# عجم — Kitâbu'l-'Ayn

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%85/sozluk/kitab_ayn
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D8%AC%D9%85/entries/kitab_ayn

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [عجم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%85.md)
- Kitâbu'l-'Ayn: Halîl b. Ahmed · 8. yy

## Madde başı: عجم

باب العين و الجيم والميم معهما
)ع ج م، ع م ج، ج ع م، ج م ع، م ع ج، م ج ع مستعملات( عجم: العَجَمُ: ضِدُّ العَرَب. ورجلٌ أعجميّ: ليس بعربيّ وقوم عجم وعرب والأعجم: الذي لا يُفْصِحُ. وامرأة عجماء بيّنة العجمة. والعجماء: كلّ دابّة أو بهيمة. وفي الحديث: "جُرْحُ العجماء جُبار" يقول: إذا أفلتت الدّابّة فقتلت إنسانا فليس على صاحبها دِيَةً وجُبار، أي: باطل، هدر دُمُه.
والعجماء كل صلاة لا يُقْرأُ فيها. والأعجم: كلّ كلام ليس بلغة عربيّة إذا لم ترد بها النسبة.
قال أبو النجم:
صوتا مخوفا عندها مليحا
أعجمَ في آذانها فصيحا
يصف حمار الوحش. وتقول: اسعجمت الدار عن جواب السائل.
والمعجم حروف الهجاء المقطعة، لأنها أعجمية. وتعجيم الكتاب: تنقيطه كي تستبين عجمته ويصحّ.
وعُجْمَةُ الرّملِ أكثره واضخمه وأكثره تراكما في وسط الرَّمل. قال ذو الرّمة:
من عُجْمَةِ الرّمل		أنقاء لها حِبَـبُ
وعَجَمُ التَّمر نواهُ والإنسان يعجُم التمرة إذا لاكها بنواتها في فمه. وعجيم النَّوى: الذي قد قشر لحاؤه من التّمر. وعجَمتُ العود: عضضتُ عليه بأسناني أيّها أصلب.
قال عبد الله بن سبرة الجرشيّ:
وكم عاجم عودى أضرّ بنابـه		مذاقي ففي نابَيْه فرض فلول
وقال الحجاج بن يوسف: إنّ أمير المؤمنين نكب كنانته فعجم عيدانها فوجدني أصلبها.
قوله: عجم، أي: عضّ عليها بأسنانه لينظر أيّها أصلب، وهذا مَثَلٌ، أي: جرَّب الرجال فاختارني منهم.
والثور يعجُم قرنَه يدلكه بشجرة لينظِّفه.
وما عَجَمْتْكَ عيني مذا كذا، أي: ما أَخَذَتْك.
وتقول للرجل العزيز النفس: أنه لصُلْبُ المَعْجَمِ. أي: إذا عجمته الأمور وجدته متينا. وقال سعد بن مسمع:
ذا سُبْحَةٍ لو كان حُلْوَ المَعْجَمٍ
أي: ذا جمال. وهذا من سُبُحات الوجه، وهو محاسنه، ولأنك إذا رأيته قلت: سبحان الله وقوله: لو كان حلو المعجم، أي: لو كان محمود الخُبْر كان قد تمّ أمره ولكنّه جَمال دون خُبْر. قال أبو ليلى: المَعْجَمُ: ههنا المذاق. عَجَمْتُهُ: ذُقْنُهُ. قال الأخطل:
يا صاح هل تبلغَنْها ذات معجمة		بدايتيها ومَجْرَى نِسْعِها بَـقَـعُ
عمج:
التَّعْمُّجُ: الاعوجاج في السير والمشي لليدين والأعضاء لاعوجاج الطريق كتَعَمَّجَ السيل إذا انقلب بعضه على بعض. قال:
تَدافُعَ السَّيْلِ إذا تعَمَّجَا
جعم: امرأة جَعْمَاءُ: أُنْكِرَ عقلها هرما، ولا يقال رجل أجْعَم. وناقة جعماء: مُسِنَّة. ورجلٌ جَعٌِ وامرأة جَعِمَةٌ، وبها جَعَمٌ، أي: غِلَظُ كلامٍ في سَعَةِ حَلْق.
وجَعِمَ الرّجُلُ جَعَماً، أي: قَرِمَ إلى اللَّحْمِ، وهو في ذاك أكول. قال: العجّاج:
إذ جَعِمَ الذُّهلانِ كلَّ مَجْعَمِ
أي: جَعِموا إلى الشَّرِّ، كما يُقْرَمُ إلى اللّحم.
جمع: الجمعُ مصدر جمعت الشيء. والجَمْعُ أيضا: اسم لجماعة الناس، والجموع: اسم لجماعة الناس. والمجمع حيث يُجْمَعُ الناس، وهو أيضا اسم للناس والجَمَاعَةُ: عدد كل شيء وكثرته.
والجِماعُ: ما جمعَ عَدداً، فهو جِماعُهُ، كما تقول لجماع الخباء: أخبية قال الحسن: اتقوا هذه الأهواء التي جِماعَها الضلالة ومعادها إلى النار. وكذلك الجميع إلاَّ أنَّه اسمٌ لازم. يقال: رجل جميع، أي: مجتمِعٌ في خَلْقه. وأما المجتمعُ فالذي استوتْ لِحْيَتُهُ، وبلغ غاية شبابه، ولا يقال للنساء.
والمسجدُ الجامعُ نعت به، لأنه يجمع أهله، ومسجد الجامِعِ خطأ بغير الألف والاّم، لأنّ الاسم لا يضاف إلى النعت. لا يقال: هذا زيد الفقيه.
وتقول: جَمَّعَ الناسُ، أي: شهدوا الجُمُعة، وقضوا الصلاة.
وجُمَّاعُ كل شيء: مجتمع خلقه، فمن ذلك: جُمّاع جسد الإنسان رأسُه، وجُمَاعُ الثمرة ونحوها إذا اجتمعت براعيمها في موضع واحد. قال ذو الرّمة:
ورأسٌ كجُمَّاع الثريا ومِشْفَرٌ		كَسِبْتِ اليماني قدُّه لم يُحَرّدِ
وتقول: ضربته بجُمْع كفّي، ومنهم من يكسر الجيم. وأعطيته من الدراهم جُمْع الكفّ كما تقول: ملء الكف. وماتت المرأة بجُمْع، أي: مع ما في بطنها وكذلك يقال إذا ماتت عذراء وترك فلان امرأته بجُمْع وسار، أي: تركها وقد أثقلت. واستجمع للمرء أموره إذا استَجمع وهُيءّ له ما يُسَرُّ به من أمره. قال:
إذا استَجمعت للمرء فيها أموره		كبا كبوة للوجه لا يستقيلـهـا
واستجمع السيل: أي: اجتمع، واستجمع الفرس جَرْيا. قال:
ومُسْتَجْمِع جَرْيا وليس بـبـارحٍ		تُباريِه في ضاحي المِتانِ سواعدُه
وسُمِّيَ جَمْعٌ جمعاً، لأنّ الناس يجتمعون إليها من المزدلفة بين الصلاتين، المغرب والعشاء الاخرة.
والمجامَعَةُ والجماعُ: كناية عن الفعل، والله يكني عن الأفعال، قال الله عزّ وجلّ: "أو لامستم النساء" كنىّ عن النكاح.
معج: المَعْجُ: التقليب في الجري. مَعَجَ الحمار يَمْعَجُ مَعْجاً، أي: جَرَى في كُلِّ وجهٍ جرياً سريعا. قال العجاج:
حُنِّيَ منه غيرَ ما أَنْ يَفْحَجا
غَمْرَ الأَجَاريَّ مِسَحّاً مِمْعَجا
وحمارٌ معاجٌ: يسبق في عَدْوِه يميناً وشمالاً. والريح تمعَجُ في النبات، أي: تفليه وتقلبه.
قال ذو الرّمة:
أو نَفْحَةٌ من أعالي حَنْوَةٍ مَعَـجَـتْ		فيها الصَّبا مَوْهِنا والرَّوضُ مَرْهُومُ
والفصيل يَمْعَجُ ضرعَ أمّه إذا لَهَزَهُ، وقلّب فاه في نواحيه ليستمكن. وتقول: جاءنا الوادي يَمْعَج بسيوله، أي: يُسْرع. قال:
ضافت تمعّج أعناق السيول به
مجع: مَجَعَ الرّجل مَجْعا، وتمجَّعُ تَمَجُّعا إذا أكل التّمر باللّبن. والمُجاعة: فُضالةُ ما يُمْجَع. والاسم: المَجيع. قال:
إنّ في دارنا ثلاثَ حُبالـى		فوددنا لو قد وضعْنَ جميعا
جارتي ثم هرّتي ثم شاتـي		فإذا ما وضعْنَ كُنَّ ربيعـا
جارتي للخبيص والهرّ للفـأ		رِ وشاتي إذا اشتهيت مجيعا
ورجلٌ مجّاععةٌ، أي: كثير التّمجَع، مثل: علاّمة ونسَّاببة. قال الخليل: يدخلون هذه الهاءات في نعوت الرجال للتّوكيد.

### Türkçe

باب **العين** ve **الجيم** ve **الميم** onlarla birlikte
(**ع ج م**، **ع م ج**، **ج ع م**، **ج م ع**، **م ع ج**، **م ج ع** kullanılandır) **عجم**: **العَجَمُ**: **العَرَب**’in zıddı. Ve **أعجميّ** bir adam: Arap olmayan; ve **عجم** ve **عرب** bir kavim. Ve **الأعجم**: fasih konuşmayan kimsedir. Ve **عجماء** bir kadın: **العجمة**si (Arapça olmayışı) apaçık olan. Ve **العجماء**: her binek hayvanı yahut dört ayaklı hayvan. Ve hadiste: “**جُرْحُ العجماء جُبار**” der; yani: binek hayvanı kaçıp bir insanı öldürürse sahibine diyet yoktur; ve **جُبار**: yani bâtıl, boşa; kanı hederdir.

Ve **العجماء**: içinde kıraat yapılmayan her namazdır. Ve **الأعجم**: nisbet (ekleme) ile gelmediği zaman, Arap diliyle olmayan her sözdür.

Ebû’n-Necm dedi:
“Onun yanında korkutucu bir ses, hoş bir (ses)
Onların kulaklarında fasih (iken) **أعجمَ** (anlaşılmaz) oldu”
Yaban eşeğini vasfeder. Ve dersin: **اسعجمت الدار عن جواب السائل**: ev, soranın cevabından aciz kaldı (cevap vermedi).

Ve **المعجم**: kesik kesik (ayrı ayrı) **حروف الهجاء**’dır; çünkü onlar **أعجمية**dir. Ve **تعجيم الكتاب**: onun noktalanmasıdır; ta ki **عجمته**si (kapalılığı) anlaşılsın ve sahih olsun.

Ve **عُجْمَةُ الرّملِ**: kumun çoğu ve en irisi; ve kumun ortasında en çok yığılmış olanıdır. Zü’r-Rumme dedi:
“**عُجْمَةِ الرّمل**’den, üzerinde taneler bulunan kum tepeleri”

Ve **عَجَمُ التَّمر**: onun çekirdeğidir. Ve insan, çekirdeğiyle birlikte ağzında çiğnediği zaman hurmayı **يعجُم** eder. Ve **عجيم النَّوى**: hurmadan kabuğu soyulmuş olan (çekirdek). Ve **عجَمتُ العود**: dişlerimle onu ısırdım; yani hangisi daha sert (diye).

Abdullah b. Sebre el-Cüreşî dedi:
“Ve nice (kimse) benim değneğimi **عاجم** etti; azı dişiyle (onu) daha çok incitti;
Tadımda; çünkü iki azı dişinde bir kırıklık, bir körelme vardır”

Ve Haccâc b. Yûsuf dedi: Müminlerin emîri sadağını eğdi de onun çubuklarını **عجم** etti; beni onların en serti buldu.

Onun sözü: **عجم**; yani: hangisi daha sert diye bakmak için dişleriyle onun üzerine ısırdı. Ve bu bir meseldir; yani: adamları denedi de beni onların arasından seçti.

Ve öküz, boynuzunu **يعجُم** eder: onu temizlemek için bir ağaca sürter.

Ve “**وما عَجَمْتْكَ عيني**” şu şu (şey)den; yani: seni almadı (yakalamadı).

Ve nefsi aziz olan adama dersin: “O, **صُلْبُ المَعْجَمِ**’dir.” Yani: işler onu **عجمته** (denediği) zaman onu sağlam bulursun. Sa‘d b. Musmi‘ dedi:
“Yüz güzelliği sahibi; eğer **حُلْوَ المَعْجَمٍ** olsaydı”

Yani: güzellik sahibi. Bu, yüzün **سُبُحات**ındandır; o da onun güzellikleridir. Ve çünkü onu gördüğün zaman “Sübhânallâh” dersin. Ve onun sözü: “eğer **حلو المعجم** olsaydı”; yani: eğer övülmüş tecrübe (sahibi) olsaydı işi tamam olmuş olurdu; fakat o, tecrübe olmaksızın güzelliktir. Ebû Leylâ dedi: **المَعْجَمُ**: burada tat (lezzet)tir. **عَجَمْتُهُ**: onu tattım. Ahtal dedi:
“Ey arkadaş, onun(la) varır mısın; iki başlangıcı ve kayışının geçtiği yer benekli olan, **ذات معجمة** (bir şeye)”

**عمج**:
**التَّعْمُّجُ**: yürüyüşte ve gidişte, eller ve uzuvlar için, yolun eğriliğinden dolayı eğriliktir; selin **تَعَمَّجَ** etmesi gibi: bir kısmı bir kısmı üzerine döndüğü zaman. Dedi ki:
“Selin itişip kakışması; **إذا تعَمَّجَا** (eğrileştiği zaman)”

**جعم**: **جَعْمَاءُ** bir kadın: yaşlılıktan aklı yadırganmış (bozulmuş) olan; ve **أجْعَم** bir erkek denmez. Ve **جعماء** bir dişi deve: yaşlı. Ve **جَعٌِ** bir adam ve **جَعِمَةٌ** bir kadın; ve onda **جَعَمٌ** vardır; yani: boğaz genişliğinde söz kalınlığı.

Ve adam **جَعِمَ** olur, **جَعَماً**; yani: ete iştahlandı; ve o, bunda çok yiyicidir. Dedi ki: el-‘Accâc:
“**إذ جَعِمَ الذُّهلانِ كلَّ مَجْعَمِ**”

Yani: şerre iştahlandılar; tıpkı ete iştahlanıldığı gibi.

**جمع**: **الجمعُ**: “bir şeyi topladım”ın masdarıdır. Ve **الجَمْعُ** ayrıca: insanların topluluğunun adıdır. Ve **الجموع**: insanların topluluğunun adıdır. Ve **المجمع**: insanların toplandığı yer; o, ayrıca insanların adıdır. Ve **الجَمَاعَةُ**: her şeyin sayısı ve çokluğudur.

Ve **الجِماعُ**: bir sayıyı toplayan şeydir; o, onun **جِماعُهُ**dur; tıpkı çadırların toplamına “çadırlar” demen gibi. Hasan dedi: Bu hevalardan sakının; onların **جِماعَها**sı sapıklıktır ve dönüşleri ateşedir. Ve **الجميع** de böyledir; ancak o, lâzım bir isimdir. Denir: **رجل جميع**; yani: yaratılışında toplanmış (derli toplu). **المجتمعُ** ise sakalı düzgünleşmiş ve gençliğinin nihayetine ulaşmış olandır; kadınlar için denmez.

Ve **المسجدُ الجامعُ** onunla nitelendi; çünkü ehlini toplar. Ve “**مسجد الجامِعِ**” elif-lâm olmaksızın hatadır; çünkü isim sıfata izafe edilmez. “Bu, Zeyd el-fakih’tir” denmez.

Ve dersin: **جَمَّعَ الناسُ**; yani: cumaya şahit oldular ve namazı eda ettiler.

Ve her şeyin **جُمَّاعُ**u: yaratılışının toplandığı yerdir. Bundan: insan bedeninin **جُمّاع**ı başıdır. Ve meyvenin **جُمَاعُ**ı ve benzeri: tomurcukları bir yerde toplandığı zaman. Zü’r-Rumme dedi:
“Ve bir baş; Süreyya’nın **جُمَّاع**ı gibi; ve bir dudak,
Yemenî (kılıç) gibi; boyu köreltilmemiş”

Ve dersin: onu elimin **جُمْع**ı ile vurdum; onlardan kimi **الجيم**’i kesreler. Ve ona dirhemlerden avuç **جُمْع**ı verdim; tıpkı “avuç dolusu” dediğin gibi. Ve kadın **بجُمْع** öldü; yani: karnında olanla birlikte. Ve aynı şekilde, bakire öldüğü zaman da söylenir. Ve falan, karısını **بجُمْع** bıraktı ve gitti; yani: onu ağırlaşmış (hamile) olarak bıraktı. Ve kişinin işleri onun için **استجمع** oldu: onun için toplandı ve onu sevindirecek şey hazırlandı. Dedi ki:
“Bir kimse için onda işleri **استَجمعت** olduğu zaman,
Yüz üstü bir düşüşle düştü; onu geri çeviremez”

Ve **استجمع السيل**: yani: toplandı. Ve at, koşuşta **استجمع** etti. Dedi ki:
“Ve koşuşta **مُسْتَجْمِع**; fakat uzaklaşan değil;
Onunla, sırtın açık yerinde kolları yarışır”

Ve **جَمْع**a “**جمعاً**” adı verildi; çünkü insanlar iki namaz arasında, akşam ve yatsı, Müzdelife’den ona toplanırlar.

Ve **المجامَعَةُ** ve **الجماعُ**: fiile kinayedir. Ve Allah fiillerden kinaye eder. Aziz ve celil Allah dedi: “**أو لامستم النساء**”; nikâhtan kinaye etti.

**معج**: **المَعْجُ**: koşuda çevirmek (sağa sola döndürmek). Eşek **مَعَجَ** eder, **يَمْعَجُ** **مَعْجاً**; yani: her yöne hızlı bir koşuşla koştu. el-‘Accâc dedi:
“Onunla, (ayaklarını) açmasından başka bir şey olmaksızın eğildi;
Geniş koşu yerini, hızlı hızlı, **مِمْعَجا** (olarak)”

Ve **معاجٌ** bir eşek: koşusunda sağa ve sola geçer. Ve rüzgâr bitkide **تمعَجُ** eder; yani: onu ayıklar ve çevirir.

Zü’r-Rumme dedi:
“Yahut yüksek bir **حَنْوَة**’dan bir esinti; içinde sabâ rüzgârı **مَعَـجَـتْ** etti;
Bizim suyumuzda; ve çayır sulanmış”

Ve sütten kesilmiş yavru, annesinin memesini **يَمْعَجُ** eder: onu dürttüğü zaman; ve yerleşebilmek için ağzını onun yanlarında çevirir. Ve dersin: vadi bize selleriyle **يَمْعَج** ederek geldi; yani: hızlanır. Dedi ki:
“Onunla sellerin boyunları misafir oldu; **تمعّج** ederek”

**مجع**: Adam **مَجَعَ** eder, **مَجْعا**; ve **تمجَّعُ** eder, **تَمَجُّعا**: sütle hurma yediği zaman. Ve **المُجاعة**: **يُمْجَع** olunanın artığıdır. Ve isim: **المَجيع**. Dedi ki:
“Bizim evimizde üç hamile vardır;
Keşke hepsi birlikte doğursalar diye diledik:
Komşum, sonra kedim, sonra koyunum;
Doğurdukları zaman bahar olurlar.
Komşum tatlı (yemek) içindir; kedi fare içindir;
Koyunum ise, **مجيعا** istediğim zaman (içindir).”

Ve **مجّاععةٌ** bir adam: yani: çok **التّمجَع** eden; tıpkı: **علاّمة** ve **نسَّاببة** gibi. Halîl dedi: Bu **هاءات**ı, erkeklerin sıfatlarında pekiştirme için sokarlar.
