğer asıl: **العِجْل**: ineğin yavrusu; bir lugatta **عِجَّوْل**; çoğulu **عجاجيل**; dişisi **عِجْلَة** ve **عِجَّولة**; bununla erkek de **عِجْلاً** diye adlandırıldı.

(**عجم**) **العين** ve **الجيم** ve **الميم** üç asıldır: biri sükût ve susmaya delâlet eder; diğeri katılık ve şiddete; diğeri **عَضٍّ**([34]) ve tatmaya.
Birincisi: açık konuşmayan erkek; o **أعجمُ**’dur; kadın **عجماءُ**; **العُجمَة**’si apaçıktır. Ebû’n-Necm dedi:
* أعجمَ في آذانها فصيحا *

Ve denilir: **عَجُم** adam; yani **أعجَم** oldu; **سَمُر** ve **أدُم** gibi. Ve çocuk konuşmadığı, açık söylemediği müddetçe ona: **صبيٌّ أعجم** denilir. Ve denilir: gündüz namazı **عَجْماء**’dır; ancak onunla, onda kıraatin açıktan okunmadığını kastetti. Ve onların sözü: Araplardan olmayanlar **العَجَم**; bu da bu kıyastandır; sanki onları anlamadıkları için onları **عَجَماً** diye adlandırdılar; onlara **عُجْم** da denilir. [Dedi]:
دِيارُ ميَّةَ إذْ* مَيٌّ تُسَاعِفُنا *** ولا يَرَى مثلها عُجْم ولا عَرَبُ([35])

Ve derler: **استَعجمَتِ** ev, soranın cevabından. [Dedi]:
صَمَّ صَداها وعفَا رَسمُها *** واستَعْجَمَتْ عن مَنطقِ السّائلِ([36])

Ve denilir: **الأعجميّ**: açık konuşmayan kimsedir; bedevîde yerleşmiş olsa bile. Bu, bize göre hatadır; biz, bedevî sakinlerinden birine **أعجميّ** dendiğini bilmeyiz; nitekim ona **عجميّ** de demezler. Belki bu sözün sahibi **الأعجم**’ı kastetti de **الأعجميّ** dedi. Asma‘î dedi: denilir: **بعيرٌ أعجمُ**, eğer böğürmüyorsa. Ve **العجماء**: dört ayaklı hayvan; **عجماء** diye adlandırıldı, çünkü konuşmaz; aynı şekilde konuşmaya güç yetiremeyen herkes **أعجمُ** ve **مُستعجِم**’dir. Hadiste: “**جُرْحُ العَجْماء جُبَارٌ**”; bununla dört ayaklı hayvan kastedilir.
Halîl dedi: **حروف المعْجَم** (hafifletilmiş): onlar kesik harflerdir; çünkü onlar yabancıdır. Ve **كتابٌ مُعَجَّم**; onun **تعجيمه**’si: noktalanmasıdır; ta ki onun **عُجْمَتُه**’si belirginleşsin ve açıklığa kavuşsun. Ve ben zannederim ki Halîl, “yabancılık” ile şunu kastetti: o, kesik olup, anlaşılır sözün telifi gibi telif edilmemiş olduğu müddetçe, yabancıdır; çünkü bir şeye delâlet etmez. Eğer bunu kastettiyse, onun bir yönü vardır; yoksa “yabancılık” ile neyi kastettiğini bilmiyorum. Bizde bunun hakkındaki görüş şudur: **حروف المُعجَم** ile, **الخطِّ المُعْجَم**’in harfleri kastedildi; o da Arap yazısıdır; çünkü biz, bu i‘câm ile i‘câmlanan bir yazı bilmeyiz ki çok manalara delâlet etsin. Ama yazının şekillerle **إعجام**’ı([37]) bize göre, şey üzerine ısırma babına girer; çünkü o ondadır; bu yüzden **إعجام** diye adlandırıldı; çünkü o, onda bir etkidir; manaya delâlet eder.
Ama söyleyenin sözü:
* يريدُ يعرِبَه فيُعجِمُه([38]) *
Bu, ancak zikrettiğimiz babdandır. Manası: onu açıklamak ister de buna güç yetiremez; böylece onu, manaya delâlet eden fakat fasih olmayan bir şekilde getirir. Bu, yazının i‘câmından hiçbir şey değildir.

(**عجن**) **العين** ve **الجيم** ve **النون** sahih bir asıldır; katı olmayan yumuşak bir şeyin toplanıp yoğunlaşmasına delâlet eder. Bundan: **العَجَن**; o, devenin memesinin etinin yoğunlaşmasıdır; aynı şekilde sığırdan ve koyundan. Dersin: o **عَجْناءُ**’dır; **العَجَن**’i apaçıktır. Ve gerçekten **عَجِنَتْ**; **تَعْجَنُ** **عَجَناً**. Develerden **المتَعجِّن**: semizlikçe yoğunlaşmış olandır; sanki kemiksiz ettir.
Ve babdan: fırıncı **عَجَن** hamuru; onu **يَعجِنه عَجْناً**. Ve buna yakın olan şeylerden, ahmağa **عجَّانٌ** ve **عجينة** demeleridir. Dedi: manası, onların şöyle demeleridir: “Falan, dirsekleriyle **عْجناً**([39]) yoğurur”; sonra bununla yetindiler de **عِجينةٌ** ve **عَجّان** dediler; yani dirsekleriyle; meselde geldiği gibi.
Ve babdan: **العِجان**; o, bevledenin onunla istibrâ ettiği şeydir; o yumuşaktır. Cerîr dedi:
يَمُدُّ الحبلَ معتمداً عليه  *** كأنّ عجانَه وترٌ جديدُ([40])

(**عجي**) **العين** ve **الجيم** ve illetli harf sahih bir asıldır; bir şeyde zayıflığa delâlet eder; ya sonradan olur ya da yaratılıştandır.
Bundan: **العُجَايَة**; o, içinde kemik parçaları bulunan birleşik bir sinirdir; binek hayvanının bileği yanında olur; gevşek olur. Ve zannettiler ki onlardan biri acıkır da o **العُجَاية**’yi iki taş arasında döver, sonra onu yer. Çoğulu **العُجَايات** ve **العُجَى**. Ka‘b b. Züheyr dedi:
سُمرُ العُجاياتِ يترُكْنَ الحَصى زِيَماً  *** لم يَقِهِنَّ رؤوسَ الأُكمِ تنعيلُ([41])

Ve bu kıyasın sıhhatine delâlet eden şeylerden: anneye “o, çocuğunu **تَعجُو** eder” demeleridir; bu, onun emzirilmesinin vakitlerinden geciktirilmesidir; bu da bedeninde zayıflık miras bırakır. A‘şâ dedi:
مشفِقاً قلبُها عليه فما تعـ  *** ـجُوه إِلاَّ عُفافَةٌ أو فُواقُ([42])

**العُفافَة**: az bir şeydir. **الفُواق**: süt sağımından önce memede toplanan şeydir. Ve **تَعْجُوه**: yani onu gıda ile tedavi eder; ta ki ayağa kalksın. O çocuğun adı **العَجِيُّ**; dişisi **عَجِيَّة**; çoğulu **عَجَايا**. [Dedi]:
عداني أن أزُورَك أنّ بَهْمِي *** عَجَايا كلها إلا قليلا([43])

Ve eğer çocuk sütten men edilir ve yemekle beslenirse: “**قد عُوجِي**” denilir. Zü’l-İsba‘([44]) dedi:
إذا شئت أبصرت من عَقْبِهم  *** يَتامَى يُعاجَوْنَ كالأذؤُبِ

Ve çekirgeyi vasfeden başka biri dedi:
إذا ارتحلت من منزلٍ خَلّفَتْ به  *** عَجَايا يحاثي بالتُّرابِ صغيرُها([45])

“**رذايا يُعاجَى**” diye de rivayet edilir.

(**عجب**) **العين** ve **الجيم** ve **الباء** iki sahih asıldır; bunların biri bir şeye karşı büyüklük ve kibirlenmeye delâlet eder; diğeri hayvanın yaratılışından bir yaratılışa.
Birincisi: **العُجْب**; o, insanın kendi nefsinde kibirlenmesidir. Dersin: o, nefsiyle **مُعجَبٌ**’dır. Ve **العَجَب** babından dersin: **عَجِب يَعْجَبُ عَجَباً**; ve **أمرٌ عجيب**; bu, büyüklendiği ve azametli görüldüğü zamandır. Dediler: Halîl, **العَجِيب** ile **العُجابِ** arasında fark olduğunu iddia etti. Ama **العجيب** ve **العَجَب** onun gibidir; [yani iş, ondan taaccüb edilir([46])]. Ama **العُجَاب**: **العجيب**’in haddini aşandır. Dedi: bu, **الطَّويل** ve **الطُّوال** gibidir; **الطويل** insanlarda çoktur; **الطُّوال** ise aşırı uzun olan ahmaktır. Ve derler: **عجَبٌ عاجب**. Ve **الاستعجاب**: taaccübün şiddetidir; denilir: gördüğünden **مُستَعجِب** ve **متعجِّب**. Evs dedi:
ومستعجِبٍ مِمَّا يرى مـن أناتِنا *** ولو زَبنَتْه الحربُ لم يَترمرم([47])

Ve **قِصَّةٌ عَجَب**. Ve bu şey beni **أعجبَني**; ve onunla **أُعِجبْت**. Ve **شيء مُعْجِبٌ**, eğer pek güzel ise.
Diğer asıl: **العَجْب**([48]); o, her binek hayvanda, kuyruğun kökünden, sağrı arkasına saplanmış olan kuyruk dibinin üzerine iki kalçanın birleştiği yerdir. Ve kum tepelerinin **عُجُوب**’ları, buna benzetilerek **عُجوباً** diye adlandırıldı; çünkü onlar, incelen kum tepelerinin sonlarıdır. Lebîd dedi:
* بعُجوب أنقاء يَميلُ هَيَامُها ([49]) *

Ve **ناقَةٌ عَجْباء**: **العَجَب** ve **العُجْبة**([50])’si apaçık olan; ve pek şiddetli **عَجِبَت**; bu, onun sağrı üstünün incelip iki kalça çıkıntısının belirginleştiği zamandır; bu, çirkin bir yaratılıştır.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%84/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- العجلة: طلب الشيء وتحريه قبل أوانه، وهو من مقتضى الشهوة، فلذلك صارت مذمومة في عامة القرآن حتى قيل: (العجلة من الشيطان) (عن أنس بن مالك عن النبي صلى الله عليه وسلم قال: (التأني من الله، والعجلة من الشيطان، وما أحد أكثر معاذير من الله، وما من شيء أحب إلى الله من الحمد). أخرجه أبو يعلى ورجاله رجال الصحيح، وأخرجه الترمذي بلفظ: (الأناة من الله، والعجلة من الشيطان) وقال: حسن غريب. انظر: عارضة الأحوذي 8/172؛ ومجمع الزوائد 8/22؛ وكشف الخفاء 1/195). قال تعالى: ﴿سأريكم آياتي فلا تستعجلون﴾ [الأنبياء/37]، ﴿ولا تعجل بالقرآن﴾ [طه/114]، ﴿وما أعجلك عن قومك﴾ [طه/83]، ﴿وعجلت إليك﴾ [طه/84]، فذكر أن عجلته - وإن كانت مذمومة - فالذي دعا إليها أمر محمود، وهو طلب رضا الله تعالى. قال تعالى: ﴿أتى أمر الله فلا تستعجلوه﴾ [النحل/1]، ﴿ويستعجلونك بالسيئة﴾ [الرعد/6]، ﴿لم تستعجلون بالسيئة قبل الحسنة﴾ [النمل/46]، ﴿ويستعجلونك بالعذاب﴾ [الحج/47]، ﴿ولو يعجل الله للناس الشر استعجالهم بالخير﴾ [يونس/11]، ﴿خلق الإنسان من عجل﴾ [الأنبياء/37]، قال بعضهم: من حمإ (قال اليزيدي: روي عن ابن عباس أنه قال: العجل: الطين، وأنشدوا هذا البيت:
النبع في الصخرة الصماء منبته * والنخل منبته في السهل والعجل
انظر: غريب القرآن وتفسيره ص 254)، وليس بشيء بل تنبيه على أنه لا يتعرى من ذلك، وأن ذلك أحد الأخلاق التي ركب عليها، وعلى ذلك قال: ﴿وكان الإنسان عجولا﴾ [الإسراء/11]، وقوله: ﴿من كان يريد العاجلة عجلنا له فيها ما نشاء لمن نريد﴾ [الإسراء/18]، أي: الأعراض الدنيوية، وهبنا ما نشاء لمن نريد أن نعطيه ذلك. ﴿عجل لنا قطنا﴾ [ص/16]، ﴿فعجل لكم هذه﴾ [الفتح/20]، والعجالة: ما يعجل أكله كاللهنة (في المجمل: ويقال: عجلت القوم كما يقال: لهنتهم. انظر: المجمل 3/649)، وقد عجلتهم ولهنتهم، والعجلة: الإداوة الصغيرة التي يعجل بها عند الحاجة، والعجلة: خشبة معترضة على نعامة البئر، وما يحمل على الثيران، وذلك لسرعة مرها. والعجل: ولد البقرة لتصور عجلتها التي تعدم منه إذا صار ثورا. قال: ﴿عجلا جسدا﴾ [الأعراف/148]، وبقرة معجل: لها عجل.

##### Türkçe

- **العجلة**: şeyin vaktinden önce istenmesi ve onun araştırılıp aranmasıdır; o, şehvetin gereğindendir; bu sebeple Kur’ân’ın umumunda yerilmiş olmuştur; hatta denildi ki: (**العجلة من الشيطان**) (**عن أنس بن مالك عن النبي صلى الله عليه وسلم قال: (التأني من الله، والعجلة من الشيطان، وما أحد أكثر معاذير من الله، وما من شيء أحب إلى الله من الحمد). أخرجه أبو يعلى ورجاله رجال الصحيح، وأخرجه الترمذي بلفظ: (الأناة من الله، والعجلة من الشيطان) وقال: حسن غريب. انظر: عارضة الأحوذي 8/172؛ ومجمع الزوائد 8/22؛ وكشف الخفاء 1/195**). Allah Teâlâ dedi ki: ﴿Sizlere âyetlerimi göstereceğim; o hâlde acele etmeyin﴾ [el-Enbiyâ/37], ﴿Kur’ân ile acele etme﴾ [Tâhâ/114], ﴿Kavminden seni ne acele ettirdi?﴾ [Tâhâ/83], ﴿Ve sana doğru acele ettim﴾ [Tâhâ/84]; böylece onun aceleciliğinin—her ne kadar yerilmiş olsa da—onu buna sevk eden şeyin övülmüş bir iş olduğunu zikretti; o da Allah Teâlâ’nın rızasını istemektir. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿Allah’ın emri geldi; o hâlde onu acele istemeyin﴾ [en-Nahl/1], ﴿Senden kötülüğü acele istiyorlar﴾ [er-Ra‘d/6], ﴿İyilikten önce kötülüğü niçin acele istiyorsunuz?﴾ [en-Neml/46], ﴿Senden azabı acele istiyorlar﴾ [el-Hacc/47], ﴿Eğer Allah insanlara şerri, onların hayrı acele istemeleri gibi acele verseydi﴾ [Yûnus/11], ﴿İnsan aceleden yaratıldı﴾ [el-Enbiyâ/37]. Bazıları dedi ki: “çamurdan” (el-Yezîdî dedi ki: İbn Abbâs’tan rivayet olundu ki o dedi: **العجل**: çamurdur; ve şu beyti şahit getirdiler:
النبع في الصخرة الصماء منبته * والنخل منبته في السهل والعجل
Bkz.: **غريب القرآن وتفسيره** s. 254); ve bu bir şey değildir; bilakis, ondan soyutlanmadığına ve bunun, üzerine terkib olunduğu ahlâklardan biri olduğuna bir tenbihtir. Ve bunun üzerine dedi: ﴿İnsan aceleci olmuştur﴾ [el-İsrâ/11]. Ve onun sözü: ﴿Kim peşin olanı isterse, dilediğimizi, dilediğimiz kimse için onda ona çabuklaştırırız﴾ [el-İsrâ/18]; yani: dünya arızalarıdır; dilediğimizi, bunu ona vermeyi dilediğimiz kimseye bağışladık. ﴿Bize kitabımızı çabuklaştır﴾ [Sâd/16], ﴿Şunu sizin için çabuklaştırdı﴾ [el-Feth/20]. Ve **العجالة**: yenmesi çabuklaştırılan şeydir; **اللهنة** gibi (el-Mücmel’de: “Ve denilir ki: **عجلت القوم**; denildiği gibi: **لهنتهم**.” Bkz.: **المجمل** 3/649); ve “onları acele ettirdim” ve “onları **لهنتهم** yaptım”. Ve **العجلة**: ihtiyaç anında onunla acele edilen küçük su kabıdır. Ve **العجلة**: kuyunun **نعامة**sı üzerine enlemesine konulan bir tahtadır. Ve (yine) **العجلة**: öküzlerin üzerine yüklenen şeydir; bu, onun geçişinin süratinden dolayıdır. Ve **العجل**: ineğin yavrusudur; onun aceleciliğinin tasavvurundan dolayıdır ki, boğa olunca ondan yok olur. Dedi ki: ﴿bir beden olarak bir buzağı﴾ [el-A‘râf/148]. Ve **بقرة معجل**: buzağısı olan (inek).

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%84/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ع ج ل
حسبك من الدنيا مثل عجالة الراكب وإعجالة الحالب أي ما يتعجّله الذي يركب غادياً لحاجته من نحو تمرٍ أو سويق ومالاً يحتبس لأجله وما تعجله الحالب لنفسه أو لغيره من لبن يسير قبل أوان الحلب‏.‏
قال الكميت‏:‏ أتتكم بإعجالاتها وهي حفّل تمج لكم قبل احتلاب ثمالها ‏"‏ أعجلتم أمر ربكم ‏"‏‏:‏ سبقتموه‏.‏
وأعجلته عن استلال سيفه‏.‏
وتعجلت خراجه‏:‏ كلفته أن يعجّله واستعجل الكفار العذاب‏.‏
والمتأني يبلغ دون المستعجل‏.‏
وخذ معاجيل الطرق وهي الطرق المختصرة الواحد‏:‏ معجال‏.‏

##### Türkçe

ع ج ل
Dünyadan sana yeter: binekli kimsenin **عجالة**’si ve sağanın **إعجالة**’si; yani, sabahleyin ihtiyacı için binen kimsenin acelece aldığı şey: hurma yahut kavut gibi (şey) ve onun için alıkonulan bir mal; ve sağanın kendisi için yahut başkası için, sağma vaktinden önce az bir sütten acelece aldığı şey.

Kumeyt dedi ki:
Size **إعجالات**’larıyla geldi; o, dolu dolu; size, sağılmadan önce, artığını akıtır:

“**أعجلتم أمر ربكم**”: Onu geçtiniz.

Onu, kılıcını çekip çıkarmaktan **أعجلته**.

Onun haracını **تعجلت**: Ona, onu acelece vermesini yükledim; ve kâfirler azabı **استعجل** ettiler.

Ağır davranan, acele edenden önce ulaşır.

Ve yolların **معاجيل**’ini al; o, kısaltılmış yollardır; teki: **معجال**.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%84/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

العَجَلُ والعَجَلة: السرْعة خلاف البُطْء. ورجُلٌ عَجِلٌ وعَجُلٌ وعَجْلانُ وعاجِلٌ وعَجِيلٌ من قوم عَجالى وعُجالى وعِجالٍ، وهذا كلُّه جمع عَجْلان، وأَما عَجِلٌ وعَجْلٌ فلا يُكَسَّر عند سيبويه، وعَجِلٌ أَقرب إِلى حَدِّ التكسير منه لأَن فَعِلاً في الصفة أَكثر من فَعُلٍ، على أَنَّ السلامة في فَعِلٍ أَكثر أَيضاً لقِلَّته وإِن زاد على فَعُلٍ، ولا يجمع عَجْلانُ بالواو والنون لأَن مؤنثه لا تلحقه الهاء. وامرأَة عَجْلى مثال رَجْلى ونِسْوة عَجالى كما قالوا رَجالى وعِجالٌ أَيضاً كما قالوا رِجال.
والاسْتِعْجال والإِعْجال والتَّعَجُّل واحد: بمعنى الاسْتِحْثاث وطَلَبِ العَجَلة. وأَعَجَله وعَجَّله تعجيلاً إِذا اسْتَحَثَّه، وقد عَجِلَ عَجَلاً وعَجَّل وتَعجَّل. واسْتَعْجَل الرجلَ: حَثَّه وأَمره أَن يَعْجَل في الأَمر. ومَرَّ يَسْتَعْجِل أَي مَرَّ طالباً ذلك من نفسه مُتَكَلِّفاً إِياه؛ حكاه سيبويه، ووَضَع فيه الضمير المنفصل مكان المتصل. وقوله تعالى: وما أَعْجَلك عن قَومِك؛ أَي كيف سَبَقْتَهم. يقال: أَعْجَلَني فَعَجَلْتُ له. واسْتَعْجَلْته أَي تقدَّمته فَحَمَلتْه على العَجَلة. واسْتَعْجَلْته: طَلَبْت عَجَلَته؛ قال القطاميّ:
فاسْتَعْجَلُونا، وكانوا من صَحابَتِنا،
كما تَعَجَّل فُرَّاطٌ لِوُرَّاد
وعاجَلَه بذَنْبه إِذا أَخَذَه به ولم يُمْهِلْه.
والعَجْلانُ: شَعْبانُ لسُرْعَة نفاد أَيَّامه؛ قال ابن سيده: وهذا القول ليس بقَوِيٍّ لأَن شَعْبان إِن كان في زمن طُول الأَيام فأَيَّامُه طِوالٌ وإِن كان في زمن قِصَر الأَيام فأَيَّامُه قِصارٌ، وهذا الذي انْتَقَدَه ابنُ سيده ليس بشيء لأَن شعبان قد ثبت في الأَذهان أَنه شهر قصير سريع الانقضاء في أَيِّ زمان كان لأن الصومَ يَفْجَأُ في آخره فلذلك سُمِّي العَجْلان، والله أَعلم.
وقَوْسٌ عَجْلى: سرعة السَّهْم؛ حكاه أَبو حنيفة. والعاجِلُ والعاجِلةُ: نقيض الآجل والآجلة عامٌّ في كل شيء. وقوله عز وجلَّ: من كان يُريد العاجِلَةَ عَجَّلْنا له فيها ما نشاء؛ العاجِلةُ: الدنيا، والآجلة الآخرة. وعَجِلَه: سَبَقَه. وأَعْجَلَه: اسْتَعْجَلَه. وفي التنزيل العزيز: أَعَجِلْتُم أَمْرَ رَبِّكم؛ أَي أَسْبَقْتُم. قال الفراء: تقول عَجِلْتُ الشيءَ أَي سَبَقْتُه، وأَعْجَلْته اسْتَحْثَثْته. وأَما قوله عز وجل: ولو يُعَجِّل اللهُ للناس الشَّرَّ اسْتِعْجالَهم بالخير لقُضي إِليهم أَجَلُهُم؛ فمعناه لَوْ أُجِيبَ الناسُ في دعاء أَحدهم على ابنه وشبيهه في قوله: لَعَنَك اللهُ وأَخْزاك اللهُ وشِبْهه، لَهَلَكوا. قال: ونُصِب قولُه اسْتِعْجالَهم بوقوع الفعل وهو يُعَجِّل، وقيل نُصِب اسْتِعْجالَهم على معنى مِثْلَ اسْتِعْجالهم على نعتِ مصدرٍ محذوف؛ والمعنى: ولو يُعَجِّل اللهُ للناس الشر تعجيلاً مثل استعجالهم، وقيل: معناه لو عَجَّل الله للناس والشَّرَّ إِذا دَعَوْا به على أَنفسهم عند الغضب وعلى أَهليهم وأَولادهم واسْتَعْجلوا به كما يَسْتَعْجلون بالخير فَيَسْأَلونه الخَيْرَ والرَّحْمَةَ لقُضي إِليهم أَجَلُهم أَي ماتوا؛ وقال الأَزهري: معناه ولو يُعَجِّل اللهُ للناس الشَّرَّ في الدعاء كتعجيله اسْتِعْجالَهم بالخير إِذا دَعَوْه بالخير لَهَلَكُوا. وأَعْجَلَتِ الناقةُ: أَلْقَتْ وَلَدَها لغير تمام؛ وقوله أَنشده ثعلب:
قِياماً عَجِلْنَ عليه النَّبا
ت، يَنْسِفْنَه بالظُّلوف انْتِسافا
عَجِلْن عليه: على هذا الموضع، يَنْسِفْنَه: يَنْسِفْن هذا النَّبات يَقْلَعْنه بأَرجلهن؛ وقوله:
فَوَرَدَتْ تَعْجَل عن أَحْلامِها
معناه تَذْهَب عُقولُها، وعَدَّى تَعْجَل بعن لأَنها في معنى تَزِيغُ، وتَزِيغُ متعدِّية بعَنْ. والمُعْجِل والمُعَجِّل والمِعْجال من الإِبل: التي تُنْتَج قبل أَن تَسْتَكْمِلَ الحول فَيَعِيش ولَدُها، والوَلَدُ مُعْجَلٌ؛ قال الأَخطل:
إِذا مُعْجَلاً غادَرْنَه عند مَنْزِلٍ،
أُتِيحَ لجَوَّابِ الفَلاةِ كَسُوب
يعني الذئب. والمِعْجال من الحوامل التي تضع ولدَها قبل إِناه، وقد أَعْجَلَتْ، فهي مُعْجِلةٌ، والوَلَدُ مُعْجَلٌ. والإِعْجال في السَّيْر: أَن يَثِبَ البعيرُ إِذا رَكِبه الراكب قبل استوائه عليه. والمِعْجال: التي إِذا أَلْقى الرَّجُلُ رِجْلَه في غَرْزِها قامت ووَثَبَتْ. يقال: جَمَلٌ مِعْجالٌ وناقة مِعْجالٌ، ولَقِي أَبو عمرو بن العَلاء ذا الرُّمَّة فقال أَنشِدْني:
ما بالُ عينِك منها الماءُ يَنْسَكِبُ
فأَنشده حتى انتهى إِلى قوله:
حتى إِذا ما اسْتَوَى في غَرْزِها تَثِبُ
فقال له: عَمُّك الراعي أَحْسَنُ منك وَصْفاً حين يقول:
وهْيَ، إِذا قامَ في غَرْزِها،
كَمِثْل السَّفِينة أَو أَوْقَرُ
ولا تُعْجِلُ المَرْءَ عند الوُرُو
كِ، وهي برُكْبتِه أَبْصَرُ
(* قوله «عند الوروك» الذي في المحكم، وتقدم في ورك: قبل الوروك). فقال: وصَفَ بذلك ناقَةَ مَلِكٍ، وأَنا أَصِفُ لك ناقةَ سُوقةٍ. ونَخْلة مِعْجالٌ: مُدْرِكةٌ في أَول الحَمْل. والمُعَجِّل والمُتَعَجِّل: الذي يأْتي أَهله بالإِعْجالةِ. والمُعَجِّل
(* قوله «والمعجل إِلى قوله وذلك
اللبن الاعجالة» هي عبارة المحكم، وتمامها والعجالة والعجالة أي بالكسر والضم، وقيل: الاعجالة أن يعجل الراعي إلى آخر ما هنا) من الرِّعاء: الذي يَحْلُب الإِبلَ حَلْبةً وهي في الرَّعْي كأَنه يُعْجِلُها عن إِتمام الرَّعْي فيأْتي بها أَهلَه، وذلك اللَّبن الإِعجالةُ. والإِعجالةُ: ما يُعَجِّله الراعي من اللبن إِلى أَهله قبل الحَلْب؛ قال ارمؤ القيس يصف سَيَلانَ الدَّمْع:
كأَنَّهُما مَزَادَتَا مُتَعَجِّلٍ
فَرِيّانِ، لمّا تُسْلَقا بِدِهَانِ
والعُجَالةُ، وقيل الإِعْجالةُ: أَن يُعَجِّل الراعي بلبن إِبله إِذا صَدَرَتْ عن الماء، قال: وجمعها الإِعْجالاتُ؛ قال الكميت: أَتَتْكُمْ بإِعْجالاتِها، وهْيَ حُفَّلٌ،
تَمُجُّ لكم قبل احْتِلابٍ ثُمَالَها
يخاطِب اليَمَنَ يقول: أَتَتْكُم مَوَدَّةُ مَعَدٍّ بإِعْجالاتها، والثُّمالُ: الرَّغْوَة، يقول لكم عندنا الصَّرِيحُ لا الرَّغْوة. والذي يجيء بالإِعْجالة من الإِبل من العَزيب يقال له: المُعَجِّل؛ قال الكميت: لم يَقْتَعِدْها المُعَجِّلون، ولم
يَمْسَخْ مَطاها الوُسُوق والحَقَبُ
وفي حديث خزيمة: ويَحْمِل الراعي العُجالة؛ قال ابن الأَثير: هي لَبَنٌ يَحْمِله الراعي من المَرْعى إِلى أَصحاب الغنم قبل أَن تَرُوحَ عليهم. والعُجّال: جُمّاع الكَفِّ من الحَيْس والتَّمر يستعجلُ أَكْلهُ، والعُجَّال والعِجَّوْل: تمر يُعْجَن بسَوِيق فيُتَعَجَّلُ أَكْلُه. والعَجَاجِيل: هَنَاتٌ من الأَقِط يجعلونها طِوَالاً بِغَلَظِ الكَفِّ وطُولِها مثل عَجَاجِيل التَّمْر والحَيْس، والواحدة عُجَّال. ويقال: أَتانا بِعُجَّال وعِجَّوْل أَي بجُمْعَةٍ من التَّمْر قد عُجِنَ بالسَّوِيق أَو بالأَقِط. وقال ثعلب: العُجَّال والعِجَّوْل ما اسْتَعْجِل به قبل الغِذاء كاللُّهنة. والعُجَالةُ والعَجَل: ما اسْتُعْجِل به من طَعَام فقُدِّم قبل إِدراك الغِذاء؛ وأَنشد:
إِنْ لم تُغِثْني أَكُنْ يا ذا النَّدَى عَجَلاً،
كَلُقْمَةٍ وَقَعَتْ في شِدْقِ غَرْثان
والعُجَالةُ: ما تعَجَّلْته من شيء. وعُجَالة الراكبِ: تَمْر بسَوِيق. والعُجَالة: ما تَزَوَّدَه الراكبُ مما لا يُتْعِبُه أَكْلُه كالتمر والسَّوِيق لأَنه يَسْتَعجِله، أَو لأَن السفر يُعْجِله عما سوى ذلك من الطعام المُعالَج، والتمرُ عُجَالة الراكب. يقال: عجَّلْتم كما يقال لَهَّنْتُم. وفي المثل: الثَّيِّبُ عُجَالة الراكب.
والعُجَيْلة والعُجَيْلى: ضَرْبانِ من المشيء في عَجَلٍ وسرعة؛ قال الشاعر:
تَمْشِي العُجَيْلى من مخافة شَدْقَمٍ،
يَمْشي الدِّفِقَّى والخَنِيفُ ويَضْبِرُ
وذَكَره ابن وَلاَّد العُجَّيْلى بالتشديد. وعَجَّلْت اللحم: طَبَخْته على عَجَلة. والعَجُول من النساء والإِبل: الوالِه التي فَقَدَتْ وَلَدَها الثَّكْلَى لَعَجَلِتها في جَيْئَتِها وذَهَابها جَزَعاً؛ قالت الخنساء: فما عجُولٌ على بَوٍّ تُطِيفُ به،
لها حَنِينانِ: إِعْلانٌ وإِسرار
والجمع عُجُل وعَجائل ومَعاجِيل؛ الأَخيرة على غير قياس؛ قال الأَعشى: يَدْفَع بالرَّاح عنه نِسْوَةٌ عُجُلُ
(* قوله «يدفع بالراح إلخ» صدره كما في التكملة:
حتى يظل عميد الحي مرتفقا)
والعَجُول: المَنِيَّة؛ عن أَبي عمرو، لأَنها تُعْجِل من نَزَلَتْ به عن إِدراك أَمَله؛ قال المرّار الفَقْعسي:
ونرجو أَن تَخَاطَأَكَ المَنايا،
ونخشى أَن تَعَجِّلَك العَجُولُ
(* قوله «تعجلك» كذا في المحكم، وبهامشه في نسخة تعاجلك). وقوله تعالى: خُلِقَ الإِنسانُ من عَجَل؛ قال الفراء: خُلِقَ الإِنسانُ من عَجَلٍ وعلى عَجَلٍ كأَنك قلت رُكِّبَ على العَجَلة، بِنْيَتُه العَجَلةُ وخِلْقَتُه العَجَلةُ وعلى العَجَلة ونحو ذلك؛ قال أَبو إِسحق: خوطب العرب بما تَعْقِل، والعرب تقول للذي يُكْثِر الشيءَ: خُلِقْتَ منه، كما تقول: خُلِقْتَ من لعِبٍ إِذا بُولغ في وصفه باللَّعِب. وخُلِقَ فلان من الكَيْس إِذا بُولغ في صفته بالكَيْس. وقال أَبو حاتم في قوله: خُلِق الإِنسان من عَجَل؛ أَي لو يعلمون ما استعجلوا، والجواب مضمر، قيل: إِن آدم، صلوات الله على نبينا وعليه، لما بَلَغَ منه الرُّوحُ الركبتين هَمَّ بالنُّهُوض قبل أَن تبلغ القَدَمين، فقال الله عز وجل: خُلِقَ الإِنسانُ من عَجَل؛ فأَوْرَثَنا آدَمُ، عليه السلام، العَجَلة. وقال ثعلب: معناه خُلِقَت العَجَلةُ من الإِنسان؛ قال ابن جني
(* قوله «قال ابن جني إلخ»
عبارة المحكم: قال ابن جني الأحسن أن يكون تقديره خلق الانسان من عجل، وجاز هذا وإن كان الانسان جوهراً والعجلة عرضاً، والجوهر لا يكون من العرض لكثرة فعله، إلى آخر ما هنا) الأَحسن أَن يكون تقديره خُلِقَ الإِنسان من عَجَلٍ لكثرة فعله إِياه واعتياده له، وهذا أَقوى معنىً من أَن يكون أَراد خُلِقَ العَجَل من الإِنسان لأَنه أَمرٌ قد اطّرَد واتَّسَع، وحَمْلُه على القَلْب يَبْعُد في الصنعة ويُصَغِّر المعنى، وكأَن هذا الموضع لمَّا خَفِيَ على بعضهم قال: إِن العَجَل ههنا الطِّين، قال: ولعمري إِنه في اللغة لكَما ذَكَر، غير أَنه في هذا الموضع لا يراد به إِلاَّ نفس العَجَلة والسرعة، أَلا تراه عَزَّ اسْمُه كيف قال عَقيبة: سأُرِيكم آياتي فلا تسْتَعْجِلونِ؟ فنظيره قوله تعالى: وكان الإِنسان عَجُولاً وخُلِق الإِنسان ضعيفاً؛ لأَن العَجَل ضَرْبٌ من الضعف لِمَا يؤذن به من الضرورة والحاجة، فهذا وجه القول فيه، وقيل: العَجَل ههنا الطين والحَمْأَة، وهو العَجَلة أَيضاً؛ قال الشاعر:
والنَّبْعُ في الصَّخْرة الصَّمَّاءِ مَنْبِتُه،
والنَّخْلُ يَنْبُتُ بينَ الماءِ والعَجَل
قال الأَزهري: وليس عندي في هذا حكاية عمن يُرْجَع إِليه في علم اللغة. وتعَجَّلْتُ من الكِراءِ كذا وكذا، وعجَّلْت له من الثَّمن كذا أَي قَدَّمْت.
والمَعَاجِيلُ: مُخْتَصَرات الطُّرُق، يقال: خُذْ مَعاجِيلَ الطَّرِيق فإِنها أَقرب. وفي النوادر: أَخْذْتُ مُسْتَعْجِلة
(* قوله «أخذت مستعجلة
إلخ» ضبط في التكملة والتهذيب بكسر الجيم، وفي القاموس بالفتح) من الطريق وهذه مُسْتَعْجِلاتُ الطريق وهذه خُدْعة من الطريق ومَخْدَع، ونَفَذٌ ونَسَمٌ ونَبَقٌ وأَنْباقٌ، كلُّه بمعنى القُرْبة والخُصْرة. ومن أَمثال العرب: لقد عَجِلَت بأَيِّمِك العَجول أَي عَجِل بها الزواجُ. والعَجَلة: كارَةُ الثَّوب، والجمع عِجَالٌ وأَعْجالٌ، على طرح الزائد. والعَجَلة: الدَّوْلاب، وقيل المَحَالة، وقيل الخَشَبة المُعْترِضة على النَّعَامَتين، والجمع عَجَلٌ. والغَرْبُ مُعَلَّق بالعَجَلة. والعِجْلة: الإِداوة الصغيرة. والعِجْلة: المَزَادة، وقيل قِرْبة الماء، والجمع عِجَلٌ مثل قِرْبة وقِرَب؛ قال الأَعشى:
والساحباتِ ذُيُولَ الخَزِّ آوِنةً،
والرَّافِلاتِ عى أَعْجازِها العِجَلُ
قال ثعلب: شَبَّه أَعْجازَهُنَّ بالعِجَل المملوءة، وعِجَال أَيضاً. والعِجْلة: السِّقَاء أَيضاً؛ قال الشاعر يصف فرساً:
قَانَى له في الصَّيْف ظِلٌّ بارِدٌ،
ونَصِيُّ ناعِجَةٍ ومَحْضٌ مُنْقَعُ
حتى إِذا نَبَحَ الظِّباءُ بَدَا له
عَجِلٌ، كأَحْمِرة الصَّريمة، أَرْبَعُ
قَانَى له أَي دَامَ له. وقوله نَبَحَ الظِّباء، لأَن الظَّبْيَ إِذا أَسَنَّ وبدت في قَرْنِه عُقَدٌ وحُيُودٌ نَبَح عند طلوع الفجر كما يَنْبَح الكلب؛ أَورد ابن بري:
ويَنْبَحُ بين الشِّعْب نَبْحاً، تَخالُه
نُباحَ الكِلابِ أَبْصَرَتْ ما يَرِيبُها
وقوله كأَحْمِرة الصَّرِيمة يعني الصُّخُور المُلْس لأَن الصخرة المُلَمْلَمة يقال لها أَتانٌ، فإِذا كانت في الماء الضَّحْضاح فهي أَتانُ الضَّحْل، فلَمّا لم يمكنه أَن يقول كأُتُنِ الصَّرِيمة وضَع الأَحْمِرة مَوْضِعَها إِذ كان معناهما واحداً، فهو يقول: هذا الفرس كريم على صاحبه فهو يسقيه اللبن، وقد أَعَدَّ له أَربعَ أَسْقِية مملوءَة لَبناً كالصُّخُور المُلْس في اكتنازها تُقَدَّم إِليه في أَول الصبح، وتجمع على عِجَالٍ أَيضاً مثل رِهْمة ورِهامٍ وذِهْبةٍ وذِهاب؛ قال الطِّرمّاح: تُنَشِّفُ أَوْشالَ النِّطافِ بطَبْخِها،
على أَن مكتوبَ العِجال وَكِيع
(* قوله «تنشف إلخ» تقدم في ترجمة وكع، وقال ابن بري صوابه: تنشف أوشال النطاف ودونها * كلى عجل مكتوبهن وكيع)
والعَجَلة، بالتحريك: التي يَجُرُّها الثور، والجمع عَجَلٌ وأَعْجالٌ. والعَجَلة: المَنْجَنُون يُسْقَى عليه، والجمع عَجَلٌ.
والعِجْلُ: وَلدُ البقرة، والجمع عِجَلة، وهو العِجَّوْل والأُنثى عِجْلة وعِجَّوْلة. وبقرة مُعْجِل: ذات عِجْلٍ؛ قال أَبو خيرة: هو عِجْلٌ حين تضَعُه أُمُّه إِلى شهر، ثم بَرْغَزٌ وبُرْغُزٌ نحواً من شهرين ونصف، ثم هو الفَرْقَد، والجمع العَجَاجيلُ. وقال ابن بري: يقال ثلاثة أَعْجِلة وهي الأَعْجال. والعِجْلة: ضَرْب من النَّبْت، وقيل: هي بَقْلة تستطيل مع الأَرض؛ قال:
عليك سرْداحاً من السِّرْداحِ،
ذا عِجْلة وذا نَصِيٍّ ضاحي
وقيل: هي شجر ذات وَرَق وكعُوب وقُضُب ليِّنة مستطيلة، لها ثمرَة مثل رِجْلِ الدَّجاجة مُتقَبِّضة، فإِذا يَبِسَتْ تفَتَّحت وليس لها زَهْرة، وقيل: العِجْلة شجرة ذات قُضُب ووَرَقٍ كوَرَقِ الثُّدّاء. والعَجْلاء، ممدود: موضع، وكذلك عَجْلان؛ أَنشد ثعلب:
فهُنَّ يُصَرِّفْنَ النَّوَى، بين عالِجٍ
وعَجْلانَ، تَصْرِيف الأَدِيبِ المُذَلَّل
وبنو عِجْل: حَيٌّ، وكذلك بنو العَجْلان. وعِجْلٌ: قبيلة من رَبيعة وهو عِجْل بن لُجَيم بن صَعْب بن عليّ بن بكْر بن وائل؛ وقوله: عَلَّمَنا أَخْوالُنا بَنُو عِجِلْ
شُرْبَ النَّبيذ، واعْتِقالاً بالرِّجِلْ
إِنما حَرَّك الجيم فيهما ضرورة لأَنه يجوز تحريك الساكن في القافية بحركة ما قبله كا قال عبد مناف بن رِبْع الهُذَلي:
إِذا تَجاوَبَ نَوْحٌ قامَنا مَعَهُ،
ضَرْباً أَلِيماً بسِبْتٍ يَلْعَجُ الجِلِدا
وعَجْلَى: اسمُ ناقةٍ؛ قال:
أَقولُ لِنَاقَتي عَجْلَى، وحَنَّتْ
إِلى الوَقَبَى ونحن على الثِّمادِ:
أَتاحَ اللهُ يا عَجْلَى بلاداً،
هَواكِ بها مُرِبّاتِ العِهَاد
أَراد لِبلادٍ؛ فحذف وأَوْصَل. وعَجْلى: فرس دُرَيد ابن الصِّمَّة. وعَجْلى أَيضاً: فرس ثَعْلبة بن أُمِّ حَزْنة. وأُمُّ عَجْلان: طائر. وعَجْلان: اسم رَجُل.
وفي الحديث حديث عبد الله بن أُنَيْس: فأَسْنَدُوا إِليه في عَجَلة من نَخْل؛ قال القتيبي: العَجَلة دَرَجة من النَّخل نحو النَّقِير، أَراد أَن النَّقِير سُوِّيَ عَجَلة يُتَوَصَّل بها إِلى الموضع؛ قال ابن الأَثير: هو أَن يُنْقَر الجِذْع ويُجْعل فيه شِبْه الدَّرَج لِيُصْعَدَ فيه إِلى الغُرَف وغيرها، وأَصله الخشبة المُعْترِضة على البئر.

##### Türkçe

**العَجَلُ** ve **العَجَلة**: hız; yavaşlığın zıddı. Ve **رَجُلٌ عَجِلٌ** ve **عَجُلٌ**
ve **عَجْلانُ** ve **عاجِلٌ** ve **عَجِيلٌ**; **قَوْم**dan **عَجالى** ve **عُجالى** ve **عِجالٍ**; ve bu bütünüyle
**عَجْلان**’ın cem‘idir. **أَما عَجِلٌ** ve **عَجْلٌ** ise, Sîbeveyh’e göre kırık çoğul yapılmaz. **عَجِلٌ**
kırık çoğulun sınırına **عَجُلٌ**’den daha yakındır; çünkü sıfatta **فَعِلٌ** vezni **فَعُلٌ**’den daha çoktur; şu da var ki
**فَعِلٌ**’de “salâmet” (düzenli çoğul) da, azlığından dolayı, yine daha çoktur; her ne kadar **فَعُلٌ**’den fazla olsa da. Ve
**عَجْلانُ** vâv ve nûn ile cem‘ edilmez; çünkü onun müennesi **الهاء**’yı almaz. Ve bir kadın **عَجْلى**
**رَجْلى** misali; ve **نِسْوة عَجالى** tıpkı **رَجالى** dedikleri gibi; ve **عِجالٌ** da, tıpkı **رِجال** dedikleri gibi.

**الاسْتِعْجال** ve **الإِعْجال** ve **التَّعَجُّل** birdir: **الاسْتِحْثاث**
ve **طَلَبِ العَجَلة** manasında. Ve **أَعَجَله** ve **عَجَّله تعجيلاً**: onu aceleye sevk ettiğinde, yani onu sıkıştırdığında. Ve (kişi) **عَجِلَ**
**عَجَلاً**; ve **عَجَّل** ve **تَعجَّل**. Ve **اسْتَعْجَل الرجلَ**: onu teşvik etti ve ona, işte acele etmesini emretti. Ve
**مَرَّ يَسْتَعْجِل**: yani bunu kendi nefsinden isteyen, onu zorlayarak (kendi kendine) isteyen olarak geçti; bunu Sîbeveyh rivayet etti; ve
orada bitişik zamir yerine ayrı zamiri koydu. Ve Yüce’nin sözü: **وما أَعْجَلك عن قَومِك**; yani onları nasıl geçtin. Denir:
**أَعْجَلَني فَعَجَلْتُ له**. Ve **اسْتَعْجَلْته**: yani onu geçtim de onu aceleye sevk ettim. Ve **اسْتَعْجَلْته**: yani onun
acele etmesini istedim; Katamî dedi ki:

فاسْتَعْجَلُونا، وكانوا من صَحابَتِنا،
كما تَعَجَّل فُرَّاطٌ لِوُرَّاد

Ve **عاجَلَه بذَنْبه**: günahı sebebiyle onu hemen yakaladı, yani onunla onu aldı ve ona mühlet vermedi.

Ve **العَجْلانُ**: günlerinin çabuk tükenmesi sebebiyle Şa‘bân’dır; İbn Sîde dedi ki: Bu
söz kuvvetli değildir; çünkü Şa‘bân, günlerin uzun olduğu zamanda ise günleri uzundur; ve günlerin kısa olduğu zamanda ise günleri kısadır. Ve
İbn Sîde’nin tenkit ettiği bu şey, bir şey değildir; çünkü Şa‘bân, hangi zamanda olursa olsun, kısa ve çabuk sona eren bir ay olduğu zihinde sabit olmuştur; çünkü orucun sonlarında ansızın gelmesi vardır; bu yüzden **العَجْلان** diye adlandırılmıştır; Allah daha iyi bilir.

Ve **قَوْسٌ عَجْلى**: okun sürati; bunu Ebû Hanîfe rivayet etti. Ve **العاجِلُ** ve **العاجِلةُ**:
**الآجل** ve **الآجلة**’nin zıddı; ve **الآجلة** her şeyde umumîdir. Ve Aziz ve Celîl’in sözü: **من كان يُريد
العاجِلَةَ عَجَّلْنا له فيها ما نشاء**; **العاجِلةُ**: dünya; ve **الآجلة** âhiret.

Ve **عَجِلَه**: onu geçti. Ve **أَعْجَلَه**: onu **اسْتَعْجَلَه** (aceleye sevk etti). Ve Aziz tenzilde:
**أَعَجِلْتُم أَمْرَ رَبِّكم**; yani (onu) öne aldınız. Ferrâ dedi ki: **عَجِلْتُ
الشيءَ** dersin; yani onu geçtim; ve **أَعْجَلْته**: onu sıkıştırdım. Ama Aziz ve Celîl’in sözü: **ولو
يُعَجِّل اللهُ للناس الشَّرَّ اسْتِعْجالَهم بالخير لقُضي إِليهم
أَجَلُهُم**; bunun manası: eğer insanlar, birinin oğluna ve benzerine bedduasında icabet olunsaydı—şu sözünde olduğu gibi:
**لَعَنَك اللهُ** ve **أَخْزاك اللهُ** ve benzeri—elbette helâk olurlardı. Dedi ki: **اسْتِعْجالَهم** lafzı, fiilin vukuuyla nasbedildi; o da **يُعَجِّل**’dir. Ve denildi ki: **اسْتِعْجالَهم**,
hazfedilmiş bir masdarın sıfatı manasında, yani **مِثْلَ اسْتِعْجالهم** manasında nasbedildi; mana: eğer Allah insanlara şerri, onların (hayrı) acele istemeleri gibi bir acele ettirme ile acele ettirseydi. Ve denildi ki: manası, eğer Allah insanlara, öfke anında nefislerine ve ailelerine ve çocuklarına karşı onunla dua ettiklerinde şerri de acele ettirse ve onunla acele isteseler, hayırla acele istedikleri gibi—hayrı ve rahmeti istedikleri gibi—onlara ecelleri hükmedilirdi; yani ölürlerdi. Ezherî dedi ki: manası, eğer Allah insanlara şerri duada, onların hayırla acele istemelerini acele ettirmesi gibi acele ettirseydi—hayırla dua ettiklerinde—elbette helâk olurlardı.

Ve **أَعْجَلَتِ الناقةُ**: yavrusunu tamam olmadan attı. Ve onun (şu) sözü, Sa‘leb’in okuttuğu:

قِياماً عَجِلْنَ عليه النَّبا
ت، يَنْسِفْنَه بالظُّلوف انْتِسافا

**عَجِلْن عليه**: bu mevki üzerine; **يَنْسِفْنَه**: bu bitkiyi söküp atarlar, ayaklarıyla onu koparırlar. Ve onun sözü:

فَوَرَدَتْ تَعْجَل عن أَحْلامِها

Manası: akılları gider. Ve **تَعْجَل**’i **عن** ile geçişli kıldı; çünkü o, **تَزِيغُ** manasındadır; ve **تَزِيغُ** **عن** ile geçişlidir.

Ve develerden **المُعْجِل** ve **المُعَجِّل** ve **المِعْجال**: yılı tamamlamadan doğuran, böylece yavrusu yaşar; ve yavru
**مُعْجَلٌ**dur; Ahtal dedi ki:

إِذا مُعْجَلاً غادَرْنَه عند مَنْزِلٍ،
أُتِيحَ لجَوَّابِ الفَلاةِ كَسُوب

Kurdu kastediyor. Ve **المِعْجال** hamilelerden, yavrusunu vaktinden önce doğuran; ve
**أَعْجَلَتْ**; o hâlde o **مُعْجِلةٌ**dir; ve yavru **مُعْجَلٌ**dur. Ve yürüyüşte **الإِعْجال**: binek biner binmez, deve, binici daha üzerine tam yerleşmeden sıçramasıdır. Ve **المِعْجال**: adam ayağını onun üzengisine koyduğunda kalkıp sıçrayan (dişi deve). Denir: **جَمَلٌ
مِعْجالٌ** ve **ناقة مِعْجالٌ**. Ve Ebû Amr b. Alâ, Zü’r-Rumme ile karşılaştı; ona dedi: Bana şunu okut:

ما بالُ عينِك منها الماءُ يَنْسَكِبُ

O da ona okuttu; ta ki şu söze varıncaya kadar:

حتى إِذا ما اسْتَوَى في غَرْزِها تَثِبُ

O da ona dedi: Amcan çoban, şu dediğinde senden daha güzel vasfetmiştir:

وهْيَ، إِذا قامَ في غَرْزِها،
كَمِثْل السَّفِينة أَو أَوْقَرُ
ولا تُعْجِلُ المَرْءَ عند الوُرُو
كِ، وهي برُكْبتِه أَبْصَرُ

(* **قوله «عند الوروك»**: **المحكم**’de olan budur; ve **ورك** maddesinde geçti: **قبل الوروك**.)

O dedi ki: Bununla bir kralın devesini vasfetti; ben ise sana bir sıradan kimsenin devesini vasfediyorum. Ve **نَخْلة
مِعْجالٌ**: hamlin başında olgunlaşan. Ve **المُعَجِّل** ve **المُتَعَجِّل**: ailesine **الإِعْجالةِ** ile gelen kimsedir. Ve **المُعَجِّل**
(* **قوله «والمعجل إِلى قوله وذلك
اللبن الاعجالة»**: bu, **المحكم**’in ibaresidir; tamamı: **والعجالة والعجالة** yani kesre ve damme ile; ve denildi ki: **الاعجالة** çobanın acele etmesi… buraya kadar.) çobanlardan: develeri, otlaktayken bir sağım sağan; sanki onları otlamayı tamamlamaktan acele ettirir de onları ailesine getirir; ve o süt **الإِعجالةُ**dur. Ve **الإِعجالةُ**: çobanın, sağmadan önce, ailesine sütten acele ettirdiği şeydir; İmru’ül-Kays, gözyaşının akışını vasfederek dedi ki:

كأَنَّهُما مَزَادَتَا مُتَعَجِّلٍ
فَرِيّانِ، لمّا تُسْلَقا بِدِهَانِ

Ve **العُجَالةُ**, ve denildi ki **الإِعْجالةُ**: çobanın, develerinin sütüyle acele etmesidir; su başından döndüklerinde. Dedi ki: onun çoğulu **الإِعْجالاتُ**tır; Kümeyt dedi ki:

أَتَتْكُمْ بإِعْجالاتِها، وهْيَ حُفَّلٌ،
تَمُجُّ لكم قبل احْتِلابٍ ثُمَالَها

Yemen’e hitap eder; der ki: Ma‘add’ın sevgisi size **بإِعْجالاتها** ile geldi. Ve **الثُّمالُ**: köpüktür. Der ki: bizde size saf (süt) vardır, köpük değil. Ve develerden **الإِعْجالة** ile, uzak yerde bulunan (çobandan) gelen kimseye **المُعَجِّل** denir; Kümeyt dedi ki:

لم يَقْتَعِدْها المُعَجِّلون، ولم
يَمْسَخْ مَطاها الوُسُوق والحَقَبُ

Ve Huzeyme hadîsinde: **ويَحْمِل الراعي العُجالة**; İbnü’l-Esîr dedi ki: o, çobanın, koyun sahiplerine, (koyunlar) onlara dönmeden önce, mer‘adan taşıdığı süttür.

Ve **العُجّال**: **الحَيْس** ve hurmadan, avuç içiyle toplanmış yığın; onu yemesi acele edilir. Ve **العُجَّال** ve **العِجَّوْل**: **سَوِيق** ile yoğrulan hurma; onun yenmesi acele edilir. Ve **العَجَاجِيل**: **الأَقِط**’tan birtakım parçalar; onları avuç kalınlığı ve uzunluğu ile uzun yaparlar; hurma ve **الحَيْس**’in **عَجَاجِيل**’i gibi; tekili **عُجَّال**dır. Ve denir: bize **بِعُجَّال وعِجَّوْل** ile geldi; yani **السَّوِيق** ile yahut **الأَقِط** ile yoğrulmuş hurmadan bir yığın ile. Sa‘leb dedi ki: **العُجَّال** ve **العِجَّوْل**, öğle yemeğinden önce acele edilen şeydir; **اللُّهنة** gibi.

Ve **العُجَالةُ** ve **العَجَل**: yemekten, öğle yemeğinin erişmesinden önce acele edilip öne çıkarılan şeydir; ve şu beyit okundu:

إِنْ لم تُغِثْني أَكُنْ يا ذا النَّدَى عَجَلاً،
كَلُقْمَةٍ وَقَعَتْ في شِدْقِ غَرْثان

Ve **العُجَالةُ**: bir şeyden acele edip aldığın şeydir. Ve **عُجَالة الراكبِ**: **سَوِيق** ile hurmadır. Ve **العُجَالة**: binicinin, yemesi onu yormayan şeylerden azık edindiği şeydir; hurma ve **السَّوِيق** gibi; çünkü onu acele ister; yahut yolculuk onu, işlenerek yapılan diğer yiyeceklerden acele ettirir. Ve hurma, binicinin **عُجَالة**sıdır. Denir: **عجَّلْتم**; tıpkı **لَهَّنْتُم** denildiği gibi. Ve meselde: **الثَّيِّبُ عُجَالة الراكب**.

Ve **العُجَيْلة** ve **العُجَيْلى**: acele ve sürat içinde yürüyüşten iki türdür; şair dedi ki:

تَمْشِي العُجَيْلى من مخافة شَدْقَمٍ،
يَمْشي الدِّفِقَّى والخَنِيفُ ويَضْبِرُ

Ve İbn Vellâd, şeddeli olarak **العُجَّيْلى**’yı zikretti. Ve **عَجَّلْت اللحم**: onu acele üzere pişirdim.

Ve kadınlardan ve develerden **العَجُول**: yavrusunu kaybetmiş, yavrusuna ağıt yakan; gelişinde ve gidişinde, üzüntüden acele etmesi sebebiyle; Hansâ dedi ki:

فما عجُولٌ على بَوٍّ تُطِيفُ به،
لها حَنِينانِ: إِعْلانٌ وإِسرار

Ve çoğulu **عُجُل** ve **عَجائل** ve **مَعاجِيل**’dir; sonuncusu kıyasa göre değildir; A‘şâ dedi ki:

يَدْفَع بالرَّاح عنه نِسْوَةٌ عُجُلُ

(* **قوله «يدفع بالراح إلخ»**: onun başı, **التكملة**’de:
حتى يظل عميد الحي مرتفقا)

Ve **العَجُول**: ölüm; Ebû Amr’dan. Çünkü o, başına geldiği kimseyi, emeline erişmekten acele ettirir; Merrâr el-Fak‘asî dedi ki:

ونرجو أَن تَخَاطَأَكَ المَنايا،
ونخشى أَن تَعَجِّلَك العَجُولُ

(* **قوله «تعجلك»**: **المحكم**’de böyledir; ve bir nüshada kenarında: **تعاجلك**.)

Ve Yüce’nin sözü: **خُلِقَ الإِنسانُ من عَجَل**; Ferrâ dedi ki: insan **من عَجَلٍ** ve **على عَجَلٍ** üzere yaratıldı; sanki “acele üzerine terkib edildi” demişsin; onun yapısı aceledir, yaratılışı aceledir, acele üzeredir ve bunun benzeri. Ebû İshâk dedi ki: Araplara, anladıkları şeyle hitap edildi; Araplar, bir şeyi çok yapan kimseye: “ondan yaratıldın” der; tıpkı oyunla vasfında mübalağa edildiğinde: “**خُلِقْتَ من لعِبٍ**” demeleri gibi. Ve bir kimseye, kurnazlıkla vasfında mübalağa edildiğinde: “**خُلِقَ فلان من
الكَيْس**” denir. Ebû Hâtim, **خُلِق الإِنسان من عَجَل** sözünde dedi ki: yani bilselerdi acele etmezlerdi; cevap gizlidir. Denildi ki: Âdem—nebimize ve ona Allah’ın salâtları olsun—onda ruh dizlere ulaştığında, ayaklara ulaşmadan önce kalkmaya yeltendi; bunun üzerine Allah عز وجل dedi: **خُلِقَ الإِنسانُ من
عَجَل**; böylece Âdem, عليه السلام, bize aceleyi miras bıraktı. Sa‘leb dedi ki: manası, **خُلِقَت العَجَلةُ من الإِنسان**’dır. İbn Cinnî dedi ki:
(* **قوله «قال ابن جني إلخ»**: **المحكم**’in ibaresi: İbn Cinnî dedi: en güzeli, takdiri “**خلق الانسان من عجل**” olmasıdır; bu, insan cevher, acele araz olduğu hâlde caiz oldu; cevher arazdan olmaz; fakat onun bunu çok yapması sebebiyle… buraya kadar.) En güzeli, takdirinin **خُلِقَ الإِنسان من
عَجَلٍ** olmasıdır; onu çok yapması ve ona alışması sebebiyle. Ve bu mana, “**خُلِقَ العَجَل من الإِنسان**”ı murad ettiğinden daha kuvvetlidir; çünkü bu, yaygınlaşmış ve genişlemiş bir iştir; onu kalbe (ters çevirmeye) hamletmek, sanatta uzak düşer ve manayı küçültür. Sanki bu yer, bazılarına gizli kalınca dedi ki: **العَجَل** burada çamurdur. Dedi ki: Andolsun, dilde o, zikrettiği gibidir; fakat bu yerde ondan murad, ancak acele ve süratin kendisidir. Görmez misin, adı yüce olan, hemen ardından nasıl dedi: **سأُرِيكم آياتي فلا
تسْتَعْجِلونِ**? Bunun benzeri Yüce’nin sözü: **وكان الإِنسان عَجُولاً** ve **خُلِق الإِنسان
ضعيفاً**; çünkü **العَجَل** zayıflığın bir türüdür; zorunluluk ve ihtiyaçtan haber verdiği şey sebebiyle. İşte onda sözün yönü budur. Ve denildi ki: **العَجَل** burada çamur ve **الحَمْأَة**’dir; ve o, aceledir de; şair dedi ki:

والنَّبْعُ في الصَّخْرة الصَّمَّاءِ مَنْبِتُه،
والنَّخْلُ يَنْبُتُ بينَ الماءِ والعَجَل

Ezherî dedi ki: Bende, dil ilmi hususunda kendisine dönülecek birinden bunun rivayeti yoktur.

Ve **تعَجَّلْتُ من الكِراءِ** şu kadar şu kadar; ve **عجَّلْت له من الثَّمن** şu kadar; yani öne aldım.

Ve **المَعَاجِيلُ**: yolların kısaltmalarıdır; denir: **خُذْ مَعاجِيلَ الطَّرِيق
فإِنها أَقرب**. Ve **النوادر**’de: **أَخْذْتُ مُسْتَعْجِلة**
(* **قوله «أخذت مستعجلة
إلخ»**: **التكملة** ve **التهذيب**’de cîm’in kesresiyle ضبط edildi; **القاموس**’ta fetha ile.) yoldan; ve bunlar yolun **مُسْتَعْجِلاتُ**ıdır; ve bu, yoldan bir **خُدْعة** ve **مَخْدَع**dır; ve **نَفَذٌ**
ve **نَسَمٌ** ve **نَبَقٌ** ve **أَنْباقٌ**; hepsi **القُرْبة** ve **الخُصْرة** manasındadır. Ve Arapların mesellerinden: **لقد عَجِلَت بأَيِّمِك العَجول**; yani onunla evlenme acele etti.

Ve **العَجَلة**: elbisenin **كارَةُ الثَّوب**’udur; çoğulu, ziyadeyi atma üzere, **عِجَالٌ** ve **أَعْجالٌ**dır. Ve **العَجَلة**: dolap; ve denildi ki **المَحَالة**; ve denildi ki **النَّعَامَتين** üzerine enlemesine konan tahta; çoğulu **عَجَلٌ**. Ve **الغَرْبُ** **بالعَجَلة** ile asılıdır.

Ve **العِجْلة**: küçük **الإِداوة**. Ve **العِجْلة**: **المَزَادة**; ve denildi ki su kırbası; çoğulu **عِجَلٌ**, tıpkı **قِرْبة** ve **قِرَب** gibi; A‘şâ dedi ki:

والساحباتِ ذُيُولَ الخَزِّ آوِنةً،
والرَّافِلاتِ عى أَعْجازِها العِجَلُ

Sa‘leb dedi ki: onların kalçalarını dolu **العِجَل**’e benzetti; ve **عِجَال** da (vardır). Ve **العِجْلة**: **السِّقَاء** da; şair, bir atı vasfederek dedi ki:

قَانَى له في الصَّيْف ظِلٌّ بارِدٌ،
ونَصِيُّ ناعِجَةٍ ومَحْضٌ مُنْقَعُ
حتى إِذا نَبَحَ الظِّباءُ بَدَا له
عَجِلٌ، كأَحْمِرة الصَّريمة، أَرْبَعُ

**قَانَى له**: yani ona devam etti. Ve **نَبَحَ الظِّباء** sözü: çünkü **الظَّبْيَ** yaşlanınca ve boynuzunda düğümler ve çıkıntılar belirdiğinde, fecrin doğuşunda köpek havlaması gibi havlar. İbn Berrî nakletti:

ويَنْبَحُ بين الشِّعْب نَبْحاً، تَخالُه
نُباحَ الكِلابِ أَبْصَرَتْ ما يَرِيبُها

Ve **كأَحْمِرة الصَّرِيمة** sözü: kayaların pürüzsüz olanlarını kastediyor; çünkü pürüzsüz kayaya **أَتانٌ** denir; sığ suda olursa **أَتانُ
الضَّحْل** olur. **كأُتُنِ الصَّرِيمة** diyemediği için, manaları bir olduğu hâlde, onun yerine **الأَحْمِرة**yi koydu. O şöyle der: bu at, sahibine karşı değerlidir; ona süt içirir; ve ona, sabahın başında kendisine sunulan, pürüzsüz kayalar gibi sıkı (dolgun) dört tane sütle dolu tulum hazırlamıştır. Ve (bunlar) **عِجَالٍ** üzerine de cem‘ edilir; tıpkı **رِهْمة** ve **رِهامٍ** ve **ذِهْبةٍ** ve **ذِهاب** gibi. Tırimmâh dedi ki:

تُنَشِّفُ أَوْشالَ النِّطافِ بطَبْخِها،
على أَن مكتوبَ العِجال وَكِيع

(* **قوله «تنشف إلخ»**: **وكع** maddesinde geçti; İbn Berrî dedi ki doğrusu:
تنشف أوشال النطاف ودونها * كلى عجل مكتوبهن وكيع)

Ve **العَجَلة** (harekeli): öküzün çektiği (araba); çoğulu **عَجَلٌ** ve **أَعْجالٌ**. Ve **العَجَلة**: üzerinde su çekilen **المَنْجَنُون**; çoğulu **عَجَلٌ**.

Ve **العِجْلُ**: ineğin yavrusu; çoğulu **عِجَلة**; ve o **العِجَّوْل**’dür; dişisi **عِجْلة** ve **عِجَّوْلة**. Ve **بقرة مُعْجِل**: **عِجْلٍ** sahibi; Ebû Hayra dedi ki: annesi onu doğurduğundan bir aya kadar o **عِجْلٌ**dür; sonra yaklaşık iki buçuk ay **بَرْغَزٌ** ve **بُرْغُزٌ**; sonra o **الفَرْقَد**’dır; çoğulu **العَجَاجيلُ**. İbn Berrî dedi ki: **ثلاثة أَعْجِلة** denir; ve o, **الأَعْجال**dır.

Ve **العِجْلة**: bitkiden bir tür; ve denildi ki: yere doğru uzayan bir ottur; şu (beyit) söylendi:

عليك سرْداحاً من السِّرْداحِ،
ذا عِجْلة وذا نَصِيٍّ ضاحي

Ve denildi ki: yumuşak, uzunca dalları olan, yapraklı ve boğumlu bir ağaçtır; tavuğun ayağı gibi, büzüşük bir meyvesi vardır; kuruduğunda açılır; ve onun çiçeği yoktur. Ve denildi ki: **العِجْلة** dalları ve yaprakları olan bir ağaçtır; yaprağı **الثُّدّاء**’ın yaprağı gibidir.

Ve **العَجْلاء** (medli): bir yerdir; ve aynı şekilde **عَجْلان**; Sa‘leb okuttu:

فهُنَّ يُصَرِّفْنَ النَّوَى، بين عالِجٍ
وعَجْلانَ، تَصْرِيف الأَدِيبِ المُذَلَّل

Ve **بنو عِجْل**: bir kabiledir; ve aynı şekilde **بنو العَجْلان**. Ve **عِجْلٌ**: Rebîa’dan bir kabiledir; o, **عِجْل بن لُجَيم بن صَعْب بن عليّ بن بكْر بن وائل**’dir. Ve onun sözü:

عَلَّمَنا أَخْوالُنا بَنُو عِجِلْ
شُرْبَ النَّبيذ، واعْتِقالاً بالرِّجِلْ

Sadece zaruret sebebiyle ikisinde de cîmi harekeledi; çünkü kafiyede sâkini, kendinden öncekinin harekesiyle harekelemek caizdir; tıpkı Abd Menâf b. Rib‘ el-Hüzelî’nin dediği gibi:

إِذا تَجاوَبَ نَوْحٌ قامَنا مَعَهُ،
ضَرْباً أَلِيماً بسِبْتٍ يَلْعَجُ الجِلِدا

Ve **عَجْلَى**: bir devenin adıdır; dedi ki:

أَقولُ لِنَاقَتي عَجْلَى، وحَنَّتْ
إِلى الوَقَبَى ونحن على الثِّمادِ:
أَتاحَ اللهُ يا عَجْلَى بلاداً،
هَواكِ بها مُرِبّاتِ العِهَاد

**لِبلادٍ**’ı murad etti; hazfetti ve ulaştırdı. Ve **عَجْلى**: Düreyd b. es-Sımme’nin atıdır. Ve **عَجْلى** ayrıca: Sa‘lebe b. Ümm Hazne’nin atıdır. Ve **أُمُّ عَجْلان**: bir kuştur. Ve **عَجْلان**: bir adam adıdır.

Ve hadiste, Abdullah b. Üneys hadisi: **فأَسْنَدُوا إِليه في عَجَلة من
نَخْل**; Kuteybî dedi ki: **العَجَلة**, **النَّخل**’den bir basamaktır; **النَّقِير** gibi; muradı, **النَّقِير**’in, o yere ulaşmak için bir **عَجَلة** olarak düzlenmiş olmasıdır. İbnü’l-Esîr dedi ki: o, gövdenin oyulması ve içinde, odalara ve benzerlerine çıkmak için, merdiven benzeri bir şey yapılmasıdır; ve aslı, kuyu üzerine enlemesine konan tahtadır.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%84/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ع ج ل * * العِجْلُ * ولد البقرة وكذا * العِجَّوْلُ * والجمع * العَجَاجِيلُ * والأنثى * عِجْلةٌ * وبقرة * مُعْجِلٌ * ذات عجل و * العَجَلَةُ * بفتحتين التي يجرها الثور والجمع * عَجَلٌ * و * أعْجَالٌ * و * العَجَلُ * و * العَجَلَةُ * ضد البطء وقد * عَجِلَ * من باب طرب وعَجَلَةٌ أيضا ورجل * عَجِلٌ * و * عَجُلٌ * بكسر الجيم وضمها و * عَجُولٌ * و * عَجْلاَنُ * وامرأة * عَجْلَى * ونسوة * عَجَالَى * و * عِجَالٌ * أيضا و * العَاجِلُ * و * العَاجِلَةُ * ضد الآجل والآجلة و * عَاجَلَهُ * بذنبه إذا أخذه به ولم يمهله وقوله تعالى ﴿أعجلتم أمر ربكم﴾ أي أسبقتم وتقول * أعْجَلَهُ * و * عَجَّلَهُ تَعْجيلا * أي استحثه و * تَعَجَّلَ * من الكراء وكذا و * عَجَّلَ * له من الثمن كذا * تَعْجيلا * أي قدَّم و * اسْتَعْجَلَهُ * طلب عجلته وكذا إذا تقدمه

##### Türkçe

* ع ج ل * * **العِجْلُ** * ineğin yavrusu; bunun gibi * **العِجَّوْلُ** *; çoğulu * **العَجَاجِيلُ** *; dişisi * **عِجْلةٌ** *; ve * **مُعْجِلٌ** * (olan) bir inek: buzağı sahibi. Ve * **العَجَلَةُ** * (iki fetha ile): öküzün çektiği (şey); çoğulu * **عَجَلٌ** * ve * **أعْجَالٌ** *. Ve * **العَجَلُ** * ve * **العَجَلَةُ** * yavaşlığın zıddıdır; ve (fiil) * **عَجِلَ** * “طرب” bâbındandır; ve * **عَجَلَةٌ** * da (vardır). Ve (sıfat olarak) bir adam * **عَجِلٌ** * ve * **عَجُلٌ** * (ج harfinin kesresi ve dammesiyle); ve * **عَجُولٌ** *; ve * **عَجْلاَنُ** *. Ve bir kadın * **عَجْلَى** *; ve kadınlar * **عَجَالَى** *; ve * **عِجَالٌ** * da. Ve * **العَاجِلُ** * ve * **العَاجِلَةُ** * **الآجل** ve **الآجلة**’nin zıddıdır. Ve * **عَاجَلَهُ** * (onu) günahıyla: onu onunla yakaladığı ve ona mühlet vermediği zaman. Ve Yüce Allah’ın sözü: ﴿**أعجلتم أمر ربكم**﴾ yani: öne geçtiniz. Ve dersin ki: * **أعْجَلَهُ** * ve * **عَجَّلَهُ تَعْجيلا** * yani: onu aceleye sevk etti. Ve * **تَعَجَّلَ** * kiradan; bunun gibi. Ve * **عَجَّلَ** * ona bedelden, bunun gibi, * **تَعْجيلا** * yani: öne aldı. Ve * **اسْتَعْجَلَهُ** *: onun acele etmesini istedi; ve bunun gibi, onu geçtiği zaman.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%84/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

العجل، والعجلة، محركتين: السرعة، قال الراغب: العجلة طلب الشيء وتحريه قبل أوانه، وهي من مقتضى الشهوة، فلذلك كانت مذمومة في عامة القرآن، حتى قيل: العجلة من الشيطان، قال تعالى:  ولا تعجل بالقرآن  ،  وما أعجلك عن قومك يا موسى  ، قال: وأما قوله تعالى:  وعجلت إليك رب لترضى  ، فإنه ذكر أن عجلته، وإن كانت مذمومة، فالذي دعا إليها أمر محمود، وهو طلب رضا الله تعالى، وهو عجل، بكسر الجيم وضمها، قال ذو الرمة:
  كأن رجليه رجلا مقطف عجل                      إذا تجاوب من برديه تـرنـيم وعجلان، وعاجل، وعجيل، من قوم عجالى، بالفتح، وعجالى، بالضم، عجال، بالكسر، وهذا كله جمع عجلان، وأما عجل وعجل فلا يكسر عند سيبويه، وعجل أقرب إلى حد التكسير منه، لأن فعلا في الصفة أكثر من فعل، على أن السلامة في فعل أكثر أيضا لقلته وإن زاد على فعل، ولا يجمع عجلان بالواو والنون، لأن مؤنثه لا تلحقه الهاء، وامرأة عجلى، ونسوة عجالى، وعجال، كرجلى، ورجالى، ورجال. وقد عجل، كفرح، عجلا، وعجل، تعجيلا، وتعجل، قال الله تعالى:  من كان يريد العاجلة عجلنا له فيها ما نشاء لمن نريد  ، وقال:  عجل لنا قطنا قبل يوم الحساب  ،وقال تعالى:  فمن تعجل في يومين فلا إثم عليه  ، واستعجله، كل ذلك بمعنى: حثه، وأمره أن يعجل في الأمر، وكذلك الإعجال، قال الله تعالى:  ويستعجلونك بالسيئة قبل الحسنة  ، وقال:  ويستعجلونك بالعذاب  ، وقال القطامي:
  فاستعجلونا وكانوا من صحابتنا                      كما تعجـل فـراط لـوراد ومر يستعجل: أي طالبا ذلك من نفسه، متكلفا إياه، حكاه سيبويه، ووضع فيه الضمير المنفصل مكان المتصل. والعجلان: شعبان، سمي بذلك لسرعة مضيه ونفاده، أي نفاد أيامه، قال ابن سيده: وهذا القول ليس بقوي لأن شعبان إن كان في زمن طويل الأيام فأيامه طوال، وإن كان في زمن قصير الأيام فأيامه قصار، قال ابن المكرم: وهذا الذي انتقده ابن سيده ليس بشيء لأن شعبان قد ثبت في الأذهان أنه شهر قصير، سريع الانقضاء، في أي زمان كان، لأن الصوم يفجأ في آخره، فلذلك سمي العجلان، والله أعلم. وعجلان، بلا لام: علم جماعة، منهم بنو العجلان، بطن في بني عامر بن صعصعة، سمي لتعجيله القرى، وهو جد تميم بن أبي بن مقبل ابن عوف بن حنتف بن عجلان الشاعر، وفيه يقول النجاشي، في أبيات:
  وما سمي العجلان إلا بقولهخذ القعب واحلب أيها العبد واعجل

  والعجلان بن حارثة بن ضبيعة: بطن في بلي. والعجلان بن زيد بن غنم: بطن في الأنصار. وعز الدين أبو سريع عجلان بن رميثة الحسني، ملك الحجاز، وغيره، وهو واسع في الأعلام. وقوس عجلى، كسكرى: سريعة السهم، حكاه أبو حنيفة. والعاجل، والعاجلة: نقيض الآجل والآجلة، عام في كل شيء. وأعجله: سبقه، كاستعجله، قال تعالى:  وما أعجلك عن قومك  ، أي كيف سبقتهم، يقال: أعجلني فعجلت له، واستعجلته: تقدمته فحملته على العجلة. وعجله، تعجيلا: استحثه. وأعجلت الناقة، إعجالا: ألقت ولدها لغير تمام، فهي معجلة. والمعجل، كمحسن، ومحدث، ومفتاح، من الإبل: ما تنتج قبل أن تستكمل الحول، فيعيش ولدها، قال الأخطل:
  إذا معجل غادرته عند منزل                      أتيح لجواب الفلاة كسوب يعني الذئب. والولد معجل، كمكرم،وقيل: المعجال من الحوامل: التي تضع ولدها قبل إناه. والإعجال في السير: أن يثب البعير إذا ركبه الراكب قبل استوائه عليه، وجمل معجال، وناقة معجال، وهي التي إذا وضعت الرجل في غرزها قامت، ووثبت كالمعجلة، كمحسنة، وهذه عن الصاغاني، ولقي أبو عمرو بن العلاء ذا الرمة، فقال: أنشدني:
  ما بال عينيك منها الماء ينسكب فأنشده، حتى انتهى إلى قوله:
  حتى إذا ما استوى في غرزها تثب فقال له: عمك الراعي أحسن منك وصفا، حين يقول:
  وهي إذا قام في غرزهـا                      كمثل السفـينة أو أوقـر
  ولا تعجل المرء عند الورو                      ك وهي بركبته أبـصـر فقال: وصف بذلك ناقة ملك، وأنا أصف لك ناقة سوقة. والمعجال: المدركة من النخل في أول الحمل. والعجالة، بالكسر والضم، والعجل والعجلة، بضمهما: ما تعجلته من شيء، ومنه قولهم: التمر عجالة الراكب، وفي المثل: الثيب عجالة الراكب. والمعجل، كمحدث: الراعي يحلب الإبل حلبة، وهي في الرعي، كأنه يعجلها إتمام الرعي، وهو أيضا: الآتي أهله بالعجالة، بالضم، وهو لبن يحمله الراعي من المرعى إلى أصحاب الشاء، قبل أن تصدر الغنم، وإنما يفعل ذلك عند كثرة اللبن، قاله ابن الأثير، والصاغاني، في شرح حديث خزيمة: ويحمل الراعي العجالة. وقال الكميت:
  لم يقتعدها المعجـلـون ولـم                      يمسخ مطاها الوسوق والحقب وقيل: المعجل: هو الذي يأتي بالإعجالة من الإبل من العزيب، كالمتعجل، قال امرؤ القيس، يصف سيلان الدمع:
  كأنهما مزادتا متعجـل                      فريان لما يسلقا بدهان والعجالة، بالكسر والضم،والإعجالة بالكسر، والعجل والعجلة، بضمهما، الأخيرتان عن ابن عباد: ذلك اللبن الذي يحلبه المعجل، وقيل: الإعجالة أن يعجل الراعي بلبن إبله إذا صدرت عن الماء، والجمع الإعجالات، قال الكميت:
  أتتكم بإعجالاتها وهي حفل                      تمج لكم قبل احتلاب ثمالها

  يخاطب اليمن، يقول: أتتكم مودة معد بإعجالاتها. وكرمان، وسنور: جماع الكف من الحيس أو التمر، يستعجل أكله، أو جمعة من تمر يعجن بسويق أو أقط، فيتعجل أكله، والجمع عجاجيل، وهي هنات من الأقط يجعلونها طوالا، وقال ثعلب: العجال والعجول: ما استتجل به قبل الغذاء، كاللهنة. والعجل، محركة: الطين، أو الحمأة، وقال ابن الأعرابي، في تفسير قوله تعالى:  خلق الإنسان من عجل  ، أي من طين، وأنشد:
  والنبع في الصخرة الصماء منبتهوالنخل ينبت بين الماء والعجل

  وقال ابن عرفة: ليس عندي في هذا حكاية عمن يرجع إليه في علم اللغة، ومثله قول الأزهري، وقال أبو عبيدة: هي لغة حميرية، وأنشد البيت المذكور، وقال الزمخشري: والله أعلم بصحته، وأشار إلى مثله ابن دريد، وقال الراغب: قوله تعالى:  من عجل  قال بعضهم: من حمأ مسنون، وليس بشيء، بل ذلك تنبيه على أنه لا يتعرى من ذلك، وأن ذلك إحدى القوى التي ركب عليها، وعلى ذلك قال:  وكان الإنسان عجولا  ، انتهى. وفي التهذيب، قال الفراء: خلق الإنسان من عجل، وعلى عجل، كأنك قلت: ركب على العجلة، وبنيته العجلة، وخلقته العجلة، وعلى العجلة، ونحو ذلك، قال أبو إسحاق: خوطب العرب بما تعقل، والعرب تقول للذي يكثر الشيء: خلقت منه، كما تقول: خلقت من لعب، إذا بولغ في وصفه باللعب، وخلق فلان من الكيس، إذا بولغ في صفته بالكيس، وقال أبو حاتم في معنى الآية: أي لو يعلمون ما استعجلوا، والجواب مضمر، قيل: إن آدم عليه السلام لما بلغ منه الروح الركبتين، هم بالنهوض قبل أن تبلغ القدمين، فقال الله عز وجل ذلك، وقال ثعلب: معناه خلقت العجلة من الإنسان، قال ابن جني: الأحسن أن يكون تقديره: خلق الإنسان من عجل، لكثرة فعله إياه، واعتياده له، وهذا أقوى معنى من أن يكون أراد خلق العجل من الإنسان، لأنه أمر قد اطرد واتسع، وحمله على القلب يبعد في الصنعة، ويصغر المعنى، قال: وكأن هذا الموضع لما خفي على بعضهم قال: إن العجل هنا الطين، قال: ولعمري إنه في اللغة لكما ذكر، غير أنه في هذا الموضع لا يراد به إلا نفس العجلة والسرعة، ألا تراه عز اسمه كيف قال عقيبه:  سأريكم ءايتي فلا تستعجلون  ، فنظيره قوله تعالى:  وكان الإنسان عجولا  ،  وخلق الإنسان ضعيفا  ، لأن العجل ضرب من الضعف، لما يؤذن به من الضرورة والحاجة، فهذا هو وجه القول فيه. والعجل، بالكسر: ولد البقرة، قال الراغب: تصور فيه العجلة إذا صار ثورا، قال تعالى:  عجلا جسدا له خوار  ، وقال أبو خيرة: هو عجل حين تضعه أمه إلى شهر، ثم برغز نحوا من شهرين ونصف، ثم هو الفرقد، كالعجول، كسنور، ج: عجاجيل، والأنثى عجلة، وعجولة، وجمع العجل عجول، وقال ابن بري: يقال: ثلاثة أعجلة، وهي الأعجال، وبقرة معجل، كمحسن: ذات عجل. وبنو عجل: حي من ربيعة، وهو عجل بن لجيم بن صعب بن علي بن بكر بن وائل، وكان يحمق، قيل له: ما سميت 0فرسك هذا? ففقأ إحدى عينيه، وقال: سميته الأعور. وأمه حذام التي يضرب بها المثل، منهم: فرات بن حبان بن ثعلبة العجلي، له صحبة، وأبو المعتمر مورق بن المشمرج العجلي، تابعي، وأبو الأشعث أحمد بن المقدام العجلي، بصري، من شيوخ مسلم والترمذي، وأبو دلف القاسم بن عيسى العجلي، جواد مشهور. قال الجوهري: وأما قوله:
  علمنا أخوالنا بنو عـجـل
  شرب النبيذ واعتقالا بالرجل

  إنما حرك الجيم ضرورة، لأنه يجوز تحريك الساكن في القافية بحركة ما قبله. والعجلة، بالكسر: السقاء، وقال ابن الأعرابي: العجلة الدولاب، ج: عجل، كعنب، كقربة وقرب، قال الأعشى:
  والساحبـات ذيول الـريط آونة                      والرافلات على أعجازها العجل قال ثعلب: شبه أعجازهن بالأسقية المملوءة،ويجمع أيضا على عجال، مثل جبال، كرهمة ورهام، وذهبة وذهاب، قال الطرماح:
  تنشف أوشال النطاف بطبخها                      على أن مكتوب العجال وكيع ورواه الصاغاني:
  ................ودونـهـا                      كلى عجل مكتوبهن وكيع والعجلة: نبات يستطيل مع الأرض، وهو الوشيج، قال أبو حنيفة: أطيب كلأ، وليس ببقل، وأنشد غيره:
  عليك سرداحا من السرداح
  ذا عجلة وذا نصي ضاحي وقيل: هي شجرة ذات ورق، وكعوب، وقصب، لينة مستطيلة، لها ثمرة مثل رجل الدجاجة متقبضة، فإذا يبست تفتحت، وليس لها زهرة. وعجلة: ع قرب الأنبار، سمي بعجلة امرأة، والنسبة إليها عجلي، كالنسبة إلى القبيلة. والعجلة، بالتحريك: الآلة التي يجرها الثور، قال الراغب: لسرعة مرها، ج: عجل، بحذف الهاء، وأعجال، وعجال، بالكسر، وأيضا: الدولاب يستقى عليه، أو المحالة، وأيضا: خشب تؤلف تحمل عليها الأثقال، وقال الكلابي: هي خشبة معترضة على نعامة البئر، والغرب معلق بها، والجمع عجل، وأيضا: الطين، والحمأة، كالعجل. وأيضا: الدرجة من النخل، نحو النقير، والنقير جذع ينقر فيه، ويجعل فيه كالمراقي، ومنه الحديث: ثم أسندوا إليه في مشربة في عجلة. عن ابن الأثير. وأيضا: ة، باليمن، من قرى ذمار. ودار العجلة، بمكة شرفها الله تعالى، بلصق المسجد الحرام، نقله الصاغاني. وأبو سعد عثمان بن علي بن شراب العجلي المروزي الشافعي، محركة، إلى عمل العجلة التي تجرها الدواب، ولد سنة 440، وتفقه عليه القاضي حسين الماوردي، وسمع الحديث، وعمر، وله تعليقة على الحاوي، وتوفي سنة 526، بقرية بنج ديه. وأما أبو الفتوح أسعد بن محمود، الإمام منتجب الدين، شارح الوسيط والمهذب، والمذكور في مسألة الدور، وكذا سعد بن علي، العجليان، فبالكسر، إلى عجل بن لجيم، الماضي ذكره، وهكذا ضبطه ابن خلكان. والعجول، كصبور: الثكلى، والواله، من النساء والإبل، وهي التي فقدت ولدها، وفيه لف ونشر مرتب، سميت لعجلتها في حركاتها، أي في جيئتها وذهابها، جزعا، قالت الخنساء:
  فما عجول على بو تطيف به                      لها حنينان إعلان وإسـرار ج: عجل، ككتب، وعجائل، هكذا في النسخ، والصواب: ومعاجل، كما في اللسان، وهو على غير قياس، قال الأعشى:
  حتى يظل عميد الحي مرتفقا                      يدفع بالراح عنه نسوة عجل والعجول: المنية، عن أبي عمرو، لأنها تعجل من نزلة به عن إدراك أهله، قال المرار الفقعسي:
  وترجو أن تخاطاك المنـايا                      وتخشى أن تعجلك العجول

  والعجول: ما استعجل به قبل الغذاء، مثل اللهنة، عن ثعلب، ويقال: هو كسنور، كما تقدم. والعجول: بئر بمكة، حرسها الله تعالى، كان حفرها عبد شمس، أو قصي نقله الصاغاني. والمعاجيل: مختصرات الطرق، جمع معجال، كما في الأساس. والعجيلى مصغرا مقصورا، والعجيلة، كجهينة: ضربان من المشي، وهو سير سريع، قال الشاعر:
  تمشي العجيلى من مخافة شدقم                      يمشي الدفقى والخنيف ويضبر والعجيل، كزبير: اللهنة، وهو ما استعجل به قبل الغذاء، أو طعام يقرب إلى قوم قبل أن يتأهب لهم، عن ابن دريد، وهو في المعنى قريب من اللهنة. والعجالة، كالكتابة: نبات، قيل: هي العجلة، التي تقدم ذكرها. والعجلاء: ع موضع م معروف. والعجلانية: د، وفي العباب: بليدة بمرج الديباج، قرب المصيصة. وعجلى، كسكرى: ناقة ذي الرمة الشاعر، وفيها يقول:
  أقول لعجلى بين بـم وداحـس                      أجدي فقد أقوت عليك الأمالس وقال أيضا:
  أقول لناقتي عجلى وحـنـت                      إلى الوقبى ونحن على الثماد
  أتاح الله يا عجـلـى بـلادا                      هواك بها مربات العـهـاد وأيضا: اسم فرس ثعلبة بن أم حزنة. وأيضا: فرس يزيد بن مرداس السلمي، وهو القائل فيها:
  ولم أق عجلى في الصباح رماحهم                      وحق طعان القوم من كـان أول وأيضا: فرس دريد بن الصمة، وهو القائل فيها:
  وقلت لعجلى إنما هي سـاعة                      فدى لك أمي ألحقيني ملاحقي قال الصاغاني: وأما قول لبيد، رضي الله تعالى عنه:
  تكاثر قرزل والجون فيها                      وعجلى والنعامة والخيال فيجوز أن يكون أراد واحدة من الفرسين المذكورتين. وعبيد العجل، على النعت: لقب الحسين بن محمد بن حاتم، المحدث، ثقة. وقال النضر: العجاجيل: هنات من الأقط، تجعل طوالا بغلظ الأكف وطولها، مثل عجاجيل التمر والحيس، والواحدة عجال، كرمان، وقد تقدم، وعجل أقطه، تعجيلا، وتعجله: جعله كذلك. وفي النوادر: أخذت مستعجلة من الطريق، وهذه خدعة من الطريق ومخدع، ونفذ، ونسم، ونبق، وأنباق، كله بمعنى القربة والخصرة. وفي الصحاح: أم عجلان: طائر، زاد الصاغاني: أسود، أبيض أصل الذنب، يكثر تحرك ذنبه. ويقال: أتانا بعجال، وعجول، كرمان وسنور: أي بجمعة من التمر، قد عجن بالسويق، أو الأقط، عن ابن شميل، وقد تقدم. ومما يستدرك عليه. رجل عجول، كصبور: فيه عجلة. وعاجله بذنبه: إذا أخذه به، ولم يمهله. والعاجلة: الدنيا، نقيض الآجلة. وعجل عنه: زاغ. والعجل، محركة: ما استعجل به من طعام، فقدم قبل إدراك الغداء، قال:
  إن لم تغثني أكن ياذا الندى عجلا                      كلقمة وقعت في شدق غرثان

  والعجالة، بالضم: ما تزوده الراكب مما لا يتعبه أكله، كالتمر والسويق، لأنه يستعجله، أو لأن السفر يعجله عما سوى ذلك من الطعام المعالج، ويقال: عجلتم، كما يقال: لهنتم. كما في الصحاح. والعجيلى، كسميهى: ضرب من المشي، في عجل وسرعة، عن ابن ولاد، وهكذا ضبطه. وعجلت اللحم تعجيلا: طبخته على عجلة، قاله الجوهري. وتعجلت من الكراء كذا، وعجلت له من الثمن كذا، عن الجوهري. وفي المثل: لو عجلت بأيمك العجول، أي عجل بها الزواج. والعجلة، محركة: كارة الثوب، والجمع عجال، وأعجال، على طرح الزائد. وأيضا الإداوة الصغيرة، وقيل: المزادة، وأيضا: الضمرة تنبت وحدها على الشأز، عن أبي عمرو. وعجلان، بالفتح: موضع، وأنشد ثعلب:
  فهن يصرفن النوى بين عالجوعجلان تصريف الأديب المذلل ومحمد بن أحمد بن عثمان بن عجلان، بالكسر: من شيوخ ابن سيد الناس، وهكذا ضبطه، حدث عن أبي الحسين بن السراج. وقال ابن السكيت في كتاب التصغير: ويصغرون العجل عجيلان، يذهبون به إلى عجلان، ويصغرونه على لفظه، فيقولون: عجيل، والأول أجود. وبنو عجيل. حي. قلت: وهو لقب عمر بن حامد بن زرنق بن الوليد بن محمد بن حامد بن معزب ا لمغربي، من بني عك، من ولده فقهاء اليمن بنو عجيل، أجلهم الإمام الفقيه قطب اليمن أحمد بن موسى بن علي بن عمر عجيل، أخذ عن عمه إبراهيم بن علي، ولبس الخرقة عن الشهاب السهروردي، بالحرم المكي، في حضرة ابن الفارض، وأبوه ممن أدرك سيدي عبد القادر الجيلاني، وأخوه محمد هو الملقب بالمشرع، وقد تقدم ذكره في العين، وفي ولده كثرة باليمن، وإليه نسب بيت الفقيه لمدينة كبيرة باليمن، ومن ولده شيخ شيوخ مشايخنا، الإمام المحدث المعمر، أبو الوفاء أحمد بن محمد العجل بن عجيل، حدث عن يحيى ابن مكرم الطبري، وغيره، وعنه الشيخ حسن العجيمي، وغيره. ومنية العجيل: قرية بمصر، من أعمال الغربية، وقد دخلتها. ويقولون في التجلد، وصحة الجسم: ليتني وفلانا يفعل بنا كذا حتى يموت الأعجل. وتعجلت خراجه: كلفته أن يعجله. والمستعجل: لقب الشيخ شمس الدين أحمد بن محمد بن عبد الرحيم الرفاعي، أخذ عن جده لأمة نجم الدين أحمد بن علي بن عثمان، وعنه الإمام نجم الدين أحمد بن سليمان، عرف بالأخضر. وبيت معجل، كمقعد: قرية باليمن، منها الفقيه برهان الدين إبراهيم بن محمد بن سبأ المعجلي، ذكره الجندي، والخزرجي، وابنه أحمد، روى عن أبيه. ومما يستدرك عليه.

##### Türkçe

**العجل** ve **العجلة**, ikisi de harekeli: hız. **الراغب** dedi: **العجلة**, şeyin vaktinden önce istenmesi ve onun araştırılıp aranmasıdır; o, şehvetin gerektirdiklerindendir; bu yüzden Kur’ân’ın umumunda yerilmiş olmuştur; hatta denildi ki: **العجلة** şeytandandır. Yüce Allah dedi: **ولا تعجل بالقرآن**; ve: **وما أعجلك عن قومك يا موسى**. Dedi: Yüce Allah’ın şu sözüne gelince: **وعجلت إليك رب لترضى**, o, aceleciliğinin—yerilmiş olsa da—onu sevk eden şeyin övülen bir iş olduğunu zikretti; o da Yüce Allah’ın rızasını istemektir. Ve o, **عجل**’dir; **الجيم**’in kesresiyle ve dammesiyle. **ذو الرمة** dedi:

Sanki iki ayağı, kesilmiş **عجل**’in iki ayağı gibidir;
iki hırkasından terennüm karşılıklı yankılaşınca.

Ve **عجلان**, ve **عاجل**, ve **عجيل**, **عجالى** kavminden; fetha ile; ve **عجالى**, damme ile; **عجال**, kesre ile; ve bunun hepsi **عجلان**’ın cem‘idir. **عجل** ve **عجل**’e gelince, **سيبويه** katında kırılmaz. **عجل** ise, kırma cem‘ sınırına ondan daha yakındır; çünkü sıfatta **فعلا**, **فعل**’den daha çoktur; bununla beraber **فعل**’de selâmet (sâlim cem‘) de daha çoktur, onun azlığından dolayı; her ne kadar **فعل**’i aşsa da. Ve **عجلان**, **الواو** ve **النون** ile cem‘ yapılmaz; çünkü onun müennesi **الهاء**’yı almaz. Ve (denir:) **امرأة عجلى**; ve **نسوة عجالى** ve **عجال**; **رجلى** ve **رجالى** ve **رجال** gibi. Ve o, **عجل** etti; **فرح** gibi; **عجلا**; ve **عجل** etti; **تعجيلا**; ve **تعجل** etti. Yüce Allah dedi: **من كان يريد العاجلة عجلنا له فيها ما نشاء لمن نريد**. Ve dedi: **عجل لنا قطنا قبل يوم الحساب**. Ve Yüce Allah dedi: **فمن تعجل في يومين فلا إثم عليه**. Ve **استعجله**; bunların hepsi şu mânâdadır: onu teşvik etti; ve ona işte acele etmesini emretti. Ve aynı şekilde **الإعجال**. Yüce Allah dedi: **ويستعجلونك بالسيئة قبل الحسنة**; ve dedi: **ويستعجلونك بالعذاب**. **القطامي** dedi:

Bizi acele ettirdiler; hâlbuki onlar bizim yoldaşlarımızdandı;
tıpkı suya gelenlere önden gidenin acele ettirmesi gibi.

Ve **مر يستعجل**: yani bunu kendi nefsinden talep eden, onu kendine yüklenen; **سيبويه** bunu nakletti; ve onda bitişik zamir yerine ayrı zamiri koydu. Ve **العجلان**: **شعبان**’dır; geçip gitmesinin ve tükenmesinin süratinden dolayı böyle adlandırıldı; yani günlerinin tükenmesi. **ابن سيده** dedi: Bu söz kuvvetli değildir; çünkü **شعبان** uzun günler zamanında olursa günleri uzundur; kısa günler zamanında olursa günleri kısadır. **ابن المكرم** dedi: **ابن سيده**’nin tenkit ettiği bu şey değildir; çünkü **شعبان**’ın, hangi zamanda olursa olsun, kısa, çabuk sona eren bir ay olduğu zihinlerde sabit olmuştur; çünkü orucun gelişi onun sonunda ansızın olur; bu yüzden **العجلان** diye adlandırıldı; Allah daha iyi bilir. Ve **عجلان**, **لام**sız: bir cemaatin özel adıdır; onlardan **بنو العجلان**; **بني عامر بن صعصعة** içinde bir batın; köyleri çabuklaştırmasından dolayı adlandırıldı; ve o, şair **عوف بن حنتف بن عجلان**’ın oğlu **مقبل**’in oğlu **أبي**’nin oğlu **تميم**’in ceddi (atası)dır. **النجاشي** onun hakkında beyitler içinde şöyle der:

**العجلان** ancak şu sözü sebebiyle adlandırıldı:
“Kâseyi al, sağ; ey köle, acele et!”

Ve **العجلان بن حارثة بن ضبيعة**: **بلي** içinde bir batın. Ve **العجلان بن زيد بن غنم**: **الأنصار** içinde bir batın. Ve **عز الدين أبو سريع عجلان بن رميثة الحسني**, **الحجاز** meliki, ve başkası; ve bu, özel adlarda geniştir. Ve **قوس عجلى**, **سكرى** gibi: oku hızlı (atan); **أبو حنيفة** bunu nakletti. Ve **العاجل** ve **العاجلة**: **الآجل** ve **الآجلة**’nin zıddıdır; her şeyde umumîdir. Ve **أعجله**: onu geçti; **استعجله** gibi. Yüce Allah dedi: **وما أعجلك عن قومك**; yani onları nasıl geçtin. Denir: **أعجلني** de ben onun için **عجلت**; ve **استعجلته**: onu geçtim de onu aceleye sevk ettim. Ve **عجله**, **تعجيلا**: onu aceleye teşvik etti. Ve **أعجلت الناقة**, **إعجالا**: yavrusunu tamam olmadan attı; o hâlde o, **معجلة**’dir. Ve **المعجل**, **محسن** ve **محدث** ve **مفتاح** gibi, develerden: yılı tamamlamadan doğuran; böylece yavrusu yaşar. **الأخطل** dedi:

Bir **معجل**i bir menzilde bırakıp gittiğinde,
çölün cevabına bir **كسوب** nasip edilir

yani kurt. Ve yavru **معجل**’dir, **مكرم** gibi. Ve denildi: **المعجال** hamilelerden: yavrusunu vaktinden önce doğuran. Ve yürüyüşte **الإعجال**: binitli bindiğinde, onun üzerinde tam yerleşmeden devenin sıçramasıdır. Ve **جمل معجال** ve **ناقة معجال**: ayağını üzengisine koyunca kalkan; ve **المعجلة** gibi, **محسنة** gibi, sıçrayan. Bu, **الصاغاني**’dendir. Ve **أبو عمرو بن العلاء**, **ذو الرمة** ile karşılaştı; dedi ki: Bana oku:

**ما بال عينيك منها الماء ينسكب**

O da ona okudu; şu sözüne varıncaya kadar:

**حتى إذا ما استوى في غرزها تثب**

Ona dedi ki: Amcan **الراعي**, senden daha güzel vasfetmiştir; şöyle dediği vakit:

Ve o, üzengisinde durunca,
gemi gibi yahut daha yüklü.
Ve varışta kişiyi acele ettirme;
çünkü o, dizinde daha iyi görür.

Dedi: O, bir melikin devesini bununla vasfetti; ben ise sana bir sıradan kimsenin devesini vasfediyorum. Ve **المعجال**: hurmalıklarda, ilk hamlde yetişip erişen. Ve **العجالة**, kesre ve damme ile; ve **العجل** ve **العجلة**, ikisinin dammesiyle: bir şeyden aceleyle aldığın şey. Ondandır onların sözü: Hurma, binicinin **عجالة**’sidir. Ve meselde: dul kadın, binicinin **عجالة**’sidir. Ve **المعجل**, **محدث** gibi: çoban, develeri bir sağım sağar; onlar otlaktayken; sanki onları otlamayı tamamlamaya acele ettirir. Ve o ayrıca: ailesine **العجالة** ile gelen; damme ile; ve o, çobanın meradan koyun sahiplerine taşıdığı süttür; koyunlar dönmeden önce; bunu ancak sütün çokluğu sırasında yapar. Bunu **ابن الأثير** ve **الصاغاني**, **خزيمة** hadisinin şerhinde söyledi: “Ve çoban **العجالة**’yi taşır.” **الكميت** dedi:

Ona **المعجلون** oturmadı; ve
yükler ve heybe onun binitini zayıflatmadı.

Ve denildi: **المعجل**: **العزيب**’den develerden **الإعجالة** ile gelen kimsedir; **المتعجل** gibi. **امرؤ القيس** dedi; gözyaşının akışını vasfederken:

Sanki ikisi, acele eden iki su tulumu gibidir;
yağ ile kaynatılmadıkları hâlde dopdolu.

Ve **العجالة**, kesre ve damme ile; ve **الإعجالة**, kesre ile; ve **العجل** ve **العجلة**, ikisinin dammesiyle; son ikisi **ابن عباد**’dandır: o, **المعجل**’in sağdığı o süttür. Ve denildi: **الإعجالة**, çobanın develerinin sütünü, sudan döndüklerinde aceleyle getirmesidir. Cem‘i **الإعجالات**’tır. **الكميت** dedi:

Size **إعجالات**’ıyla geldi; o dolu iken;
size, kovalarının tortusu sağılmadan önce, akıtır.

**اليمن**’e hitap eder; der ki: **معد**’ın sevgisi size **إعجالات**’ıyla geldi. Ve **كرمان** ve **سنور**: **الحيس** yahut hurmadan avuç içinin bir araya getirilmişi; yenmesi acele edilir; yahut **سويق** veya **أقط** ile yoğrulan bir hurma yığını; yenmesi acele edilir. Cem‘i **عجاجيل**’dir. Ve onlar, **أقط**’tan, uzun uzun yaptıkları parçalardır. **ثعلب** dedi: **العجال** ve **العجول**: öğünden önce onunla acele edilen şeydir; **اللهنة** gibi. Ve **العجل**, harekeli: çamur; yahut balçık. Ve **ابن الأعرابي**, Yüce Allah’ın şu sözünün tefsirinde dedi: **خلق الإنسان من عجل**; yani çamurdan. Ve şu beyti okudu:

Sert kayada **النبع**’ın bitişi;
hurma ise su ile **العجل** arasında biter.

İbn ʿArafa dedi ki: “Bende, bu hususta, lugat ilmi kendisine müracaat edilen kimseden bir nakil yoktur”; Ezherî’nin sözü de bunun gibidir. Ebû ʿUbeyde dedi ki: “Bu, Himyerî dilidir”; zikredilen beyti inşâd etti. Zemahşerî dedi ki: “Allah, onun sahihliğini daha iyi bilir”; İbn Düreyd de benzerine işaret etti. Râgıb dedi ki: Allah Teâlâ’nın sözü: **مِنْ عَجَلٍ**; bazıları dedi ki: “**مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ**”; bu bir şey değildir; bilakis bu, ondan soyutlanmadığına bir tenbihtir ve bunun, üzerine terkib olunduğu kuvvetlerden biri olduğuna (bir işarettir). Bunun üzerine dedi ki: **وَكَانَ الْإِنْسَانُ عَجُولًا**; bitti.

Tehzîb’de: Ferrâ dedi ki: “İnsan **مِنْ عَجَلٍ** yaratıldı ve **عَلَى عَجَلٍ** (yaratıldı)”; sanki sen demiş oldun: “Aceleciliğin üzerine bindirildi; acelecilik onu bina etti; acelecilik onu yarattı; ve acelecilik üzerine (yarattı)”; ve bunun benzeri. Ebû İshâk dedi ki: Araplar, anladıkları şeyle muhatap kılındı; Araplar, bir şey kendisinde çok olan kimse için: “Ondan yaratıldım” der; nitekim “**خُلِقْتُ مِنْ لَعِبٍ**” dersin, oyunla vasfında mübalağa edilince; ve “Falan **مِنَ الْكَيْسِ** yaratıldı” (dersin), kurnazlık sıfatında mübalağa edilince. Ebû Hâtim âyetin mânasında dedi ki: yani “Eğer bilselerdi, acele ettikleri şeyi (acele etmezlerdi)”; cevap gizlidir. Denildi ki: Âdem عليه السلام’da ruh dizlere ulaştığında, ayaklara ulaşmadan önce kalkmaya niyet etti; bunun üzerine Allah عز وجل bunu söyledi. Saʿleb dedi ki: mânası: “Aceleciliğin, insandan yaratılmasıdır.” İbn Cinnî dedi ki: en güzeli, takdirinin şöyle olmasıdır: “İnsan **مِنْ عَجَلٍ** yaratıldı”; onu çokça yapması ve ona alışması sebebiyle; bu, “**الْعَجَل**”in insandan yaratılmasını murad etmiş olmasından daha kuvvetli bir mânadır; çünkü bu, sürüp gitmiş ve genişlemiştir; onu kalbe hamletmek sanatta uzak düşer ve mânayı küçültür. Dedi ki: Sanki bu yer, bazısına gizli kalınca dedi ki: “Buradaki **الْعَجَل** çamurdur.” Dedi ki: Canıma yemin olsun ki, lugatta, dediği gibidir; ancak bu yerde, ondan murad edilen ancak aceleciliğin ve süratin bizzat kendisidir; görmüyor musun, adı aziz olan, onun ardından nasıl dedi: **سَأُرِيكُمْ آيَاتِي فَلَا تَسْتَعْجِلُونِ**; bunun nazîri Allah Teâlâ’nın sözü: **وَكَانَ الْإِنْسَانُ عَجُولًا** ve **وَخُلِقَ الْإِنْسَانُ ضَعِيفًا**; çünkü **الْعَجَل** zayıflığın bir türüdür; zaruret ve ihtiyaçtan haber verdiği için. İşte onda sözün vechi budur.

**الْعِجْل** (kesre ile): ineğin yavrusu. Râgıb dedi ki: boğa olunca onda acelecilik tasavvur olunur. Allah Teâlâ dedi ki: **عِجْلًا جَسَدًا لَهُ خُوَارٌ**. Ebû Hayra dedi ki: annesi onu doğurduğundan bir aya kadar o **عِجْل**dir; sonra yaklaşık iki buçuk ay **بَرْغَز**; sonra o **الْفَرْقَد**dır. **كَالْعُجُول** ( **سِنَّوْر** gibi); çoğulu: **عَجَاجِيل**. Dişisi: **عِجْلَة** ve **عَجُولَة**. **الْعِجْل**in cem‘i: **عُجُول**. İbn Berrî dedi ki: “Üç **أَعْجِلَة**” denir; bunlar **الأَعْجَال**dır. Ve **بَقَرَةٌ مُعْجِل** ( **مُحْسِن** gibi): **عِجْل** sahibi.

**بَنُو عِجْل**: Rebîʿa’dan bir hayy; o, Vâil b. Bekr b. ʿAlî b. Saʿb b. Lujaym b. ʿAjl’dir. Ahmaklık ederdi; ona denildi ki: “Bu atına ne ad verdin?”; iki gözünden birini oydu ve dedi ki: “Ona **الأَعْوَر** adını verdim.” Annesi, kendisiyle darb-ı mesel yapılan **حَذَام**dır. Onlardan: Furât b. Habbân b. Saʿlaba el-ʿAclî; onun sohbeti vardır. Ve Ebû’l-Muʿtemir Mûriq b. el-Muşemmerc el-ʿAclî; tâbiî. Ve Ebû’l-Eşʿas Ahmed b. el-Mikdâm el-ʿAclî; Basralı; Müslim ve Tirmizî’nin şeyhlerindendir. Ve Ebû Dulf el-Kâsım b. ʿÎsâ el-ʿAclî; meşhur cömert.

Cevherî dedi ki: “Şu sözüne gelince:
  **عَلَّمَنَا أَخْوَالَنَا بَنُو عَجْلٍ**
  **شُرْبَ النَّبِيذِ وَاعْتِقَالًا بِالرِّجْلِ**

Ancak **الجيم**i zaruret için harekeledi; çünkü kafiyede sâkini, kendinden öncekinin harekesiyle harekelemek câizdir.”

**الْعِجْلَة** (kesre ile): kırba. İbnü’l-Aʿrâbî dedi ki: **الْعِجْلَة** dolaptır. Çoğulu: **عِجَل** ( **عِنَب** gibi); (bu) **قِرْبَة** ve **قِرَب** gibidir. Aʿşâ dedi ki:
  **وَالسَّاحِبَاتِ ذُيُولَ الرِّيطِ آنِيَةً                      وَالرَّافِلَاتِ عَلَى أَعْجَازِهَا الْعِجَلُ**
Saʿleb dedi ki: onların sağrılarını, dolu kırbalara benzetti. Ayrıca **عِجَال** üzerine de cem‘ olunur; **جِبَال** gibi; **رَهْمَة** ve **رِهَام**; **ذَهَبَة** ve **ذِهَاب** gibi. Tırmâh dedi ki:
  **تَنْشِفُ أَوْشَالَ النِّطَافِ بِطَبْخِهَا                      عَلَى أَنَّ مَكْتُوبَ الْعِجَالِ وَكِيعُ**
Sâğânî onu şöyle rivayet etti:
  **................وَدُونَهَا                      كُلَى عِجَلٍ مَكْتُوبُهُنَّ وَكِيعُ**

**الْعِجْلَة**: yerle birlikte uzayan bir bitki; o, **الْوَشِيج**dir. Ebû Hanîfe dedi ki: en hoş otlaktır; sebze değildir. Başkası inşâd etti:
  **عَلَيْكَ سَرْدَاحًا مِنَ السَّرْدَاحِ**
  **ذَا عِجْلَةٍ وَذَا نَصِيٍّ ضَاحِي**
Denildi ki: o, yapraklı bir ağaçtır; boğumlar ve kamış (gibi) (şeyler); yumuşak, uzunca; tavuk ayağı gibi, büzüşük bir meyvesi vardır; kuruyunca açılır; çiçeği yoktur.

**عِجْلَة**: Enbâr yakınında bir yer; bir kadının **عِجْلَة**siyle isimlendirildi. Nisbesi: **عِجْلِيّ**; kabileye nisbe gibi.

**الْعَجَلَة** (hareke ile): öküzün çektiği âlet. Râgıb dedi ki: geçişinin süratinden dolayı. Çoğulu: **عَجَل** ( **الهاء**yı hazf ile) ve **أَعْجَال** ve **عِجَال** (kesre ile). Ve ayrıca: üzerinde su çekilen dolap; yahut **الْمَحَالَة**. Ve ayrıca: üzerine yüklerin taşındığı birleştirilen ağaç. Kilâbî dedi ki: o, kuyunun **نَعَامَة**sı üzerine enlemesine bir ağaçtır; **الْغَرْب** ona asılıdır. Cem‘i: **عَجَل**. Ve ayrıca: çamur ve balçık; **كَالْعَجَل**. Ve ayrıca: hurmadan bir derece; **النَّقِير** gibi; **النَّقِير** oyulan bir gövdedir; onda merdiven gibi (basamaklar) yapılır. Ondan hadis: “Sonra onu, bir **مَشْرَبَة**de, bir **عَجَلَة**ye dayadılar.” İbnü’l-Esîr’den. Ve ayrıca: Yemen’de, Zimâr köylerinden bir köy.

**دَارُ الْعَجَلَة**: Mekke’de—Allah Teâlâ onu şereflendirsin—Mescid-i Harâm’a bitişik; Sâğânî nakletti.

Ebû Saʿd ʿOsmân b. ʿAlî b. Şirâb el-ʿAclî el-Mervezî eş-Şâfiʿî: (nisbe) harekeli; bineklerin çektiği **الْعَجَلَة** işine (nisbetle). 440 yılında doğdu; Kâdî Hüseyin el-Mâverdî ona fıkıh okudu; hadisi işitti; yaşadı; **الْحَاوِي** üzerine bir taʿlîkası vardır; 526 yılında, Benc Dîh köyünde vefat etti.

Ebû’l-Futûh Esʿad b. Mahmûd’a gelince; imam **مُنْتَجَبُ الدِّين**; **الْوَسِيط** ve **الْمُهَذَّب** şârihi; ve **مَسْأَلَةُ الدُّور**da zikredilen; keza Saʿd b. ʿAlî; iki **عِجْلِيّ**; bunlar kesre iledir; daha önce zikri geçen Lujaym b. ʿAjl’e nisbetle. İbn Hallikân onu böyle ضبط etti.

**الْعَجُول** ( **صَبُور** gibi): evlâdını kaybetmiş kadın ve deve; o, yavrusunu kaybedendir. Onda, tertipli **لَفٌّ وَنَشْرٌ** vardır. Hareketlerindeki aceleciliğinden—yani gelişinde ve gidişinde—kederden dolayı böyle adlandırıldı. Hansâ dedi ki:
  **فَمَا عَجُولٌ عَلَى بُوٍّ تَطِيفُ بِهِ                      لَهَا حَنِينَانِ إِعْلَانٌ وَإِسْرَارُ**
Cem‘i: **عَجَل** ( **كُتُب** gibi) ve **عَجَائِل**; nüshalarda böyle; doğrusu: **وَمَعَاجِل**; Lisân’da olduğu gibi; bu, قياس üzere değildir. Aʿşâ dedi ki:
  **حَتَّى يَظَلَّ عَمِيدُ الْحَيِّ مُرْتَفِقًا                      يَدْفَعُ بِالرَّاحِ عَنْهُ نِسْوَةٌ عَجَلُ**

**الْعَجُول**: ölüm; Ebû ʿAmr’dan; çünkü o, kendisine inen bir musibetten, ehlini idrake (yetişmeye) karşı onu acele ettirir. Merâr el-Fakʿasî dedi ki:
  **وَتَرْجُو أَنْ تُخَاطَاكَ الْمَنَايَا                      وَتَخْشَى أَنْ تُعَجِّلَكَ الْعَجُولُ**

**الْعَجُول**: öğle yemeğinden önce acele edilen şey; **اللَّهْنَة** gibi; Saʿleb’den. Ve denilir ki: o, daha önce geçtiği üzere **سِنَّوْر** gibidir.

**الْعَجُول**: Mekke’de bir kuyu; Allah Teâlâ onu korusun; onu ʿAbd Şems yahut Kusayy kazmıştı; Sâğânî nakletti.

**الْمَعَاجِيل**: yolların kısaltmaları; **مَعْجَال**ın cem‘i; **الأَسَاس**’ta olduğu gibi.

**الْعُجَيْلَى** (küçültme, kısaltılmış) ve **الْعَجِيلَة** ( **جُهَيْنَة** gibi): yürüyüşün iki türü; o, hızlı yürüyüştür. Şair dedi ki:
  **تَمْشِي الْعُجَيْلَى مِنْ مَخَافَةِ شَدْقَمٍ                      يَمْشِي الدَّفْقَى وَالْخَنِيفُ وَيُضْبِرُ**

**الْعَجِيل** ( **زُبَيْر** gibi): **اللَّهْنَة**; o, öğle yemeğinden önce acele edilen şeydir; yahut bir kavme, onlar hazırlanmazdan önce yaklaştırılan yemektir; İbn Düreyd’den; mânada **اللَّهْنَة**ye yakındır.

**الْعَجَالَة** ( **الْكِتَابَة** gibi): bir bitki; denildi ki: o, daha önce zikri geçen **الْعِجْلَة**dir.

**الْعَجْلَاء**: mâruf bir yer.

**الْعَجْلَانِيَّة**: bir belde; ve **الْعُبَاب**’da: Mersü’d-Dîbâc’da, Masîsa yakınında bir kasabacık.

**عَجْلَى** ( **سَكْرَى** gibi): şair Zü’r-Rumme’nin devesinin adı; onda şöyle der:
  **أَقُولُ لِعَجْلَى بَيْنَ بَمٍّ وَدَاحِسٍ                      أَجْدِي فَقَدْ أَقْوَتْ عَلَيْكِ الْأَمَالِسُ**
Ve yine dedi ki:
  **أَقُولُ لِنَاقَتِي عَجْلَى وَحَنَّتْ                      إِلَى الْوَقْبَى وَنَحْنُ عَلَى الثِّمَادِ**
  **أَتَاحَ اللَّهُ يَا عَجْلَى بِلَادًا                      هَوَاكِ بِهَا مُرْبَاتُ الْعِهَادِ**
Ve ayrıca: Saʿlebe b. Ümm Hazne’nin atının adı. Ve ayrıca: Yezîd b. Mirdâs es-Sülemî’nin atı; onda şöyle der:
  **وَلَمْ أَقِ عَجْلَى فِي الصَّبَاحِ رِمَاحَهُمْ                      وَحَقُّ طِعَانِ الْقَوْمِ مَنْ كَانَ أَوَّلَا**
Ve ayrıca: Düreyd b. es-Sımme’nin atı; onda şöyle der:
  **وَقُلْتُ لِعَجْلَى إِنَّمَا هِيَ سَاعَةٌ                      فِدًى لَكِ أُمِّي أَلْحِقِينِي مَلَاحِقِي**
Sâğânî dedi ki: Lebîd’in—Allah Teâlâ ondan razı olsun—şu sözüne gelince:
  **تَكَاثَرَ قَرْزَلُ وَالْجُونُ فِيهَا                      وَعَجْلَى وَالنَّعَامَةُ وَالْخَيَالُ**
iki attan zikredilenlerden birini murad etmiş olması câizdir.

**عُبَيْدُ الْعَجَل** (sıfat üzere): Hüseyin b. Muhammed b. Hâtim’in lakabı; muhaddis; sika.

Nadr dedi ki: **الْعَجَاجِيل**: **الأَقِط**tan birtakım parçalar; avuçların kalınlığı ve uzunluğu gibi kalın ve uzun yapılır; hurma ve **الْحَيْس**in **عَجَاجِيل**i gibi. Bir tanesi: **عَجَال** ( **رُمَّان** gibi); daha önce geçti. “Onun **أَقِط**unu **عَجَل** yaptı; **تَعْجِيلًا**; ve onu **تَعَجَّلَهُ**”: onu öyle yaptı.

**النَّوَادِر**’de: “Yoldan bir **مُسْتَعْجِلَة** aldım”; ve bu, yoldan bir hiledir; ve **مَخْدَع**. Ve **نَفَذ** ve **نَسَم** ve **نَبَق** ve **أَنْبَاق**; hepsi, kırba ve bel (yanı) mânasındadır.

**الصِّحَاح**’ta: **أُمُّ عَجْلَان**: bir kuş. Sâğânî ekledi: siyah; kuyruğun kökü beyaz; kuyruğunu çok hareket ettirir.

Ve denilir ki: bize **بِعَجَالٍ** ve **عَجُولٍ** ( **رُمَّان** ve **سِنَّوْر** gibi) ile geldi; yani **السَّوِيق** yahut **الأَقِط** ile yoğrulmuş bir hurma yığını ile; İbn Şümeyl’den; daha önce geçti.

Ve ondan istidrâk olunanlardandır: **رَجُلٌ عَجُول** ( **صَبُور** gibi): onda acelecilik vardır. Ve “Onu günahıyla **عَاجَلَهُ**”: onu onunla yakaladı ve ona mühlet vermedi. Ve **الْعَاجِلَة**: dünya; **الْآجِلَة**nin zıddı. Ve “Ondan **عَجَلَ**”: saptı.

**الْعَجَل** (harekeli): yemekten, öğle yemeğine yetişmeden önce acele edilen şey; (şu beyitte) dedi ki:
  **إِنْ لَمْ تُغِثْنِي أَكُنْ يَا ذَا النَّدَى عَجَلًا                      كَلُقْمَةٍ وَقَعَتْ فِي شِدْقِ غَرْثَانِ**

**الْعَجَالَة** (damme ile): yolcunun, yemesi onu yormayan şeylerden azık edindiği şey; hurma ve **السَّوِيق** gibi; çünkü onu acele eder; yahut yolculuk, onu, işlenerek yapılan diğer yiyeceklerden acele ettirdiği için. Ve “**عَجَلْتُمْ**” denilir; nitekim “**لَهَنْتُمْ**” denildiği gibi; **الصِّحَاح**’ta olduğu gibi.

**الْعُجَيْلَى** ( **سَمِيَّهَى** gibi): yürüyüşün bir türü; acele ve süratte; İbn Velâd’dan; onu böyle ضبط etti.

“Eti **عَجَلْتُ**; **تَعْجِيلًا**”: onu aceleyle pişirdim; Cevherî söyledi. Ve “Kiradan şu kadarını **تَعَجَّلْتُ**”; ve “Bedelden ona şu kadarını **عَجَلْتُ**”; Cevherî’den.

Meselde: “**لَوْ عَجَلْتَ بِأَيْمِكَ الْعَجُولَ**”; yani onunla evliliği acele ettirdin.

**الْعَجَلَة** (harekeli): elbisenin **كَارَة**si; cem‘i: **عِجَال** ve **أَعْجَال**; زائدı atmak üzere. Ve ayrıca: küçük **إِدَاوَة**; denildi ki: **الْمَزَادَة**. Ve ayrıca: **الشَّأْز** üzerinde tek başına biten **الضَّمْرَة**; Ebû ʿAmr’dan.

**عَجَلَان** (fetha ile): bir yer. Saʿleb inşâd etti:
  **فَهُنَّ يَصْرِفْنَ النَّوَى بَيْنَ عَالِجٍ وَعَجَلَانَ تَصْرِيفَ الْأَدِيبِ الْمُذَلَّلِ**

Muhammed b. Ahmed b. ʿOsmân b. ʿAjlân (kesre ile): İbn Seyyid en-Nâs’ın şeyhlerindendir; onu böyle ضبط etti; Ebû’l-Hüseyn b. es-Serrâc’dan hadis rivayet etti.

İbnü’s-Sikkît, **كِتَابُ التَّصْغِير**’de dedi ki: **الْعِجْل**i **عُجَيْلَان** diye küçültürler; onu **عَجَلَان**a götürürler; onu lafzı üzere küçültürler; “**عُجَيْل**” derler; birincisi daha iyidir.

**بَنُو عُجَيْل**: bir hayy. Dedim ki: o, Mağribî, ʿUmar b. Hâmid b. Zernak b. el-Velîd b. Muhammed b. Hâmid b. Muʿzib’in lakabıdır; **بَنُو عُكّ**tandır; onun soyundan Yemen fukahası **بَنُو عُجَيْل**dir; onların en yücesi imam fakih, Yemen’in kutbu Ahmed b. Mûsâ b. ʿAlî b. ʿUmar ʿUjeyl’dir; amcası İbrâhîm b. ʿAlî’den aldı; Mekke hareminde, İbnü’l-Fârıd’ın huzurunda, Şihâb es-Sühreverdî’den hırka giydi; babası, seyyidimiz ʿAbdülkâdir el-Cîlânî’yi idrak edenlerdendir; kardeşi Muhammed, **الْمُشَرَّع** lakabıyla anılandır; onun zikri daha önce **العين**de geçti. Yemen’de onun soyunda çokluk vardır; Yemen’de büyük bir şehir olan **بَيْتُ الْفَقِيه** ona nisbet edilmiştir. Onun soyundan, şeyhlerimizin şeyhlerinin şeyhi, imam muhaddis muʿammer Ebû’l-Vefâ Ahmed b. Muhammed **الْعَجَل** b. ʿUjeyl’dir; Yahyâ b. Mekrem et-Taberî ve başkalarından rivayet etti; ondan şeyh Hasan el-ʿAcîmî ve başkaları rivayet etti.

**مِنْيَةُ الْعُجَيْل**: Mısır’da bir köy; Garbiyye amellerindendir; ona girdim.

Ve **التَّجَلُّد** ve bedenin sıhhati hakkında derler: “Keşke ben ve falan, bize şöyle şöyle yapar da **الأَعْجَل** ölünceye kadar (dayanırız).”

“Onun haracını **تَعَجَّلْتُ**”: onu, onu acele vermeye yükümlü kıldım.

**الْمُسْتَعْجِل**: şeyh Şemsüddîn Ahmed b. Muhammed b. ʿAbdirrahîm er-Rifâʿî’nin lakabı; ümmetin ceddi Necmüddîn Ahmed b. ʿAlî b. ʿOsmân’dan aldı; ondan imam Necmüddîn Ahmed b. Süleymân aldı; **الأَخْضَر** diye bilindi.

**بَيْتُ مُعَجَّل** ( **مَقْعَد** gibi): Yemen’de bir köy; ondan fakih Burhânüddîn İbrâhîm b. Muhammed b. Sebe’ el-Muʿaclî; Cündî ve Hazrecî zikretti; ve oğlu Ahmed; babasından rivayet etti.

Ve ondan istidrâk olunanlardandır.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%84/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

عَجِلَ
1 عَجِلَ ذ , [aor. عَجَلَ ,] (S, Mgh, O, Msb, K,) inf. n. عَجَلٌ and عَجَلَةٌ, (S, * Mgh, O, * Msb, K, *) He hasted, hastened, made haste, or sped; he was, or became, hasty, speedy, quick, or expeditious; (S, Mgh, O, Msb, K;) as also ↓ تعجّل; (Mgh, Msb, K;) and ↓ عجّل, [app. for عجّل نَفْسَهُ,] inf. n. تَعْجِيلٌ; (K;) and ↓ استعجل; (Mgh, Msb;) or this last signifies he required himself to haste, &c., constraining, or tasking, himself to do so. (Sb, K.) [See also عَجَلٌ below.] One says, عَجِلْتُ لَهُ [I hasted, &c., to him, or it]. (O.) And عَجِلْتُ بِهِ [I was quick, or beforehand, with him]: see 4. (Mgh.) And عَجِلْتُ اـِلَى الشَّىْءِ I preceded, outwent, or got first, to the thing. (Msb.) ― -b2- Also i. q. حَضَرَ [meaning It was, or became, present, or ready; said of a price, hire, payment, or the like; contr. of أَجِلَ]. (Msb.) ― -b3- And عَجِلَ مِنْهُ He turned aside from him, or it. (TA.) -A2- [It is also trans., as having, or implying, the meaning of سَبَقَ:] see 4.

عجّلهُ
2 عجّلهُ ذ , inf. n. تَعْجِيلٌ: see 4, in two places. ― -b2- [It generally relates to some inanimate object.] It is said in the Kur [xxxviii. 15], رَبَّنَا عَجِّلْ لَنَا قِطَّنَا قَبْلَ يَوْمِ الحِسَابِ [O our Lord hasten to us our portion before the day of reckoning]: (TA:) accord. to some, our portion of punishment: but accord. to Sa'eed Ibn-Jubeyr, it means, of Paradise. (TA in art. قط.) And you say, عَجَّلْتُ اـِلَيْهِ المَالَ I brought, or conveyed, hastily, or speedily, to him the property; or hastened its coming to him. (Msb.) And عَجَّلْتُ لَهُ مِنَ الثَّمَنِ كَذَا I paid him in advance, of the price, such a sum. (S, O.) And عَجَّلَهُ مِنَ الكِرَآءِ كَذَا He gave him in ready money, [or promptly, or quickly, or in advance,] of the hire, such a sum. (Mgh.) And عَجَّلَ لَهُ الثَّمَنَ He gave to him [in ready money, or promptly, or quickly, or in advance, the price]. (Mgh.) And عجّل نَقْدَهُ [He paid it in ready money, promptly, or quickly]. (ISk, S and K in art. زكأ.) And بِعْتُهُ تَعْجِيلًا بِتَعْجِيلٍ [I sold it, or I sold to him, present, or ready, merchandise, for present, or ready, money]. (S voce نَاجِزٌ, q. v.) And عَجَّلْتُ اللَّحْمَ, (S, O,) inf. n. as above, (TA,) I cooked the flesh-meat in haste. (S, O.) And ↓ لَوْ عَجَّلْتَ بِأَيِّمِكَ العَجُولَ, a prov., [which, app., is properly rendered Would that thou didst hasten, with thy husbandless woman, the early portion of food called عَجُول, or the right reading may be العِجَّوْلَ,] meaning عَجِّلْ بِهَا الزَّوَاجَ [(assumed tropical:) hasten thou, with her, i. e. with thy husbandless woman, marriage]. (TA.) One says also عَجَّلْتُمْ like as one says لَهَّنْتُمْ [i. e. Ye supplied, or fed, with the early portion of food called لُهْنَة; which is also called عَجُول, or عِجَّوْل, &c.]. (S, TA. [For لَهَّنْتُمْ, Golius appears to have read لَهَّيْتُمْ, which is evidently wrong.]) ― -b3- عجّل أَقِطَهُ, inf. n. as above; and ↓ تعجّلهُ; He made his [preparation of dried curd called] اقط into what are termed عَجَاجِيل, (K, TA,) pl. of عُجَّالٌ: (TA:) or you say, عَجَّلْتُ أَقِطِى عَجَاجِيلَ [I made my اقط into عجاجيل]. (O.) -A2- See also 1, first sentence.

عاجلهُ
3 عاجلهُ ذ [inf. n. مُعَاجَلَةٌ] i. q. بَادَرَهُ [He hastened, or made haste, or strove to be first or beforehand, in doing, or attaining, or obtaining, it]; (M and K in art. بدر;) namely, a thing. (M ibid.) And عاجل غَيْرَهُ اـِلَيْهِ i. q. بَدَرَهُ اليه, (M and K in art. بدر,) like بَادَرَهُ اليه [He hastened with another, or vied or strove with him in hastening, to it, or to do, or attain, or obtain, it]. (M ibid.) ― -b2- [Also He dealt hastily with him.] And عاجلهُ بِذَنْبِهِ He punished him for his sin, or crime, or offence, (أَخَذَهُ بِهِ,) not granting him any delay, (S, TA. [For بِذَنْبِهِ, Golius appears to have read بِذَنَبِهِ.])

اعجلهُ
4 اعجلهُ ذ , (S, Mgh, Msb, TA,) inf. n. اـِعْجَالٌ; (TA;) and ↓ عجّلهُ, inf. n. تَعْجِيلٌ; (S, O, TA;) and ↓ تعجّلهُ; (S;) and ↓ استعجلهُ; (K, TA;) He incited, excited, urged, instigated, induced, or made, him to haste, hasten, make haste, speed, or be quick; (S, Mgh, Msb, K, TA;) and commanded, or bade, him, to haste, &c. (K.) One says, أَعْجَلَنِىفَعَجِلْتُ لَهُ [He incited me, &c., to haste, &c., and I hasted, &c., to him]. (O, TA.) And it is said in the Kur [xiii. 7], ↓ وَيَسْتَعْجِلُونَكَ بِالسَّيِّئَةِ قَبْلَ الْحَسَنَةِ [And they incite thee to haste with that which is evil before that which is good]: and [in xxii. 46 and xxix. 53,] ↓ وَيَسْتَعْجِلُونَكَ بِالْعَذَابِ [And they incite thee to haste with the punishment]: (TA:) and بِنَفْسِهِ ↓ استعجل signifies He hastened himself. (MA.) ― -b2- اعجلهُ signifies also [He incited him to haste, &c., by going before him: and hence it is expl. as meaning also] سَبَقَهُ [i. e. he preceded him, or it; he had, got, or took, precedence of him, or it; he was, or became, beforehand with him, or it; or he anticipated him, or it]; as also ↓ عجّلهُ; and ↓ استعجلهُ: (K:) or ↓ اِسْتَعْجَلْتُهُ signifies I went before him, or preceded him, (S, O, TA,) and so incited him to haste: (TA:) and أَمْرَ رَبِّكُمْ ↓ أَعَجِلْتُمْ, in the Kur [vii. 149], means أَسَبَقْتُمْ [i. e. Have ye anticipated the command of your Lord?]: (S, O:) or have ye left [the fulfilment of] the command of your Lord incomplete? (Ksh, Bd;) عَجِلَ being made to imply, (Ksh,) or as though it were made to imply, (Bd,) the meaning of سَبَقَ, wherefore it is made trans. like this latter verb; (Ksh, Bd;) the phrase meaning أَعَجِلْتُمْ عَنْ أَمْرِ رَبِّكُمْ. (Ksh.) وَمَا أَعْجَلَكَ عَنْ قَوْمِكَ, in the Kur [xx. 85, lit. And what caused thee to hasten from thy party?], means [virtually] كَيْفَ سَبَقْتَهُمْ [i. e. how is it that thou camest before thy party?]. (O.) ― -b3- One says also, اعجل الشَّىْءَ عَنْ وَقْتِهِ [He did the thing hastily, or hurriedly, before its time]. (O and K in art. غرض.) And اعجلهُ عَنْ اـِدْرَاكِهِ [He made it, or did it, hastily, or hurriedly, or he hurried it, before, or so as to prevent, its becoming mature]. (S and K * in art. فطر.) And أَعْجَلْتُهُ عَنِ اسْتِلَالِ سَيْفِهِ i. e. ↓ عَجِلْتُ بِهِ [I was quick, or beforehand, with him, and] I flurried him, so that he could not draw his sword: whence the saying, رَأَى صَيْدًا فَرَكِبَ فَرَسَهُ وَأُعْجِلَ عَنْ حَرْبَتِهِ أَوْ سَوْطِهِ [He saw an animal of the chase, and he mounted his horse, or mare, and was incited by haste so as to be prevented from taking his dart or his whip]: and the saying, هَلَاكُ المَالِ أَعْجَلَهُ عَنْ أَدَائِهَا, meaning مَنَعَهُ [i. e. The perishing of the cattle, or property, prevented, or precluded, him from paying it], namely, the زَكَاة [or poor-rate]; which is an instance of the extension of the signification. (Mgh.) ― -b4- أَعْجَلَتْ said of the pregnant, (O,) or of a she-camel, (K,) [as though for اعجلت وَلَدَهَا,] She brought forth, (O,) or cast, (K,) her offspring before its maturity. (O, K.) ― -b5- And اعجل said of palmtrees, (نَخْل,) They had ripe fruit before its full time. (Mgh.) ― -b6- And, said of a camel, He leaped [up] when the rider had mounted him and had not yet become firmly seated upon him. (TA.) [See مُعْجِلٌ.]

5 تَعَجَّلَ as intrans.: see 1, first sentence. ― -b2- Hence, تعجّل الحَرُّ The heat came speedily, or quickly. (Mgh.) And تعجّل الثَّمَنُ [The price was, or became, given in ready money, or promptly, or quickly, or in advance]. (Msb in art. نض.) ― -b3- And تعجّل الشَّىْءُ The thing came before its time. (W p. 83.) -A2- تعجّل مِنَ الكِرَآءِ كَذَا (S, Mgh, O) He took, or received, in ready money, or promptly, or quickly, [or in advance,] of the hire, such a sum. (Mgh.) And تعجّل المَالَ He took, or received, promptly, or quickly, [or in advance,] the property. (Msb.) ― -b2- تَعَجَّلْتُ الشَّىْءَ I constrained myself to do the thing in haste. (Ham p. 28.) ― -b3- And تَعَجَّلْتُ خَرَاجَهُ I constrained him to hasten [the payment of] his [tax called] خراج. (TA.) ― -b4- See also 4, first sentence. ― -b5- And see 2, near the end.

10 اـِسْتَعْجَلَ as intrans.: see 1, first sentence. -A2- اِسْتَعْجَلْتُهُ I desired, or required, or demanded, his hasting, or speeding, or being quick. (S, O.) And استعجل الشَّىْءَ He desired, or required, or demanded, the thing's being speedy, or quick, not waiting patiently until its time, or full time. (Ham p. 665.) See also 4, in six places.

عُجْلٌ
عُجْلٌ ذ : see عُجَالَةٌ.

عِجْلٌ
عِجْلٌ ذ A calf the young one of the بَقَرَة, (Aboo-Kheyreh, S, Mgh, O, Msb, K,) [both domestic and wild, which latter is a bovine antelope,] from the time when his mother brings him forth (Aboo-Kheyreh, Mgh, TA) until a month old; (Aboo-Kheyreh, Mgh, Msb, TA;) after which [accord. to some] he is called بَرْغَزٌ, when about two months old; and then he is called فَرْقَدٌ: (Aboo-Kheyreh, TA:) or he is thus called while in the first year, then تَبِيعٌ, (S and Sgh and K in art. سلغ,) or, correctly, accord. to IB, he is called while in the first year عِجْلٌ and تَبِيعٌ, (TA in that art.,) then جَذَعٌ, then ثَنِىٌّ, then رَبَاعٍ, then سَدِيسٌ, then سَالِغُ سَنَةٍ and سَالِغُ سَنَتَيْنِ and so on: (S and Sgh and K ibid.:) the fem. is with ة: (Abu-l-Jarrلh, S, O, Msb:) pl. of the masc. عِجَلَةٌ (Mgh, Msb) and عُجُولٌ (Msb, TA) and, of pauc., أَعْجِلَةٌ and أَعْجَالٌ; (IB, TA;) [and of the fem. عِجَلٌ;] but as to عِجَالٌ as a pl., [Mtr says,] I have not heard it: (Mgh:) and ↓ عِجَّوْلٌ signifies the same as عِجْلٌ; (S, Mgh, O, K;) fem. with ة; (TA;) and pl. عَجَاجِيلُ. (S, Mgh, O, K.)

عَجَلٌ
عَجَلٌ ذ and ↓ عَجَلَةٌ, both inf. ns. of عَجِلَ [q. v.], (Mgh, Msb,) are Syn. with سُرْعَةٌ; (K;) contr. of بُطْءٌ: (S, O:) the latter is expl. by Th as signifying the seeking, and pursuing, or endeavouring after, a thing before its proper time, or season; and as proceeding from the desire of the soul; wherefore it is generally discommended in the Kur-لn, so that it is said to be from the Devil. (TA.) It is said in the Kur [xxi. 38], خُلِقَ الْاـِنْسَانُ مِنْ عَجَلٍ, meaning, it is said, Man is composed of haste; (O;) so says Fr, and in like manner says Aboo-Is-hلk; (T, TA;) to denote the excess of this attribute in him: (T, O, TA:) or, accord. to Th, (TA,) the phrase is inverted, the meaning being, haste is created from man; (Msb, TA;) but IJ disapproves this explanation, and also another which will be mentioned in what follows. (TA.) -A2- عَجَلٌ signifies also Food that is hastily prepared, and brought, before the [meal called] غَدَآء has become matured. (TA.) [See also عُجَّالٌ.] -A3- Also Clay, or earth; syn. طِينٌ: (IAar, O, K:) or black mud, or black fetid mud; syn. حَمْأَةٌ: and ↓ عَجَلَةٌ has both of these meanings, i. e. طِينٌ and حَمْأَةٌ: (O, * K:) the former of these two significations of عَجَلٌ is said by AO to be of the dial. of Himyer; and IAar says that it is what is meant in the phrase in the Kur [xxi. 38] cited above; but Ibn-'Arafeh disapproves this; (O, TA;) and so does Az; and Er-Rلghib says that some expl. it as meaning in this instance stinking black mud, but that their saying is nought. (TA.) -A4- See also عَجَلَةٌ, in four places.

عَجُلٌ
عَجُلٌ ذ : see the next paragraph, in two places.

عَجِلٌ
عَجِلٌ ذ (S, O, Msb, K) and ↓ عَاجِلٌ (Msb, K) and ↓ عَجُلٌ (S, O, K) and ↓ عَجُولٌ (S, O) and ↓ عَجِيلٌ (K) and ↓ عَجْلَانُ (S, Mgh, O, Msb, K) Hasting, hastening, making haste, or speeding; [thus more properly the first and second, and often the last; the rest generally signifying] hasty, speedy, quick, or expeditious: (S, Mgh, O, Msb, * K:) pls., (K, TA,) all of ↓ عَجْلَانُ, (TA,) عَجَالَى and عُجَالَى and عِجَالٌ; (K, TA;) the first and last of which pls., as pls. of عَجْلَى [fem. of عَجْلَانُ], are applied to women (S, O, TA) also: (TA:) عَجِلٌ has no broken pl., nor has ↓ عَجُلٌ: (Sb, TA:) ISk says that, for the dim. of عَجِلٌ, they use ↓ عُجَيْلَانُ, as formed from عَجْلَانُ; though they also form it regularly, saying ↓ عُجَيْلٌ; but the former is the better. (O, TA.)

عُجْلَةٌ
عُجْلَةٌ ذ : see عُجَالَةٌ.

عِجْلَةٌ
عِجْلَةٌ ذ fem. of عِجْلٌ [q. v.]. (Abu-l-Jarrلh, S, O, Msb.) -A2- Also A water-skin, or skin for water and for milk; syn. سِقَآءٌ: (S, O, K:) pl. عِجَلٌ and عِجَالٌ. (S, O.) ― -b2- And A [water-wheel such as is called] دُولَاب: (IAar, O, K: [see also عَجَلَةٌ:]) pls. as above. (K.) -A3- And A species of plant, (S, O, K, TA,) which extends along the ground, (TA,) also called وَشِيجٌ [q. v.]: (O, TA:) AHn says of the وشيج, on the authority of Aboo-Ziyلd, it grows, at first, from one root, then branches forth upon the surface of the earth, in innumerable branches, every branch having a knot, or joint, (كَعْبٌ,) from which knot, or joint, grow other branches; it cleaves to the ground, not rising high; its leaves are like those of wheat; and while green, it is called عِجْلَة; (O;) and it is the best of pasture, and is not [what is termed] a بَقْل: (O, TA:) and it is said to be a tree having leaves and joints, or knots, (كُعُوب,) and pliant canes, [for قضب in my original, I read قَصَب, (see وَشِيجٌ,)] long, or elongated, with a fruit like the foot of the domestic fowl, contracted, which, when it dries up, opens; and not having any blossom. (TA.) See also عِجَالَةٌ.

عَجَلَةٌ
عَجَلَةٌ ذ : see عَجَلٌ, first sentence. -A2- Also [A cart, or wheeled carriage of any kind;] the thing, (S, O,) or آلَة [meaning آلَةُ حَمْلٍ i. e. instrument of carriage], (K,) that is drawn along by the bull: (S, O, K:) said by Er-Rلghib to be so called because of the quickness of its passing along: (TA:) pl. ↓ عَجَلٌ [or rather this is a coll. gen. n.] and [pl. of pauc.] أَعْجَالٌ (S, O, K) and [of mult.] عِجَالٌ. (K.) ― -b2- And Pieces of wood constructed, (K,) or a piece of wood, (Msb,) or a thing that is constructed like the [women's camel-vehicle called] مِحَفَّة, (Mgh,) upon which burdens are carried: (Mgh, Msb, * K:) pl. [or coll. gen. n.] ↓ عَجَلٌ. (Mgh, Msb.) ― -b3- And A [water-wheel such as is called] مَنْجَنُون (S, O) or دُولَاب (K) upon which water is drawn: (S, O: [see also عِجْلَةٌ:]) or a مَحَالَةٌ [app. meaning a great sheave of a pulley by means of which camels draw water]: (K:) pl. [or coll. gen. n.] ↓ عَجَلٌ. (S, O.) ― -b4- And A piece of wood lying transversely, or horizontally, upon the نَعَامَة [or rather نَعَامَتَانِ or two posts] of the well, to which the large bucket is suspended: (El-Kilلbee, S, O, K: [see زُرْنُوقٌ:]) pl. [or coll. gen. n.] ↓ عَجَلٌ. (TA.) ― -b5- And A kind of ladder made from a palm-tree, like the نَقِير, (O, K,) which is the trunk of a palm-tree hollowed, and having the like of steps made in it: mentioned in a trad. as the means of ascending to an upper chamber. (O.) ― -b6- And A small [leathern vessel for water such as is called an] اـِدَاوَة: and some say, a [leathern water-bag such as is called] مَزَادَة. (TA.) ― -b7- And i. q. كَارَةُ ثَوْبٍ [app. A garment made up into a bundle]: pl. عِجَالٌ and أَعْجَالٌ, by the rejection of the augmentative [ة in the sing.]. (TA.) ― -b8- And A rock [that is as though] growing forth by itself upon rugged, elevated, hard ground. (AA, O.) ― -b9- See also عَجَلٌ, latter half.

عَجْلَانُ
عَجْلَانُ ذ : see عَجِلٌ, in two places. ― -b2- [Hence,] قَوْسٌ عَجْلَى A bow of which the arrow is quick [in its flight]. (AHn, K.) ― -b3- And أُمُّ عَجْلَانَ A certain bird, (S, O, K,) black, but white in the base of the tail, that moves about its tail much, or often; also called الفَتَّاحُ. (O.) ― -b4- And العَجْلَانُ is [a name of The month] شَعْبَانُ: so called because of the quickness of its passing away and coming to an end; (L, K; [in the latter of which, in some copies, وَنَفَاذِهِ is erroneously put for وَنَفَاذِهِ;]) i. e. because of its seeming short on account of the fast that follows it. (L.)

عَجُولٌ
عَجُولٌ ذ : see عَجِلٌ. ― -b2- Also A she camel distracted, or confounded, or perplexed, having lost her young one; (S, O, K; *) because of her quickness in her motions, (K, TA,) i. e. in her coming and going, (TA,) by reason of impatience: (K, TA:) and a woman bereft of her child: pl. عُجُلٌ, (O, K,) and, accord. to the K, عَجَائِلُ, but correctly ↓ مَعَاجِلُ, as in the L, an anomalous pl. (TA.) ― -b3- And العَجُولُ signifies Death, or the decree of death; syn. المَنِيَّةُ: (AA, K, TA:) because it [often] hurries him whom it befalls so as to prevent him from reaching his family. (TA.) ― -b4- See also عُجَّالٌ: and see a phrase in the latter half of the second paragraph of this art.

عَجِيلٌ
عَجِيلٌ ذ : see عَجِلٌ.

عُجَيْلٌ
عُجَيْلٌ ذ a dim. of عَجِلٌ, q. v. (O, TA.) ― -b2- See also عُجَّالٌ.

عُجَالَةٌ
عُجَالَةٌ ذ (S, O, K) and ↓ عِجَالَةٌ (O, K) and ↓ عُجْلٌ and ↓ عُجْلَةٌ (Ibn-'Abbلd, O, K) A thing that one takes hastily, or quickly: (S, O, K:) and the first, [or all,] the rider's provision of food whereof the eating does not fatigue, as dates, and meal of parched barley; (Meyd, TA;) because he desires its readiness, for the journeying hurries him so as to prevent his having food prepared with pains: (TA:) and hasty provision for a guest. (Har p. 84.) One says, التَّمْرُ عُجَالَةُ الرَّاكِبِ [Dates are the hastily-taken food of the rider]: (S, O:) and so, الثَّيِّبُ [q. v.]; (S, O;) which is a prov., (S,) said by A'Obeyd to be used in urging one to be content with a little of what is wanted when much thereof is unattainable. (Meyd.) ― -b2- Also, the same four words, The milk which the مُعَجِّل [q. v.] draws; and so ↓ اـِعْجَالَةٌ: (K:) or this last signifies the milk (S, O, TA) of his camels (TA) which the pastor hastens to bring (S, O, TA) to his family before the [fresh] milking, (S, O,) or when his camels return from the water; and its pl. is اـِعْجَالَاتٌ: (TA:) and عُجَالَةٌ signifies the milk which the pastor carries from the place of pasture to the owners of the sheep or goats before the sheep or goats return; this being done only when there is abundance of milk. (IAth, O, TA.)

عِجَالَةٌ
عِجَالَةٌ ذ : see the next preceding paragraph. -A2- Also A certain plant: (K, TA:) said to be the ↓ عِجْلَة mentioned above. (TA.)

عُجَيْلَةٌ
عُجَيْلَةٌ ذ : see what next follows.

عُجَيْلَى
عُجَيْلَى ذ A certain quick pace; (As, O, K;) as also ↓ عُجَيْلَةٌ, (K,) and ↓ عُجَّيْلَى, mentioned, and thus written, by Ibn-Wellلd, like سُمَّيْهَى. (TA.)

عُجَيْلَانُ
عُجَيْلَانُ ذ an anomalous dim. of عَجِلٌ, q. v. (O, TA.)

عُجَّالٌ
عُجَّالٌ ذ and ↓ عِجَّوْلٌ A thing with which one hastes [i. e. an early portion of food that one eats] before the [morning-meal called] غَدَآء; i. q. لُهْنَةٌ; (Th, TA;) and (TA) so ↓ عَجُولٌ; (K, TA;) or, some say, it is [correctly] عِجَّوْلٌ, as above; (TA;) so too ↓ عُجَيْلٌ: (K:) or this last signifies food that is presented to a party before a preparation has been made for them. (IDrd, O, K.) [See also عَجَلٌ.] ― -b2- Also (i. e. عُجَّالٌ and ↓ عِجَّوْلٌ) A كَفّ [or cake of the length and thickness of the hand] of حَيْس [or dates mixed and kneaded with clarified butter and with the preparation of dried curd called أَقِط, &c.], (K, TA, accord. to several copies of the K جُمَّاعُ كَفٍّ [which means the same],) or of dates [alone], which is eaten in haste: (K:) or (K, TA, in some copies of the K “ and ”) a handful of dates kneaded with سَوِيق [or meal of parched barley or wheat], (ISh, O, K, the last in two places,) or with أَقِط: (ISh, O:) pl. عَجَاجِيلُ: (TA:) which signifies [also] certain things of أَقِط, made in a long form, of the thickness of the hand, (ISh, O, K,) and of the length thereof, like the عَجَاجِيل of dates and حَيْس; one of which is called عُجَّالٌ. (ISh, O.)

عِجَّوْلٌ
عِجَّوْلٌ ذ : see the next preceding paragraph, in two places. -A2- And see also عِجْلٌ.

عُجَّيْلَى
عُجَّيْلَى ذ : see عُجَيْلَى.

عَاجِلٌ
عَاجِلٌ ذ : see عَجِلٌ. [Also Fleeting; quickly transitory.] ― -b2- And Present; ready; (Msb;) not delayed; (PS;) [applied to a price, hire, payment, or the like;] contr. of آجِلٌ; (S, O, K;) as applied to anything. (K.) عَاجِلٌ بِعَاجِلٍ [Ready merchandise with ready money] is like نَاجِزٌ بِنَاجِزٍ, and يَدٌ بِيَدٍ. (TA in art. نجز.) ― -b3- And hence, [or because fleeting, or quickly transitory,] العَاجِلَةُ signifies The present hour or time: (Msb:) and the present dwelling, abode, world, life, or state of existence: (TA:) contr. of الآجِلَةُ, (S, O, TA,) in relation to anything. (TA.)

أَعْجَلُ
أَعْجَلُ ذ [More, and most, hasty, speedy, quick, or expeditious: and more, and most, fleeting, or short-lived]. They say, in relation to the affecting of hardiness, or strength, and endurance, and to soundness of body, لَيْتَنِى وَفُلَانًا يُفْعَلُ بِنَا كَذَا حَتَّى يَمُوتَ الأَعْجَلُ [Would that such a thing might be done to me and such a one until the more short-lived die]. (O.)

اـِعْجَالَةٌ
اـِعْجَالَةٌ ذ : see عُجَالَةٌ, last sentence.

أَعَاجِلُ
أَعَاجِلُ ذ [mentioned by Freytag, on the authority of the Deewلn of the Hudhalees, as a pl. derived by some from عِجْلٌ, and signifying Little ones (“ parvi ”)].

مُعْجَلٌ
مُعْجَلٌ ذ A young camel brought forth before the completion of the year, and living. (K.)

مُعْجِلٌ
مُعْجِلٌ ذ and ↓ مُعَجِّلٌ and ↓ مِعْجَالٌ A she-camel that brings forth before the completion of the year, and whose young one lives: (K:) or مُعْجِلَةٌ and ↓ مِعْجَالٌ signify the pregnant that brings forth her young before its full time: (O:) or مُعْجِلَةٌ signifies a she-camel that casts her young prematurely: (TA:) and مُعْجِلٌ applied to a بَقَرَة [meaning a cow, either domestic or wild, the latter being a bovine antelope], (S, O, Msb, K,) having a calf, (S, Msb, K,) or having her calf with her. (O.) ― -b2- Also [i. e. the three epithets first mentioned], A she-camel that leaps [up] when the foot is put in her stirrup; as also مُعْجِلَةٌ: (K:) or thus this last word: (O:) or ↓ مِعْجَالٌ is so applied, like مُعْجِلَةٌ; and is in like manner applied to a he-camel; meaning that rises and leaps &c. as above. (TA.) ― -b3- Also, (K,) or ↓ مِعْجَالٌ [only], (TA,) A palm-tree that matures its fruit on the first occasion of its bearing. (K, TA.)

مُعَجِّلٌ
مُعَجِّلٌ ذ : see the next preceding paragraph. ― -b2- Also One who brings to his family the اـِعْجَالَة (S, O) or عُجَالَة [q. v.]; (K;) as also ↓ مُتَعَجِّلٌ: (S, O, K:) or one who brings the اـِعْجَالَة from the camels pasturing at a distance from their owners. (TA.) ― -b3- And The pastor who milks the camels once while they are in the pasture. (K.)

مِعْجَالٌ
مِعْجَالٌ ذ : see مُعْجِلٌ, in four places. ― -b2- Also sing. of مَعَاجِيلٌ (A, TA) which means, The مُخْتَصَرَات [i. e. nearer, or nearest, (in art. خصر erroneously written مُخْتَصِرَات,)] of the roads, or ways. (A, O, K, TA.) One says also, أَخَذْتُ مِنَ الطَّرِيقِ ↓ مُسْتَعْجِلَةً (O, K, in the CK مُسْتَعْجَلَةً,) [I took a short cut,] and هٰذِهِ الطَّرِيقِ ↓ مُسْتَعَجِلَاتُ [These are the short cuts]: both denote nearness and shortness. (O, K.)

مَعَاجِلُ
مَعَاجِلُ ذ an anomalous pl. of عَجُولٌ, q. v. (L, TA.)

مُتَعَجِّلٌ
مُتَعَجِّلٌ ذ : see مُعَجِّلٌ.

مُسْتَعْجِلَةٌ
مُسْتَعْجِلَةٌ ذ and its pl.: see مِعْجَالٌ. ― -b2- المُسْتَعْجِلَةُ is a name of A certain plant that fattens women; also called العُرُوقُ البِيضُ. (K in art. عرق.)

##### Türkçe

عَجِلَ
1 **عَجِلَ** ذ , [muzâri‘ **عَجَلَ** ,] (S, Mgh, O, Msb, K,) mastar ismi **عَجَلٌ** ve **عَجَلَةٌ**, (S, * Mgh, O, * Msb, K, *) O acele etti, çabuk davrandı, acelecilik yaptı yahut süratle gitti; aceleci, süratli, çabuk yahut çabuk iş görür oldu; (S, Mgh, O, Msb, K;) bunun gibi ↓ **تعجّل**; (Mgh, Msb, K;) ve ↓ **عجّل**, [görünüşe göre **عجّل نَفْسَهُ** yerine,] mastar ismi **تَعْجِيلٌ**; (K;) ve ↓ **استعجل**; (Mgh, Msb;) yahut bu sonuncusu, kendisini acele etmeye vb. zorladı, kendisini buna mecbur etti yahut kendisine bunu yükledi, mânâsınadır. (Sb, K.) [Aşağıda **عَجَلٌ**’e de bak.] Denir ki, **عَجِلْتُ لَهُ** [Ona yahut ona dair acele ettim, vb.]. (O.) Ve **عَجِلْتُ بِهِ** [Onunla çabuk davrandım yahut onun önüne geçtim]: 4’e bak. (Mgh.) Ve **عَجِلْتُ اـِلَى الشَّىْءِ** Şeye önce vardım, onu geçtim yahut şeye ilk ulaştım. (Msb.) ― -b2- Ayrıca **حَضَرَ** ile aynı mânâdadır [yani: hazır oldu yahut hazır hâle geldi; bir fiyat, kira, ödeme yahut benzeri hakkında söylenir; **أَجِلَ**’in zıddıdır]. (Msb.) ― -b3- Ve **عَجِلَ مِنْهُ** Ondan yahut ondan (şeyden) yüz çevirdi. (TA.) -A2- [Ayrıca, **سَبَقَ** mânâsını taşıması yahut ima etmesi bakımından müteaddîdir:] 4’e bak.

عجّلهُ
2 **عجّلهُ** ذ , mastar ismi **تَعْجِيلٌ**: iki yerde 4’e bak. ― -b2- [Genellikle cansız bir şeye taalluk eder.] Kur’ân’da [xxxviii. 15], **رَبَّنَا عَجِّلْ لَنَا قِطَّنَا قَبْلَ يَوْمِ الحِسَابِ** [Ey Rabbimiz, hesab günü gelmeden önce payımızı bize çabuklaştır]: (TA:) bazılarına göre, azaptan payımız; fakat Sa‘îd İbn-Cübeyr’e göre, Cennet’ten (payımız) demektir. (TA, **قط** maddesinde.) Ve dersin ki, **عَجَّلْتُ اـِلَيْهِ المَالَ** Malı ona aceleyle yahut süratle götürdüm yahut ona ulaşmasını çabuklaştırdım. (Msb.) Ve **عَجَّلْتُ لَهُ مِنَ الثَّمَنِ كَذَا** Fiyattan ona peşin olarak şu kadar ödedim. (S, O.) Ve **عَجَّلَهُ مِنَ الكِرَآءِ كَذَا** Kiradan ona peşin para olarak [yahut derhal, yahut çabucak, yahut peşin] şu kadar verdi. (Mgh.) Ve **عَجَّلَ لَهُ الثَّمَنَ** Ona [peşin para olarak, yahut derhal, yahut çabucak, yahut peşin] fiyatı verdi. (Mgh.) Ve **عجّل نَقْدَهُ** [Onu peşin para olarak, derhal yahut çabucak ödedi]. (ISk, S ve K, **زكأ** maddesinde.) Ve **بِعْتُهُ تَعْجِيلًا بِتَعْجِيلٍ** [Onu sattım; yahut ona, peşin yahut hazır malı, peşin yahut hazır para karşılığında sattım]. (S, **نَاجِزٌ** maddesinde, bk.) Ve **عَجَّلْتُ اللَّحْمَ**, (S, O,) mastar ismi yukarıdaki gibi, (TA,) Eti aceleyle pişirdim. (S, O.) Ve ↓ **لَوْ عَجَّلْتَ بِأَيِّمِكَ العَجُولَ**, bir darbımeseldir, [ki görünüşe göre doğru tercümesi: “Keşke kocasız kadınınla, **عَجُول** denilen erken yiyecek payını çabuklaştırsaydın”; yahut doğru okunuş **العِجَّوْلَ** olabilir,] mânâsı **عَجِّلْ بِهَا الزَّوَاجَ** [(mecazen farz edilerek:) onunla, yani kocasız kadınınla, evliliği çabuklaştır]. (TA.) Yine denir ki **عَجَّلْتُمْ** tıpkı **لَهَّنْتُمْ** denildiği gibi [yani: **لُهْنَة** denilen erken yiyecek payıyla ikram ettiniz yahut yedirdiniz; ki buna **عَجُول** yahut **عِجَّوْل** da denir, vb.]. (S, TA. [**لَهَّنْتُمْ** için Golius’un **لَهَّيْتُمْ** okumuş olması görünür ki yanlıştır.]) ― -b3- **عجّل أَقِطَهُ**, mastar ismi yukarıdaki gibi; ve ↓ **تعجّلهُ**; Onun **اقط** denilen [kurutulmuş yoğurt/lor hazırlığını] **عَجَاجِيل** denilen şeye çevirdi, (K, TA,) **عُجَّالٌ**’ın çoğulu: (TA:) yahut dersin ki, **عَجَّلْتُ أَقِطِى عَجَاجِيلَ** [**اقط**’umu **عجاجيل** yaptım]. (O.) -A2- 1’in ilk cümlesine de bak.

عاجلهُ
3 **عاجلهُ** ذ [mastar ismi **مُعَاجَلَةٌ**] **بَادَرَهُ** ile aynı mânâdadır [O, onda acele etti yahut acelecilik yaptı yahut onu yapmada, ona erişmede yahut onu elde etmede ilk olmağa çalıştı]; (M ve K, **بدر** maddesinde;) yani bir şeyde. (M, aynı yerde.) Ve **عاجل غَيْرَهُ اـِلَيْهِ** **بَدَرَهُ اليه** ile aynı mânâdadır, (M ve K, **بدر** maddesinde,) **بَادَرَهُ اليه** gibi [O, ona (şeye) doğru, bir başkasıyla birlikte acele etti; yahut ona doğru acele etmede onunla yarıştı yahut onunla çekişti; yahut onu yapmada, ona erişmede yahut onu elde etmede]. (M, aynı yerde.) ― -b2- [Ayrıca onunla aceleyle muamele etti.] Ve **عاجلهُ بِذَنْبِهِ** Onu günahı, suçu yahut kabahati sebebiyle cezalandırdı, (**أَخَذَهُ بِهِ,**) ona hiçbir mühlet vermeyerek, (S, TA. [**بِذَنْبِهِ** için Golius’un **بِذَنَبِهِ** okumuş olması görünür ki.])

اعجلهُ

4 **اعجلهُ** ذ , (S, Mgh, Msb, TA,) mastar ismi **اـِعْجَالٌ**; (TA;) ve ↓ **عجّلهُ**, mastar ismi **تَعْجِيلٌ**; (S, O, TA;) ve ↓ **تعجّلهُ**; (S;) ve ↓ **استعجلهُ**; (K, TA;) O, onu aceleye sevk etti, heyecanlandırdı, dürttü, kışkırttı, yöneltti, yahut ona acele etmeyi, acele etmesini, çabuk davranmasını, hızlanmasını veya çabuk olmasını yaptırdı; (S, Mgh, Msb, K, TA;) ve ona acele etmesini vb. emretti yahut buyurdu. (K.) Şöyle denir: **أَعْجَلَنِىفَعَجِلْتُ لَهُ** [O beni aceleye sevk etti vb., acele etmeye vb., ve ben ona acele ettim vb.]. (O, TA.) Ve Kur’ân’da [xiii. 7] şöyle denilmiştir: ↓ **وَيَسْتَعْجِلُونَكَ بِالسَّيِّئَةِ قَبْلَ الْحَسَنَةِ** [Ve onlar seni, iyi olandan önce kötü olanla aceleye sevk ederler]: ve [xxii. 46 ve xxix. 53’te,] ↓ **وَيَسْتَعْجِلُونَكَ بِالْعَذَابِ** [Ve onlar seni azap ile aceleye sevk ederler]: (TA:) ve **بِنَفْسِهِ** ↓ **استعجل** “Kendisi acele etti” demektir. (MA.) ― -b2- **اعجلهُ** ayrıca [onu, önüne geçerek aceleye sevk etti; ve buradan, şu mânâda da açıklanır] **سَبَقَهُ** [yani ona, yahut ona karşı, öne geçti; ona, yahut ona karşı, öncelik elde etti, aldı; onunla, yahut onunla ilgili olarak, önce oldu; yahut onu, yahut onu ilgili olarak, önceledi]; keza ↓ **عجّلهُ**; ve ↓ **استعجلهُ**: (K:) yahut ↓ **اِسْتَعْجَلْتُهُ** “Ben onun önüne geçtim, yahut onu geçtim” demektir, (S, O, TA,) ve böylece onu aceleye sevk ettim: (TA:) ve Kur’ân’da [vii. 149] **أَمْرَ رَبِّكُمْ** ↓ **أَعَجِلْتُمْ**, **أَسَبَقْتُمْ** demektir [yani Rabbinizin emrini öne mi aldınız?]: (S, O:) yahut Rabbinizin emrini [yerine getirmeyi] eksik mi bıraktınız? (Ksh, Bd;) **عَجِلَ**’e, (Ksh,) yahut sanki ona, (Bd,) **سَبَقَ** mânâsı yüklenmiş olmakla; bu sebeple o, bu son fiil gibi müteaddî kılınmıştır; (Ksh, Bd;) ibare **أَعَجِلْتُمْ عَنْ أَمْرِ رَبِّكُمْ** mânâsındadır. (Ksh.) Kur’ân’da [xx. 85, lafzen: Ve seni kavminden acele ettiren nedir?] **وَمَا أَعْجَلَكَ عَنْ قَوْمِكَ**, [hakikatte] **كَيْفَ سَبَقْتَهُمْ** demektir [yani kavminden nasıl önce geldin?]. (O.) ― -b3- Şöyle de denir: **اعجل الشَّىْءَ عَنْ وَقْتِهِ** [O, şeyi vaktinden önce aceleyle yahut çabucak yaptı]. (O ve K, md. **غرض**’te.) Ve **اعجلهُ عَنْ اـِدْرَاكِهِ** [O, onu olgunlaşmasına erişmeden önce aceleyle yaptı; yahut onu, olgunlaşmasını engelleyecek şekilde aceleye getirdi]. (S ve K * md. **فطر**’te.) Ve **أَعْجَلْتُهُ عَنِ اسْتِلَالِ سَيْفِهِ** yani ↓ **عَجِلْتُ بِهِ** [Ben ona karşı çabuk davrandım, yahut ondan önce davrandım, ve] onu telaşlandırdım; öyle ki kılıcını çekemedi: buradan şu söz: **رَأَى صَيْدًا فَرَكِبَ فَرَسَهُ وَأُعْجِلَ عَنْ حَرْبَتِهِ أَوْ سَوْطِهِ** [O bir av hayvanı gördü; sonra atına (yahut kısrağına) bindi; ve mızrağını yahut kamçısını alması engellenecek şekilde aceleye sevk edildi]: ve şu söz: **هَلَاكُ المَالِ أَعْجَلَهُ عَنْ أَدَائِهَا**, **مَنَعَهُ** mânâsında [yani malın (yahut davarın) helâki onu onu ödemekten alıkoydu], yani **زَكَاة**’ı [yahut zekâtı]; bu, mânânın genişletilmesine bir örnektir. (Mgh.) ― -b4- Gebe hakkında, (O,) yahut bir dişi deve hakkında, (K,) **أَعْجَلَتْ** denildiğinde, [sanki **اعجلت وَلَدَهَا** yerine,] yavrusunu olgunlaşmadan doğurdu, (O,) yahut attı. (K,) (O, K.) ― -b5- Ve hurma ağaçları hakkında **اعجل** denildiğinde, (**نَخْل**, ) meyveleri tam vaktinden önce olgunlaştı. (Mgh.) ― -b6- Ve bir deve hakkında denildiğinde, binici ona binmiş ve henüz üzerinde sağlamca oturmamışken sıçradı. (TA.) [Bkz. **مُعْجِلٌ**.]

5 **تَعَجَّلَ** lâzım olarak: bkz. 1, ilk cümle. ― -b2- Buradan, **تعجّل الحَرُّ** Sıcak çabucak geldi. (Mgh.) Ve **تعجّل الثَّمَنُ** [Bedel peşin olarak, yahut derhal, yahut çabucak, yahut önceden verildi (yahut verilir oldu)]. (Msb md. **نض**’da.) ― -b3- Ve **تعجّل الشَّىْءُ** Şey vaktinden önce geldi. (W s. 83.) -A2- **تعجّل مِنَ الكِرَآءِ كَذَا** (S, Mgh, O) O, kiradan böyle bir meblağı peşin olarak, yahut derhal, yahut çabucak, [yahut önceden] aldı yahut teslim aldı. (Mgh.) Ve **تعجّل المَالَ** O, malı derhal, yahut çabucak, [yahut önceden] aldı yahut teslim aldı. (Msb.) ― -b2- **تَعَجَّلْتُ الشَّىْءَ** Ben kendimi şeyi aceleyle yapmaya zorladım. (Ham s. 28.) ― -b3- Ve **تَعَجَّلْتُ خَرَاجَهُ** Ben onu, onun **خراج**’ını [ödemesini] acele ettirmeye zorladım. (TA.) ― -b4- Ayrıca bkz. 4, ilk cümle. ― -b5- Ve bkz. 2, sona yakın.

10 **اـِسْتَعْجَلَ** lâzım olarak: bkz. 1, ilk cümle. -A2- **اِسْتَعْجَلْتُهُ** Ben onun acele etmesini, hızlanmasını, çabuk olmasını istedim, yahut gerekli gördüm, yahut talep ettim. (S, O.) Ve **استعجل الشَّىْءَ** O, şeyin çabuk olmasını, hızlı olmasını istedi, yahut gerekli gördü, yahut talep etti; vaktine yahut tam vaktine kadar sabırla beklemeyerek. (Ham s. 665.) Ayrıca bkz. 4, altı yerde.

**عُجْلٌ**
**عُجْلٌ** ذ : bkz. **عُجَالَةٌ**.

**عِجْلٌ**

**عِجْلٌ** ذ: **بَقَرَة**’nin yavrusu olan dana; annesinin onu doğurduğu zamandan (Aboo-Kheyreh, Mgh, TA) bir aylık oluncaya kadar; (Aboo-Kheyreh, Mgh, Msb, TA;) bundan sonra [bazılarına göre] yaklaşık iki aylık iken **بَرْغَزٌ** diye adlandırılır; sonra da **فَرْقَدٌ** diye adlandırılır: (Aboo-Kheyreh, TA:) yahut ilk yıl içinde iken böyle adlandırılır, sonra **تَبِيعٌ**, (S ve Sgh ve K, سلغ maddesinde,) yahut doğru olarak, IB’ye göre, ilk yıl içinde iken **عِجْلٌ** ve **تَبِيعٌ** diye adlandırılır, (TA o maddede,) sonra **جَذَعٌ**, sonra **ثَنِىٌّ**, sonra **رَبَاعٍ**, sonra **سَدِيسٌ**, sonra **سَالِغُ سَنَةٍ** ve **سَالِغُ سَنَتَيْنِ** ve böyle devam eder: (S ve Sgh ve K, aynı yerde:) müennesi ة iledir: (Abu-l-Jarrلh, S, O, Msb:) müzekkerin cem‘i **عِجَلَةٌ** (Mgh, Msb) ve **عُجُولٌ** (Msb, TA) ve azlık cem‘i olarak **أَعْجِلَةٌ** ve **أَعْجَالٌ**; (IB, TA;) [ve müennesin cem‘i **عِجَلٌ**;] fakat **عِجَالٌ**’a cem‘ olarak gelince, [Mtr der ki,] onu işitmedim: (Mgh:) ve ↓ **عِجَّوْلٌ** **عِجْلٌ** ile aynı mânâyı ifade eder; (S, Mgh, O, K;) müennesi ة iledir; (TA;) ve cem‘i **عَجَاجِيلُ**. (S, Mgh, O, K.)

**عَجَلٌ**

**عَجَلٌ** ذ ve ↓ **عَجَلَةٌ**, ikisi de **عَجِلَ**’in mastar isimleridir [bkz.], (Mgh, Msb,) **سُرْعَةٌ** ile eşanlamlıdır; (K;) **بُطْءٌ**’ün zıddıdır: (S, O:) ikincisi Th tarafından, bir şeyi kendi uygun vaktinden yahut mevsiminden önce istemek ve peşine düşmek, yahut ona yönelip çabalamak; ve nefsin arzusundan kaynaklanmak diye açıklanmıştır; bu sebeple Kur’ân’da genellikle yerilmiştir; öyle ki Şeytan’dan olduğu söylenmiştir. (TA.) Kur’da [xxi. 38] şöyle denilmiştir: **خُلِقَ الْاـِنْسَانُ مِنْ عَجَلٍ**, mânâsı, denildiğine göre, “İnsan aceleden bileşiktir”; (O;) Fr böyle söyler, Aboo-Is-hلk da aynı şekilde söyler; (T, TA;) onda bu vasfın aşırılığını göstermek için: (T, O, TA:) yahut Th’ye göre, (TA,) ibare ters çevrilmiştir; mânâ “acele insandan yaratılmıştır”dır; (Msb, TA;) fakat IJ bu açıklamayı da, ve aşağıda zikredilecek başka bir açıklamayı da uygun görmez. (TA.) -A2- **عَجَلٌ** ayrıca, [**غَدَآء** denilen] kuşluk yemeği olgunlaşmadan önce aceleyle hazırlanıp getirilen yiyecek demektir. (TA.) [Ayrıca **عُجَّالٌ**’a da bak.] -A3- Yine kil yahut toprak; **طِينٌ** eşanlamlısı: (IAar, O, K:) yahut kara çamur, yahut kara pis kokulu çamur; **حَمْأَةٌ** eşanlamlısı: ve ↓ **عَجَلَةٌ** bu iki mânânın ikisine de sahiptir, yani **طِينٌ** ve **حَمْأَةٌ**: (O, * K:) **عَجَلٌ**’ün bu iki mânâsından birincisinin Himyer lehçesinden olduğu AO tarafından söylenir; ve IAar, yukarıda zikredilen Kur’daki ibarede kastedilenin bu olduğunu söyler; fakat Ibn-’Arafeh bunu uygun görmez; (O, TA;) Az da öyle; ve Er-Rلghib, bazılarının bunu bu yerde “pis kokulu kara çamur” diye açıkladıklarını, fakat sözlerinin boş olduğunu söyler. (TA.) -A4- Dört yerde **عَجَلَةٌ**’ye de bak.

**عَجُلٌ**

**عَجُلٌ** ذ: sonraki paragrafa bak, iki yerde.

**عَجِلٌ**

**عَجِلٌ** ذ (S, O, Msb, K) ve ↓ **عَاجِلٌ** (Msb, K) ve ↓ **عَجُلٌ** (S, O, K) ve ↓ **عَجُولٌ** (S, O) ve ↓ **عَجِيلٌ** (K) ve ↓ **عَجْلَانُ** (S, Mgh, O, Msb, K): acele eden, acele etmekte olan, acele yapan, yahut süratlenen; [böylece daha doğru olarak birinci ve ikinci, ve çoğu kez sonuncu; geri kalanlar genellikle] aceleci, süratli, çabuk, yahut çabuk iş gören: (S, Mgh, O, Msb, * K:) cem‘leri, (K, TA,) hepsi ↓ **عَجْلَانُ**’un (TA) **عَجَالَى** ve **عُجَالَى** ve **عِجَالٌ**’dur; (K, TA;) bu cem‘lerden birincisi ve sonuncusu, **عَجْلَى**’nın [**عَجْلَانُ**’un müennesi] cem‘leri olarak, kadınlara da uygulanır (S, O, TA): (TA:) **عَجِلٌ**’in kırık cem‘i yoktur; ↓ **عَجُلٌ**’ün de yoktur: (Sb, TA:) ISk der ki: **عَجِلٌ**’in tasğîri için, **عَجْلَانُ**’dan yapılmış olarak ↓ **عُجَيْلَانُ** kullanırlar; gerçi onu kaide üzere de yaparlar, ↓ **عُجَيْلٌ** diyerek; fakat birincisi daha iyidir. (O, TA.)

**عُجْلَةٌ**

**عُجْلَةٌ** ذ: **عُجَالَةٌ**’ye bak.

**عِجْلَةٌ**

**عِجْلَةٌ** ذ, **عِجْلٌ**’ün müennesidir [bkz.]. (Abu-l-Jarrلh, S, O, Msb.) -A2- Ayrıca su tulumu, yahut su ve süt için deri kap; **سِقَآءٌ** eşanlamlısı: (S, O, K:) cem‘i **عِجَلٌ** ve **عِجَالٌ**. (S, O.) ― -b2- Ve [**دُولَاب** denilen türden] bir su çarkı: (IAar, O, K: [ayrıca **عَجَلَةٌ**’ye de bak:]) cem‘leri yukarıdaki gibidir. (K.) -A3- Ve bir bitki türü, (S, O, K, TA,) yer boyunca uzanır, (TA,) **وَشِيجٌ** diye de adlandırılır [bkz.]: (O, TA:) AHn, Aboo-Ziyلd rivayetiyle **وشيج** hakkında der ki: önce tek bir kökten biter, sonra yeryüzünün yüzeyi üzerinde sayısız dallar halinde dallanır; her dalın bir boğumu yahut eklemi (**كَعْبٌ**) vardır; o boğum yahut eklemden başka dallar biter; yere yapışır, fazla yükselmez; yaprakları buğdayın yaprakları gibidir; yeşil iken ona **عِجْلَة** denir; (O;) ve otlağın en iyisidir, ve [**بَقْل** denilen] şeyden değildir: (O, TA:) ve yaprakları ve boğumları yahut eklemleri (**كُعُوب**) olan, ve esnek kamışları bulunan, uzun yahut uzamış, meyvesi evcil tavuğun ayağı gibi, büzülmüş, kuruduğunda açılan, ve hiçbir çiçeği olmayan bir ağaç olduğu da söylenir. (TA.) Ayrıca **عِجَالَةٌ**’ye de bak.

**عَجَلَةٌ**

**عَجَلَةٌ** ذ : **عَجَلٌ**’e bak, ilk cümle. -A2- Ayrıca [herhangi bir türden bir araba yahut tekerlekli taşıt;] öküz tarafından çekilip götürülen şey, (S, O,) yahut **آلَة** [yani **آلَةُ حَمْلٍ**: taşıma aleti], (K,) (S, O, K:) Er-Râghib bunun, geçip gitmesinin çabukluğundan dolayı böyle adlandırıldığını söylemiştir: (TA:) çoğulu ↓ **عَجَلٌ** [yahut daha doğrusu bu bir cins isimdir] ve [azlık çoğulu] **أَعْجَالٌ** (S, O, K) ve [çokluk çoğulu] **عِجَالٌ**. (K.) ― -b2- Ve yüklerin taşındığı, (K,) yahut bir parça ağaç, (Msb,) yahut [kadınların deve üzerinde bindiği taşıt denilen] **مِحَفَّة** gibi yapılmış bir şey: (Mgh, Msb, * K:) çoğulu [yahut cins isim] ↓ **عَجَلٌ**. (Mgh, Msb.) ― -b3- Ve üzerinde su çekilen bir **مَنْجَنُون** (S, O) yahut **دُولَاب** (K): (S, O: [**عِجْلَةٌ**’ye de bak:]) yahut bir **مَحَالَةٌ** [görünüşe göre develerin su çektiği büyük bir makara kasnağı anlamında]: (K:) çoğulu [yahut cins isim] ↓ **عَجَلٌ**. (S, O.) ― -b4- Ve kuyunun **نَعَامَة**’si [yahut daha doğrusu **نَعَامَتَانِ** yani iki direği] üzerine enlemesine yahut yatay olarak konulan, büyük kovaya asılan bir parça ağaç: (El-Kilâbee, S, O, K: [**زُرْنُوقٌ**’a bak:]) çoğulu [yahut cins isim] ↓ **عَجَلٌ**. (TA.) ― -b5- Ve hurma ağacından yapılmış, **نَقِير** gibi bir tür merdiven; (O, K,) ki o, içi oyulmuş bir hurma gövdesidir ve içinde basamaklar gibi şeyler yapılmıştır: bir rivayette, üst odaya çıkma vasıtası olarak zikredilmiştir. (O.) ― -b6- Ve küçük bir [su için deri kap, denilen] **اـِدَاوَة**: bazıları da, [deri su tulumu, denilen] **مَزَادَة** der. (TA.) ― -b7- Ve **كَارَةُ ثَوْبٍ** ile aynı (i. q.) [görünüşe göre: bohça yapılmış bir elbise]: çoğulu, tekildeki artırma [**ة**] atılarak, **عِجَالٌ** ve **أَعْجَالٌ**’dır. (TA.) ― -b8- Ve sarp, yüksek, sert bir yerde, sanki kendiliğinden bitip çıkmış bir kaya. (AA, O.) ― -b9- **عَجَلٌ**’e de bak, son yarı.

**عَجْلَانُ**
**عَجْلَانُ** ذ : **عَجِلٌ**’e bak, iki yerde. ― -b2- [Bundan dolayı,] **قَوْسٌ عَجْلَى**: oku [uçuşunda] çabuk olan bir yay. (AHn, K.) ― -b3- Ve **أُمُّ عَجْلَانَ**: belirli bir kuş; (S, O, K,) siyah, fakat kuyruğun dibinde beyaz; kuyruğunu çok yahut sıkça oynatır; **الفَتَّاحُ** diye de adlandırılır. (O.) ― -b4- Ve **العَجْلَانُ**, [ayın adı] **شَعْبَانُ**’dır: geçip gitmesinin ve sona ermesinin çabukluğundan dolayı böyle adlandırılmıştır; (L, K; [ikincisinde bazı nüshalarda **وَنَفَاذِهِ** yerine yanlışlıkla **وَنَفَاذِهِ** konulmuştur;]) yani onu izleyen oruç sebebiyle kısa görünmesinden dolayı. (L.)

**عَجُولٌ**
**عَجُولٌ** ذ : **عَجِلٌ**’e bak. ― -b2- Ayrıca yavrusunu kaybetmiş, şaşkın, yahut sersemlemiş, yahut bocalamış bir dişi deve; (S, O, K; *) hareketlerindeki çabukluğundan dolayı, (K, TA,) yani sabırsızlık sebebiyle gidip gelmesindeki (TA): (K, TA:) ve çocuğundan mahrum kalmış bir kadın: çoğulu **عُجُلٌ**, (O, K,) ve K’ye göre **عَجَائِلُ**, fakat doğru olan, L’deki gibi, aykırı bir çoğul olarak ↓ **مَعَاجِلُ**’dir. (TA.) ― -b3- Ve **العَجُولُ**, Ölüm yahut ölüm hükmü anlamına gelir; eş anlamlısı **المَنِيَّةُ**: (AA, K, TA:) çünkü o, başına geldiği kimseyi, ailesine ulaşmasını engelleyecek şekilde [çoğu kez] acele ettirir. (TA.) ― -b4- **عُجَّالٌ**’a da bak: ve bu maddenin ikinci paragrafının son yarısındaki bir ibareye bak.

**عَجِيلٌ**
**عَجِيلٌ** ذ : **عَجِلٌ**’e bak.

**عُجَيْلٌ**
**عُجَيْلٌ** ذ **عَجِلٌ**’ün küçültmesidir, ona bak. (O, TA.) ― -b2- **عُجَّالٌ**’a da bak.

**عُجَالَةٌ**
**عُجَالَةٌ** ذ (S, O, K) ve ↓ **عِجَالَةٌ** (O, K) ve ↓ **عُجْلٌ** ve ↓ **عُجْلَةٌ** (Ibn-’Abbâd, O, K): kişinin aceleyle yahut çabucak aldığı bir şey: (S, O, K:) ve birincisi, [yahut hepsi,] binicinin, yemesi yormayan yiyecek azığıdır; hurma ve kavrulmuş arpa unu gibi; (Meyd, TA;) çünkü o, onun hazır olmasını ister; zira yolculuk onu acele ettirir de zahmetle hazırlanmış yiyeceğe sahip olmasını engeller: (TA:) ve misafir için acele azık. (Har p. 84.) Şöyle denir: **التَّمْرُ عُجَالَةُ الرَّاكِبِ** [Hurma, binicinin acele alınan yiyeceğidir]: (S, O:) ve bunun gibi, **الثَّيِّبُ** [ona bak]; (S, O;) ki bu bir darb-ı meseldir, (S,) A’Obeyd bunun, çokça olanı elde edilemediğinde ihtiyaç duyulanın azıyla yetinmeye sevk etmede kullanıldığını söylemiştir. (Meyd.) ― -b2- Ayrıca, aynı dört kelime: **مُعَجِّل**’in [ona bak] sağdığı süt; ve bunun gibi ↓ **اـِعْجَالَةٌ**: (K:) yahut bu sonuncusu, (S, O, TA) onun develerinin (TA) çobanın, (S, O, TA) [taze] sağım öncesinde, (S, O,) yahut develeri sudan döndüğünde, ailesine getirmekte acele ettiği süttür; ve bunun çoğulu **اـِعْجَالَاتٌ**’tır: (TA:) ve **عُجَالَةٌ**, çobanın, koyunlar yahut keçiler dönmeden önce, otlak yerinden koyun yahut keçilerin sahiplerine taşıdığı süttür; bu, ancak sütün bol olduğu zaman yapılır. (IAth, O, TA.)

**عِجَالَةٌ**
**عِجَالَةٌ** ذ : bir önceki paragrafa bak. -A2- Ayrıca belirli bir bitki: (K, TA:) yukarıda zikredilen ↓ **عِجْلَة** olduğu söylenir. (TA.)

**عُجَيْلَةٌ**
**عُجَيْلَةٌ** ذ : hemen ardından gelene bak.

**عُجَيْلَى**
**عُجَيْلَى** ذ : belirli bir hızlı yürüyüş; (As, O, K;) bunun gibi ↓ **عُجَيْلَةٌ**, (K,) ve ↓ **عُجَّيْلَى**; İbn-Wellâd tarafından zikredilmiş ve böyle yazılmıştır; **سُمَّيْهَى** gibi. (TA.)

**عُجَيْلَانُ**
**عُجَيْلَانُ** ذ **عَجِلٌ**’ün aykırı bir küçültmesidir, ona bak. (O, TA.)

**عُجَّالٌ**

عُجَّالٌ ذ ve ↓ **عِجَّوْلٌ** [Şununla acele edilen şey; yani **غَدَآء** denilen [sabah yemeği]nden önce yenilen erken bir yiyecek payı]; **لُهْنَةٌ** ile aynı; (Th, TA;) ve (TA) yine ↓ **عَجُولٌ**; (K, TA;) yahut bazıları der ki, o [doğru olarak] yukarıda olduğu üzere **عِجَّوْلٌ**’dür; (TA;) yine ↓ **عُجَيْلٌ** de böyledir: (K:) yahut bu sonuncu, kendileri için bir hazırlık yapılmadan önce bir topluluğa sunulan yiyeceği ifade eder. (IDrd, O, K.) [Ayrıca **عَجَلٌ**’e de bak.] ― -b2- Yine (yani **عُجَّالٌ** ve ↓ **عِجَّوْلٌ**) **حَيْس**’ten (K, TA, K’nın birkaç nüshasına göre **جُمَّاعُ كَفٍّ** [ki aynı mânâdadır],) yahut [yalnız] hurmadan, aceleyle yenilen bir **كَفّ** [yahut elin uzunluğu ve kalınlığında bir çörek]: (K:) yahut (K, TA, K’nın bazı nüshalarında “ ve ”) **سَوِيق** [yahut kavrulmuş arpa veya buğday unundan öğün] ile, (ISh, O, K, sonuncusu iki yerde,) yahut **أَقِط** ile yoğrulmuş bir avuç hurma: (ISh, O:) çoğulu **عَجَاجِيلُ**: (TA:) ki bu [ayrıca] **أَقِط**’ten, uzun biçimde, elin kalınlığında, (ISh, O, K,) ve onun uzunluğunda, hurma ve **حَيْس**’in **عَجَاجِيلُ**’i gibi olan birtakım şeyleri ifade eder; bunlardan birine **عُجَّالٌ** denir. (ISh, O.)

عِجَّوْلٌ
**عِجَّوْلٌ** ذ : iki yerde, bir önceki paragraf’a bak. -A2- Ve ayrıca **عِجْلٌ**’e de bak.

عُجَّيْلَى
**عُجَّيْلَى** ذ : **عُجَيْلَى**’ya bak.

عَاجِلٌ
**عَاجِلٌ** ذ : **عَجِلٌ**’e bak. [Ayrıca: geçici; çabucak geçip giden.] ― -b2- Ve hazır; mevcut; (Msb;) geciktirilmemiş; (PS;) [bir fiyat, kira, ödeme veya benzeri için kullanılır;] **آجِلٌ**’in zıddı; (S, O, K;) herhangi bir şeye uygulanarak. (K.) **عَاجِلٌ بِعَاجِلٍ** [hazır mal ile hazır para] **نَاجِزٌ بِنَاجِزٍ** ve **يَدٌ بِيَدٍ** gibidir. (TA, md. نجز’de.) ― -b3- Ve bundan dolayı, [yahut geçici, yahut çabucak geçip giden olduğundan,] **العَاجِلَةُ** şimdiki saat veya zamanı ifade eder: (Msb:) ve şimdiki meskeni, ikametgâhı, dünyayı, hayatı veya varoluş hâlini: (TA:) **الآجِلَةُ**’nin zıddı olarak, (S, O, TA,) herhangi bir şeye nispetle. (TA.)

أَعْجَلُ
**أَعْجَلُ** ذ [daha çok ve en çok aceleci, süratli, çabuk veya tez: ve daha çok ve en çok geçici, yahut kısa ömürlü]. Derler ki, dayanıklılık, yahut kuvvet ve tahammül, ve bedenin sıhhati hususunda, **لَيْتَنِى وَفُلَانًا يُفْعَلُ بِنَا كَذَا حَتَّى يَمُوتَ الأَعْجَلُ** [Keşke bana ve falana şöyle şöyle yapılsa da daha kısa ömürlü olan ölünceye kadar]. (O.)

اـِعْجَالَةٌ
**اـِعْجَالَةٌ** ذ : **عُجَالَةٌ**’ye, son cümleye bak.

أَعَاجِلُ
**أَعَاجِلُ** ذ [Freytag tarafından, Hudhalîlerin Dîvânı otoritesine dayanarak, bazılarınca **عِجْلٌ**’den türetilmiş bir çoğul olarak zikredilmiş olup “küçükler” (“ parvi ”) mânâsına gelir].

مُعْجَلٌ
**مُعْجَلٌ** ذ Yıl tamamlanmadan doğurulmuş ve yaşayan genç deve. (K.)

مُعْجِلٌ
**مُعْجِلٌ** ذ ve ↓ **مُعَجِّلٌ** ve ↓ **مِعْجَالٌ** Yıl tamamlanmadan doğuran ve yavrusu yaşayan dişi deve: (K:) yahut **مُعْجِلَةٌ** ve ↓ **مِعْجَالٌ**, yavrusunu tam vaktinden önce doğuran gebe [dişiyi] ifade eder: (O:) yahut **مُعْجِلَةٌ**, yavrusunu erken düşüren bir dişi deveyi ifade eder: (TA:) ve **مُعْجِلٌ**, bir **بَقَرَة**’ye [yani evcil yahut yabanî inek, ikincisi sığır cinsinden bir antilop] uygulanarak, (S, O, Msb, K,) buzağılı olanı, (S, Msb, K,) yahut buzağısı yanında olanı. (O.) ― -b2- Yine [yani önce zikredilen üç sıfat], ayağı üzengisine konulduğunda [ayağa] sıçrayan bir dişi deve: **مُعْجِلَةٌ** de böyledir: (K:) yahut bu son kelime böyledir: (O:) yahut ↓ **مِعْجَالٌ** böyle uygulanır, **مُعْجِلَةٌ** gibi; ve aynı şekilde bir erkek deveye de uygulanır; yukarıda olduğu üzere kalkıp sıçrayan vb. mânâsında. (TA.) ― -b3- Yine, (K,) yahut ↓ **مِعْجَالٌ** [yalnız], (TA,) meyvesini ilk ürün verişinde olgunlaştıran bir hurma ağacı. (K, TA.)

مُعَجِّلٌ
**مُعَجِّلٌ** ذ : bir önceki paragraf’a bak. ― -b2- Yine, ailesine **اـِعْجَالَة**’yi (S, O) yahut **عُجَالَة**’yi [bkz.] getiren kimse: (K;) ↓ **مُتَعَجِّلٌ** de böyledir: (S, O, K:) yahut sahiplerinden uzakta otlayan develerden **اـِعْجَالَة**’yi getiren kimse. (TA.) ― -b3- Ve otlakta iken develeri bir defa sağan çoban. (K.)

مِعْجَالٌ
**مِعْجَالٌ** ذ : dört yerde, **مُعْجِلٌ**’e bak. ― -b2- Yine **مَعَاجِيلٌ**’in müfredi (A, TA) ki şu mânâya gelir: yolların yahut güzergâhların **المُخْتَصَرَات**’ı [yani daha yakın, yahut en yakın, (md. خصر’de yanlışlıkla **مُخْتَصِرَات** yazılmıştır,)]. (A, O, K, TA.) Yine denir ki, **أَخَذْتُ مِنَ الطَّرِيقِ** ↓ **مُسْتَعْجِلَةً** (O, K, CK’da **مُسْتَعْجَلَةً**,) [yoldan bir kestirme aldım,] ve **هٰذِهِ الطَّرِيقِ** ↓ **مُسْتَعَجِلَاتُ** [bunlar kestirmelerdir]: ikisi de yakınlık ve kısalık ifade eder. (O, K.)

مَعَاجِلُ
**مَعَاجِلُ** ذ **عَجُولٌ**’ün, bkz., kıyas dışı bir çoğuludur. (L, TA.)

مُتَعَجِّلٌ
**مُتَعَجِّلٌ** ذ : **مُعَجِّلٌ**’e bak.

مُسْتَعْجِلَةٌ
**مُسْتَعْجِلَةٌ** ذ ve onun çoğulu: **مِعْجَالٌ**’a bak. ― -b2- **المُسْتَعْجِلَةُ**, kadınları şişmanlatan belirli bir bitkinin adıdır; **العُرُوقُ البِيضُ** diye de adlandırılır. (K, md. عرق’de.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%84/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

عَجِلَ
عَجِلَ A ( n. ac. عَجَل 4 ,  عَجَلَة 4t ),
a.  Hastened, hurried, sped along; was expeditious.

b.  [ Bi &  Ila ], Hurried with, brought.... to.

عَجَّلَ
عَجَّلَ II ,
a.  see I (a) .

b.  Urged, hurried on; hastened, accelerated, quickened.

c.  Overtook; outstripped.

d.  Sent in advance.

e.  [ La ], Paid in advance.

f.  [ La ], Offered food to.

عَاْجَلَ
عَاْجَلَ III
a.  [ Bi ], Was quick about; was hasty, overhasty with.

b.  Vied in haste with.

c.  [ Bi ], Punished for.

أَعْجَلَ
أَعْجَلَ IV ,
a.  see II (b) , ( c ), ( d ).

تَعَجَّلَ
تَعَجَّلَ V ,
a.  see I (a) .

b.  [ Fī ], Was hasty over, was quick about, dispatched.

c.  Hurried, pressed on.

اِسْتَعْجَلَ
اِسْتَعْجَلَ X ,
a.  see II (b) , ( c ) & V ( b ).

عَجْلَى
عَجْلَى 1ya ,
a.  fem. of عَاْجِل 21 .

عِجْل
عِجْل 2 , ( pl. عِجَاْل 23 ,  عُجُوْل 27 ),
a.  Calf.

عِجْلَة
عِجْلَة 2t , ( pl. عِجَل 7 ,  عِجَاْل 23 ),
a.  Cowcalf; heifer.

عُجْلَة
عُجْلَة 3t ,
a.  Food &c. prepared in haste.

عَجَل
عَجَل 4 ,
a.  Haste, hurry; quickness; dispatch, promptness, expeditiousness.

عَجَلَة
عَجَلَة 4t ,
a.  see 4 .

b.  ( pl. عَجَل 4 ,  عِجَاْل 23 ), Cart.

c.  Wheel; water-wheel; pulley. - عَجِل 5 ,  عَجُل 6 ,  see 21 .

أَعْجَلُ
أَعْجَلُ 14 ,
a.  Quicker.

عَاْجِل
عَاْجِل 21 ,
a.  Quick, hasty, speedy, prompt, expeditious; diligent.

عَاْجِلَة
عَاْجِلَة 21t
a.  [ art. ], The present world.

عُجَاْلَة
عُجَاْلَة 24t ,
a.  see 3t .

عَجِيْل
عَجِيْل 25 , ( pl. عِجَاْل 23 ),
a.  see 21 .

عَجُوْل
عَجُوْل 26 , ( pl. عُجُل 10 ),
a.  see 21 .

b.  [ art. ], Death.

عَجْلَاْنُ
عَجْلَاْنُ 33 , ( pl. عَجَاْلَى 22ya ),
a.  see 21 .

مِعْجَاْل
مِعْجَاْل 45 , ( pl. مَعَاْجِيْلُ 65 ).
a.  Overhasty.

b.  Quicklyripening ( palm-tree ).

عَجَّلَ
N. Ag. عَجَّلَ II ,
a.  see 45 .

أَعْجَلَ
N. Ag. أَعْجَلَ IV ,
a.  see 45 .

مُسْتَعْجِلَة
مُسْتَعْجِلَة
a.  Short ( road ).

عَاجِلًا
عَاجِلًا
a.  Quickly, speedily; soon.

عُجَيْلَة
عُجَيْلَة ,  عُجَيْلَى
a.  Quick walk, rapid pace.

آجِلًا أَوْ عَاجِلًا
آجِلًا أَوْ عَاجِلًا
a.  Sooner or later.

##### Türkçe

**عَجِلَ**
**عَجِلَ** A (mastar: **عَجَل** 4, **عَجَلَة** 4t),
a. Acele etti, ivedi davrandı, hızlandı; çabuk davrandı.

b. [ **Bi** & **Ila** ], ile acele etti; …’e …’yi aceleyle getirdi.

**عَجَّلَ**
**عَجَّلَ** II,
a. I (a)’ya bak.

b. Teşvik etti, acele ettirdi; hızlandırdı, süratlendirdi, çabuklaştırdı.

c. Yetişti; geride bıraktı.

d. Önden gönderdi.

e. [ **La** ], peşin ödedi.

f. [ **La** ], …’e yemek sundu.

**عَاْجَلَ**
**عَاْجَلَ** III
a. [ **Bi** ], hakkında çabuk davrandı; … ile aceleci oldu, aşırı aceleci oldu.

b. Acelede yarıştı.

c. [ **Bi** ], dolayı cezalandırdı.

**أَعْجَلَ**
**أَعْجَلَ** IV,
a. II (b), (c), (d)’ye bak.

**تَعَجَّلَ**
**تَعَجَّلَ** V,
a. I (a)’ya bak.

b. [ **Fī** ], hakkında acele etti, hakkında çabuk davrandı, sonuçlandırdı.

c. Acele etti, hızla ilerledi.

**اِسْتَعْجَلَ**
**اِسْتَعْجَلَ** X,
a. II (b), (c) ve V (b)’ye bak.

**عَجْلَى**
**عَجْلَى** 1ya,
a. **عَاْجِل** 21’in müennesi.

**عِجْل**
**عِجْل** 2, (çoğulu **عِجَاْل** 23, **عُجُوْل** 27),
a. Buzağı.

**عِجْلَة**
**عِجْلَة** 2t, (çoğulu **عِجَل** 7, **عِجَاْل** 23),
a. Dişi buzağı; düve.

**عُجْلَة**
**عُجْلَة** 3t,
a. Aceleyle hazırlanmış yiyecek vb.

**عَجَل**
**عَجَل** 4,
a. Acele, telaş; çabukluk; süratle yapma, çabukluk, ivedilik.

**عَجَلَة**
**عَجَلَة** 4t,
a. 4’e bak.

b. (çoğulu **عَجَل** 4, **عِجَاْل** 23), araba.

c. Tekerlek; su çarkı; makara. - **عَجِل** 5, **عَجُل** 6, 21’e bak.

**أَعْجَلُ**
**أَعْجَلُ** 14,
a. Daha çabuk.

**عَاْجِل**
**عَاْجِل** 21,
a. Çabuk, aceleci, süratli, derhal, ivedi; gayretli.

**عَاْجِلَة**
**عَاْجِلَة** 21t
a. [harf-i tarif ile], şimdiki dünya.

**عُجَاْلَة**
**عُجَاْلَة** 24t,
a. 3t’ye bak.

**عَجِيْل**
**عَجِيْل** 25, (çoğulu **عِجَاْل** 23),
a. 21’e bak.

**عَجُوْل**
**عَجُوْل** 26, (çoğulu **عُجُل** 10),
a. 21’e bak.

b. [harf-i tarif ile], ölüm.

**عَجْلَاْنُ**
**عَجْلَاْنُ** 33, (çoğulu **عَجَاْلَى** 22ya),
a. 21’e bak.

**مِعْجَاْل**
**مِعْجَاْل** 45, (çoğulu **مَعَاْجِيْلُ** 65).
a. Aşırı aceleci.

b. Çabuk olgunlaşan (hurma ağacı).

**عَجَّلَ**
İsm-i fâil: **عَجَّلَ** II,
a. 45’e bak.

**أَعْجَلَ**
İsm-i fâil: **أَعْجَلَ** IV,
a. 45’e bak.

**مُسْتَعْجِلَة**
**مُسْتَعْجِلَة**
a. Kısa (yol).

**عَاجِلًا**
**عَاجِلًا**
a. Çabucak, süratle; yakında.

**عُجَيْلَة**
**عُجَيْلَة**, **عُجَيْلَى**
a. Çabuk yürüyüş, hızlı adım.

**آجِلًا أَوْ عَاجِلًا**
**آجِلًا أَوْ عَاجِلًا**
a. Er ya da geç.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%84/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

عجل
عَجِلَ - يَعْجَلُ - عَجَلٌ - عَجُوْل - عَجُوْلاً - عَاجِل - عَاجِلَة - عِجْل - أََعْجَلَ - يُْعْجِلُ - عَجَّلَ - يُعَجِّل - تَعَجَّل - يَتَعَجَّلُ - اسْتَعْجَلَ - يَسْتَعْجِلُ
عَجِلَ - يَعْجَلُ + الكائن + أمراً، أو الأمر لكائن: يسرع فيه مع توقع انتهائه وجهوزيته في أقرب وقت: يتوقع الكائن أن يقع الفعل الذي يريد في أقرب وقت من زمن الكلام
عَجِلَ - يَعْجَلُ + الكائن + بـ  أمر: يسعى أن يقع ويتم الأمر أو الفعل في أقرب وقت: يحاول أن يقع ويتم الأمر في أقرب وقت
عَجِلَ - يَعْجَلُ + الكائن + على آخر: يتوقع من كائن فعلاً أو عملاً يتم في وقت أقرب مما كان الآخر يهم به ويتوقعه
عَجِلَ - يَعْجَلُ + الكائن + إلى آخر: يقوم بفعل نحو آخر، في وقت أقرب مما كان الآخر يتوقعه
عَجَلٌ: على وزن " فـَعـَل" اسم فعل " عَجِلَ - يَعْجَلُ ": العجلة والاستعجال
عَجُوْل: اسم  فاعل مبالغة صفة مشبهة على وزن " فـَعول " من " عَجِلَ - يَعْجَلُ "
عَجُوْلاً: حال من "عَجُوْل ": يتصرف بكثرة عجل
عَاجِل: ضد الآخر والآخرة الآجلة: اسم فاعل صفة مشبهة من " عَجِلَ - يَعْجَلُ ": الأحداث والأفعال والأمور التي تقع في وقت قريب من وقت الكلام
عَاجِلَة: مؤنث " عَاجِل ": وهي كذلك فاعل مرة: نوع مخصوص من الأمور التي يستعجلها الناس
عِجْل: على وزن " فِعل" من " عَجِلَ - يَعْجَلُ ": اسم آلة منه: الشيء الكثير العجلة: وهو اصطلاحاً: ولد البقرة الفتي - اسم دابة معروفة: وسمي كذلك لتصور عجلتها التي تُعْدَم منه إذا صار ثورا
أََعْجَلَ - يُْعْجِلُ: على وزن " أفعل " من " عَجِلَ - يَعْجَلُ ": جعله " يَعْجَلُ "
أََعْجَلَ - يُعْجِلُ  + شيء + كائناً + عن آخر: جعله " يَعْجَلُ " عن " آخر ": جعل الأمر يقع ويتم في وقت أقرب من وقت وقوع الأمر الآخر
عَجَّلَ - يُعَجِّل: على وزن " فَعَّل - يُفَعِّل " من " عَجِلَ - يَعْجَلُ ": يجعله " يَعْجَلُ " على وجه التكرار والشدة: جعله يقع ويتم في وقت قريب جداً  من وقت الكلام
تَعَجَّلَ - يَتَعَجَّلُ: على وزن " تَفَعَّل : من " عَجِلَ - يَعْجَلُ ": يقوم بفعل " عَجَّل - يُعَجِّلُ " بشكل ذاتي وعلى وجه الشدة: يجعل الأمر الذي يريد فعله يقع ويتم في وقت قريب جداً من وقت الكلام
اسْتَعْجَلَ - يَسْتَعْجِلُ: على وزن "استفعل " من " عَجِلَ - يَعْجَلُ ": سعى وطلب أن " يَعْجَلَ ": سعى وطلب لأمر أن يقع ويتم في أقرب وقت من وقت الكلام
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " اليسر والسرعة والفعالية في سير الفعل بعد بدئه"، وهي:
سَرُعَ - يَسْرُعُ (سَرِعَ - يَسْرَعُ)، يَسَرَ - يَيْسِرُ، عَجِلَ - يَعْجَلُ، حَثَّ - يَحُثُّ، طَفِقَ - يَطْفَقُ، دأَبَ - يَدْأَبُ
عَجِلَ - يَعْجَل أمراً
 	﴿ولما رجع موسى إلى قومه غضبان أسفا قال بئسما خلفتموني من بعدي أعجلتم أمر ربكم وألقى الألواح وأخذ برأس أخيه يجره إليه قال ابن أم إن القوم استضعفوني وكادوا يقتلونني فلا تشمت بي الأعداء ولا تجعلني مع القوم الظالمين(150)﴾ الأعراف
عَجِلَ - يَعْجَل بـ
 ﴿فتعالى الله الملك الحق ولا تعجل بالقرآن من قبل أن يقضى إليك وحيه وقل رب زدني علما(114)﴾ طه ﴿لا تحرك به لسانك لتعجل به (16)﴾ القيامة
يعجل على
 ﴿فلا تعجل عليهم إنما نعد لهم عدا (84)﴾ مريم
يعجل إلى
 ﴿قال هم أولاء على أثري وعجلت إليك رب لترضى (84)﴾ طه
عَجَلٌ
 ﴿خلق الإنسان من عجل سأريكم آياتي فلا تستعجلوني(37)﴾ الأنبياء ﴿ويدع الإنسان بالشر دعاءه بالخير وكان الإنسان عجولا (11)﴾ الإسراء
عجول - عجولا
 ﴿خلق الإنسان من عجل سأريكم آياتي فلا تستعجلوني(37)﴾ الأنبياء ﴿ويدع الإنسان بالشر دعاءه بالخير وكان الإنسان عجولا (11)﴾ الإسراء
عجل - العجل
 ﴿ولقد جاءت رسلنا إبراهيم بالبشرى قالوا سلاما قال سلام فما لبث أن جاء بعجل حنيذ (69)﴾ هود ﴿فراغ إلى أهله فجاء بعجل سمين (26)﴾ الذاريات
 	﴿وإذ قال موسى لقومه ياقوم إنكم ظلمتم أنفسكم باتخاذكم العجل فتوبوا إلى بارئكم فاقتلوا أنفسكم ذلكم خير لكم عند بارئكم فتاب عليكم إنه هو التواب الرحيم(54)﴾ البقرة ﴿إن الذين اتخذوا العجل سينالهم غضب من ربهم وذلة في الحياة الدنياوكذلك نجزي المفترين(152)﴾ الأعراف
 	﴿وإذ أخذنا ميثاقكم ورفعنا فوقكم الطور خذوا ما آتيناكم بقوة واسمعوا قالوا سمعنا وعصينا وأشربوا في قلوبهم العجل بكفرهم قل بئسما يأمركم به إيمانكم إن كنتم مؤمنين(93)﴾ البقرة
 	﴿واتخذ قوم موسى من بعده من حليهم عجلا جسدا له خوار ألم يروا أنه لا يكلمهم ولا يهديهم سبيلا اتخذوه وكانوا ظالمين(148)﴾ الأعراف ﴿فأخرج لهم عجلا جسدا له خوار فقالوا هذا إلهكم وإله موسى فنسي(88)﴾ طه
 	﴿وإذ واعدنا موسى أربعين ليلة ثم اتخذتم العجل من بعده وأنتم ظالمون(51)﴾ البقرة ﴿ولقد جاءكم موسى بالبينات ثم اتخذتم العجل من بعده وأنتم ظالمون (92)﴾ البقرة
 	﴿ولقد جاءكم موسى بالبينات ثم اتخذتم العجل من بعده وأنتم ظالمون (92)﴾ البقرة ﴿يسألك أهل الكتاب أن تنزل عليهم كتابا من السماء فقد سألوا موسى أكبر من ذلك فقالوا أرنا الله جهرة فأخذتهم الصاعقة بظلمهم ثم اتخذوا العجل من بعد ما جاءتهم البينات فعفونا عن ذلك وآتينا موسى سلطانا مبينا(153)﴾ النساء
أَعْجَلَ - أعجلك
 ﴿وما أعجلك عن قومك ياموسى (83)﴾ طه
عَجَّلَ - يُعَجِّل
 ﴿ولو يعجل الله للناس الشر استعجالهم بالخير لقضي إليهم أجلهم فنذر الذين لا يرجون لقاءنا في طغيانهم يعمهون(11)﴾ يونس ﴿وربك الغفور ذو الرحمة لو يؤاخذهم بما كسبوا لعجل لهم العذاب بل لهم موعد لن يجدوا من دونه موئلا(58)﴾ الكهف ﴿وقالوا ربنا عجل لنا قطنا قبل يوم الحساب (16)﴾ ص
 	﴿وعدكم الله مغانم كثيرة تأخذونها فعجل لكم هذه وكف أيدي الناس عنكم ولتكون آية للمؤمنين ويهديكم صراطا مستقيما(20)﴾ الفتح
تَعَجَّل
 ﴿واذكروا الله في أيام معدودات فمن تعجل في يومين فلا إثم عليه ومن تأخر فلا إثم عليه لمن اتقى واتقوا الله واعلموا أنكم إليه تحشرون(203)﴾ البقرة
يستعجل
 ﴿قل أرأيتم إن أتاكم عذابه بياتا أو نهارا ماذا يستعجل منه المجرمون (50)﴾ يونس ﴿يستعجل بها الذين لا يؤمنون بها والذين آمنوا مشفقون منها ويعلمون أنها الحق ألا إن الذين يمارون في الساعة لفي ضلال بعيد(18)﴾ الشورى
 	﴿ويستعجلونك بالسيئة قبل الحسنة وقد خلت من قبلهم المثلات وإن ربك لذو مغفرة للناس على ظلمهم وإن ربك لشديد العقاب(6)﴾ الرعد ﴿قال ياقوم لم تستعجلون بالسيئة قبل الحسنة لولا تستغفرون الله لعلكم ترحمون(46)﴾ النمل
 	﴿ويستعجلونك بالعذاب ولن يخلف الله وعده وإن يوما عند ربك كألف سنة مما تعدون(47)﴾ الحج ﴿ويستعجلونك بالعذاب ولولا أجل مسمى لجاءهم العذاب وليأتينهم بغتة وهم لا يشعرون(53)﴾ العنكبوت ﴿يستعجلونك بالعذاب وإن جهنم لمحيطة بالكافرين(54)﴾ العنكبوت
 	﴿أفبعذابنا يستعجلون (176)﴾ الصافات ﴿أفبعذابنا يستعجلون (204)﴾ الشعراء
 	﴿أتى أمر الله فلا تستعجلوه سبحانه وتعالى عما يشركون(1)﴾ المحل ﴿فإن للذين ظلموا ذنوبا مثل ذنوب أصحابهم فلا يستعجلوني (59)﴾ الذاريات
 	﴿قل إني على بينة من ربي وكذبتم به ما عندي ما تستعجلون به إن الحكم إلا لله يقص الحق وهو خير الفاصلين(57)﴾ الأنعام ﴿قل لو أن عندي ما تستعجلون به لقضي الأمر بيني وبينكم والله أعلم بالظالمين(58)﴾ الأنعام
 	﴿فلما رأوه عارضا مستقبل أوديتهم قالوا هذا عارض ممطرنا بل هو ما استعجلتم به ريح فيها عذاب أليم(24)﴾ الأحقاف ﴿ذوقوا فتنتكم هذا الذي كنتم به تستعجلون (14)﴾ الذاريات
 	﴿فاصبر كما صبر أولوا العزم من الرسل ولا تستعجل لهم كأنهم يوم يرون ما يوعدون لم يلبثوا إلا ساعة من نهار بلاغ فهل يهلك إلا القوم الفاسقون(35)﴾ الأحقاف
 	﴿أثم إذا ما وقع آمنتم به أالآن وقد كنتم به تستعجلون (51)﴾ يونس ﴿قل عسى أن يكون ردف لكم بعض الذي تستعجلون (72)﴾ النمل
العاجلة
 	﴿كلا بل تحبون العاجلة (20)﴾ القيامة ﴿إن هؤلاء يحبون العاجلة ويذرون وراءهم يوما ثقيلا (27)﴾ الإنسان
 	﴿من كان يريد العاجلة عجلنا له فيها ما نشاء لمن نريد ثم جعلنا له جهنم يصلاها مذموما مدحورا(18)﴾ الإسراء
مختار الصحاح
● [عجل] ع ج ل: العِجْلُ ولد البقرة وكذا العِجَّوْلُ والجمع العَجَاجِيلُ والأنثى عِجْلةٌ وبقرة مُعْجِلٌ ذات عجل و العَجَلَةُ بفتحتين التي يجرها الثور والجمع عَجَلٌ و أعْجَالٌ و العَجَلُ و العَجَلَةُ ضد البطء وقد عَجِلَ من باب طرب وعَجَلَةٌ أيضا ورجل عَجِلٌ و عَجُلٌ بكسر الجيم وضمها و عَجُولٌ و عَجْلاَنُ وامرأة عَجْلَى ونسوة عَجَالَى و عِجَالٌ أيضا و العَاجِلُ و العَاجِلَةُ ضد الآجل والآجلة و عَاجَلَهُ بذنبه إذا أخذه به ولم يمهله وقوله تعالى ﴿أعجلتم أمر ربكم﴾ أي أسبقتم وتقول أعْجَلَهُ و عَجَّلَهُ تَعْجيلا أي استحثه و تَعَجَّلَ من الكراء وكذا و عَجَّلَ له من الثمن كذا تَعْجيلا أي قدَّم و اسْتَعْجَلَهُ طلب عجلته وكذا إذا تقدمه
الراغب
عجل
- العجلة: طلب الشيء وتحريه قبل أوانه، وهو من مقتضى الشهوة، فلذلك صارت مذمومة في عامة القرآن حتى قيل: (العجلة من الشيطان) (عن أنس بن مالك عن النبي صلى الله عليه وسلم قال: (التأني من الله، والعجلة من الشيطان، وما أحد أكثر معاذير من الله، وما من شيء أحب إلى الله من الحمد). أخرجه أبو يعلى ورجاله رجال الصحيح، وأخرجه الترمذي بلفظ: (الأناة من الله، والعجلة من الشيطان) وقال: حسن غريب. انظر: عارضة الأحوذي 8/172؛ ومجمع الزوائد 8/22؛ وكشف الخفاء 1/195). قال تعالى: }سأريكم آياتي فلا تستعجلون﴿[الأنبياء/37]،﴾ولا تعجل بالقرآن﴿[طه/114]،﴾وما أعجلك عن قومك﴿[طه/83]،﴾وعجلت إليك﴿[طه/84]، فذكر أن عجلته - وإن كانت مذمومة - فالذي دعا إليها أمر محمود، وهو طلب رضا الله تعالى. قال تعالى:﴾أتى أمر الله فلا تستعجلوه﴿[النحل/1]،﴾ويستعجلونك بالسيئة﴿[الرعد/6]،﴾لم تستعجلون بالسيئة قبل الحسنة﴿[النمل/46]،﴾ويستعجلونك بالعذاب﴿[الحج/47]،﴾ولو يعجل الله للناس الشر استعجالهم بالخير﴿[يونس/11]،﴾خلق الإنسان من عجل{ [الأنبياء/37]، قال بعضهم: من حمإ (قال اليزيدي: روي عن ابن عباس أنه قال: العجل: الطين، وأنشدوا هذا البيت:
النبع في الصخرة الصماء منبته * والنخل منبته في السهل والعجل
انظر: غريب القرآن وتفسيره ص 254)، وليس بشيء بل تنبيه على أنه لا يتعرى من ذلك، وأن ذلك أحد الأخلاق التي ركب عليها، وعلى ذلك قال: }وكان الإنسان عجولا﴿[الإسراء/11]، وقوله:﴾من كان يريد العاجلة عجلنا له فيها ما نشاء لمن نريد﴿[الإسراء/18]، أي: الأعراض الدنيوية، وهبنا ما نشاء لمن نريد أن نعطيه ذلك.﴾عجل لنا قطنا﴿[ص/16]،﴾فعجل لكم هذه﴿[الفتح/20]، والعجالة: ما يعجل أكله كاللهنة (في المجمل: ويقال: عجلت القوم كما يقال: لهنتهم. انظر: المجمل 3/649)، وقد عجلتهم ولهنتهم، والعجلة: الإداوة الصغيرة التي يعجل بها عند الحاجة، والعجلة: خشبة معترضة على نعامة البئر، وما يحمل على الثيران، وذلك لسرعة مرها. والعجل: ولد البقرة لتصور عجلتها التي تعدم منه إذا صار ثورا. قال:﴾عجلا جسدا{ [الأعراف/148]، وبقرة معجل: لها عجل.
ملخص اللسان:
1.     عَجِلَ يَعْجَل: العَجَلُ والعَجَلة: السرْعة خلاف البُطْء.
2.     وعَجَّل وتَعجَّل واسْتَعْجَل الرجلَ: حَثَّه وأَمره أَن يَعْجَل في الأَمر.
3.      والعاجِلُ والعاجِلةُ: نقيض الآجل والآجلة عامٌّ في كل شيء.
4.     العاجِلةُ: الدنيا،
5.     وعَجِلَه: سَبَقَه.
6.     وأَعْجَلَتِ الناقةُ: أَلْقَتْ وَلَدَها لغيرتمام؛
7.     والإِعجالةُ: ما يُعَجِّله الراعي من اللبن إِلى أَهله قبل الحَلْب؛
8.      والعُجَالةُ والعَجَل: ما اسْتُعْجِل به من طَعَام فقُدِّم قبل إِدراك الغِذاء؛
9.     والعَجُول: المَنِيَّة؛
10.                         العَجَل الطين والحَمْأَة،
11.                        والمَعَاجِيلُ: مُخْتَصَرات الطُّرُق،
12.                        والعَجَلة: كارَةُ الثَّوب، والعَجَلة: الدَّوْلاب،
13.                        والعِجْلة: الإِداوة الصغيرة.
14.                        والعِجْلة: المَزَادة، وقيل قِرْبة الماء،
15.                        والعَجَلة، بالتحريك: التي يَجُرُّها الثور، والعِجْلُ: وَلدُ البقرة،
16.                        والعِجْلُ: وَلدُ البقرة، والجمع عِجَلة، وهو العِجَّوْل والأُنثى     عِجْلة وعِجَّوْلة.
17.                        وبقرة مُعْجِل: ذات عِجْلٍ؛ قال أَبو خيرة: هو عِجْلٌ حين     تضَعُه أُمُّه إِلى شهر، ثم بَرْغَزٌ وبُرْغُزٌ نحواً من شهرين ونصف، ثم     هو الفَرْقَد،
18.                        والعِجْلة: ضَرْب من النَّبْت،
لسان العرب
● - عجل: العَجَلُ والعَجَلة: السرْعة خلاف البُطْء. ورجُلٌ عَجِلٌ وعَجُلٌ     وعَجْلانُ وعاجِلٌ وعَجِيلٌ من قوم عَجالى وعُجالى وعِجالٍ، وهذا كلُّه     جمع عَجْلان، وأَما عَجِلٌ وعَجْلٌ فلا يُكَسَّر عند سيبويه، وعَجِلٌ     أَقرب إِلى حَدِّ التكسير منه لأَن فَعِلاً في الصفة أَكثر من فَعُلٍ، على     أَنَّ السلامة في فَعِلٍ أَكثر أَيضاً لقِلَّته وإِن زاد على فَعُلٍ، ولا     يجمع عَجْلانُ بالواو والنون لأَن مؤنثه لا تلحقه الهاء. وامرأَة عَجْلى     مثال رَجْلى ونِسْوة عَجالى كما قالوا رَجالى وعِجالٌ أَيضاً كما قالوا     رِجال.     والاسْتِعْجال والإِعْجال والتَّعَجُّل واحد: بمعنى الاسْتِحْثاث     وطَلَبِ العَجَلة. وأَعَجَله وعَجَّله تعجيلاً إِذا اسْتَحَثَّه، وقد عَجِلَ     عَجَلاً وعَجَّل وتَعجَّل. واسْتَعْجَل الرجلَ: حَثَّه وأَمره أَن يَعْجَل     في الأَمر. ومَرَّ يَسْتَعْجِل أَي مَرَّ طالباً ذلك من نفسه     مُتَكَلِّفاً إِياه؛ حكاه سيبويه، ووَضَع فيه الضمير المنفصل مكان المتصل. وقوله     تعالى: وما أَعْجَلك عن قَومِك؛ أَي كيف سَبَقْتَهم. يقال: أَعْجَلَني     فَعَجَلْتُ له. واسْتَعْجَلْته أَي تقدَّمته فَحَمَلتْه على العَجَلة.     واسْتَعْجَلْته: طَلَبْت عَجَلَته؛ قال القطاميّ:     فاسْتَعْجَلُونا، وكانوا من صَحابَتِنا،     كما تَعَجَّل فُرَّاطٌ لِوُرَّاد     وعاجَلَه بذَنْبه إِذا أَخَذَه به ولم يُمْهِلْه.     والعَجْلانُ: شَعْبانُ لسُرْعَة نفاد أَيَّامه؛ قال ابن سيده: وهذا     القول ليس بقَوِيٍّ لأَن شَعْبان إِن كان في زمن طُول الأَيام فأَيَّامُه     طِوالٌ وإِن كان في زمن قِصَر الأَيام فأَيَّامُه قِصارٌ، وهذا الذي     انْتَقَدَه ابنُ سيده ليس بشيء لأَن شعبان قد ثبت في الأَذهان أَنه شهر قصير     سريع الانقضاء في أَيِّ زمان كان لأن الصومَ يَفْجَأُ في آخره فلذلك سُمِّي     العَجْلان، والله أَعلم.     وقَوْسٌ عَجْلى: سرعة السَّهْم؛ حكاه أَبو حنيفة. والعاجِلُ والعاجِلةُ:     نقيض الآجل والآجلة عامٌّ في كل شيء. وقوله عز وجلَّ: من كان يُريد     العاجِلَةَ عَجَّلْنا له فيها ما نشاء؛ العاجِلةُ: الدنيا، والآجلة الآخرة.     وعَجِلَه: سَبَقَه. وأَعْجَلَه: اسْتَعْجَلَه. وفي التنزيل العزيز:     أَعَجِلْتُم أَمْرَ رَبِّكم؛ أَي أَسْبَقْتُم. قال الفراء: تقول عَجِلْتُ     الشيءَ أَي سَبَقْتُه، وأَعْجَلْته اسْتَحْثَثْته. وأَما قوله عز وجل: ولو     يُعَجِّل اللهُ للناس الشَّرَّ اسْتِعْجالَهم بالخير لقُضي إِليهم     أَجَلُهُم؛ فمعناه لَوْ أُجِيبَ الناسُ في دعاء أَحدهم على ابنه وشبيهه في قوله:     لَعَنَك اللهُ وأَخْزاك اللهُ وشِبْهه، لَهَلَكوا. قال: ونُصِب قولُه     اسْتِعْجالَهم بوقوع الفعل وهو يُعَجِّل، وقيل نُصِب اسْتِعْجالَهم على معنى     مِثْلَ اسْتِعْجالهم على نعتِ مصدرٍ محذوف؛ والمعنى: ولو يُعَجِّل اللهُ     للناس الشر تعجيلاً مثل استعجالهم، وقيل: معناه لو عَجَّل الله للناس     والشَّرَّ إِذا دَعَوْا به على أَنفسهم عند الغضب وعلى أَهليهم وأَولادهم     واسْتَعْجلوا به كما يَسْتَعْجلون بالخير فَيَسْأَلونه الخَيْرَ     والرَّحْمَةَ لقُضي إِليهم أَجَلُهم أَي ماتوا؛ وقال الأَزهري: معناه ولو يُعَجِّل     اللهُ للناس الشَّرَّ في الدعاء كتعجيله اسْتِعْجالَهم بالخير إِذا     دَعَوْه بالخير لَهَلَكُوا. وأَعْجَلَتِ الناقةُ: أَلْقَتْ وَلَدَها لغير     تمام؛ وقوله أَنشده ثعلب:     قِياماً عَجِلْنَ عليه النَّبا     ت، يَنْسِفْنَه بالظُّلوف انْتِسافا     عَجِلْن عليه: على هذا الموضع، يَنْسِفْنَه: يَنْسِفْن هذا النَّبات     يَقْلَعْنه بأَرجلهن؛ وقوله:     فَوَرَدَتْ تَعْجَل عن أَحْلامِها     معناه تَذْهَب عُقولُها، وعَدَّى تَعْجَل بعن لأَنها في معنى تَزِيغُ،     وتَزِيغُ متعدِّية بعَنْ. والمُعْجِل والمُعَجِّل والمِعْجال من الإِبل:     التي تُنْتَج قبل أَن تَسْتَكْمِلَ الحول فَيَعِيش ولَدُها، والوَلَدُ     مُعْجَلٌ؛ قال الأَخطل:     إِذا مُعْجَلاً غادَرْنَه عند مَنْزِلٍ،     أُتِيحَ لجَوَّابِ الفَلاةِ كَسُوب     يعني الذئب. والمِعْجال من الحوامل التي تضع ولدَها قبل إِناه، وقد     أَعْجَلَتْ، فهي مُعْجِلةٌ، والوَلَدُ مُعْجَلٌ. والإِعْجال في السَّيْر: أَن     يَثِبَ البعيرُ إِذا رَكِبه الراكب قبل استوائه عليه. والمِعْجال: التي     إِذا أَلْقى الرَّجُلُ رِجْلَه في غَرْزِها قامت ووَثَبَتْ. يقال: جَمَلٌ     مِعْجالٌ وناقة مِعْجالٌ، ولَقِي أَبو عمرو بن العَلاء ذا الرُّمَّة     فقال أَنشِدْني:     ما بالُ عينِك منها الماءُ يَنْسَكِبُ     فأَنشده حتى انتهى إِلى قوله:     حتى إِذا ما اسْتَوَى في غَرْزِها تَثِبُ     فقال له: عَمُّك الراعي أَحْسَنُ منك وَصْفاً حين يقول:     وهْيَ، إِذا قامَ في غَرْزِها،     كَمِثْل السَّفِينة أَو أَوْقَرُ     ولا تُعْجِلُ المَرْءَ عند الوُرُو     كِ، وهي برُكْبتِه أَبْصَرُ     (* قوله «عند الوروك» الذي في المحكم، وتقدم في ورك: قبل الوروك).     فقال: وصَفَ بذلك ناقَةَ مَلِكٍ، وأَنا أَصِفُ لك ناقةَ سُوقةٍ. ونَخْلة     مِعْجالٌ: مُدْرِكةٌ في أَول الحَمْل. والمُعَجِّل والمُتَعَجِّل: الذي     يأْتي أَهله بالإِعْجالةِ. والمُعَجِّل     (* قوله «والمعجل إِلى قوله وذلك     اللبن الاعجالة» هي عبارة المحكم، وتمامها والعجالة والعجالة أي بالكسر     والضم، وقيل: الاعجالة أن يعجل الراعي إلى آخر ما هنا) من الرِّعاء: الذي     يَحْلُب الإِبلَ حَلْبةً وهي في الرَّعْي كأَنه يُعْجِلُها عن إِتمام     الرَّعْي فيأْتي بها أَهلَه، وذلك اللَّبن الإِعجالةُ. والإِعجالةُ: ما     يُعَجِّله الراعي من اللبن إِلى أَهله قبل الحَلْب؛ قال ارمؤ القيس يصف     سَيَلانَ الدَّمْع:     كأَنَّهُما مَزَادَتَا مُتَعَجِّلٍ     فَرِيّانِ، لمّا تُسْلَقا بِدِهَانِ     والعُجَالةُ، وقيل الإِعْجالةُ: أَن يُعَجِّل الراعي بلبن إِبله إِذا     صَدَرَتْ عن الماء، قال: وجمعها الإِعْجالاتُ؛ قال الكميت:     أَتَتْكُمْ بإِعْجالاتِها، وهْيَ حُفَّلٌ،     تَمُجُّ لكم قبل احْتِلابٍ ثُمَالَها     يخاطِب اليَمَنَ يقول: أَتَتْكُم مَوَدَّةُ مَعَدٍّ بإِعْجالاتها،     والثُّمالُ: الرَّغْوَة، يقول لكم عندنا الصَّرِيحُ لا الرَّغْوة. والذي يجيء     بالإِعْجالة من الإِبل من العَزيب يقال له: المُعَجِّل؛ قال الكميت:     لم يَقْتَعِدْها المُعَجِّلون، ولم     يَمْسَخْ مَطاها الوُسُوق والحَقَبُ     وفي حديث خزيمة: ويَحْمِل الراعي العُجالة؛ قال ابن الأَثير: هي لَبَنٌ     يَحْمِله الراعي من المَرْعى إِلى أَصحاب الغنم قبل أَن تَرُوحَ عليهم.     والعُجّال: جُمّاع الكَفِّ من الحَيْس والتَّمر يستعجلُ أَكْلهُ،     والعُجَّال والعِجَّوْل: تمر يُعْجَن بسَوِيق فيُتَعَجَّلُ أَكْلُه.     والعَجَاجِيل: هَنَاتٌ من الأَقِط يجعلونها طِوَالاً بِغَلَظِ الكَفِّ وطُولِها مثل     عَجَاجِيل التَّمْر والحَيْس، والواحدة عُجَّال. ويقال: أَتانا     بِعُجَّال وعِجَّوْل أَي بجُمْعَةٍ من التَّمْر قد عُجِنَ بالسَّوِيق أَو     بالأَقِط. وقال ثعلب: العُجَّال والعِجَّوْل ما اسْتَعْجِل به قبل الغِذاء     كاللُّهنة. والعُجَالةُ والعَجَل: ما اسْتُعْجِل به من طَعَام فقُدِّم قبل     إِدراك الغِذاء؛ وأَنشد:     إِنْ لم تُغِثْني أَكُنْ يا ذا النَّدَى عَجَلاً،     كَلُقْمَةٍ وَقَعَتْ في شِدْقِ غَرْثان     والعُجَالةُ: ما تعَجَّلْته من شيء. وعُجَالة الراكبِ: تَمْر بسَوِيق.     والعُجَالة: ما تَزَوَّدَه الراكبُ مما لا يُتْعِبُه أَكْلُه كالتمر     والسَّوِيق لأَنه يَسْتَعجِله، أَو لأَن السفر يُعْجِله عما سوى ذلك من الطعام     المُعالَج، والتمرُ عُجَالة الراكب. يقال: عجَّلْتم كما يقال     لَهَّنْتُم. وفي المثل: الثَّيِّبُ عُجَالة الراكب.     والعُجَيْلة والعُجَيْلى: ضَرْبانِ من المشيء في عَجَلٍ وسرعة؛ قال     الشاعر:     تَمْشِي العُجَيْلى من مخافة شَدْقَمٍ،     يَمْشي الدِّفِقَّى والخَنِيفُ ويَضْبِرُ     وذَكَره ابن وَلاَّد العُجَّيْلى بالتشديد. وعَجَّلْت اللحم: طَبَخْته     على عَجَلة. والعَجُول من النساء والإِبل: الوالِه التي فَقَدَتْ وَلَدَها     الثَّكْلَى لَعَجَلِتها في جَيْئَتِها وذَهَابها جَزَعاً؛ قالت الخنساء:     فما عجُولٌ على بَوٍّ تُطِيفُ به،     لها حَنِينانِ: إِعْلانٌ وإِسرار     والجمع عُجُل وعَجائل ومَعاجِيل؛ الأَخيرة على غير قياس؛ قال الأَعشى:     يَدْفَع بالرَّاح عنه نِسْوَةٌ عُجُلُ     (* قوله «يدفع بالراح إلخ» صدره كما في التكملة:     حتى يظل عميد الحي مرتفقا)     والعَجُول: المَنِيَّة؛ عن أَبي عمرو، لأَنها تُعْجِل من نَزَلَتْ به عن     إِدراك أَمَله؛ قال المرّار الفَقْعسي:     ونرجو أَن تَخَاطَأَكَ المَنايا،     ونخشى أَن تَعَجِّلَك العَجُولُ     (* قوله «تعجلك» كذا في المحكم، وبهامشه في نسخة تعاجلك).     وقوله تعالى: خُلِقَ الإِنسانُ من عَجَل؛ قال الفراء: خُلِقَ الإِنسانُ     من عَجَلٍ وعلى عَجَلٍ كأَنك قلت رُكِّبَ على العَجَلة، بِنْيَتُه     العَجَلةُ وخِلْقَتُه العَجَلةُ وعلى العَجَلة ونحو ذلك؛ قال أَبو إِسحق: خوطب     العرب بما تَعْقِل، والعرب تقول للذي يُكْثِر الشيءَ: خُلِقْتَ منه، كما     تقول: خُلِقْتَ من لعِبٍ إِذا بُولغ في وصفه باللَّعِب. وخُلِقَ فلان من     الكَيْس إِذا بُولغ في صفته بالكَيْس. وقال أَبو حاتم في قوله: خُلِق     الإِنسان من عَجَل؛ أَي لو يعلمون ما استعجلوا، والجواب مضمر، قيل: إِن آدم،     صلوات الله على نبينا وعليه، لما بَلَغَ منه الرُّوحُ الركبتين هَمَّ     بالنُّهُوض قبل أَن تبلغ القَدَمين، فقال الله عز وجل: خُلِقَ الإِنسانُ من     عَجَل؛ فأَوْرَثَنا آدَمُ، عليه السلام، العَجَلة. وقال ثعلب: معناه     خُلِقَت العَجَلةُ من الإِنسان؛ قال ابن جني     (* قوله «قال ابن جني إلخ»     عبارة المحكم: قال ابن جني الأحسن أن يكون تقديره خلق الانسان من عجل، وجاز     هذا وإن كان الانسان جوهراً والعجلة عرضاً، والجوهر لا يكون من العرض     لكثرة فعله، إلى آخر ما هنا) الأَحسن أَن يكون تقديره خُلِقَ الإِنسان من     عَجَلٍ لكثرة فعله إِياه واعتياده له، وهذا أَقوى معنىً من أَن يكون أَراد     خُلِقَ العَجَل من الإِنسان لأَنه أَمرٌ قد اطّرَد واتَّسَع، وحَمْلُه على     القَلْب يَبْعُد في الصنعة ويُصَغِّر المعنى، وكأَن هذا الموضع لمَّا     خَفِيَ على بعضهم قال: إِن العَجَل ههنا الطِّين، قال: ولعمري إِنه في     اللغة لكَما ذَكَر، غير أَنه في هذا الموضع لا يراد به إِلاَّ نفس العَجَلة     والسرعة، أَلا تراه عَزَّ اسْمُه كيف قال عَقيبة: سأُرِيكم آياتي فلا     تسْتَعْجِلونِ؟ فنظيره قوله تعالى: وكان الإِنسان عَجُولاً وخُلِق الإِنسان     ضعيفاً؛ لأَن العَجَل ضَرْبٌ من الضعف لِمَا يؤذن به من الضرورة والحاجة،     فهذا وجه القول فيه، وقيل: العَجَل ههنا الطين والحَمْأَة، وهو العَجَلة     أَيضاً؛ قال الشاعر:     والنَّبْعُ في الصَّخْرة الصَّمَّاءِ مَنْبِتُه،     والنَّخْلُ يَنْبُتُ بينَ الماءِ والعَجَل     قال الأَزهري: وليس عندي في هذا حكاية عمن يُرْجَع إِليه في علم اللغة.     وتعَجَّلْتُ من الكِراءِ كذا وكذا، وعجَّلْت له من الثَّمن كذا أَي     قَدَّمْت.     والمَعَاجِيلُ: مُخْتَصَرات الطُّرُق، يقال: خُذْ مَعاجِيلَ الطَّرِيق     فإِنها أَقرب. وفي النوادر: أَخْذْتُ مُسْتَعْجِلة     (* قوله «أخذت مستعجلة     إلخ» ضبط في التكملة والتهذيب بكسر الجيم، وفي القاموس بالفتح) من الطريق     وهذه مُسْتَعْجِلاتُ الطريق وهذه خُدْعة من الطريق ومَخْدَع، ونَفَذٌ     ونَسَمٌ ونَبَقٌ وأَنْباقٌ، كلُّه بمعنى القُرْبة والخُصْرة. ومن أَمثال     العرب: لقد عَجِلَت بأَيِّمِك العَجول أَي عَجِل بها الزواجُ.     والعَجَلة: كارَةُ الثَّوب، والجمع عِجَالٌ وأَعْجالٌ، على طرح الزائد.     والعَجَلة: الدَّوْلاب، وقيل المَحَالة، وقيل الخَشَبة المُعْترِضة على     النَّعَامَتين، والجمع عَجَلٌ. والغَرْبُ مُعَلَّق بالعَجَلة.     والعِجْلة: الإِداوة الصغيرة. والعِجْلة: المَزَادة، وقيل قِرْبة الماء،     والجمع عِجَلٌ مثل قِرْبة وقِرَب؛ قال الأَعشى:     والساحباتِ ذُيُولَ الخَزِّ آوِنةً،     والرَّافِلاتِ عى أَعْجازِها العِجَلُ     قال ثعلب: شَبَّه أَعْجازَهُنَّ بالعِجَل المملوءة، وعِجَال أَيضاً.     والعِجْلة: السِّقَاء أَيضاً؛ قال الشاعر يصف فرساً:     قَانَى له في الصَّيْف ظِلٌّ بارِدٌ،     ونَصِيُّ ناعِجَةٍ ومَحْضٌ مُنْقَعُ     حتى إِذا نَبَحَ الظِّباءُ بَدَا له     عَجِلٌ، كأَحْمِرة الصَّريمة، أَرْبَعُ     قَانَى له أَي دَامَ له. وقوله نَبَحَ الظِّباء، لأَن الظَّبْيَ إِذا     أَسَنَّ وبدت في قَرْنِه عُقَدٌ وحُيُودٌ نَبَح عند طلوع الفجر كما يَنْبَح     الكلب؛ أَورد ابن بري:     ويَنْبَحُ بين الشِّعْب نَبْحاً، تَخالُه     نُباحَ الكِلابِ أَبْصَرَتْ ما يَرِيبُها     وقوله كأَحْمِرة الصَّرِيمة يعني الصُّخُور المُلْس لأَن الصخرة     المُلَمْلَمة يقال لها أَتانٌ، فإِذا كانت في الماء الضَّحْضاح فهي أَتانُ     الضَّحْل، فلَمّا لم يمكنه أَن يقول كأُتُنِ الصَّرِيمة وضَع الأَحْمِرة     مَوْضِعَها إِذ كان معناهما واحداً، فهو يقول: هذا الفرس كريم على صاحبه فهو     يسقيه اللبن، وقد أَعَدَّ له أَربعَ أَسْقِية مملوءَة لَبناً كالصُّخُور     المُلْس في اكتنازها تُقَدَّم إِليه في أَول الصبح، وتجمع على عِجَالٍ     أَيضاً مثل رِهْمة ورِهامٍ وذِهْبةٍ وذِهاب؛ قال الطِّرمّاح:     تُنَشِّفُ أَوْشالَ النِّطافِ بطَبْخِها،     على أَن مكتوبَ العِجال وَكِيع     (* قوله «تنشف إلخ» تقدم في ترجمة وكع، وقال ابن بري صوابه:     تنشف أوشال النطاف ودونها * كلى عجل مكتوبهن وكيع)     والعَجَلة، بالتحريك: التي يَجُرُّها الثور، والجمع عَجَلٌ وأَعْجالٌ.     والعَجَلة: المَنْجَنُون يُسْقَى عليه، والجمع عَجَلٌ.     والعِجْلُ: وَلدُ البقرة، والجمع عِجَلة، وهو العِجَّوْل والأُنثى     عِجْلة وعِجَّوْلة. وبقرة مُعْجِل: ذات عِجْلٍ؛ قال أَبو خيرة: هو عِجْلٌ حين     تضَعُه أُمُّه إِلى شهر، ثم بَرْغَزٌ وبُرْغُزٌ نحواً من شهرين ونصف، ثم     هو الفَرْقَد، والجمع العَجَاجيلُ. وقال ابن بري: يقال ثلاثة أَعْجِلة     وهي الأَعْجال. والعِجْلة: ضَرْب من النَّبْت، وقيل: هي بَقْلة تستطيل مع     الأَرض؛ قال:     عليك سرْداحاً من السِّرْداحِ،     ذا عِجْلة وذا نَصِيٍّ ضاحي     وقيل: هي شجر ذات وَرَق وكعُوب وقُضُب ليِّنة مستطيلة، لها ثمرَة مثل     رِجْلِ الدَّجاجة مُتقَبِّضة، فإِذا يَبِسَتْ تفَتَّحت وليس لها زَهْرة،     وقيل: العِجْلة شجرة ذات قُضُب ووَرَقٍ كوَرَقِ الثُّدّاء. والعَجْلاء،     ممدود: موضع، وكذلك عَجْلان؛ أَنشد ثعلب:     فهُنَّ يُصَرِّفْنَ النَّوَى، بين عالِجٍ     وعَجْلانَ، تَصْرِيف الأَدِيبِ المُذَلَّل     وبنو عِجْل: حَيٌّ، وكذلك بنو العَجْلان. وعِجْلٌ: قبيلة من رَبيعة وهو     عِجْل بن لُجَيم بن صَعْب بن عليّ بن بكْر بن وائل؛ وقوله:     عَلَّمَنا أَخْوالُنا بَنُو عِجِلْ     شُرْبَ النَّبيذ، واعْتِقالاً بالرِّجِلْ     إِنما حَرَّك الجيم فيهما ضرورة لأَنه يجوز تحريك الساكن في القافية     بحركة ما قبله كا قال عبد مناف بن رِبْع الهُذَلي:     إِذا تَجاوَبَ نَوْحٌ قامَنا مَعَهُ،     ضَرْباً أَلِيماً بسِبْتٍ يَلْعَجُ الجِلِدا     وعَجْلَى: اسمُ ناقةٍ؛ قال:     أَقولُ لِنَاقَتي عَجْلَى، وحَنَّتْ     إِلى الوَقَبَى ونحن على الثِّمادِ:     أَتاحَ اللهُ يا عَجْلَى بلاداً،     هَواكِ بها مُرِبّاتِ العِهَاد     أَراد لِبلادٍ؛ فحذف وأَوْصَل. وعَجْلى: فرس دُرَيد ابن الصِّمَّة.     وعَجْلى أَيضاً: فرس ثَعْلبة بن أُمِّ حَزْنة. وأُمُّ عَجْلان: طائر.     وعَجْلان: اسم رَجُل.     وفي الحديث حديث عبد الله بن أُنَيْس: فأَسْنَدُوا إِليه في عَجَلة من     نَخْل؛ قال القتيبي: العَجَلة دَرَجة من النَّخل نحو النَّقِير، أَراد أَن     النَّقِير سُوِّيَ عَجَلة يُتَوَصَّل بها إِلى الموضع؛ قال ابن الأَثير:     هو أَن يُنْقَر الجِذْع ويُجْعل فيه شِبْه الدَّرَج لِيُصْعَدَ فيه إِلى     الغُرَف وغيرها، وأَصله الخشبة المُعْترِضة على البئر.
مقاييس اللغة:
(عجل) العين والجيم واللام أصلانِ صحيحان، يدلُّ أحدُهما على الإسراع، والآخر على بعض الحيَوان.
فالأوّل: العَجَلة في الأمرِ، يقال: هو عَجِلٌ وعَجُل، لغتان. قال ذو الرّمّة:
كأنَّ رِجلَيه رِجلاَ مُقْطِفٍ عَجُِلٍ  *** إذا تَجَاوَبَ من بُرْدَيه ترنيمُ([26])
واستعجلتُ فلاناً: حثثته. وعَجِلْتُه: سبَقْته. قال الله تعالى: ﴿أَعَجِلْتُمْ أَمْرَ رَبِّكُمْ﴾ [الأعراف 150]. والعُجَالَة: ما تُعَجِّلُ من شيء. ويقال: "عُجَالة الرَّاكبِ تمرٌ وسَويق". وذكر عن الخليل أنَّ العَجَل: ما استُعجِل به طعامٍ فقُدِّم قبل إدراك الغِذاء. وأنشد:
إن لم تُغِثْنِي أكُنْ ياذا النَّدَى عَجَلاً  *** كلُقمةٍ وقَعتْ في شِدقِ غَرثانِ([27])
ونحن نقول: أمّا قياس الكلمة التي ذكرناها فصحيح، لأنَّ الكلمةَ لا أصلَ لها، والبيت مصنوع.
ويقال: من العُجَالة: عجَلتُ القَوْمَ، كما يقال لَهَّنْتُهُمْ. وقال أهل اللُّغة: العاجل: ضد الآجل. ويقال للدُّنيا: العاجلة، وللآخرة: الآجلة. والعَجْلان هو كعب بن ربيعة بن عامر، قالوا: سمِّي العَجْلانَ باستعجالِهِ عَبْدَه. وأنشدوا:
وما سُمِّيَ العَجْلاَنَ إِلاّ لقولـه *** خُذِ الصَّحْنَ واحْلُبْ أيُّهَا العبدُ واعجَلِ([28])
وقالوا: إنَّ المُعَجِّل والمُعْجِل([29]) من النُّوق: التي تُنْتَج قبل أن تستكمل الوقتَ فيعيش ولدُها.
وممّا حُمِل على هذا العَجَلة: عَجَلة الثِّيران. والعَجَلة: المنجنون التي يُسْتَقى عليها، والجمع عَجَل وعَجَلات.
قال أبو عبيد: العَجَلة: خشبةٌ معترِضة على نَعَامَتي البِئرِ والغَرْبُ مُعلَّقٌ بها، والجمع عَجَل. قال أبو زيد: العَجَلة: المَحَالة. وأنشد:
وقد أعَدَّ ربُّها وما عَقَلْ  *** حمراءَ من ساجٍ تَتقّاها العَجَلْ
ومن الباب: العِجْلة: الإداوَة الصَّغيرة، والجمْع عِجَل. وقال الأعشى:
والسّاحباتِ ذيولَ الخزِّ آونةً  *** والرافلاتِ على أعجازها العِجَلُ([30])
وإنما سمِّيت بذلك لأنها خفيفة يعجَل بها حاملُها. وقال الخليل: العَجُول من الإبل، الواله التي فَقَدَت ولدَها، والجمع عُجُل. وأنشد:
أحِنُّ إليك حنين العَجُول  *** إذا ما الحمامة ناحت هديلا
وقالت الخنساء:
فما عَجُولٌ على بَوٍّ تُطِيف به  *** قد ساعدَتْهَا على التَّحنانِ أظآرُ([31])
قالوا: وربما قيل للمرأة الثَّكلى عَجُول، والجمع عُجُل. قال الأعشى:
حتى يظلَّ عميدُ القَوْمِ مرتفقاً  *** يَدفَع بالرّاح عنه نِسْوةٌ عُجُلُ([32])
ولم يفسِّرُوه بأكثر من هذا. قلنا: وتفسيره ما يلحق الوالهَ عند ولهه من الاضطراب([33]) و العَجَلة، إلاّ أنَّ هذه العَجول لم يُبْنَ منها فِعل فيقال: عَجِلتْ، كما بُنِي من الثُّكل ثَكِلتْ، والأصل فيه واحد، إلاّ أنّه لم يأت من العرب.
والأصل الآخر العِجْل: ولد البقرة؛ وفي لغةٍ عِجَّوْل، والجمع عجاجيل، والأنثى عِجْلَة وعِجَّولة، وبذلك سُمِّي الرجل عِجْلاً.
القاموس المحيط:
العَجَلُ والعَجَلَةُ، مُحرَّكتينِ السُّرْعةُ. وهو عَجِلٌ بكسر الجيمِ وضمِّها، وعَجْلانُ وعاجِلٌ وعَجيلٌ من عَجالَى وعُجَالَى وعِجالٍ، وقد عَجِلَ، كفَرِحَ، وعَجَّلَ تَعْجيلاً وتَعَجَّلَ.
واسْتَعْجَلَهُ: حثَّه وأمَرَهُ أن يَعْجَلَ. ومَرَّ يَسْتَعْجِلُ، أي: طالباً ذلك من نفْسِه مُتَكَلِّفاً إياهُ. والعَجْلانُ: شَعْبانُ لسُرْعةِ مُضيِّهِ ونَفادِه، وبِلا لامٍ: عَلَمٌ. وقَوْسٌ عَجْلَى، كسكْرَى: سَريعةُ السَّهْمِ. والعاجِلُ: نَقِيضُ الآجِل في كلِّ شَيْءٍ. وأَعْجَلَهُ: سَبَقَهُ كاسْتَعْجَلَهُ وعَجَّلَهُ، و الناقةُ: ألقتْ ولدها لغيرِ تَمام.
والمُعْجِلُ، كمُحْسنٍ ومُحَدِّثٍ ومِفْتاحٍ، من الإِبل: ما تُنْتَجُ قَبْلَ أن تستكْمِلَ الحَوْلَ، فيَعيشُ ولدُها، والوَلَد: مُعْجَلٌ كمُكْرَمٍ، والتي إذا وضَعْتَ الرِّجْلَ في غَرْزها، وثَبَتْ، كالمُعْجِلَةِ، كمُحسِنَةٍ، والمُدْرِكَةُ من النَّخْلِ في أوَّلِ الحَمْلِ. والعُجالَةُ، بالكسر والضم، والعُجْلُ والعُجْلَةُ، بضمهما: ما تَعَجَّلْتَه من شيءٍ. وكمُحَدِّثٍ: الراعي يَحْلُبُ الإِبِلَ حَلْبَةً وهي في الرَّعْيِ، والآتي أهلَهُ بالعُجالَةِ، كالمُتَعَجِّلِ. والعُِجالة، بالكسر والضم، والإِعْجالَةُ، بالكسر، والعُجْلُ والعُجْلَةُ، بضَمِّهِما: ذلك اللبَنُ الذي يَحْلُبُهُ المُعَجِّلُ، وكرُمَّانٍ وسِنَّورٍ: جُماع الكَفِّ من الحَيْسِ أو التَّمْرِ يُستَعْجَلُ أكْلُهُ، وتَمْرٌ يُعْجَنُ بسَويقٍ فَيُتَعَجَّلُ أكْلُهُ. والعَجَلُ، مُحرَّكَةً: الطينُ أو الحَمْأَةُ وبالكسر: ولدُ البَقَرَةِ كالعِجَّوْلِج: عَجاجيلُ، وبَقَرَةٌ مُعْجِلٌ كمُحْسِنٍ: ذاتُ عِجْلٍ. وبنو عِجْلٍ: حَيٌّ. والعِجْلَةُ، بالكسر: السِّقاءُ والدولابُ ج: كعِنَبٍ وجِبالٍ، ونَباتٌ، وع قُرْبَ الأَنْبارِ سُمِّيَ بِعِجْلَةَ امرأةٍ، وبالتحريكِ: الآلَةُ التي يَجُرُّها الثَّوْرُ. ج: عَجَلٌ وأعْجالٌ وعِجالٌ، والدولابُ، أو المَحالَةُ، وخُشُبٌ تُؤَلَّفُ يُحْمَلُ عليها الأَثْقالُ، وخَشَبَةٌ مُعْتَرِضَةٌ على نَعامَةِ البئْرِ، والغَرْبُ مُعَلَّقٌ بها، والطينُ والحَمْأَةُ، والدَّرَجَةُ من النَّخْلِ نَحْوُ النَّقيرِ، وة باليمنِ. ودارُ العَجَلَةِ: بِلِصْقِ المَسْجِدِ الحرامِ. وعثمانُ بنُ شَرابٍ العَجَلِيُّ، محرَّكةً. وأمَّا أبو الفُتوحِ أسْعَدُ وسَعْدُ بنُ علِيٍّ العِجْليَّانِ، فبالكسر. والعَجولُ: الثَّكْلَى، والوالِهُ من النِّساءِ والإِبِلِ لِعَجَلَتِها في حَركاتِها جَزَعاً ج: عُجُلٌ، ككُتُبٍ، وعَجائِلُ، والمَنِيَّةُ، واللُّهْنَةُ، وبئْرٌ بمكةَ، حَفَرَها عبدُ شمسٍ أو قُصَيٌّ. والمَعاجيلُ: مُخْتَصراتُ الطُّرُقِ.
والعُجَيْلَى والعُجَيْلَةُ: سَيْرٌ سَريعٌ. وكزُبيرٍ: اللُّهْنَةُ، أو طَعامٌ يُقَرَّبُ إلى قومٍ، قَبْلَ أن يُتَأَهَّبَ لهم، وكالكِتابةِ: نَباتٌ. والعَجْلاءُ: ع م. والعَجْلانِيةُ: د بِمَرْجِ الديباجِ. وكسَكْرَى: ناقةُ ذي الرُّمَّةِ، وفَرَسُ ثَعْلَبَةَ بنِ أُمِّ حَزْنَةَ، وفَرَسُ يزيدَ بنِ مِرْداسٍ السُّلَمِيِّ، وفَرَسُ دُرَيْدِ بنِ الصِمَّةِ.
وعُبَيْدٌ العِجْلُ، على النَّعْتِ: لَقَبُ الحُسَيْنِ بنِ محمدٍ المُحدِّثِ. والعَجاجيلُ: هَناتٌ من الأَقِطِ، تُجْعلُ طِوالاً بِغِلَظِ الأَكُفِّ. وعَجَّلَ أقِطَه تَعْجيلاً وتَعَجَّلَهُ: جَعَلَهُ كذلك. وأخَذْتُ مُسْتَعْجَلَةً من الطَّريقِ، وهذه مُسْتَعْجلاتُ الطريقِ: بمعنَى القُرْبَةِ، والخُصْرَةِ. وأُمُّ عَجْلانَ: طائرٌ. وأتانا بعُجَّالٍ، كرُمَّانٍ وسِنَّوْرٍ، أي: بجُمْعَةٍ من التَّمْرِ.
تاج العروس:
ع ج ل
الْعَجَلُ والْعَجَلَةُ مُحَرَّكَتَيْنِ : السُّرْعَةُ قالَ الرَّاغِبُ : العَجَلَةُ طَلبُ الشِّيْءِ وتَحَرِّيهِ قبلَ أَوانِهِ وهي مِنْ مُقْتَضَى الشَّهْوَةِ فَلِذلكَ كانَتْ مَذْمُومَةً في عامَّةِ القُرْآنِ حتى قيلَ : العَجَلَةُ مِنَ الشِّيْطَانِ قالَ تَعالى : " ولاَ تَعْجَلْ بِالْقُرْآنِ " " ومَا أَعْجَلَكَ عَن قَوْمِكَ يَا مُوسِى " قالَ : وأَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى : " وعَجِلْتُ إِلَيْكَ رَبٌ لِتَرْضَى " فَإِنَّهُ ذَكَرَ أَنَّ عَجَلَتَهُ وإِنْ كانَتْ مَذْمُومَةً فالذي دَعَا إِلَيها أَمْرٌ مَحْمُودٌ وهو طَلَبُ رِضَا اللهِ تَعالَى وهو عَجُلٌ بِكَسْرِ الجِيمِ وضَمِّها قالَ ذو الرُّمَّةِ :
كأَنَّ رِجْلَيْهِ رِجْلاَ مُقْطِفٍ عَجِلٍ ... إِذا تَجاوَبَ مِنْ بَرْدَيْهِ تَرْنِيمُ وعَجْلاَنُ وعَاجِلٌ وعَجِيلٌ مِنْ قَوْمٍ عَجَالَى بالْفَتْحِ وعُجَالَى بالضَّمِّ عِجَالٍ بالكَسْرِ وهذا كُلُّهُ جَمْعُ عَجْلانَ وأَمَّا عَجِلٌ وعَجُلٌ فَلا يُكَسَّرُ عِنْدَ سِيبَوَيْه وعَجِلٌ أَقْرَبُ إِلى حَدِّ التَّكْسِيرِ مِنْهُ لأن فَعِلاً في الصفة أكثر من فَعُلٍ على أَنَّ السَّلامَةَ في فَعِلٍ أكثرُ أيضاً لِقِلَّتِهِ وإِنْ زَادَ على فَعُلٍ ولا يجمع عَجْلانُ بالواوِ والنون لأَنَّ مُؤَنَّثَهُ لا تَلْحَقُه الهاءُ وامْرَأَةٌ عَجْلَى ونِسْوَةٌ عَجَالَى وعِجَالٌ كَرَجْلَى ورَجَالَى ورِجَالٌ . وقد عَجِلَ كفَرِحَ عَجَلاً وعَجَّلَ تَعْجِيلاً وتَعَجَّلَ قالَ اللهُ تَعالَى : " مَن كَانَ يُرِيدُ الْعَاجِلَةَ عَجَّلْنَا لَهُ فيها ما نَشَاءُ لِمَن نُّرِيدُ " وقالَ : " عَجِّلْ لَنَا قِطَّنَا قَبْلَ يَوْمِ الْحِسَابِ " وقالَ تَعالَى : " فَمَن تَعَجَّلَ في يَوْمَيْنِ فَلاَ إِثْمَ عَلَيْهِ " واسْتَعْجَلَهُ كُلُّ ذلكَ بِمَعْنَى : حَثَّهُ وأَمَرَهُ أَنْ يَعْجَلَ في الأَمْرِ وكذلكَ الإِعْجَالُ قالَ اللهُ تعالى : " ويَسْتَعْجِلُونَكَ بالسَّيِّئَةِ قَبْلَ الْحَسَنَةِ " وقالَ : " ويَسْتَعْجِلُونَكَ بِالْعَذابِ " وقالَ القَطامِيُّ :
فاسْتَعْجَلُونَا وكانُوا مِنْ صَحَابَتِنَا ... كَما تَعَجَّلَ فُرَّاطٌ لِوُرَّادِ ومَرَّ يَسْتَعْجلُ : أي طَالِباً ذلكَ مِنْ نَفْسِهِ مُتَكّلِّفاً إِيَّاهُ حَكَاهُ سِيبَوَيْه ووَضَعَ فيهِ الضَّمِيرَ المُنْفَصِلَ مَكانَ المُتَّصِلِ . والْعَجْلاَنُ : شَعْبَانُ سُمِّيَ بذلكَ لِسُرْعَةِ مُضِيِّهِ ونَفَادِهِ أي نَفَادِ أَيَّامِهِ قالَ ابنُ سِيدَه : وهذا القَوْلُ ليسَ بِقَوِيٍّ لأنَّ شَعْبانَ إِنْ كانَ في زَمَنٍ طَوِيلِ الأَيَّامِ فَأَيَّامُهُ طِوَالٌ وإِنْ كانَ في زَمَنٍ قَصِيرِ الأَيَّامِ فَأَيَّامُهُ قِصارٌ قال ابنُ المُكَرِّمِ : وهذا الذي انْتَقَدَهُ ابنُ سِيدَه ليس بِشَيْءٍ لأَنَّ شَعْبَانَ قد ثَبَتَ في الأَذْهانِ أَنَّهُ شهرٌ قصيرٌ سَريعُ الاِنْقِضَاءِ في أيِّ زَمانٍ كان لأنَّ الصَّوْمَ يَفْجَأُ في آخِرِهِ فلذلكَ سُمِّيَ العَجْلاَن واللهُ أَعْلَمُ . وعَجْلاَنُ بِلاَ لاَمٍ : عَلَمُ جَمَاعَةٍ منهم بَنُو العَجْلاَنِ بَطْنٌ في بَنِي عامِرِ بنِ صَعْصَعَةَ سُمِّيَ لِتَعْجِيلِهِ القِرَى وهو جَدُّ تَمِيمِ بنِ أُبَيِّ بنِ مُقْبِلِ ابنِ عَوْفِ بنِ حِنْتِفِ بنِ عَجْلاَنَ الشَّاعِرِ وفيهِ يَقولُ النَّجَاشِيُّ في أَبْياتٍ :
" وما سُمِّيَ العَجْلاَنُ إِلاَّ بِقَوْلِهِخُذِ القَعْبَ واحْلُبْ أَيُّها العَبْدُ واعْجَلِ
والعَجْلاَنُ بنُ حارِثَةَ بنِ ضُبَيْعَةَ : بَطْنٌ في بَلِيٍّ . والعَجْلاَنُ بنُ زَيْدِ بنِ غَنْمٍ : بَطْنٌ في الأَنْصَارِ . وعِزُّ الدِّينِ أبو سَرِيعٍ عَجْلاَنُ بنُ رُمَيْثَةَ الحَسَنِيُّ مَلِكَ الحِجازِ وغيرُه وهو واسِعٌ في الأَعْلامِ . وقَوْسٌ عَجْلَى كسَكْرَى : سَرِيعَةُ السَّهْمِ حَكَاهُ أبو حَنِيفَةَ . والْعَاجِلُ والعاجِلَةُ : نَقِيضُ الآجِلِ والآجِلَةِ عامٌّ في كُلِّ شَيْءٍ . وأَعْجَلَهُ : سَبَقَهُ كاسْتَعْجَلَهُ قالَ تعالى : " ومَا أَعْجَلَكَ عَن قَوْمِكَ " أي كيفَ سَبَقْتَهُم يُقالُ : أَعْجَلَنِي فَعَجِلْتُ له واسْتَعْجَلْتُهُ : تَقَدَّمْتُهُ فَحَمَلْتُهُ عَلى العَجَلَةِ . وعَجَّلَهُ تَعْجِيلاً : اسْتَحَثَّهُ . وأَعْجَلَتِ النَّاقَةُ إِعْجَالاً : أَلْقَتْ وَلَدَها لِغَيْرِ تَمامٍ فهي مُعْجِلَةٌ . والْمُعْجِلُ كمُحْسِنٍ ومُحَدِّثٍ ومِفْتَاحٍ مِنَ الإِبِلِ : ما تُنْتَجُ قَبْلَ أَنْ تَسْتَكْمِلَ الْحَوْلَ فَيَعِيشُ وَلَدُهَا قالَ الأَخْطَلُ :
إِذا مُعْجَلٌ غَادَرْتَه عندَ مَنْزِلٍ ... أُتِيحَ لِجَوَّابِ الْفَلاةِ كَسُوبِ يَعْنِي الذِّئْبَ . والْوَلَدُ مُعْجَلٌ كَمُكْرَمٍ وقيلَ : المِعْجَالُ مِنَ الحَوامِلِ : التي تَضَعُ وَلَدَها قَبْلَ إِنَاهُ . والإِعْجالُ في السَّيْرِ : أَنْ يَثِبَ البَعِيرُ إِذا رَكِبَهُ الرَّاكِبُ قبلَ اسْتِوائِهِ عليه وجَمَلٌ مِعْجَالٌ ونَاقَةٌ مِعْجَالٌ وهي التي إذا وَضَعْتَ الرِّجْلَ في غَرْزِهَا قامَتْ ووثَبَتْ كالْمُعْجِلَةِ كمُحْسِنَةٍ وهذه عن الصَّاغانِيُّ ولَقِيَ أبو عَمْرِو بنِ العَلاَءِ ذا الرُّمَّةِ فقالَ : أَنْشَدْنِي :
" ما بَالُ عَيْنَيْكَ منها الْمَاءُ يَنْسَكِبُ فَأَنْشَدَهُ حتى انْتَهَى إِلى قَوْلِهِ :
" حَتَّى إِذا ما اسْتَوَى في غَرْزِها تَثِبُ فقالَ لهُ : عَمُّكَ الرَّاعِي أَحْسَنُ مِنْكَ وَصْفاً حينَ يَقُولُ :
وهِيَ إِذا قامَ في غَرْزِها ... كَمِثْلِ السَّفِينَةِ أو أَوْقَرُ
ولاَ تَعْجِلُ المَرْءَ عِنْدَ الوُرُو ... كِ وَهْيَ بِرُكْبَتِهِ أَبْصَرُ فقالَ : وَصَفَ بِذلكَ نَاقَةَ مَلِكٍ وأَنا أَصِفُ لَكَ نَاقَةَ سُوقَةٍ . والمِعْجَالُ : الْمُدْرِكَةُ مِنَ النَّخْلِ في أَوَّلِ الْحَمْلِ . والْعُجَالَةُ بِالْكَسْرِ والضَّمِّ والْعُجْلُ والْعُجْلَةُ بِضَمِّهِما : مَا تَعَجَّلْتَهُ مِنْ شَيْءٍ ومنه قولُهم : التَّمْرُ عُجَالَةُ الرَّاكِبِ وفي المَثَلِ : الثَّيِّبُ عُجَالَةُ الرَّاكِبِ . والمُعَجِّلُ كَمُحَدِّثٍ : الرَّاعِي يَحْلُبُ الإِبِلَ حَلْبَةً وهِيَ في الرَّعْي كَأَنَّهُ يعْجِلُها إِتْمامَ الرَّعْي وهو أيضاً : الآتِي أَهْلَهُ بِالْعُجَالَةِ بالضَّمِّ وهو لَبَنٌ يَحْمِلُهُ الرَّاعِي مِنَ المَرْعَى إِلى أَصْحَابِ الشَّاءِ قبلَ أَنْ تُصْدِرَ الغَنَمُ وإِنَّما يَفْعَلُ ذلكَ عِنْدَ كَثْرَةِ اللَّبَنِ قالَهُ ابنُ الأَثِيرِ والصَّاغانِيُّ في شَرْحِ حديثِ خُزَيْمَةَ : ويَحْمِلُ الرَّاعِي العُجَالَةَ . وقالَ الكُمَيْتُ :
لَمْ يَقْتَعَدْها المُعَجِّلُونَ ولم ... يَمْسَخْ مَطَاهَا الوُسُوقُ والحَقَبُ وقيلَ : المُعَجِّلُ : هوَ الذي يَأْتِي بالإِعْجَالَةِ مِنَ الإبِلِ مِنَ الْعَزِيبِ كالْمُتَعَجِّلِ قالَ امْرُؤُ القَيْسِ يَصِفُ سَيَلاَنَ الدَّمْعِ :
كَأَنَّهُما مَزادَتا مُتَعَجِّلٍ ... فَرِيَّانِ لَمَّا يُسْلَقَا بِدِهَانِ والعُجَالَةُ بالكَسْرِ والضَّمِّ والإِعْجِالَةُ بالْكَسْرِ والْعُجْلُ والْعُجْلَةُ بِضَمِّهِما الأَخِيرَتانِ عن ابنِ عَبَّادٍ : ذلكَ اللَّبَنُ الذي يَحْلُبُهُ الْمُعَجِّلُ وقيلَ : الإِعْجَالَةُ أَنْ يُعَجِّلَ الرَّاعِي بِلَبَنِ إِبِلِهِ إِذا صَدَرَتْ عَنِ الْمَاءِ والجَمْعُ الإِعْجَالاتُ قالَ الكُمَيْتُ :
أَتَتْكُم بِإِعْجالاَتِها وهْيَ حُفَّلٌ ... تَمُجُّ لَكُمْ قَبْلَ احْتِلاَبٍ ثُمَالَهَا
يُخَاطِبُ اليَمَنَ يَقُولُ : أَتَتْكُمْ مَوَدَّةُ مَعَدٍّ بِإِعْجَالاتِها . وكَرَمُّانٍ وسِنَّوْرٍ : جُماعُ الْكَفِّ مِنَ الْحَيْسِ أو التَّمْرِ يُسْتَعْجَلُ أَكْلُهُ أو جُمْعَةٌ مِن تَمْرٍ يُعْجَنُ بِسَوِيقٍ أو أقِطٍ فَيُتَعَجَّلُ أَكْلُهُ والجَمْعُ عَجاجِيلُ وهي هَناتٌ مِنَ الأَقِطِ يَجْعَلُونَها طَوالاً وقالَ ثَعْلَبٌ : الْعُجَّالُ والعِجَّوْلُ : ما اسْتُتْجِلَ بهِ قَبْلَ الغِذَاءِ كاللُّهْنَةِ . والْعَجَلُ مُحَرَّكَةً : الطِّينُ أو الْحَمْأَةُ وقالَ ابنُ الأَعْرابِيِّ في تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعالَى : " خُلِقَ الإِنْسَانُ مِنْ عَجَلٍ " أي مِن طِينٍ وأَنْشَدَ :
" والنَّبْعُ في الصَّخْرَةِ الصَّمَّاءِ مَنْبِتُهُوالنَّخْلُ يَنْبُتُ بَيْنَ المَاءِ والعَجَلِ
وقالَ ابنُ عَرَفَةَ : ليسَ عِنْدِي في هذا حِكَايَةٌ عَمَّنْ يُرْجَعُ إليهِ في عِلْمِ اللُّغَةِ ومِثْلُهُ قَوْلُ الأَزْهَرِيُّ وقالَ أبو عُبَيْدَةَ : هي لُغَةٌ حِمْيَرِيَّةٌ وأَنْشَدَ البيتَ المَذْكُورَ وقالَ الزَّمَخْشَرِيُّ : والله أَعْلَمُ بِصِحَّتِهِ وأَشَارَ إلى مِثْلِهِ ابنُ دُرَيْدٍ وقالَ الرَّاغِبُ : قَولُهُ تَعالَى : " مِنَْ عَجَلٍ " قالَ بعضُهم : مِنْ حَمَأٍ مَسْنُونٍ وليسَ بِشَيْءٍ بل ذلكَ تَنْبِيهٌ عَلى أَنَّهُ لا يَتَعَرَّى من ذلك وأَنَّ ذلك إِحْدَى القُوَى التي رُكِّبَ عليها وعلى ذلكَ قالَ : " وكانَ الإِنْسانُ عَجُولاً " انتهى . وفي التَّهْذِيبِ قالَ الفَرَّاءُ : خُلِقَ الإِنْسَانُ مِنْ عَجَلٍ وعَلَى عَجَلٍ كأَنَّكَ قُلْتَ : رُكِّبَ عَلى العَجَلَةِ وبِنْيَتُهُ العَجَلَةُ وخِلْقَتُهُ العَجَلَةِ وعَلى العَجَلَةُ ونحو ذلكَ قال أبو إِسْحاق : خُوطِبَ العَرَبُ بِما تَعْقِلُ والعَرَبُ تَقُولُ للذي يُكْثِرُ الشَّيْءَ : خُلِقْتَ منه كَما تَقولُ : خُلِقْتَ مِنْ لَعِبٍ إِذا بُولِغَ في وَصْفِهِ باللَّعِبِ وخُلِقَ فُلاَنٌ مِنَ الكَيْسِ إِذا بُولِغَ في صِفَتِهِ بالكَيْسِ وقالَ أبو حاتِمٍ في مَعْنَى الآيَةِ : أي لو يَعْلَمُونَ ما اسْتَعْجَلُوا والجَوابُ مُضْمَرٌ قيلَ : إِنَّ آدَمَ عليهِ السَّلامُ لَمَّا بَلَغَ منه الرُّوحُ الرُّكْبَتَيْنِ هَمَّ بالنُّهُوضِ قبلَ أَنْ تَبْلُغَ القَدّمَيْنِ فقالَ اللهُ عَزَّ وجَلَّ ذلكَ وقالَ ثَعْلَب : مَعْناهُ خُلِقَتِ العَجَلَةُ مِنَ الإِنْسانِ قالَ ابنُ جِنِّيٍّ : الأَحْسَنُ أَنْ يَكُونَ تَقْدِيرُهُ : خُلِقَ الإِنْسانُ مِنْ عَجَلٍ لِكَثْرَةِ فِعْلِهِ إِيَّاهُ واعْتِيادِهِ له وهذا أَقْوَى مَعْنىً مِنْ أَنْ يَكُونَ أرادَ خُلِقَ العَجَلُ مِنَ الإِنْسانِ لأنَّهُ أَمْرٌ قد اطَّرَدَ واتَّسَعَ وحَمْلُهُ عَلى القَلْبِ يَبْعُدُ في الصَّنْعَةِ ويُصَغِّرُ المَعْنَى قالَ : وكأَنَّ هذا المَوْضِعَ لَمَّا خَفِيَ عَلى بَعْضِهم قال : إِنَّ العَجَلَ هنا الطِّينُ قالَ : ولَعَمْرِي إِنَّهُ في اللُّغَةِ لَكَما ذَكَرَ غيرَ أَنَّهُ في هذا المَوْضِعِ لا يُرادُ بهِ إِلاَّ نَفْسُ العَجَلَةِ والسُّرْعَةِ أَلاَ تَراهُ عَزَّ اسْمُه كيفَ قالَ عَقِيبَهُ : " سَأُرِيكُمْ ءَايَتِي فَلاَ تَسْتَعْجِلُونَ " فنَظِيرُهُ قولُه تَعالَى : " وكانَ الإِنسَانُ عَجُولاً " " وخُلِقَ الإِنسَانُ ضَعِيفاً " لأَنَّ العَجَلَ ضَرْبٌ مِنَ الضَّعْفِ لِمَا يُؤْذِن بهِ مِنَ الضَّرُورَةِ والْحَاجَةِ فهذا هو وَجْهُ القَوْلِ فيه . والعِجْلُ بالْكَسْرِ : وَلَدُ الْبَقَرَةِ قالَ الرَّاغِبُ : تُصُوِّرَ فيهِ العَجَلَةُ إذا صَارَ ثَوْراً قالَ تَعالَى : " عِجْلاً جَسَداً لَهُ خُوَارٌ " وقالَ أبو خَيْرَةَ : هوَ عِجْلٌ حِينَ تَضَعُهُ أُمُّهُ إِلَى شَهْرٍ ثُمَّ بَرغَزٌ نَحْواً مِنْ شَهْرَيْنِ ونِصْفٍ ثُمَّ هو الْفَرْقَدُ كالْعِجَّوْلِ كسِنَّوْرٍ ج : عَجَاجِيلُ والأُنْثَى عَجْلَةٌ وعِجَّوْلَةٌ وجمعُ العِجْلِ عَجُولٌ وقالَ ابنُ بَرِّيٍّ : يُقالُ : ثَلاثَةُ أَعْجِلَةٍ وهيَ الأَعْجَالُ وبَقَرَةٌ مُعْجِلٌ كمُحْسِنٍ : ذاتُ عِجْلٍ . وبَنُو عِجْلٍ : حَيٌّ مِنْ رَبِيعَةَ وهو عِجْلُ بنُ لُجَيْمِ بنِ صَعْبِ بنِ عَلِيِّ بنِ بَكْرِ بنِ وَائِلٍ وكانَ يُحَمَّقُ قيلَ لهُ : ما سَمَّيْتَ 0فَرَسَكَ هذا ؟ فَفَقَأَ إِحْدَى عَيْنَيْهِ وقالَ : سَمَّيْتُهُ الأَعْوَرَ . وأُمُّهُ حَذامِ التي يُضْرَبُ بها المَثَلُ منهم : فُراتُ بنِ حِبَّانَ بنِ ثَعْلَبَةَ العِجْلِيُّ لَهُ صَحْبَةٌ وأبو المُعْتَمِرِ مُوَرِّقُ بن المُشَمْرِجِ العِجْلِيُّ تابِعِيٌّ وأبو الأَشْعَثِ أَحمدُ بنُ المِقْدَامِ العِجْلِيُّ بَصْرِيٌّ مِنْ شُيُوخِ مُسْلِمٍ والتِّرْمِذِيِّ وأبو دُلَفٍ القاسِمُ بنُ عيسى العِجْلِيُّ جَوادٌ مَشْهُورٌ . قالَ الجَوْهَرِيُّ : وأَمَّا قولُه :
" عَلَّمَنا أَخْوالُنا بَنو عِجِلْ
" شُرْبَ النَّبِيذِ واعْتِقَالاً بالرِّجِلْ
إِنَّما حَرَّكَ الجِيمَ ضَرُورَةً لأَنَّهُ يَجْوزُ تَحْرِيكُ السَّاكِنِ في القَافِيَةِ بِحَرَكَةِ ما قَبْلَهُ . والْعِجْلَةُ بالكَسْرِ : السِّقَاءُ وقالَ ابنُ الأَعْرابِيِّ : العِجْلَةُ الدُّولاَبُ ج : عَجَلٌ كَعِنَبٍ كَقِرْبَةٍ وقِرَبٍ قالَ الأعْشَى :
والسَّاحِباتُ ذُيُولَ الرَّيْطِ آوِنَةً ... والرَّافِلاَتُ عَلى أعْجَازِهَا الْعِجَلُ قالَ ثَعْلَبٌ : شَبَّهَ أَعْجازَهُنَّ بالأَسْقِيَةِ المَمْلُوءَةِ ويُجْمَعُ أيضاً على عِجَالٍ مِثْل جِبَالٍ كرِهْمَةٍ ورِهَامٍ وذِهْبَةٍ وذِهَابٍ قالَ الطِّرِمَّاحُ :
تُنَشِّفُ أَوْشَالَ النِّطافِ بِطَبْخِها ... عَلى أنَّ مَكْتُوبَ العِجَالِ وَكِيعُ ورَوَاهُ الصَّاغانِيُّ :
............... . ودُونَها ... كُلَى عِجِلٍ مَكْتُوبُهُنَّ وَكِيعُ والعِجْلَةُ : نَبَاتٌ يَسْتَطِيلُ مَعَ الأَرْضِ وهو الوَشْيجُ قالَ أبو حَنِيفَةَ : أَطْيَبُ كَلأً وليسَ بِبَقْلٍ وأَنْشَدَ غَيْرُهُ :
" عَلَيْكَ سِرْدَاحاً مِنَ السِّرْدَاح
" ذَا عِجْلَةٍ وذا نصِيٍّ ضَاحِي وقيلَ : هيَ شَجَرَةٌ ذاتُ وَرَقٍ وكُعُوبٍ وقَصَبٍ لَيِّنَةٌ مُسْتَطِيلَةٌ لَها ثَمَرَةٌ مِثْلُ رِجْلِ الدَّجاجَةِ مُتَقَبِّضَةٌ فَإِذا يَبِسَتْ تَفَتَّحَتْ وليسَ لها زَهْرَةٌ . وعِجْلَةُ : ع قُرْبَ الأَنْبَارِ سُمِّيَ بِعِجْلَةَ امْرَأَةٍ والنَّسْبَةُ إِلَيْهَا عِجْلِيٌّ كالنَّسْبَةِ إِلى القَبِيلَةِ . والعَجَلَةُ بِالتَّحْرِيكِ : الآلَةُ التي يَجُرُّها الثَّوْرُ قالَ الرَّاغِبُ : لِسُرْعَةِ مَرِّهَا ج : عَجَلٌ بِحَذْفِ الْهَاءِ وأَعْجَالٌ وعِجَالٌ بالكَسْرِ وأيضاً : الدُّولاَبُ يُسْتَقَى عليه أو الْمَحَالَةُ وأيضاً : خُشُبٌ تُؤَلَّفُ تَحْمَلُ عَليها الأَثْقَالُ وقالَ الكِلاَبِيُّ : هي خَشَبَةٌ مُعْتَرِضَةٌ على نَعَامَةِ الْبِئْرِ والْغَرْبُ مُعَلَّقٌ بِهَا والجَمْعُ عَجَلٌ وأيضاً : الطِّينُ والْحَمْأَةُ كالعَجَلِ . وأيضاً : الدَّرَجَةُ مِنَ النَّخْلِ نَحْوُ النَّقِيرِ والنَّقِيرُ جِذْعٌ يُنْقَرُ فيه ويُجْعَلُ فيه كالمَرَاقِي ومنهُ الحديثُ : ثُمَّ أَسْنَدُوا إليهِ في مَشْرَبَةٍ في عَجَلَةٍ . عن ابنِ الأَثِيرِ . وأيضاً : ة بِالْيَمَنِ مِنْ قُرَى ذِمَارَ . ودَارُ الْعَجَلَةِ بِمَكَّةَ شَرَّفَها اللهُ تَعالى بِلِصْقِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ نَقَلَهُ الصَّاغانِيُّ . وأبو سَعْدٍ عُثْمَانُ بْنُ عَلِيِّ بنِ شَرَابٍ الْعَجَلِيُّ المَرْوَزِيُّ الشَّافِعِيُّ مُحَرَّكَةً إلى عَمَلِ العَجَلَةِ التي تَجُرُّها الدَّوابُّ وُلِدَ سنة 440 ، وتَفَقَّهُ عليْهِ القاضِي حسينُ المَاوَرْدِيُّ وسَمِعَ الحديثَ وعُمِّرَ ولهُ تَعْلِيقَةٌ على الْحَاوِي وتُوُفِّي سنة 526 ، بِقَرْيَةِ بَنْجِ دِيَهْ . وأَمَّا أبو الْفُتُوح أَسْعَدُ بنُ مَحْمُودٍ الإِمَامُ مُنْتَجِبَ الدِّينِ شارِحُ الوَسِيطِ والمُهَذَّبِ والمَذْكُورُ في مَسْأَلَةِ الدَّوْرِ وكذا سَعْدُ بْنُ عَلِيًّ العِجْلِيَّانِ فبِالْكَسْرِ إِلى عِجْلِ بنِ لُجَيْمٍ الماضي ذِكْرُهُ وهكذا ضَبَطَهُ ابنُ خِلِّكَانَ . والْعَجُولُ كصَبُورٍ : الثَّكْلَى والْوَالِهُ مِنَ النِّساءِ والإبِلِ وهي التي فَقَدَتْ وَلَدَها وفيهِ لَفٌّ ونَشْرٌ مُرَتَّبٌ سُمِّيَتْ لِعَجَلَتِهَا في حَرَكاتِها أي في جِيئَتِها وذَهابِها جَزَعاً قالَت الخَنْسَاءُ :
فَما عَجُولٌ عَلى بَوٍّ تُطِيفُ به ... لها حَنِينَانِ إِعْلاَنٌ وإِسْرارُ ج : عُجُلٌ كَكُتُبٍ وعَجَائِلُ هكذا في النُّسَخِ والصَّوابُ : ومَعاجِلُ كَما في اللِّسَانِ وهو عَلى غَيْرِ قِيَاسٍ قالَ الأَعْشَى :
حَتَّى يَظَلَّ عَمِيدُ الْحَيِّ مُرْتِفِقاً ... يَدْفَعُ بالرَّاحِ عَنْهُ نِسْوَةٌ عُجُلُ والعَجُولُ : الْمَنِيَّةُ عن أَبي عَمْروٍ لأنَّها تُعْجِلُ مَنْ نَزَلَةْ بهِ عن إِدْراكِ أَهْلِهِ قالَ المَرَّارُ الفَقْعَسِيُّ :
وتَرْجُو أن تَخاطَاكَ الْمَنايَا ... وتَخْشَى أَنْ تُعَجِّلَكَ العَجُولُ
والعَجُولُ : ما اسْتُعْجِلَ بِهِ قبلَ الْغِذاءِ مثلُ اللُّهْنَةِ عن ثَعْلَبٍ ويُقالُ : هو كَسِنَّوْرٍ كَما تَقدَّم . والعَجُولُ : بِئْرٌ بِمَكَّةَ حَرَسَها اللهُ تَعالى كانَ حَفَرَها عَبْدُ شَمْسٍ أو قُصَيٌّ نَقَلَهُ الصَّاغانِيُّ . والْمَعَاجِيلُ : مُخْتَصَراتُ الطُّرُقِ جَمْعُ مِعْجَالٍ كَما في الأَسَاسِ . والْعُجَيْلَى مُصَغَّراً مَقْصُوراً والْعُجَيْلَةُ كجُهَيْنَةَ : ضَرْبَانِ مِنَ المَشْيِ وهو سَيْرٌ سَرِيعٌ قالَ الشاعِرُ :
تَمْشِي العُجَيْلَى مِنْ مَخافَةِ شَدْقَمٍ ... يَمْشِي الدِّفِقَّى والخَنِيفَ ويَضْبِرُ والعُجَيْلُ كَزُبَيْرٍ : اللُّهْنَةُ وهو ما اسْتُعْجِلُ بِهِ قبلَ الغِذَاءِ أو طَعَامٌ يُقَرَّبُ إلى قَوْمٍ قَبْلَ أَنْ يُتَأَهَّبَ لَهُمْ عن ابنِ دُرَيْدٍ وهو في المَعْنَى قَرِيبٌ مِنَ اللُّهْنَةِ . والعِجَالَةُ كالْكِتابَةِ : نَبَاتٌ قيلَ : هي العِجْلَةُ التي تقدَّمَ ذِكْرُها . والعَجْلاَءُ : ع مَوْضِعٌ م مَعْرُوفٌ . والعَجْلاَنِيَةُ : د وفي العُبَابِ : بُلَيْدَةٌ بِمَرْجِ الدِّيباجِ قُرْبَ المَصِّيصَةِ . وعَجْلَى كَسَكْرَى : نَاقَةُ ذِي الرُّمَّةِ الشَّاعِرِ وفيها يَقولُ :
أَقُولُ لِعَجْلَى بَيْنَ بَمٍّ ودَاحِسٍ ... أَجِدِّي فقد أَقْوَتْ عَلَيْكِ الأَمالِسُ وقالَ أيضاً :
أَقُولُ لِنَاقَتِي عَجْلَى وحَنَّتْ ... إٍلى الْوَقَبَى ونحنُ عَلى الثِّمادِ
أَتاحَ اللهُ يا عَجْلَى بِلاداً ... هَواكِ بها مُرِبَّاتِ الْعِهَادِ وأيضاً : اسْمُ فَرَسِ ثَعْلَبَةَ بْنِ أُمِّ حَزْنَةَ . وأيضاً : فَرَسُ يَزِيدْ بْنِ مِرْدَاسٍ السُّلَمِيِّ وهو القائِلُ فيها :
ولَمْ أَقِ عَجْلَى في الصَّباحِ رِمَاحَهُم ... وحَقُّ طِعَانِ القَوْمِ مَنْ كانَ أَوَّلُ وأَيضاً : فَرَسُ دُرَيْدِ بْنِ الصِّمَّةِ وهو القائِلُ فيها :
وقلتُ لِعَجْلَى إِنَّما هيَ ساعَةٌ ... فِدىً لكِ أُمِّي أَلْحِقِيني مَلاَحِقِي قالَ الصَّاغانِيُّ : وأَمَّا قَوْلُ لَبِيدٍ رَضِيَ اللهُ تَعالَى عنهُ :
تَكاثَرَ قُرْزُلٌ والْجَوْنُ فيها ... وعَجْلَى والنَّعَامَةُ والْخَيَالُ فيجوزُ أَنْ يَكونَ أَرادَ واحِدَةً مِنَ الفَرَسَيْنِ المَذْكُورَتَيْنِ . وعُبَيْدٌ الْعِجْلُ عَلى النَّعْتِ : لَقَبُ الْحُسَيْنِ بْنِ محمدِ بْنِ حَاتِمٍ الْمُحَدِّثِ ثِقَةٌ . وقالَ النَّضْرُ : الْعَجَاجِيلُ : هَناتٌ مِنَ الأَقِطِ تُجْعَلُ طِوَالاً بِغِلَظِ الأَكُفِّ وطُولِها مثلُ عَجَاجِيلِ التَّمْرِ والحَيْسِ والواحِدَةُ عُجَّالٌ كرُمَّانٍ وقد تقدَّم وعَجَّلَ أَقِطَهُ تَعْجِيلاً وتَعَجَّلَهُ : جَعَلَهُ كذلكَ . وفي النَّوادِرِ : أَخَذْتُ مُسْتَعْجَلَةً مِنَ الطَّرِيقِ وهذهِ خُدْعَةٌ مِنَ الطَّريقِ ومَخْدَعٌ ونَفَذٌ ونَسَمٌ ونَبَقٌ وأَنْبَاقٌ كُلُّهُ بِمَعْنَى الْقُرْبَةِ والْخُصْرَةِ . وفي الصِّحاحِ : أُمُّ عَجْلاَنَ : طَائِرٌ زادَ الصَّاغانِيُّ : أَسْوَدُ أَبْيَضُ أَصْلِ الذَّنَبِ يَكْثُرُ تَحَرُّكَ ذَنَبِهِ . ويُقالُ : أَتَانَا بِعُجَّالٍ وعِجَّوْلٍ كَرُمَّانٍ وسِنَّوْرٍ : أي بِجُمْعَةٍ مِنَ التَّمْرِ قد عُجِنَ بالسَّوِيقِ أو الأَقِطِ عن ابنِ شُمَيْلٍ وقد تقدَّم . ومِمَّا يُسْتَدْرَكُ عليه . رَجُلٌ عَجُولٌ كصَبُورٍ : فيه عَجَلَةٌ . وعَاجَلَهُ بِذَنْبِهِ : إِذا أَخَذَهُ به ولم يُمْهِلْهُ . والعَاجِلَةُ : الدُّنْيا نَقِيضُ الآجِلَةِ . وعَجِلَ عنه : زاغَ . والعَجَلُ مُحَرَّكَةً : ما اسْتُعْجِلَ بِهِ مِنْ طَعامٍ فَقُدِّمَ قبلَ إِدْرَاكِ الْغَدَاءِ قال :
إِنْ لم تُغِثْنِي أَكُنْ ياذا النَّدَى عَجَلاً ... كَلُقْمَةٍ وَقَعَتْ في شِدْقِ غَرْثانِ
والعُجَالَةُ بالضَّمِّ : ما تَزَوَّدَهُ الرَّاكِبُ مِمَّا لا يُتْعِبُهُ أَكْلُهُ كالتَّمْرِ والسَّوِيقِ لأَنَّهُ يَسْتعْجِلُه أو لأنَّ السَّفَرَ يُعْجِلُهُ عَمَّا سِوَى ذلكَ مِنَ الطَّعام المُعالَجِ ويُقالُ : عَجَّلْتُم كَما يُقالُ : لَهَّنْتُم . كَما في الصِّحاحِ . والعُجَّيْلَى كسُمَّيْهَى : ضَرْبٌ مِنَ المَشْيِ في عَجَلٍ وسُرْعَةٍ عن ابنِ وَلاَّدٍ وهكذا ضَبَطَهُ . وعَجَّلْتُ اللَّحْمَ تَعْجِيلاً : طَبَخْتُهُ على عَجَلَةٍ قالَهُ الجَوْهَرِيُّ . وتَعَجَّلْتُ مِنَ الْكِراءِ كذا وعَجَّلْتُ له مِنَ الثَّمَنِ كذا عن الجَوْهَرِيُّ . وفي الْمَثل : لو عَجِلَتْ بَأَيِّمِك العَجُول أي عَجِل بها الزَّوَاجُ . والعَجَلَةُ مُحَرَّكَةً : كَارَةُ الثَّوْبِ والجَمْعُ عِجَالٌ وأَعْجَالٌ على طَرْحِ الزَّائِدِ . وأيضاً الإِدَاوَةُ الصَّغِيرَةُ وقيل : الْمَزَادَةُ وأيضاً : الضُّمْرَةُ تَنْبُتُ وَحْدَها على الشَّأْزِ عن أبي عَمْروٍ . وعَجْلاَنُ بالفَتْحِ : مَوْضِعٌ وأَنْشَدَ ثَعْلَبٌ :
" فَهُنَّ يُصَرِّفْنَ النَّوَى بَيْنَ عَالِجٍوعَجْلاَنَ تَصْرِيفَ الأَدِيبِ المُذَلَّلِ ومحمدُ بنُ أَحمدَ بنِ عثمانَ بنِ عَجْلاَنَ بالكسرِ : مِن شُيُوخِ ابنِ سَيِّدِ النَّاسِ وهكذا ضَبَطَهُ حَدَّث عن أبي الحسين بنِ السَّرَاجِ . وقالَ ابنُ السِّكِّيتِ في كتابِ التَّصْغِيرِ : ويُصَغِّرُونَ العِجْلَ عُجَيْلاَن يَذْهَبُونَ به إلى عَجْلاَن ويُصَغِّرُونَهُ عَلى لَفْظِهِ فيقولُونَ : عُجَيْلٌ والأَوَّلُ أَجْوَدُ . وبَنُو عُجَيْلٍ . حَيٌّ . قلتُ : وهو لَقَبُ عُمَرَ بنِ حامدِ بنِ زَرْنَقِ بنِ الوليدِ بنِ محمدِ بنِ حامدِ بنِ معزبٍ ا لمَغْرِبِيِّ من بَنِي عَكٍّ مِنُ وَلَدِهِ فُقَهاءُ اليَمَنِ بَنو عُجَيْلٍ أَجَلُّهُم الإِمامُ الفقيهُ قُطْبُ اليَمَنِ أحمدُ بنُ موسى بنِ عليِّ بنِ عُمَرَ عُجَيْلٍ أخَذَ عن عَمِّهِ إبراهيمَ بنِ عليٍّ ولَبِسَ الخِرْقَةَ عن الشِّهابِ السُّهْرَورْدِيِّ بالحَرَمِ المَكِّيِّ في حَضْرَةِ ابنِ الْفَارِضِ وأبوهُ مِمَّن أَدْرَكَ سَيِّدي عبدَ القادرِ الجِيَلانِيَّ وأخوهُ محمدٌ هو المُلَقَّبُ بالمُشَرِّعِ وقد تقدَّمَ ذِكْرُهُ في العين وفي وَلَدِهِ كَثْرَةٌ باليَمَنِ وإِلَيْهِ نُسِبَ بَيْتُ الْفَقِيهِ لِمَدِينَةٍ كَبيرَةٍ باليَمَنِ ومِنْ وَلَدِهِ شَيْخُ شُيُوخِ مَشايِخِنا الإِمامُ المُحَدِّثُ المُعَمَّرُ أبو الوَفاءِ أحمدُ بنُ محمدٍ العِجْلُ بنُ عُجَيْلٍ حَدَّثَ عن يحيى ابنِ مُكَرَّمٍ الطَّبَريِّ وغيرِهِ وعنهُ الشَّيْخُ حسنٌ العُجَيْمِيُّ وغيرُه . ومُنْيَةُ العُجَيْلِ : قَرْيَةٌ بِمِصْرَ مِنْ أَعْمالِ الغَرْبِيَّةِ وقد دَخَلْتُها . ويقولونَ في التَّجَلُّدِ وصِحَّةِ الجِسْمِ : لَيْتَني وفُلاناً يُفْعَلُ بِنَا كَذا حَتَّى يَمُوتَ الأَعْجَلُ . وتَعَجَّلْتُ خَراجَهُ : كَلَّفْتُهُ أَنْ يُعَجِّلَهُ . والمُسْتَعْجِلُ : لَقَبُ الشيخِ شَمسِ الدِّينِ أحمدَ بنِ محمدِ بنِ عبدِ الرَّحيمِ الرِّفاعِيِّ أخَذَ عن جَدِّهِ لأُمِّةِ نَجْمِ الدِّينِ أحمدَ بنِ عَليِّ بنِ عثمانَ وعنهُ الإِمامُ نَجْمُ الدِّينِ أحمدُ بنُ سليمانَ عُرِفَ بالأَخْضَرِ . وبَيْتُ مَعْجَلٍ كمَقْعَدٍ : قَرْيَةٌ باليَمَنِ منها الْفَقِيهُ بُرْهَانُ الدِّينِ إِبراهيمُ بنُ محمدِ بنِ سَبَأٍ الْمَعْجَلِيُّ ذَكَرَهُ الْجَنَدِيُّ والخَزْرَجِيُّ وابنُهُ أحمدُ رَوَى عن أبِيهِ .

_Türkçe çeviri henüz yok_
