# عجن (ع-ج-ن) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%86
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D8%AC%D9%86

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ع - ج - ن
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%86/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب العين و الجيم والنون معهما
)ع ج ن، ع ن ج، ج ع ن، ن ع ج، ن ج ع مستعملات، ج ن ع مهمل( عجن: عَجَنَ يَعْجِنُ عَجْناً فهو عجين إذا عجن الخمير وناقة عجناء: كثيرة لحم الضَّرعِ مع قلّةِ لبنٍ وكذا الشاة والبقرة يقال عَجَنَتْ تعجِنُ عَجْناً وهي حسنةُ المَرْآةِ قليلة اللبن.
والمتعجّن من الإبل: المكتنز سِمْناً كأنه لحم بلا عظم.
والعِجان اخر الذكر ممدود في الجلد الذي يستبرئه البائل، وهو القضيب الممدود من الخصية إلى الدّبر. وثلاثة أعْجِنَةٍ ويجمع على عُجُنٍ.
والعَجَّانُ: الأحمق. ويقال: إن فلاناً لَيَعْجِنُ بمرفقيه حُمقا.
عنج: العِناجُ: خَيْطٌ أو سَيْرٌ يُشَدُّ في أسفل الدّلو ثمّ يُشدّ في عروته فإذا انقطع الحبل أمسك العناج الدّلَو من أن تقع في البئر، وكل شيء يُجْعَلُ له ذلك فهو عناج. وثلاثة أعنجة، وجمعه عُنُج. وكلّ شيءٍ تجذبه إليك فقد عَنجته. عَنَجَ رأس البعير، أي: جذبه إليه بخطامه. قال الحطيئة:
شدّوا العِناجَ وشدوا فوقه الكربا
قال:
كَمُنْزِلٍ قِدراً بلا جِعالها
وأَجْعَلَتِ الكلْبَةُ إذا أرادت السّفاد.
وماءٌ مُجْعِلٌ وجَعِلٌ، أي: ماتت فيه الجعلانُ والخنافس. ورجلٌ جُعَلٌ يُشَبَّهُ بالجُعَلِ لسواده، وفطس أنفه وانتشاره.
جلع: المجالعة: التنازعُ عند شُربٍ أو قمارٍ أو قسمةٍ. قال:
ولا فاحشٌ عندَ الشَّرابِ مُجالِعُ
وَرَوَى عَرَّام: مُجالِح أي مكابر. وقال عرّام: المجالعة: أن يستقبلك بما لم تفعله ويَبْهَتَكَ به.
والجَلَعْلَعُ من الإبل: الحديدة النفس الشديدة.
لعج: لَعَجَ الحُزْنُ يَلْعَجُ لَعْجاً وهو حرارته في الفؤاد. لَعَجَه الحزنُ أبلغ إليه. قال:
بمُكْتَنٍ من لاعجِ الحزنِ واتنِ
أي: دائم قد دخل الوتين. ويقال: الحبّ يَلْعَجُ. قال:
فواكبدا من لاعج الحبّ والهوى		إذا اعتاد نفسي من أميمة عيدها
وعَنَجَةُ الهودج: عِضادة عند بابه يُشَدّ بها الباب.
والعَنَجُ بلغة هُذيل هو الرّجل، ويقال بالغين، وهذيل تقول: عَنَج على شَنَج، أي: رجل على جمل.
والعُنْجُوجُ: الرائع من الخيل، ومن النجائب، ويجْمَعُ عناجيج. قال:
نحن صَبَحْنا عامرا وعَبْسا
جُرْدا عناجيجَ سبقْنَ الشمسا
أي: طلوعها.
جعن:
جَعُونَةُ: اسم رجل من البادية. قال مبتكر: بنو جَعُونة بطن من بني تميم.
نعج: نَعِجَ اللون نَعَجا إذا ابيضَّ، ونُعُوجا أيضا وهو البياض الخالص. وامرأة ناعجة اللون، أي: حسنتُه. وجملٌ ناعجٌ، وناقةٌ ناعجةٌ: حسنةُ اللون مُكَّرَمَةٌ.
والناعجة من الأرض: السَّهْلَةُ المستوية مَكْرُمَة للنَّبات تُنْبِتُ الرَّمث. قال أبو ليلى:
تنبت أطايب العشب والبقل.
والنَّعْجَةُ من الإناث، من الضأن والبقر الوحشيّ والشاء الجبليّ، وجمعه: نِعاج. وكُنِّي عن المرأة فسمِّيت نعجة. قال الله عزّ وجل: "ولي نعجة واحدة" ومَنْعِجٌ: موضع بالبادية، ويقال مَنْعِج: واد لبني كلاب من ضريّة، قال:
منا فوارس مَنْعِجٍ وفوارس		شدوا وثاق الحوافزان تأوّدا
وإذا أكل القوم لحم ضأن فثقل عليهم فهم نَعْجون ورجل "نَعِج" قال:
كأنَّ القومَ عُشُّوا لحمَ ضـأن		فهم نَعْجون قد مالت طُلاهُمْ
نجع: النُّجْعَةُ: طلب الكلأ والخير. وانتجعت أرضَ كذا في طلب الريف. وانتجعت فلانا لطلب معروفه. ونَجَعَ في الإنسان طعام يَنْجَعُ نجوعا أي: هنأه واستمرأه. ونجع فيه قولك أي: أخذ فيه. والنجيع: دم الجوف. قال ذو الرمة في الانتجاع:
رأيت الناسَ ينتجعون غـيثـا		فقلتُ لصَيْدَحَ: انْتجِعي بلابلا
والناجعة القومُ ينتجعون.

##### Türkçe

باب **العين** و **الجيم** و**النون** معهما
(**ع ج ن**، **ع ن ج**، **ج ع ن**، **ن ع ج**، **ن ج ع** مستعملات، **ج ن ع** مهمل( **عجن**: **عَجَنَ** **يَعْجِنُ** **عَجْناً**; o, hamuru yoğurduğu zaman **عجين**’dir. Ve **ناقة عجناء**: sütün azlığı ile birlikte meme etinin çokluğu; aynı şekilde koyun ve inek. Denir: **عَجَنَتْ** **تعجِنُ** **عَجْناً**; o, görünüşü güzel, sütü azdır.

Ve develerden **المتعجّن**: semizlikçe dolgun; sanki kemiksiz et gibidir.

Ve **العِجان**: erkeklik uzvunun sonu; deride uzatılmıştır; bevledenin onunla istibrâ ettiği (temizlendiği) şeydir; o, husyeden dübüre kadar uzatılmış kamıştır. Ve üç **أعْجِنَةٍ**; ve **عُجُنٍ** üzere cem‘ olunur.

Ve **العَجَّانُ**: ahmak. Ve denir: Şüphesiz falan kimse, ahmaklıkla dirsekleriyle **لَيَعْجِنُ**.

**عنج**: **العِناجُ**: bir ip yahut bir kayış; kovayı altından bağlanır, sonra onun kulpuna bağlanır; ip koptuğu zaman **العناج** kovayı kuyuya düşmekten tutar; her şeye bunun için konulan şey, o **عناج**’dır. Ve üç **أعنجة**; onun cem‘i **عُنُج**’dur. Ve her şey ki onu kendine çekersin, muhakkak onu **عَنجته**. **عَنَجَ** devenin başını; yani: yularıyla onu kendine çekti. **الحطيئة** dedi:
شدّوا **العِناجَ** وشدوا فوقه الكربا

Dedi:
كَمُنْزِلٍ قِدراً بلا جِعالها

Ve dişi köpek, çiftleşmeyi istediği zaman **أَجْعَلَتِ**.

Ve **ماءٌ مُجْعِلٌ** ve **جَعِلٌ**: yani, onda **الجعلانُ** ve **الخنافس** öldü. Ve **رجلٌ جُعَلٌ**: siyahlığı, burnunun basıklığı ve yayvanlığı sebebiyle **الجُعَلِ**e benzetilir.

**جلع**: **المجالعة**: içki yahut kumar yahut taksim sırasında çekişme. Dedi:
ولا فاحشٌ عندَ الشَّرابِ **مُجالِعُ**

Ve **عَرَّام** rivayet etti: **مُجالِح**; yani inatçı. Ve **عرّام** dedi: **المجالعة**: yapmadığın bir şeyle seni karşılaması ve onunla seni hayrete düşürmesidir.

Ve develerden **الجَلَعْلَعُ**: nefsi sert, şiddetli olandır.

**لعج**: **لَعَجَ** hüzün, **يَلْعَجُ** **لَعْجاً**; o, onun gönüldeki hararetidir. Hüzün onu **لَعَجَه**: onu ona ulaştırdı, daha ileri derecede. Dedi:
بمُكْتَنٍ من لاعجِ الحزنِ واتنِ

Yani: daimî; **الوتين**e girmiştir. Ve denir: sevgi **يَلْعَجُ**. Dedi:
فواكبدا من لاعج الحبّ والهوى		إذا اعتاد نفسي من أميمة عيدها

Ve **عَنَجَةُ الهودج**: kapısının yanında bir dayanak; kapı onunla bağlanır.

Ve **العَنَجُ** Hüzeyl lehçesinde erkektir; ve **بالغين** ile de denir. Ve Hüzeyl der ki: **عَنَج** على **شَنَج**; yani: deve üstünde bir adam.

Ve **العُنْجُوجُ**: atlardan ve soylu develerden pek güzel olan; ve **عناجيج** cem‘ olunur. Dedi:
نحن صَبَحْنا عامرا وعَبْسا
جُرْدا عناجيجَ سبقْنَ الشمسا

Yani: onun doğuşunu.

**جعن**:
**جَعُونَةُ**: bedevîden bir adamın adıdır. **مبتكر** dedi: **بنو جَعُونة** Temîm oğullarından bir batındır.

**نعج**: **نَعِجَ** renk **نَعَجا**; beyazladı. Ve **نُعُوجا** da; o, hâlis beyazlıktır. Ve rengi **ناعجة** bir kadın; yani: onun güzelliği. Ve **جملٌ ناعجٌ** ve **ناقةٌ ناعجةٌ**: rengi güzel, ikram olunmuş.

Ve yerden **الناعجة**: düz, müstakim ova; bitki için ikram olunmuş; **الرَّمث** bitirir. **أبو ليلى** dedi:
تنبت أطايب العشب والبقل.

Ve dişilerden **النَّعْجَةُ**: koyundan, yaban sığırından ve dağ koyunundan; onun cem‘i: **نِعاج**. Ve kadından kinaye olundu da **نعجة** diye adlandırıldı. Allah عزّ وجلّ dedi: "ولي نعجة واحدة" Ve **مَنْعِجٌ**: çölde bir yer. Ve denir: **مَنْعِج**: **ضريّة**’den Benî Kilâb’a ait bir vadi. Dedi:
منا فوارس **مَنْعِجٍ** وفوارس		شدوا وثاق الحوافزان تأوّدا

Ve kavim koyun eti yediği zaman, onlara ağır gelirse, onlar **نَعْجون**’dur. Ve bir adam: "**نَعِج**". Dedi:
كأنَّ القومَ عُشُّوا لحمَ ضـأن		فهم **نَعْجون** قد مالت طُلاهُمْ

**نجع**: **النُّجْعَةُ**: otlağı ve hayrı aramak. Ve refahı aramak için filan yerin toprağını **انتجعت**. Ve onun iyiliğini istemek için falanı **انتجعت**. Ve insanda yemek **نَجَعَ** **يَنْجَعُ** **نجوعا**: yani, ona yaradı ve onu hazmetti. Ve sözün onda **نجع**; yani, onda tesir etti. Ve **النجيع**: iç kanı. **ذو الرمة** **الانتجاع** hakkında dedi:
رأيت الناسَ ينتجعون غـيثـا		فقلتُ لصَيْدَحَ: **انْتجِعي** بلابلا

Ve **الناجعة**: kavim; **ينتجعون**.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%86/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

العَجينُ معروف. وقد عَجَنَتِ المرأة تَعْجِنُ عَجْناً. واعْتَجَنْتُ، أي اتخذت عَجيناً. وعَجَنَتِ الناقة أيضاً، إذا ضربت الأرضَ بيديها في سَيرها، وهي عاجِنٌ. وعَجَنَ الرجل، إذا نهض معتمداً بيديه على الأرض من الكِبَرِ. وعَجنَتِ الناقة بالكسر عَجَناً: سَمِنَتْ، فهي عَجِنَةٌ وعَجْناءُ. وبعيرٌ عَجِنٌ، أي مكتنِزٌ سَمِناً. والعِجانُ: ما بين الخُصية والفَقْحَةِ. والعِجانُ: الأحمقُ. والعَجَنُ: ورمٌ يصيب الناقةَ بين حيائها ودُبرها، وبما اتّصلا. يقال: ناقةٌ عَجْناءُ بيِّنة العَجَنِ.

##### Türkçe

**العَجينُ** bilinen(şey)dir. Kadın **عَجَنَتِ**; **تَعْجِنُ**; **عَجْناً** (hamur yoğurdu). Ve ben **اعْتَجَنْتُ**, yani **عَجيناً** edindim. Dişi deve de **عَجَنَتِ**, yürüyüşünde iki eliyle yeri dövdüğü zaman; o **عاجِنٌ**dir. Adam **عَجَنَ**, yaşlılıktan dolayı iki eliyle yere dayanarak kalktığı zaman. Dişi deve **عَجَنَتِ** (kesre ile) **عَجَناً**: semirdi; o **عَجِنَةٌ** ve **عَجْناءُ**dur. Ve **بعيرٌ عَجِنٌ**, yani semizlikçe dolgun(olan). Ve **العِجانُ**: husye ile **الفَقْحَةِ** arasındaki şey. Ve **العِجانُ**: ahmak. Ve **العَجَنُ**: dişi deveye hayâsı ile dübürü arasında, ve ikisinin birleştiği yerde isabet eden bir şişlik. Denir: **ناقةٌ عَجْناءُ**; **بيِّنة العَجَنِ**.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%86/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب العين والجيم مع النون
عجن ، عنج ، جعن ، نجع ، نعج : مستعملات .
عجن : أبو العباس عن ابن الأعرابي قال : العُجُن أهل الرَّخاوة من الرجال والنساء . يقال للرجل عجينة وعَجين ، وللمرأة عجينة لا غير ، وهو الضعيف في بدنه وعقله . قال : والعُجُن : جمع عاجن ، وهو الذي أسنَّ فإذا قام عجنَ بيديه . يقال خَبَزَ وعَجَن ، وثَنَّى وثَلَّث ، ووَرَّصَ ، كلُّه من نعت الكبير .
وقال الليث : العَجّان : الأحمق ، ويقال إن فلاناً ليعجن بمرفقيه حُمقاً .
قلت : وسمعت أعرابيّاً يقول لآخر : يا عجّان إنّك لتَعجِنُه . فقلت له : ما يَعجِن ويحَك ؟ قال : سَلْحه . فأجابه الآخر : أنا أعجنه وأنت تَلقَمه .
أبو عبيد عن الكسائي : يقال عَجِنت الناقةُ تَعْجَنُ عَجَناً ، إذا سمنَتْ .
وقال الليث : العجْناء : الناقة الكثيرة لحمِ الضَّرع مع قلَّة لبنها ، بيّنة العَجَن . قال : والمتعجّن : البعير المكتنز سِمَناً ، كأنّه لحمٌ بلا عظم .
قال : والعِجان معروف ، وهو آخر الذكر ممدود في الجلد ، والجميع العُجُن ، وثلاثة أعجنة . وأنشد :
يمدُّ الحبلَ معتمداً عليه
كأنّ عجانه وترٌ جَديدُ
وقال غيره : والعِجان : العُنق بلغة قومٍ من اليمن . وأنشد بعضُهم :
يا رُبَّ خَودٍ ضَلْعةِ العِجان
عِجانُها أطولُ من سِنانِ
وعجان المرأة : الوَتَرة التي بين قبُلها وثَعلبتها .
وقال اللحياني : عجنت الرجل ، إذا أصبتَ عِجانه .
وقال ابن الأعرابي : عاجنة المكان : وسطُه . وأنشد للأخطل :
بعاجنةِ الرَّحوبِ فلم يَسِيروا
ثعلب عن ابن عمرو عن أبيه قال : أعجنَ الرجلُ ، إذا ركب العَجْناء ، وهي السَّمينة . وقد عجِنَتْ عَجَناً . وأعجَن ، إذا جاء بولدٍ عجينةٍ ، وهو الأحمق . وأعجنَ ، إذا أسنَّ فلم يَقُم إلا عاجناً ، وأعجن إذا وَرِمَ عِجانُه ، وهو الخَطُّ الذي بين أُدافه وثعلبتِه . قال : والمعجون : المجبوس من الرجال .
أبو الهيْثم عن نُصير : من الضُّروع الأعجَن . قال : والعَجَن : لحمة غليظة مثل جُمع الرجُل حِيالَ فِرقَني الضَّرَّة ، وهو أقلُّها لبناً وأحسنُها مَرآة .
قال : وقال بعضهم : تكون العجناء غزيرة وبكيئة .
وقال ابن السكيت : العَجْن : مصدر عجنت العجين . والعَجَن : عيب يصيب الناقةَ في
حيائها ، وهو شبيهٌ بالعَفَل ، يقال ناقة عَجْناء .
وقال ابنُ دريد : العَجِنة والعَجْناء من الإبل : التي يَرِمُ حياؤها فلا تلقح . قال : والمعتَجِنة : التي قد انتهت سِمَناً .
عنج : أبو عبيد عن الأصمعي : العِناج إن كان في دَلْوٍ ثقيلة فهو حبلٌ أو بطانٌ يشدُّ تحتها ثم يشدُّ إلى العَراقي فيكون عَوناً للوذَم . وإذا كانت الدلوُ خفيفةً شُدَّ خيط تحتها إلى العَرقُوة ، وربّما شُدَّ في إحدى آذانها . قال : وقال الكسائي : عنَجت الدَّلوَ عَنجاً .
وقال أبو زيدٍ مثل قول الأصمعي .
وقال الليث في العناج نحواً مما قالا . قال : وكلُّ شيءٍ تَجذبه إليك فقد عَنجْتَه .
وقال أبو الهيثم : قال نُصَير : عَنَجت البَكر أُعنِجه عَنجاً ، إذا ربطتَ خِطامَه في ذراعه وقَصَرتَه . وإنّما يُفعل ذلك بالبكر الصغير إذا رِيضَ . وهو مأخوذٌ من عِناج الدَّلو .
قال : ومن أمثالهم : ( عَودٌ يُعَلَّم العَنْج ) ، يضرب مثلاً لمن أخذ في تعلُّم شيءٍ بعد ما كبِر .
وقال أبو زيد : عنجت البعير أعنُجه عَنْجاً ، إذا جذبتَ خطامه إليك وأنت راكبُه .
وقال أبو حاتم : قال الأصمعيّ في قولهم : ( عَودٌ يعلَّم العَنْجَ ) : أي يرُاضُ فيردّ على رجليه .
قال : وقال أبو زيد : العَنْج : أن يجذب راكبُه خِطامَه قِبَلَ رأسه ، حتَّى ربَّما لزِم ذِفراه بقادمة الرَّحْل . وقال الحطيئة يمدح قوماً عقدوا لجارهم عهداً فوفوا به ولم يُخفروه :
قومٌ إذا عَقدوا عَقداً لجارهمُ
شَدُّوا العِناجَ وشدُّوا فوقه الكَرَبا
وهذه أمثالٌ ضربها لإيفائهم بالعهد .
وقال النضر : عَنَجة الهَوْدجِ : عضادةٌ عند بابه تسُدُّ الباب .
وقال الليث : العَنَج بلغة هذيل : الرَّجُل . قال : ويقال بالغَين : غَنَج .
قلت : قاله ابنُ الأعرابيّ وغيره بالغين ، ولم أسمعه بالعين من أحدٍ يُرجع إلى علمه ، ولا أدري ما صحتُه .
أبو عبيد عن الأصمعيّ : العَناجيج : جياد الخيل ، واحدها عُنجوج .
وقال الليث : ويكون العُنْجُوج من النجائب أيضاً قال : والعُنجُج : الضَّيْمُرَانُ من الرَّياحين .
قلت : لم أسمعه لغيره .
ويقال : إنّي لا أرى لأمرك عِناجاً ، أي مِلاكاً ، مأخوذ من عِناج الدَّلو . وأنشد الليث :
وبعضُ القول ليس له عِناجٌ
كسَيْل الماء ليس له إتاءُ
عمرو عن أبيه : أعنجَ الرجل ، إذا اشتكى عِناجَه . والعِناج : وجع الصُّلب والمفاصل .
وقال ابن دريد : رجلٌ مِعْنجٌ : يتعرَّض للأمور .
نجع : قال أبو عبيد : سمعتُ الأصمعيّ يقول : المنتَجَع : المنزلُ في طلب الكلأ .
والمحضر : المرجعُ إلى المياه .
قلت : النُّجْعة عند العرب : المذهب في طلب الكلأ . والباديةُ تحضُر مَحاضرَها عند هَيج العُشب ونقص الخُرَف ، وفَناء ماء السماء في الغُدران ، فلا يزالون حاضرةً يشربون الماءَ العِدَّ حتى يقعَ ربيعٌ بالأرض خَرَفيّاً كانَ أو شَتياً ، فإذا وقعَ الربيعُ توزّعَتْهم النُّجَع وتتبَّعوا مسَاقطَ الغيث يرعَون الكلأ والعُشب إذا أعشَبت البلاد ، ويشربون الكَرَع ، فلا يزالون في النُّجَع إلى أن يهيج العُشب من عامٍ قابل وتَنشَّ الغُدران ، فيرجعون إلى مجاضرهم على أعداد المياه .
وقال الليث : انتجعنا أرضاً نطلُب الرِّيف . وانتجعنا فلاناً نطلب معروفَه . وأنشد قول ذي الرمة :
فقلتُ لصَيدحَ انتجِعِي بلالا
ويقال : نجعَ في الإنسان طعامُه ينجع ، إذا استمرأه وصَلَح عليه .
قال : والنَّجيع : دَمُ الجَوف .
ويقال نجعتُ البعيرَ أنجَعهُ ، إذا سقيتَه النَّجوع ، وهو المَدِيدُ ، وذلك أن تسقيه الماءَ بالبِزْر أو السِّمسم .
وقال ابن السكيت : هو النَّجوع للمديد ، وقد نجعت البعير . ويقال هذا طعامٌ يُنجَع به ويُستنجَع به ويُستَرجَع عنه ، وذلك إذا نَفَعَ واستُمرِىء فسُمِن عنه . وكذلك الرِّعْي . وهو طعامٌ ناجعٌ ، ومُنْجع ، وغائر . ونُجِع الصبيُّ بلبن الشاة ، إذا غُذِي به وسُقِيَه . ومنه الحديث : ( عليك باللَّبَن الذي نُجِعْتَ به ) ، أي غُذِيتَ به .
عمرو عن أبيه : أنجع الرجلُ ، إذا أفلحَ . ونجع الدواء وأنجعَ ، إذا عمل . وقال ابن الأعرابي : أنجعَ إذا نفع . يقال نَجَع فيه الدواءُ ينجَع ويَنجِع ونَجَّعَ بمعنى واحد . ويقال للمُنتَجَع مَنْجَع ، وجمعه مناجع ، ومنه قول ابن أحمر :
كانت مناجعَها الدَّهنا وجانبُها
والقُفُّ مما نراه قِرْفة دَرَرا
وقال ابن دريد : ماء ناجع ونجيع ، إذا كان مريئاً .
جعن : جَعْونةُ من أسماء العرب . وقال أبو عمرو الشيْباني : رجلٌ جَعوَنة ، إذا كان قصيراً سميناً .
وقال ابن دريد : الجَعْن فعلٌ مُماتٌ ، وهو التقبُّض . قال : ومنه اشتقاق جَعونة .
نعج : ثعلب عن أبي نصر عن الأصمعيّ قال : النَّعجة والعَجَّان : الأحمق .
أبو عبيد عن الأصمعيّ : إذا أكل الإنسانُ لحمَ ضأنٍ فثُقل على قلبه فهو نَعِجٌ . وأنشد :
كأنَّ القومَ عُشُّوا لحمَ ضأنٍ
فهمْ نَعِجونَ قد مالت طُلاهمْ
وقال أبو عبيد : قال أبو عمرو : أنعج القومُ إنعاجاً ، إذا سَمِنت إبلُهم . وقد نَعَجت الإبل تنعَج ، إذا سمِنت . قال : وهي في شعر ذي الرمّة .
وقال شمر : نعجت الإبلُ إذا سمنت ، حرفٌ غريب . قال : وفتّشت شعر ذي الرمة فلم أجد هذه الكلمة فيه .
قلت : نَعج بمعنى سمِنَ حرفٌ صحيح .
ونَظَر إليّ أعرابيٌّ كان عهدُه بي وأنا ساهمُ الوجه ، ثمّ رآني وقد ثابَتْ إليَّ نفسي ، فقال لي : ( نَعِجْتَ أبا فلانٍ بعدما رأيتك كالسَّعَف اليابس ) . أراد صَلَحت وسَمِنت .
وقال الله جلّ وعزّ في قصة داود وقول أحد المَلكين اللذَين احتكما إليه : ( الصِّرَاطِ إِنَّ هَذَآ أَخِى لَهُ تِسْعٌ وَتِسْعُونَ نَعْجَةً وَلِى نَعْجَةٌ وَاحِدَةٌ فَقَالَ أَكْفِلْنِيهَا وَعَزَّنِى فِى الْخِطَابِ ) ( ص : 23 ) قال أبو العباس محمد بن يزيد : النَّعْجة عند العرب : البقرة الوحشية ، وحكم البقرة عندهم حكم الضَّائنة ، وحكم الظبية حكم الماعزة . والنعجة : الأنثى من الضأن ، وجمعها نِعاج . والعرب تكني بالنعجة والشاة عن المرأة ، ويسمُّون الثور الوحشيّ شاة .
وقال أبو خيرة : النَّاعجة من الأرض السهلة المستوية ، مَكْرُمةٌ للنَّبات تنبت الرِّمْث . والنواعج والناعجات من الإبل : البِيض الكريمة . وجملٌ ناعج وناقة ناعجة . وقد نَعِج اللونُ الأبيض يَنْعَج نُعوجاً ، وهو البياض . وقال العجاج :
في ناعجات من بَياضٍ نَعِجا
ومَنعِج : اسم موضع .
وقال أبو تراب : قال أبو عمرٍ و : النَّعَج : السِّمَن ، يقال نَعِجَ هذا بعدي ، أي سَمِن . قال : والنَّعْج : أن يربوَ وينتفخ . قال : وقال غيره : النَّهَج مثله .
أبو عبيد عن الأصمعي : الناعجة : البيضاء من الإبل ، ويقال هي التي يُصاد عليها نِعاج الوحش .
وقال ابن دُريد : النَّعْج : ضرب من سير الإبل . قد نَعجَت الناقةُ نَعْجاً . وأنشد :
يا ربِّ ربَّ القُلُصِ النَّواعجِ
وقال غيره : النَّواعج : البيض من الإبل .

##### Türkçe

باب العين والجيم مع النون
**عجن** ، **عنج** ، **جعن** ، **نجع** ، **نعج** : kullanımdadırlar.

**عجن** : Ebü’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: **العُجُن** erkeklerden ve kadınlardan gevşeklik ehli olanlardır. Erkeğe **عجينة** ve **عَجين** denir; kadına yalnız **عجينة** denir. O, bedeninde ve aklında zayıf olandır. Dedi: **العُجُن**: **عاجن**’in çoğuludur; o, yaşlanmış olup kalktığında elleriyle **عجنَ** edendir. **خَبَزَ** ve **عَجَن** dedi; ve **ثَنَّى** ve **ثَلَّث**; ve **وَرَّصَ**; hepsi yaşlının niteliğindendir.

Leys dedi: **العَجّان**: ahmaktır. Ve “Falan kimse, ahmaklıkla dirsekleriyle **يعجن** eder” denir.

Dedim: Bir bedevînin bir başkasına şöyle dediğini işittim: “Ey **عجّان**! Sen onu mutlaka **تَعجِنُه** ediyorsun.” Ona dedim ki: “Ne **يَعجِن** eder, vay haline?” Dedi: “Onun dışkısını.” Öteki ona cevap verdi: “Ben onu **أعجنه** ederim, sen de onu **تَلقَمه** edersin.”

Ebû Ubeyd, Kisâî’den: “Dişi deve **عَجِنت** **تَعْجَنُ** **عَجَناً**,” denir; semirdiği zaman.

Leys dedi: **العجْناء**: sütü az olmakla beraber memesinde eti çok olan dişi devedir; **العَجَن**’i açıkça belli olandır. Dedi: **المتعجّن**: semizlikçe dolgunlaşmış deve; sanki kemiksiz et gibidir.

Dedi: **العِجان** bilinir; o, deride uzatılmış olarak erkeklik organının sonudur. Hepsi **العُجُن**’dür; ve üç tane **أعجنة**. Şu beyit okundu:
“İpe dayanarak onu uzatır,
sanki onun **عجان**’ı yeni bir kiriş.”

Başkası dedi: **العِجان**: Yemen’den bir kavmin dilinde boyundur. Bazıları şu beyiti okudu:
“Nice **خَود** vardır, **ضَلْعةِ العِجان**;
onun **عِجان**’ı, mızrak ucundan daha uzundur.”

Kadının **عجان**’ı: onun ön uzvu ile **ثَعلبة**’si arasındaki bağdır.

Lihyânî dedi: “Erkeği **عجنت** ettim,” denir; onun **عِجان**’ına isabet ettiğin zaman.

İbnü’l-A‘râbî dedi: **عاجنة المكان**: onun ortasıdır. Ahtal’dan şu beyit okundu:
“**بعاجنةِ الرَّحوبِ**’da; sonra yürümediler.”

Sa‘leb, İbn Amr’dan, o da babasından: “Adam **أعجنَ** etti,” denir; **العَجْناء**’ya bindiği zaman; o semiz olandır. Ve o (dişi deve) **عَجِنَتْ** **عَجَناً** etmiştir. Ve “**أعجَن** etti,” denir; **عجينة** bir çocuk getirdiği zaman; o ahmaktır. Ve “**أعجنَ** etti,” denir; yaşlanıp ancak **عاجناً** olarak kalktığı zaman. Ve “**أعجن** etti,” denir; onun **عِجان**’ı şiştiği zaman; o, onun kalçaları ile **ثَعلبة**’si arasındaki çizgidir. Dedi: **المعجون**: erkeklerden sıkıştırılmış (mecbûs) olandır.

Ebû’l-Heysem, Nusayr’dan: memelerden **الأعجَن** olan vardır. Dedi: **العَجَن**: kalın bir et parçasıdır; erkeğin **جُمع**’ı gibi, **فِرقَني الضَّرَّة** hizasında; o, onların sütçe en azı ve görünüşçe en güzeli olandır.

Dedi: Bazıları dedi ki: **العجناء** bol sütlü ve az sütlü olabilir.

İbnü’s-Sikkît dedi: **العَجْن**: “hamuru yoğurdum” sözünün mastarıdır. **العَجَن**: dişi deveye onun **حياء**’ında isabet eden bir ayıptır; **العَفَل**’e benzer; “**ناقة عَجْناء**” denir.

İbn Düreyd dedi: Develerden **العَجِنة** ve **العَجْناء**: **حياء**’ı şişip de gebe kalmayan (döllenmeyen) olandır. Dedi: **المعتَجِنة**: semizlikçe son haddine varmış olandır.

**عنج** : Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: **العِناج** eğer ağır bir kovada ise, onun altına bağlanan sonra **العَراقي**’ye bağlanan bir ip yahut kayıştır; böylece **الوذَم** için yardımcı olur. Kova hafif olursa, onun altına **العَرقُوة**’ya bir ip bağlanır; bazen onun kulaklarından birine bağlanır. Dedi: Kisâî dedi: “Kovayı **عنَجت** **عَنجاً** ettim.”

Ebû Zeyd, Asma‘î’nin sözü gibi söyledi.

Leys, **العناج** hakkında ikisinin dediğine yakınını söyledi. Dedi: Sana doğru çektiğin her şeyi, onu mutlaka **عَنجْتَه** etmişsindir.

Ebû’l-Heysem dedi: Nusayr dedi: “Genç deveyi **عَنَجت** ederim, onu **أُعنِجه** **عَنجاً**,” denir; onun yularını koluna bağlayıp kısalttığın zaman. Bu, ancak terbiye edildiğinde küçük genç deveye yapılır. O, kovanın **عِناج**’ından alınmıştır.

Dedi: Atasözlerindendir: “( **عَودٌ يُعَلَّم العَنْج** )”; büyüdükten sonra bir şeyi öğrenmeye girişen kimseye misal olarak vurulur.

Ebû Zeyd dedi: “Deveyi **عنجت** ederim, onu **أعنُجه** **عَنْجاً**,” denir; sen onun yularını kendine doğru çektiğin zaman, ona binmişken.

Ebû Hâtim dedi: Asma‘î, onların “( **عَودٌ يعلَّم العَنْجَ** )” sözünde dedi ki: yani terbiye edilir de iki ayağı üzerine geri döndürülür.

Dedi: Ebû Zeyd dedi: **العَنْج**: binicisinin onun yularını başının önüne doğru çekmesidir; öyle ki bazen eyerin ön kısmıyla onun **ذِفراه**’ına yapışır. Hutay’e, komşuları için bir ahit bağlayıp ona vefa gösteren ve onu bozmayan bir kavmi överken dedi:
“Bir kavim ki komşuları için bir bağ bağladıklarında,
**العِناج**’ı sımsıkı bağladılar ve onun üstüne **الكَرَبا**’yı da sımsıkı bağladılar.”

Bunlar, ahde vefaları için vurduğu misallerdir.

Nadr dedi: **عَنَجة الهَوْدجِ**: kapısının yanında kapıyı kapatan bir dayanak/kolçaktır.

Leys dedi: **العَنَج** Hüzeyl dilinde: adamdır. Dedi: **الغين** ile de söylenir: **غَنَج**.

Dedim: İbnü’l-A‘râbî ve başkaları onu **الغين** ile söyledi; onu **العين** ile, bilgisine dönülecek kimselerden hiç kimseden işitmedim; doğruluğunu da bilmiyorum.

Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: **العَناجيج**: atların iyileridir; tekili **عُنجوج**’dur.

Leys dedi: **العُنْجُوج** seçkin develerden de olur. Dedi: **العُنجُج**: reyhanlardan **الضَّيْمُرَان**’dır.

Dedim: Onu ondan başkasından işitmedim.

Ve denir ki: “Senin işin için bir **عِناج** görmüyorum,” yani bir dayanak/temel; kovanın **عِناج**’ından alınmıştır. Leys şu beyiti okudu:
“Bazı sözün **عِناج**’ı yoktur,
su seli gibi; onun için bir **إتاء** yoktur.”

Amr, babasından: “Adam **أعنجَ** etti,” denir; **عِناج**’ından şikâyet ettiği zaman. **العِناج**: belin ve eklemlerin ağrısıdır.

İbn Düreyd dedi: **رجلٌ مِعْنجٌ**: işlere kendini atan/işlere maruz kalan kimsedir.

**نجع** : Ebû Ubeyd dedi: Asma‘î’nin şöyle dediğini işittim: **المنتَجَع**: otlak aramak için inilen konaktır. **المحضر**: sulara dönüş yeridir.

Dedim: Araplarda **النُّجْعة**: otlak aramak için gidilen yoldur. Bâdiye, otun kabarıp yükselmesi ve sonbahar otunun azalması, ve gölcüklerde gök suyunun tükenmesi sırasında **مَحاضر**’ına gelir; böylece, yerde bir bahar vuku buluncaya kadar yerleşik kalırlar; ister sonbahar baharı olsun ister kış baharı. Bahar vuku bulunca **النُّجَع** onları dağıtır; yağmurun düştüğü yerleri takip ederler; beldeler otlandığında otlağı ve otu otlarlar; ve **الكَرَع** içerler. Böylece, gelecek yılın otu kabarıp yükselinceye ve gölcükler kuruyuncaya kadar **النُّجَع** içinde kalırlar; sonra suların sayısına göre **مجاضر**’larına dönerler.

Leys dedi: “Bir araziyi **انتجعنا** ettik,” denir; kır/yerleşik refahı ararız. Ve “Falanı **انتجعنا** ettik,” denir; onun iyiliğini ararız. Zü’r-Rumme’nin sözü okundu:
“Dedim ki: Ey Saydah, Bilâl’i **انتجِعِي** et.”

Ve denir: “İnsanda yemeği **نجعَ** eder, **ينجع**,”; onu hazmettiği ve ona iyi geldiği zaman.

Dedi: **النَّجيع**: iç boşluğun kanıdır.

Ve “Deveyi **نجعتُ** ederim, onu **أنجَعهُ**,” denir; ona **النَّجوع** içirdiğin zaman; o, **المَدِيد**’dir. Bu da, ona suyu **البِزْر** yahut **السِّمسم** ile içirmen demektir.

İbnü’s-Sikkît dedi: **النَّجوع** **المديد** içindir; “Deveyi **نجعت** ettim” denir. Ve denir: “Bu, onunla **يُنجَع** edilen ve onunla **يُستنجَع** edilen ve ondan **يُستَرجَع** edilendir”; bu, fayda verdiği ve hazmedildiği için ondan semirdiği zamandır. Otlatma da böyledir. O, **طعامٌ ناجعٌ** ve **مُنْجع** ve **غائر**’dir. “Çocuk, koyun sütüyle **نُجِع** edildi,” denir; onunla beslendiği ve içirildiği zaman. Bundan hadis: “( Sana, onunla **نُجِعْتَ** edildiğin sütten gerekir )”; yani onunla beslendin.

Amr, babasından: “Adam **أنجع** etti,” denir; başarılı olduğu zaman. Ve ilaç **نجع** etti ve **أنجعَ** etti; iş gördüğü zaman. İbnü’l-A‘râbî dedi: **أنجعَ**: fayda verdiği zaman. “İlaç onda **نَجَع** eder, **ينجَع** ve **يَنجِع** ve **نَجَّعَ**,” denir; tek mânâdadır. **المُنتَجَع** için **مَنْجَع** denir; çoğulu **مناجع**’dır. Bundan İbn Ahmer’in sözü:
“Onun **مناجع**’ı **الدَّهنا** idi ve yanı,
gördüğümüz **القُفّ** ise, **قِرْفة**’nin damlayanıdır.”

İbn Düreyd dedi: **ماء ناجع** ve **نجيع**; hazmı kolay olduğu zaman.

**جعن** : **جَعْونةُ** Arapların isimlerindendir. Ebû Amr eş-Şeybânî dedi: **رجلٌ جَعوَنة**; kısa ve şişman olduğu zaman.

İbn Düreyd dedi: **الجَعْن**: öldürülmüş (kullanımdan düşmüş) bir fiildir; o, büzülmedir. Dedi: Bundan **جَعونة**’nin اشتقاق’ı vardır.

**نعج** : Sa‘leb, Ebû Nasr’dan, Asma‘î’den: **النَّعجة** ve **العَجَّان**: ahmaktır.

Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: İnsan koyun eti yerse de kalbine ağırlık çökerse, o **نَعِجٌ**’dir. Şu beyit okundu:
“Sanki kavim koyun eti yemiş de akşamlamış,
bu yüzden onlar **نَعِجونَ**; onların omuzları eğilmiştir.”

Ebû Ubeyd dedi: Ebû Amr dedi: “Kavim **أنعج** etti **إنعاجاً**,” denir; develeri semirdiği zaman. Ve develer **نَعَجت** **تنعَج** eder; semirdiği zaman. Dedi: Bu, Zü’r-Rumme’nin şiirindedir.

Şemmer dedi: Develer **نعجت** eder; semirdiği zaman; garip bir harftir. Dedi: Zü’r-Rumme’nin şiirini araştırdım da bu kelimeyi onda bulmadım.

Dedim: **نَعج** “semirdi” mânâsında sahih bir harftir.

Bir bedevî bana baktı; beni en son gördüğünde yüzüm solgundu; sonra beni, nefsim bana geri dönmüşken gördü de bana dedi ki: “( Ey falanın babası, seni kuru hurma yaprağı gibi gördükten sonra **نَعِجْتَ** )”. “Düzeldin ve semirdin” demek istedi.

Allah, aziz ve celîl, Dâvûd kıssasında ve ona muhakeme için gelen iki meleğin sözünde şöyle dedi: “( **الصِّرَاطِ إِنَّ هَذَآ أَخِى لَهُ تِسْعٌ وَتِسْعُونَ نَعْجَةً وَلِى نَعْجَةٌ وَاحِدَةٌ فَقَالَ أَكْفِلْنِيهَا وَعَزَّنِى فِى الْخِطَابِ** ) ( ص : 23 )”. Ebü’l-Abbâs Muhammed b. Yezîd dedi: Araplarda **النَّعْجة**: yaban ineğidir. İneğin hükmü onlarda **الضَّائنة** hükmüdür; ceylanın hükmü **الماعزة** hükmüdür. **النعجة**: koyunun dişisidir; çoğulu **نِعاج**’dır. Araplar **النعجة** ve **الشاة** ile kadından kinaye yaparlar; yaban öküzüne de **شاة** derler.

Ebû Hayra dedi: **النَّاعجة**: yerden düz, kolay (yumuşak) olandır; bitki için elverişli kılınmış olup **الرِّمْث** bitirir. Develerden **النواعج** ve **الناعجات**: beyaz, soylu olanlardır. **جملٌ ناعج** ve **ناقة ناعجة**. Ve beyaz renk **نَعِج** etti, **يَنْعَج** **نُعوجاً**; o, beyazlıktır. Accâc dedi:
“Beyazlıktan **نَعِجا** olan **ناعجات** içinde.”

**مَنعِج**: bir yer adıdır.

Ebû Turâb dedi: Ebû Amr dedi ki: **النَّعَج**: semizliktir; “Bu, benden sonra **نَعِجَ** etti,” denir; yani semirdi. Dedi: **النَّعْج**: büyüyüp kabarmaktır. Dedi: Başkası dedi: **النَّهَج** onun gibidir.

Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: **الناعجة**: develerden beyaz olandır. Ve denir: o, üzerine yaban **نِعاج**’ının avlandığıdır.

İbn Düreyd dedi: **النَّعْج**: develerin yürüyüşünden bir türdür. Dişi deve **نَعجَت** **نَعْجاً** etti. Şu beyit okundu:
“Ey **القُلُصِ النَّواعجِ**’in Rabbi, Rabbim!”

Başkası dedi: **النَّواعج**: develerden beyaz olanlardır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%86/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب العين والجيم وما يثلثهما)
(عجد) العين والجيم والدال ليس بشيء، على أنهم يقولون: العُجْد: الزبيب. ويقال هو العُنْجُد.
(عجر) العين والجيم والراء أصلٌ واحد صحيح يدلُّ على تعقد في الشيء ونُتوٍّ مع التواء. من ذلك العَجَر: مصدر قولك عَجِرَ يَعْجَرُ عَجَراً. والأعجر النّعت. والعُجْرة: موضع العَجَر. ويقال: حافر عَجُِرٌ: صلب شديد. قال مَرَّار بن مُنْقِذ:
سائلٍ شمراخُه ذي جُبَبٍ  *** سَلِط السُّنبُك في رُسْغٍ عَجُِرْ([1])
والأعجر: كلُّ شيء ترى فهي عُقَداً؛ كبشٌ أعجرُ، وبطنٌ أعجر، إذا امتلأ جدّاً. قال عنترة:
ابني زَبِيبةَ ما لمهركُمُ  *** متخدّداً وبطونُكُمْ عُجْرُ([2])
وقال بعضهم: وأُراه مصنوعاً، إلاّ أنّ الخليل أنشدهُ:
حسن الثِّياب يبيت أعجَرَ طاعماً  *** والضّيفُ من حُبِّ الطَّعام قد التَوَى
والعُجْرة: كلُّ عقدةٍ في خشبةٍ أو غيرها مِن نحو عروق البدَن، والجمع عُجَر. ومن الباب الاعتجار، وهو لفُّ العِمامة على الرأس من غير إدارةٍ تحت الحنَك. قال:
جاءت به معتجراً ببُرْدِهْ  *** سَفْوَاءُ تَرْدِي بنَسِيجِ وَحْدِهْ([3])
وإنما سمِّيَ اعتجاراً لما فيه من لَيٍّ ونُتوّ.
ومما شذَّ عن هذا الأصل العَجِير، وهو من الخيل كالعِنِّين من الرِّجال.
(عجز) العين والجيم والزاء أصلانِ صحيحان، يدلُّ أحدُهما على الضَّعف، والآخر على مؤخَّر الشيء.
فالأول عَجِزَ عن الشيء يعجز عَجْزاً ([4]) ، فهو عاجزٌ، أي ضَعيف. وقولهم إنّ العجزَ نقيضُ الحَزْم فمن هذا؛ لأنه يَضْعُف رأيُه. ويقولون: "المرء يَعْجِز لا مَحَالة([5]) ". ويقال: أعجزَني فلانٌ، إذا عَجِزْت عن طلبه وإدراكه. ولن يُعجز للهَ تعالى شيء، أي لا يَعجِز اللهَ تعالى عنه متى شاء. وفي القرآن: ﴿لَنْ نُعْجِزَ اللهَ فِي الأَرْضِ وَلَنْ نُعْجِزَهُ هَرَباً﴾  [الجن 12]، وقال تعالى: ﴿وَمَا أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ فِي الأَرْضِ﴾ [العنكبوت 22، الشورى 31]. ويقولون: عَجَزَ بفتح الجيم. وسمعتُ عليَّ بن إبراهيمَ القطَّان يقول: سمعت ثعلباً يقول: سمعتُ ابنَ الأعرابيّ يقول: لا يقال عَجِزَ([6]) إلاَّ إذا عَظُمَتْ عجيزتُه.
ومن الباب: العجوز: المرأة الشَّيخة، والجمع عجائز. والفعل عجَّزت تعجيزاً. ويقال: فلانٌ عاجَزَ فلاناً، إذا ذَهَب فلم يُوصَل إليه. وقال تعالى:﴿يَسْعَوْنَ فِي آياتِنا مُعَاجزين﴾  [سبأ 38]. ويجمع العجوز على العُجُزِ أيضاً، وربَّما حملوا على هذا فسمَّوا الخمرَ عجوزاً، وإنما سمَّوها لقدَمها، كأنَّها امرأةٌ عجوز. والعِجْزَة وابنُ العِجْزَة: آخرُ ولد الشَّيخ. وأنشد:
* عِجْزَةَ شيخَينِ يسمَّى مَعْبَدا([7]) *
وأمَّا الأصل الآخر فالعَجُز: مؤخَّر الشيء، والجمع أعجاز، حتى إنهم يقولون: عَجُز الأمرِ، وأعجازُ الأمور. ويقولون: "لا تَدَبَّرُوا أعجازَ أمورٍ ولَّتْ صدورُها". قال: والعَجيزة: عجيزة المرأة خاصّة إذا كانت ضَخْمَةً، يقال امرأةٌ عَجْزَاء. والجمع عَجيزَاتٌ كذلك. قال الخليل: ولا يقال عجائز، كراهة الالتباس. وقال ذو الرُّمَّة:
عجزاءُ ممكورةٌ خُمصانةٌ قَلِقٌ  *** عنها الوِشاحُ وتمّ الجسم والقصبُ([8])
وقال أبو النَّجم:
مِن كلِّ عَجْزَاءَ، سَقوط البُرقُعِ  *** بلهاءَ لَم تَحْفَظْ ولم تُضَيِّع([9])
والعَجَز: داء يأخذ الدّابةَ في عَجُزها([10]) ، يقال هي عَجْزاء، والذّكر أعجَز. ومما شُبّه [في] هذا الباب: العَجْزاء من * الرَّمل: رملة مرتفِعة كأنّها جبل، والجمع العُجْز. وهذا على أنَّها شبِّهت بعجيزةِ ذاتِ العجيزة، كما قد يشبِّهون العَجِيزات بالرّمل والكثيب. والعَجْزاء من العِقْبان: الخفيفة العَجِيزة. قال الأعشى:
* عَجْزاءُ تَرزُقُ بالسُّلَيِّ عيالَها([11]) *
وما تَركْنا في هذا كراهةَ التّكرار راجعٌ إلى الأصلين اللذين ذكرناهما. وسمِعنا من يقول إنّ العَجوز: نصلُ السَّيف. وهذا إنْ صحَّ فهو يسمَّى بذلك لِقدمه كالمرأة العجوز، وإتْيان الأزمنة عليه.
(عجس) العين والجيم والسين أصلٌ صحيح واحد، يدلُّ على تأخرِ الشيء كالعَجُز، في عِظَمٍ وغِلَظٍ وتجمّع. من ذلك العَُِجْس والمَعْجِس: مقبض [القوس]، وعُجْسُها وعُجْزُها سواء. وإِنَّما ذلك مشبَّه بعَجُز الإنسان وعَجيزته. قال أوسٌ في العجس:
كتُومٌ طِلاعُ الكَفِّ لا دونَ مِلئِها *** ولا عَجْسُها عن موضع الكفِّ أفْضَلا([12])
يقول: عَجْسُها على قدر القَبْضة، سواء. وقال في المَعْجِس مهلهِلٌ:
أنْبَضُوا [مَعجِسَ] القِسِيِّ وأبرقْـ  *** نا كما تُوعِدُ الفحولُ الفُحولا([13])
ومن الباب: عَجَاسَاء اللَّيل: ظُلْمته، وذلك في مآخيرِه؛ وشبِّهت بعَجَاساء الإبل.
قال أهل اللُّغة: العَجَاساء من الإِبل: العِظامُ المَسَانّ. قال الراعي:
إذا بَرَكَتْ منها عَجاساء جِلّةٌ  *** بمَحْنِيَةٍ أجْلى العِفاسَ وبَرْوَعا([14])
العِفاس وبَرْوَع: ناقتان. وهذا منقاسٌ من الذي ذكرناه من مآخير الشَّيء ومُعظَمِه. وذلك أنَّ أهل اللُّغة يقولون: التعجُّس: التأخُّر. قالوا: ويمكن أن يكون اشتقاق العَجَاساء من الإبل منه، وذلك أنَّها هي التي تَستأخِر عن الإبل في المرتَع. قالوا: والعَجَاساء من السَّحاب: عِظامُها. وتقول: تَعَجَّسَني عَنْك كذا، أي أخَّرني عنك. وكل هذا يدلُّ على صحَّة القياسِ الذي قِسناه.
وقال الدريديّ([15]) : تعجَّسْتُ الرّجُلَ، إذا أَمَر أَمْراً فَغَيّرتَه عليه. وهذا صحيحٌ لأنَّه من التعقُّب، وذلك لا يكون إِلاّ بعد مضيِّ الأوّل وإتيانِ الآخَرِ على ساقَتِه وعند عَجُزه. وذَكرُوا أنَّ العَجِيساءَ([16]) : مِشْيَةٌ بطيئة. وهو من الباب. ومما يدلُّ على صحَّة قياسِنا في آخر الليل وعَجَاسائهِ قولُ الخليل: العجَسْ: آخِر الليل. وأنشد:
وأصحابِ صدقٍ قد بعثْتُ بجَوشَنٍ  *** من اللَّيل لولا حبُّ ظمياءَ عرَّسُوا
فقامُوا يَجُرُّون الثِّيابَ وخَلفَهم  *** من اللَّيل عَجْسٌ كالنَّعامةِ أقعسُ
وذكر أحمد بن يحيى، عن ابن الأعرابيّ: أن العُجْسة آخِر ساعةٍ في اللَّيل. فأمّا قولهم: "ولا آتيك سَجِيسَ عُجَيسٍ" فمِن هذا أيضاً، أي لا آتيك آخِرَ الدَّهر. وحُجّةُ هذا قول أبي ذؤيب:
سَقَى أمُّ عَمرٍو كلَّ آخِرِ ليلةٍ  *** حَناتِمُ مُزْنٍ ماؤهن ثجيجُ([17])
لم يُرِدْ أواخرَ اللَّيالي دون أوائلها، لكنّه أراد أبداً.
(عجف) العين والجيم والفاء أصلانِ صحيحان، أحدهما يدلُّ على هُزال، والآخَر على حَبْس النفس وصَبْرِها على الشَّيء أو عنه.
فالأوَّل العَجَف، وهو الهُزَال وذَهاب السِّمَن، والذّكر أعجف والأنثى عَجْفاء، والجمع عِجافٌ، من الذُّكْران والإِناث. والفعل عَجِفَ يَعْجَف([18]) وليس في كلام العَرَب أفعَلُ مجموعاً على فِعال غيرُ هذه الكلمة([19]) ، حملوها على لفظ سِمان. وعِجافٌ على فِعال. ويقال أعجَفَ القومُ، إذا عجِفت مواشيهم وهم مُعْجِفون.
وحَكَى الكسائيُّ: شفَتانِ عَجفاوان، أي لطيفتان قال أبو عُبيد: يقال عَجُفَ إذا هُزِل، والقياس عَجِف؛ لأنَّ ما كان على أفعل وفعلاء فماضيه فَعِل، نحو عَرِج يعرَج، إلاَّ ستّةَ حروف جاءت على فَعُل، وهي سَمُر، وحَمُق، ورَعُن، وعَجُف، وخَرُق.
وحكى الأصمعيُّ في الأعجم: عَجُم. وربَّما اتَّسعوا في الكلام فقالوا: أرضٌ عجفاء، أي مهزولة لا خَيرَ فيها([20]) ولا نبات. ومنه قول الرائد: "وجَدْتُ أرضاً عجفاء". ويقولون: نَصلٌ أعجفُ، أي دقيق. قال ابنُ أبي عائذ([21]) :
تراحُ يداه بمحشورةٍ  *** خَوَاظِي القِداح عجافِ النِّصالِ([22])

وأمَّا الأصل الثاني فقولهم: عَجَفْتُ* نفسِي عن الطعام أعجِفها عَجْفاً، إذا حبستَ نفسَك عنه وهي تشتهيه. وعَجَفْت غيرِي قليلٌ. [قال]:
لم يَغْذُها مُدٌّ ولا نَصيفُ  *** ولا تُمَيْراتٌ ولا تعجيفُ([23])
ويقال: عَجَفْت نفسي على المَريض أعْجِفها، إذا صَبَرْتَ عليه ومرَّضْتَه. [قال]:
إنِّي وإِنْ عيَّرتني نُحولِي([24]) *** لأَعجِفُ النَّفسَ على خليلي
	* أُعْرِضُ بالوُدِّ وبالتَّنويلِ([25]) *
(عجل) العين والجيم واللام أصلانِ صحيحان، يدلُّ أحدُهما على الإسراع، والآخر على بعض الحيَوان.
فالأوّل: العَجَلة في الأمرِ، يقال: هو عَجِلٌ وعَجُل، لغتان. قال ذو الرّمّة:
كأنَّ رِجلَيه رِجلاَ مُقْطِفٍ عَجُِلٍ  *** إذا تَجَاوَبَ من بُرْدَيه ترنيمُ([26])
واستعجلتُ فلاناً: حثثته. وعَجِلْتُه: سبَقْته. قال الله تعالى: ﴿أَعَجِلْتُمْ أَمْرَ رَبِّكُمْ﴾ [الأعراف 150]. والعُجَالَة: ما تُعَجِّلُ من شيء. ويقال: "عُجَالة الرَّاكبِ تمرٌ وسَويق". وذكر عن الخليل أنَّ العَجَل: ما استُعجِل به طعامٍ فقُدِّم قبل إدراك الغِذاء. وأنشد:
إن لم تُغِثْنِي أكُنْ ياذا النَّدَى عَجَلاً  *** كلُقمةٍ وقَعتْ في شِدقِ غَرثانِ([27])
ونحن نقول: أمّا قياس الكلمة التي ذكرناها فصحيح، لأنَّ الكلمةَ لا أصلَ لها، والبيت مصنوع.
ويقال: من العُجَالة: عجَلتُ القَوْمَ، كما يقال لَهَّنْتُهُمْ. وقال أهل اللُّغة: العاجل: ضد الآجل. ويقال للدُّنيا: العاجلة، وللآخرة: الآجلة. والعَجْلان هو كعب بن ربيعة بن عامر، قالوا: سمِّي العَجْلانَ باستعجالِهِ عَبْدَه. وأنشدوا:
وما سُمِّيَ العَجْلاَنَ إِلاّ لقولـه *** خُذِ الصَّحْنَ واحْلُبْ أيُّهَا العبدُ واعجَلِ([28])
وقالوا: إنَّ المُعَجِّل والمُعْجِل([29]) من النُّوق: التي تُنْتَج قبل أن تستكمل الوقتَ فيعيش ولدُها.
وممّا حُمِل على هذا العَجَلة: عَجَلة الثِّيران. والعَجَلة: المنجنون التي يُسْتَقى عليها، والجمع عَجَل وعَجَلات.
قال أبو عبيد: العَجَلة: خشبةٌ معترِضة على نَعَامَتي البِئرِ والغَرْبُ مُعلَّقٌ بها، والجمع عَجَل. قال أبو زيد: العَجَلة: المَحَالة. وأنشد:
وقد أعَدَّ ربُّها وما عَقَلْ  *** حمراءَ من ساجٍ تَتقّاها العَجَلْ
ومن الباب: العِجْلة: الإداوَة الصَّغيرة، والجمْع عِجَل. وقال الأعشى:
والسّاحباتِ ذيولَ الخزِّ آونةً  *** والرافلاتِ على أعجازها العِجَلُ([30])
وإنما سمِّيت بذلك لأنها خفيفة يعجَل بها حاملُها. وقال الخليل: العَجُول من الإبل، الواله التي فَقَدَت ولدَها، والجمع عُجُل. وأنشد:
أحِنُّ إليك حنين العَجُول  *** إذا ما الحمامة ناحت هديلا
وقالت الخنساء:
فما عَجُولٌ على بَوٍّ تُطِيف به  *** قد ساعدَتْهَا على التَّحنانِ أظآرُ([31])
قالوا: وربما قيل للمرأة الثَّكلى عَجُول، والجمع عُجُل. قال الأعشى:
حتى يظلَّ عميدُ القَوْمِ مرتفقاً  *** يَدفَع بالرّاح عنه نِسْوةٌ عُجُلُ([32])
ولم يفسِّرُوه بأكثر من هذا. قلنا: وتفسيره ما يلحق الوالهَ عند ولهه من الاضطراب([33]) و العَجَلة، إلاّ أنَّ هذه العَجول لم يُبْنَ منها فِعل فيقال: عَجِلتْ، كما بُنِي من الثُّكل ثَكِلتْ، والأصل فيه واحد، إلاّ أنّه لم يأت من العرب.
والأصل الآخر العِجْل: ولد البقرة؛ وفي لغةٍ عِجَّوْل، والجمع عجاجيل، والأنثى عِجْلَة وعِجَّولة، وبذلك سُمِّي الرجل عِجْلاً.
(عجم) العين والجيم والميم ثلاثة أصول: أحدها يدلُّ على سكوتٍ وصمت، والآخَر على صلابةٍ وشدة، والآخر على عَضٍّ([34]) ومَذَاقة.
فالأوَّل الرجُل الذي لا يُفصح، هو أعجمُ، والمرأة عجماءُ بيِّنة العُجمَة. قال أبو النَّجم:
* أعجمَ في آذانها فصيحا *
ويقال عَجُم الرجل، إذ صار أعجَم، مثل سَمُر وأدُم. ويقال للصَّبيِّ ما دام لا يتكلَّم لا يُفصح: صبيٌّ أعجم. ويقال: صلاةُ النَّهار عَجْماء، إنما أراد أنّه لا يُجهر فيها بالقراءة. وقولهم: العَجَمُ الذين ليسوا من العرب، فهذا من هذا القياس كأنَّهم لمّا لم يَفْهَمُوا عنهم سَمُّوهم عَجَماً، ويقال لهم عُجْم أيضاً. قال:
دِيارُ ميَّةَ إذْ* مَيٌّ تُسَاعِفُنا *** ولا يَرَى مثلها عُجْم ولا عَرَبُ([35])
ويقولون: استَعجمَتِ الدَّارُ عن جَواب السَّائل. قال:
صَمَّ صَداها وعفَا رَسمُها *** واستَعْجَمَتْ عن مَنطقِ السّائلِ([36])
ويقال: الأعجميّ: الذي لا يُفْصِح وإنْ كان نازلاً بالبادية. وهذا عندنا غلَط، وما نَعلم أحداً سمَّى أحداً من سكان البادية أعجميَّاً، كما لا يسمُّونه عجميّاً، ولعلَّ صاحبَ هذا القول أراد الأعجم فقال الأعجميّ. قال الأصمعيّ: يقال: بعيرٌ أعجمُ، إذا كان لا يَهدِر. والعجماء: البهيمة، وسمِّيت عجماءَ لأنّها لا تتكلم، وكذلك كلُّ مَن لم يَقدرِ على الكلام فهو أعجمُ ومُستعجِم. وفي الحديث: "جُرْحُ العَجْماء جُبَارٌ"، تراد البَهيمة.
قال الخليل: حروف المعْجَم مخفّف، هي الحروف المقطَّعة، لأنّها أعجمية. وكتابٌ مُعَجَّم، وتعجيمه: تنقيطه كي تستبين عُجْمَتُه ويَضِحَ. وأظنُّ أن الخليل أراد بالأعجمية أنّها ما دامت مقطَّعةً غير مؤلّفة تأليفَ الكلامِ المفهومِ، فهي أعجميَّة؛ لأنَّها لا تدلُّ على شيء. فإن كان هذا أراد فله وجه، وإلاّ فما أدري أيَّ شيء أَرَادَ بالأعجميَّة. والذي عندنا في ذلك أنّه أُريد بحروف المُعجَم حُروفُ الخطِّ المُعْجَم، وهو الخطُّ العربيّ، لأنَّا لا نعلم خَطَّاً من الخطوط يُعْجَم هذا الإعجامَ حتَّى يدلّ على المعاني الكثيرة. فأمَّا إعجام([37]) الخطِّ بالأَشكالِ فهو عندنا يدخل في باب العضِّ على الشَّيء لأنّه فيه، فسمي إعجاماً لأنّه تأثيرٌ فيه يدلُّ على المعْنى.
فأمّا قولُ القائل:
* يريدُ يعرِبَه فيُعجِمُه([38]) *
فإنّما هو من الباب الذي ذكرناه. ومعناه: يريد أن يُبِين عنه فلا يقدرُ على ذلك، فيأتي به غيرَ فصيح دالّ على المعنى. وليس ذلك من إعجام الخطّ في شيء.
(عجن) العين والجيم والنون أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على اكتناز شيءٍ ليِّنٍ غير صُلب. من ذلك العَجَن، وهو اكتناز لحمِ ضَرْع النّاقة، وكذلك من البَقَر والشّاء. تقول: إنّها عَجْناءُ بيِّنة العَجَن. ولقد عَجِنَتْ تَعْجَنُ عَجَناً. والمتَعجِّن من الإِبل: المكتنِز سِمَناً، كأنّه لحمٌ بلا عَظْم.
ومن الباب: عَجَن الخبَّازُ العجِينَ يَعجِنه عَجْناً. وممّا يقرُب من هذا قولُهم للأحمق، عجَّانٌ، وعجينة. قال: معناه أنَّهم يقولون: "فلانٌ يَعجن بِمرفَقَيه عْجناً([39]) "، ثم اقتَصَروا على ذلك فقالوا: عِجينةٌ وعَجّان، أي بمرْفَقَيه، كما جاء في المثل.
ومن الباب: العِجان، وهو الذي يَستبرِئه البائل، وهو ليِّن. قال جَرير:
يَمُدُّ الحبلَ معتمداً عليه  *** كأنّ عجانَه وترٌ جديدُ([40])
(عجي) العين والجيم والحرف المعتل أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على وَهَْن في شيءٍ، إما حادثاً وإمّا خِلقة.
من ذلك العُجَايَة، وهو عصبٌ مركَّب فيه فُصوصٌ من عِظام، يكونُ عند رُسْغ الدّابَّة، ويكون رِخواً، وزعموا أنَّ أحدَهم يجوع فيدُقُّ تلك العُجَاية بَيْنَ فِهْرَين فيأكلُها. والجمع العُجَايات والعُجَى. قال كعبُ بن زُهير:
سُمرُ العُجاياتِ يترُكْنَ الحَصى زِيَماً  *** لم يَقِهِنَّ رؤوسَ الأُكمِ تنعيلُ([41])
ومما يدلُّ على صِحَّة هذا القياسِ قولهم للأمّ: هي تَعجُو ولدَها، وذلك أن يُؤَخَّر رَضاعُه عن مَوَاقيتِه، ويُورِث ذلك وَهَْنَاً في جِسْمه. قال الأعشى:
مشفِقاً قلبُها عليه فما تعـ  *** ـجُوه إِلاَّ عُفافَةٌ أو فُواقُ([42])
العُفافَة: الشَّيء اليسير. والفُواق: ما يجتمع في الضَّرع قبل الدِّرَّة. وتَعْجُوه، أي تداويه بالغِذاء حَتّى ينهض. واسم ذلك الولد العَجِيُّ، والأنثى عَجِيَّة، والجمع عَجَايا. قال:
عداني أن أزُورَك أنّ بَهْمِي *** عَجَايا كلها إلا قليلا([43])
وإذا مُنِع الولدُ اللّبَن وغُذِّي بالطّعام، قيل: قد عُوجِي. قال ذو الإصبع([44]) :
إذا شئت أبصرت من عَقْبِهم  *** يَتامَى يُعاجَوْنَ كالأذؤُبِ
وقال آخر في وصف جراد:
إذا ارتحلت من منزلٍ خَلّفَتْ به  *** عَجَايا يحاثي بالتُّرابِ صغيرُها([45])
ويروى: "رذايا يُعاجَى".
(عجب) العين والجيم والباء أصلانِ صحيحان، يدلُّ أحدهما على كِبْر واستكبارٍ للشَّيء، والآخر خِلْقة من خِلَق الحيوان.
فالأوّل* العُجْب، وهو أن يتكبَّر الإنسان في نفسه. تقول: هو مُعجَبٌ بنَفْسِه. وتقول من باب العَجَب: عَجِب يَعْجَبُ عَجَباً، وأمرٌ عجيب، وذلك إذا استُكْبِر واستُعْظِم. قالوا: وزعم الخليل أنّ بين العَجِيب والعُجابِ فرقاً. فأمّا العجيب والعَجَب مثله [فالأمرُ يتعجَّب منه([46]) ]، وأمّا العُجَاب فالذي يُجاوِز حدَّ العجيب. قال: وذلك مثل الطَّويل والطُّوال، فالطويل في النَّاس كثير، والطُّوال: الأهوج الطُّول. ويقولون: عجَبٌ عاجب. والاستعجاب: شدة التعجُّب؛ يقال مُستَعجِب ومتعجِّب مما يرى. قال أوس:
ومستعجِبٍ مِمَّا يرى مـن أناتِنا *** ولو زَبنَتْه الحربُ لم يَترمرم([47])
وقِصَّةٌ عَجَب. وأعجبَني هذا الشَّيء، وقد أُعِجبْت به. وشيء مُعْجِبٌ، إذا كان حسَناً جِدّاً.
والأصل الآخر العَجْب([48]) ، وهو من كلِّ دابة ما ضُمَّتْ عليه الورِكان من أصل الذّنَب المغروز في مُؤَخَّر العَجُز. وعُجُوب الكُثْبان سمِّيت عُجوباً تشبيهاً بذلك، وذلك أنّها أواخِر الكُثْبان المستدِقَّة. قال لبيد:
* بعُجوب أنقاء يَميلُ هَيَامُها ([49]) *
وناقَةٌ عَجْباء: بيِّنة العَجَب والعُجْبة([50]) ، وشدَّ ما عَجِبَت، وذلك إذا دقَّ أعلى مؤخَّرها وأشرفت جاعرتاها؛ وهي خِلْقةٌ قبيحة.
--------------ـــــ
([1]) المفضليات (1: 81). وأنشد عجزه في اللسان (عجر 217).
([2]) أنشده في اللسان (عجر)، ولم يرد في ديوان عنترة.
([3]) الرجز لدكين الراجز يمدح به عمر بن هبيرة الفزاري. اللسان (عجر، سفا، وحد) .
([4]) يقال من باب ضرب وسمع، كما في القاموس.
([5]) كذا. والصواب "لا المحالة". والمحالة: الحيلة. انظر اللسان (حول) والبيان (3: 37) بتحقيق كاتبه.
([6]) يعني بكسر الجيم، كما أثبت مطابقاً ما في المجمل. وقد سبقت الإشارة إلى أنهما لغتان في معنى الضعف.
([7]) قبله في اللسان (عجز): * واستبصرت في الحي أحوى أمردا *
([8]) ديوان ذي الرمة 4.
([9]) الرجز في شروح سقط الزند 929 برواية: "من كل بيضاء". قال البطليوسي: "أراد سلامة صدرها مما تنطوي عليه صدور أهل الخبث والمكر، وأنها جاهلة بالأمور التي مهر فيها أهل الفسق والشر".
([10]) زاد في اللسان: "فتثقل لذلك".
([11]) في اللسان (عول) : "فتخاء". وصدره كما في الديوان 25 واللسان (عجز، عول):  * وكأنما تبع الصوار بشخصها *
([12]) ديوان أوس بن حجر 21 واللسان (طلع) والجمهرة (2: 93). وقد سبق في (طلع).
([13]) الأغاني (5: 169): "يعني أنهم لما أخذوا القسي ليرموهم من بعيد انتضوا سيوفهم ليخالطوهم ويكافحوهم بالسيوف".
([14])اللسان (عجس، شلا، عفس، برع) وإصلاح المنطق 180، 315 والجمهرة (2: 93). والرواية فيها جميعاً: "أشلى العفاس".
([15]) الجمهرة (2: 93) .
([16]) ويقال أيضاً "عِجِّيسَى".
([17]) ديوان الهذليين (1: 51) واللسان (حنتم، ثجج). وقد سبق في (ثج).
([18]) ويقال أيضاً عجف يعجف، من باب كرم.
([19]) ذكر ابن خالويه في ليس من كلام العرب 19 ثلاثة أحرف: "أجرب وجراب: وأعجف وعجاف، وأبطح وبطاح". ومثله في اللسان (عجف).
([20]) في الأصل: "لا غير فيها"، صوابه من المجمل.
([21]) أمية بن أبي عائذ الهذلي. ديوان الهذليين (2: 184).
([22]) تراح يداه، أي تخف للرمي. وفي الأصل: "تراه"، صوابه من الديوان.
([23]) الرجز لسلمة بن الأكوع، كما في اللسان (عجف، نصف، خرف، قرص، صرف).
([24]) بعد هذا الشطر في اللسان (عجف): * أو ازدريت عظمي وطولي *
([25]) في الأصل: "وبالتنزيل"، صوابه في اللسان. وأراد أعرض الود، فزاد الباء.
([26]) ديوان ذي الرمة 587 واللسان (قطف، برد).
([27]) أنشده في اللسان (عجل).
([28]) البيت للنجاشي الشاعر. مجالس ثعلب 431 والخزانة (2: 106) والعمدة (1: 27) وزهر الآداب  (1: 19) والبيان والتبيين (4: 38) بتحقيق كاتبه. ويروى: "خذ القعب".
([29]) والمعجال أيضاً، كما في اللسان.
([30]) ديوان الأعشى 46.
([31]) ديوان الخنساء 26.
([32]) ديوان الأعشى 47 برواية: "حتى يظل عميد القوم متكئا".
([33]) في الأصل: "والاضطراب".
([34]) في الأصل: "عصن".
([35]) ديوان ذي الرمة 3.
([36]) لامرئ القيس في ديوانه 148 واللسان (صمم، صدى، عجم). وقد سبق في (صدي).
([37]) في الأصل: "فأما له عجام".
([38]) نسب إلى رؤبة في اللسان (عجم). وانظر ملحقات ديوانه 186. لكن نسب إلى الحطيئة في العمدة (1: 74). والرجز في ديوان الحطيئة 111.
([39]) في المجمل: "إن فلاناً يعجن"، وفي اللسان: "إن فلان ليعجن".
([40]) اللسان (عجن) والديوان 189 عن اللسان.
([41]) في الأصل: "شم العجايات"، صوابه من ديوان كعب 14 واللسان (عجا).
([42]) ديوان الأعشى 141 واللسان (عفف، عجا، عدا). وهذه الرواية تطابق إحدى روايتي اللسان (عجا)، وقد سبق في (عف) برواية: "لا تجافي عنه أنهار ولا تعجوه" ومعظم الروايات كما في الديوان واللسان: "وتعادي عنه النهار".
([43]) أنشده في اللسان (عجا) والمجمل (عجو). وضبط في المجمل بفتح كاف "أزورك"، وقد أهمل ضبطها في اللسان.
([44]) في اللسان (عجا) أنه النابغة الجعدي.
([45]) في الأصل: "عجايا بجايا"، صوابه من اللسان. وفي المجمل: "عجايا تحامى بالتراب دفينها".
([46]) تكملة استضأت بالمجمل في إثباتها. ففيه: "العجيب: الأمر يتعجب منه".
([47]) ديوان أوس بن حجر 27 واللسان (عجب، رمم). وقد سبق في (رم).
([48]) ضبط في القاموس بفتح العين، وفي اللسان بفتحها وضمها.
([49]) من معلقته المشهورة. وصدره: * يجتاب أصلاً قالصاً متنبذاً *
([50]) لم ترد هذه الكلمة في المعاجم المتداولة.

ـ

##### Türkçe

(باب **العين** و**الجيم** وما يثلثهما)
(**عجد**) **العين** ve**الجيم** ve**الدال** bir şey değildir; şu var ki onlar derler: **العُجْد**: kuru üzüm. Ve denilir: o **العُنْجُد**’dur.
(**عجر**) **العين** ve**الجيم** ve**الراء** tek bir sahih asıldır; bir şeyde düğümlenmeye ve bükülmeyle birlikte bir çıkıntıya delâlet eder. Bundan: **العَجَر**: “**عَجِرَ يَعْجَرُ عَجَراً**” sözünün masdarıdır. Ve **الأعجر** sıfattır. Ve **العُجْرة**: **العَجَر**’in yeridir. Ve denilir: **حافر عَجُِرٌ**: sert, şiddetli katı. **مَرَّار بن مُنْقِذ** dedi:
سائلٍ شمراخُه ذي جُبَبٍ  *** سَلِط السُّنبُك في رُسْغٍ عَجُِرْ([1])
Ve **الأعجر**: düğümler olarak gördüğün her şeydir; **كبشٌ أعجرُ** ve **بطنٌ أعجر**; pek çok dolduğu zaman. **عنترة** dedi:
ابني زَبِيبةَ ما لمهركُمُ  *** متخدّداً وبطونُكُمْ عُجْرُ([2])
Ve bazısı dedi: Ve onu yapılmış görüyorum; ancak **الخليل** onu inşad etti:
حسن الثِّياب يبيت أعجَرَ طاعماً  *** والضّيفُ من حُبِّ الطَّعام قد التَوَى
Ve **العُجْرة**: bir tahtada yahut beden damarları gibi şeylerden başka bir şeydeki her düğümdür; çoğulu **عُجَر**. Ve babdandır: **الاعتجار**; o, çenebendi altından dolaştırma olmaksızın sarığın başa sarılmasıdır. Dedi:
جاءت به معتجراً ببُرْدِهْ  *** سَفْوَاءُ تَرْدِي بنَسِيجِ وَحْدِهْ([3])
Ancak ona **اعتجاراً** denildi; onda bükme ve çıkıntı bulunduğu için.
Ve bu asıldan şâz olanlardandır: **العَجِير**; o, atlardan, erkeklerden **العِنِّين** gibidir.
(**عجز**) **العين** ve**الجيم** ve**الزاء** iki sahih asıldır; ikisinden biri zayıflığa, diğeri şeyin arka tarafına delâlet eder.
Birincisi: **عَجِزَ** şeyden, **يَعْجِزُ عَجْزاً** ([4]) ; o hâlde o **عاجزٌ**dur; yani zayıf. Ve onların “**العجز** **الحَزْم**’in zıddıdır” sözleri de bundandır; çünkü görüşü zayıflar. Ve derler: "**المرء يَعْجِز لا مَحَالة**([5]) ". Ve denilir: **أعجزَني** falan, onu istemekten ve ona erişmekten âciz kaldığım zaman. Ve Allah Teâlâ’ya hiçbir şey **يُعجز** etmeyecektir; yani Allah Teâlâ’yı ondan âciz bırakamaz, ne zaman dilerse. Kur’ân’da: ﴿لَنْ نُعْجِزَ اللهَ فِي الأَرْضِ وَلَنْ نُعْجِزَهُ هَرَباً﴾  [الجن 12] ve Teâlâ dedi: ﴿وَمَا أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ فِي الأَرْضِ﴾ [العنكبوت 22، الشورى 31]. Ve derler: **عَجَزَ** **الجيم**’i fetha ile. Ve **عليَّ بن إبراهيمَ القطَّان**’ı şöyle derken işittim: **ثعلب**’ı şöyle derken işittim: **ابنَ الأعرابيّ**’yi şöyle derken işittim: **عَجِزَ**([6]) denilmez; ancak kalçası büyüdüğü zaman.
Ve babdandır: **العجوز**: yaşlı kadın; çoğulu **عجائز**. Fiil: **عجَّزت** **تعجيزاً**. Ve denilir: falan, falanla **عاجَزَ**; ona gidip de ona ulaşılamadığı zaman. Ve Teâlâ dedi: ﴿يَسْعَوْنَ فِي آياتِنا مُعَاجزين﴾  [سبأ 38]. Ve **العجوز** **العُجُزِ** üzerine de cem‘ edilir; ve belki bunu esas alarak şaraba **عجوزاً** adını verdiler; onu ancak eskiliğinden dolayı adlandırdılar; sanki o yaşlı bir kadındır. Ve **العِجْزَة** ve **ابنُ العِجْزَة**: yaşlı adamın son çocuğu. Ve inşad etti:
* **عِجْزَةَ** شيخَينِ يسمَّى مَعْبَدا([7]) *
Diğer asla gelince: **العَجُز**: şeyin arka tarafıdır; çoğulu **أعجاز**; hatta derler: **عَجُز الأمرِ** ve **أعجازُ الأمور**. Ve derler: "لا تَدَبَّرُوا أعجازَ أمورٍ ولَّتْ صدورُها". Dedi: ve **العَجيزة**: kadının kalçası özellikle, iri olduğu zaman; **امرأةٌ عَجْزَاء** denilir. Çoğulu da **عَجيزَاتٌ** böyledir. **الخليل** dedi: ve **عجائز** denilmez; karışma korkusundan. **ذو الرُّمَّة** dedi:
عجزاءُ ممكورةٌ خُمصانةٌ قَلِقٌ  *** عنها الوِشاحُ وتمّ الجسم والقصبُ([8])
Ve **أبو النَّجم** dedi:
مِن كلِّ عَجْزَاءَ، سَقوط البُرقُعِ  *** بلهاءَ لَم تَحْفَظْ ولم تُضَيِّع([9])
Ve **العَجَز**: hayvanı **عَجُز**’unda tutan bir hastalıktır([10]); **عَجْزاء**dır denilir; erkek **أعجَز**. Bu babda benzetilenlerdendir: **العَجْزاء** * **الرَّمل**’den: yükselmiş bir kum; sanki bir dağ; çoğulu **العُجْز**. Bu, onun kalçalı olanın kalçasına benzetilmiş olması üzerinedir; nitekim **العَجِيزات**’ı kum ve kum tepeciğine benzetirler. Ve **العَجْزاء** **العِقْبان**’dan: kalçası hafif olan. **الأعشى** dedi:
* عَجْزاءُ تَرزُقُ بالسُّلَيِّ عيالَها([11]) *
Bu hususta tekrar kerahetiyle terk ettiğimiz şey, zikrettiğimiz iki asla râcidir. Ve “**العَجوز**: kılıcın ağzı” diyen kimseyi işittik. Bu sahih ise, o ancak eskiliğinden dolayı, yaşlı kadın gibi ve zamanların onun üzerine gelmesi sebebiyle böyle adlandırılır.
(**عجس**) **العين** ve**الجيم** ve**السين** tek bir sahih asıldır; büyüklük, kalınlık ve toplanma ile birlikte, **العَجُز** gibi, şeyin gerisine delâlet eder. Bundan: **العَُِجْس** ve**المَعْجِس**: [yayın] kabzası; ve onun **عُجْسُها**’sı ile **عُجْزُها**’sı birdir. Bu ancak insanın **عَجُز**’una ve **عَجيزة**’sine benzetilmiştir. **أوسٌ** **العجس** hakkında dedi:
كتُومٌ طِلاعُ الكَفِّ لا دونَ مِلئِها *** ولا عَجْسُها عن موضع الكفِّ أفْضَلا([12])
Der ki: onun **عَجْسُها**’sı tutuş miktarıncadır; eşittir. Ve **المَعْجِس** hakkında **مهلهِلٌ** dedi:
أنْبَضُوا [مَعجِسَ] القِسِيِّ وأبرقْـ  *** نا كما تُوعِدُ الفحولُ الفُحولا([13])
Ve babdandır: **عَجَاسَاء اللَّيل**: onun karanlığı; bu da onun son taraflarındadır; ve deve(ler)in **عَجَاساء**’sına benzetilmiştir.
Dil ehli dedi: develerden **العَجَاساء**: yaşça büyük, iri olanlardır. **الراعي** dedi:
إذا بَرَكَتْ منها عَجاساء جِلّةٌ  *** بمَحْنِيَةٍ أجْلى العِفاسَ وبَرْوَعا([14])
**العِفاس** ve**بَرْوَع**: iki dişi devedir. Bu, zikrettiğimiz şeyin son tarafları ve büyüğü hakkında söylediğimizden kıyaslanmıştır. Şu da var ki dil ehli der: **التعجُّس**: geri kalmadır. Dediler: ve develerden **العَجَاساء**’nın iştikakı ondan olabilir; çünkü o, otlakta develerden geri kalan odur. Dediler: ve buluttan **العَجَاساء**: onun iri olanlarıdır. Ve dersin: **تَعَجَّسَني** senden şöyle şöyle; yani beni senden geri bıraktı. Bütün bunlar, kıyasladığımız kıyasın sıhhatine delâlet eder.
Ve **الدريديّ**([15]) dedi: **تعجَّسْتُ** adamı; bir iş emrettiği zaman, onu ona karşı değiştirdiğimde. Bu sahihtir; çünkü o, iz sürmeden (takipten)dir; bu da ancak ilkinin geçmesinden ve sonrakinin onun ardınca, onun bacağı üzerinde ve onun **عَجُز**’u yanında gelmesinden sonra olur. Ve zikrettiler ki **العَجِيساءَ**([16]): yavaş bir yürüyüştür. O da babdandır. Gece sonu ve onun **عَجَاساء**’sı hakkında kıyasımızın sıhhatine delâlet eden şeylerdendir: **الخليل**’in sözü: **العجَسْ**: gecenin sonudur. Ve inşad etti:
وأصحابِ صدقٍ قد بعثْتُ بجَوشَنٍ  *** من اللَّيل لولا حبُّ ظمياءَ عرَّسُوا
فقامُوا يَجُرُّون الثِّيابَ وخَلفَهم  *** من اللَّيل عَجْسٌ كالنَّعامةِ أقعسُ
Ve **أحمد بن يحيى**’nın, **ابن الأعرابيّ**’den: **العُجْسة** gecede son bir saattir, dediğini zikretti. Ama onların: "ولا آتيك سَجِيسَ عُجَيسٍ" sözleri de bundandır; yani sana dehrin sonuna kadar gelmem. Bunun hücceti **أبي ذؤيب**’in sözüdür:
سَقَى أمُّ عَمرٍو كلَّ آخِرِ ليلةٍ  *** حَناتِمُ مُزْنٍ ماؤهن ثجيجُ([17])
Gecelerin sonlarını, başlarını bırakıp kastetmedi; fakat ebediyen kastetti.
(**عجف**) **العين** ve**الجيم** ve**الفاء** iki sahih asıldır; ikisinden biri zayıflığa, diğeri nefsi tutmaya ve bir şey üzerine yahut ondan sabretmeye delâlet eder.
Birincisi **العَجَف**’tır; o, zayıflık ve semizliğin gitmesidir. Erkek **أعجف** ve dişi **عَجْفاء**; çoğulu **عِجافٌ**; erkeklerden ve dişilerden. Fiil: **عَجِفَ يَعْجَف**([18]). Arap kelâmında bu kelimeden başka, **أفعَلُ**’ı **فِعال** üzerine cem‘ edilmiş yoktur([19]); onu **سِمان** lafzı üzerine hamlettiler. Ve **عِجافٌ** **فِعال** üzerinedir. Ve denilir: kavim **أعجَفَ**; onların davarları zayıfladığı zaman; ve onlar **مُعْجِفون**dur.
Ve **الكسائيُّ** hikâye etti: **شفَتانِ عَجفاوان**; yani incecik ikisi. **أبو عُبيد** dedi: **عَجُفَ** denilir, zayıfladığı zaman; kıyas **عَجِف**’tir; çünkü **أفعل** ve**فعلاء** üzere olanın mâzîsi **فَعِل**’dir; **عَرِج يعرَج** gibi; ancak **فَعُل** üzere gelen altı harf müstesna; onlar: **سَمُر** ve**حَمُق** ve**رَعُن** ve**عَجُف** ve**خَرُق**’tur.
Ve **الأصمعيُّ** **الأعجم**’de hikâye etti: **عَجُم**. Ve belki sözde genişlediler de dediler: **أرضٌ عجفاء**; yani zayıf, içinde hayır([20]) ve bitki olmayan. Ondandır: kılavuzun sözü: "وجَدْتُ أرضاً عجفاء". Ve derler: **نَصلٌ أعجفُ**; yani ince. **ابنُ أبي عائذ**([21]) dedi:
تراحُ يداه بمحشورةٍ  *** خَوَاظِي القِداح عجافِ النِّصالِ([22])

Ve ikinci asla gelince, onların sözü: **عَجَفْتُ** nefsimi yemekten, onu **أعجِفها** **عَجْفاً** (diye), nefsini ondan alıkoyduğun zaman, hâlbuki o onu arzuluyorken. Ve **عَجَفْت** başkasını (demek) azdır. [Dedi]:
لم يَغْذُها مُدٌّ ولا نَصيفُ  *** ولا تُمَيْراتٌ ولا تعجيفُ([23])
Ve denilir: **عَجَفْت** nefsimi hasta üzerine, onu **أعْجِفها**, ona sabrettiğin ve onu tedavi ettiğin zaman. [Dedi]:
إنِّي وإِنْ عيَّرتني نُحولِي([24]) *** لأَعجِفُ النَّفسَ على خليلي
	* أُعْرِضُ بالوُدِّ وبالتَّنويلِ([25]) *

(**عجل**) **العين** ve **الجيم** ve **اللام** iki sahih asıldır; ikisinden biri sürate delâlet eder, diğeri hayvandan bir kısmına.
Birincisi: işte **العَجَلة**; denilir: o **عَجِلٌ** ve **عَجُل** (dür); iki lugattır. Zü’r-Rumme dedi:
كأنَّ رِجلَيه رِجلاَ مُقْطِفٍ عَجُِلٍ  *** إذا تَجَاوَبَ من بُرْدَيه ترنيمُ([26])
Ve **استعجلتُ** falanı: onu teşvik ettim. Ve **عَجِلْتُه**: onu geçtim. Allah Teâlâ dedi: ﴿أَعَجِلْتُمْ أَمْرَ رَبِّكُمْ﴾ [الأعراف 150]. Ve **العُجَالَة**: bir şeyden acele ettiğin şeydir. Ve denilir: “**عُجَالة الرَّاكبِ** hurma ve kavrulmuş un (dur).” Ve Halîl’den zikredildi ki **العَجَل**: yiyecekten acele edilen şeydir; böylece gıdanın olgunlaşmasına erişmeden önce sunulur. Ve inşâd etti:
إن لم تُغِثْنِي أكُنْ ياذا النَّدَى عَجَلاً  *** كلُقمةٍ وقَعتْ في شِدقِ غَرثانِ([27])
Ve biz deriz: zikrettiğimiz kelimenin kıyası ise sahihdir; çünkü kelimenin aslı yoktur, ve beyit uydurmadır.
Ve denilir: **العُجَالة**’den: **عجَلتُ** kavmi; nitekim “**لَهَّنْتُهُمْ**” denilir. Ve dil ehli dedi: **العاجل**: **الآجل**’in zıddıdır. Ve dünyaya: **العاجلة**, âhirete: **الآجلة** denilir. Ve **العَجْلان**: Ka‘b b. Rabî‘a b. ‘Âmir’dir; dediler ki: kölesini acele ettirmesi sebebiyle **العَجْلان** diye adlandırıldı. Ve inşâd ettiler:
وما سُمِّيَ العَجْلاَنَ إِلاّ لقولـه *** خُذِ الصَّحْنَ واحْلُبْ أيُّهَا العبدُ واعجَلِ([28])
Ve dediler: develerden **المُعَجِّل** ve **المُعْجِل**([29]) : vakti tamamlamadan önce doğuran; böylece yavrusu yaşar.
Ve bunun üzerine taşınan şeylerden: **العَجَلة**: öküzlerin arabası. Ve **العَجَلة**: üzerinde su çekilen **المنجنون**; çoğulu **عَجَل** ve **عَجَلات**.
Ebû ‘Ubeyd dedi: **العَجَلة**: kuyunun iki direği üzerine enlemesine (konmuş) bir ağaçtır; **الغَرْبُ** ona asılıdır; çoğulu **عَجَل**. Ebû Zeyd dedi: **العَجَلة**: **المَحَالة**’dir. Ve inşâd etti:
وقد أعَدَّ ربُّها وما عَقَلْ  *** حمراءَ من ساجٍ تَتقّاها العَجَلْ
Ve babdan: **العِجْلة**: küçük su kabı; çoğulu **عِجَل**. A‘şâ dedi:
والسّاحباتِ ذيولَ الخزِّ آونةً  *** والرافلاتِ على أعجازها العِجَلُ([30])
Ancak bununla adlandırıldı; çünkü hafiftir, taşıyanı onunla acele eder. Halîl dedi: develerden **العَجُول**: yavrusunu kaybeden, şaşkın (dişi deve)dir; çoğulu **عُجُل**. Ve inşâd etti:
أحِنُّ إليك حنين العَجُول  *** إذا ما الحمامة ناحت هديلا
Hansâ dedi:
فما عَجُولٌ على بَوٍّ تُطِيف به  *** قد ساعدَتْهَا على التَّحنانِ أظآرُ([31])
Dediler: bazen çocuğunu kaybetmiş kadına da **عَجُول** denilir; çoğulu **عُجُل**. A‘şâ dedi:
حتى يظلَّ عميدُ القَوْمِ مرتفقاً  *** يَدفَع بالرّاح عنه نِسْوةٌ عُجُلُ([32])
Bunu bundan fazlasıyla açıklamadılar. Dedik: onun açıklaması, şaşkın olana şaşkınlığında ilişen sarsıntı([33]) ve **العَجَلة**’dir; ancak bu **العَجُول**’dan fiil bina edilmedi; böylece “**عَجِلتْ**” denilmez; nitekim **الثُّكل**’den “**ثَكِلتْ**” bina edildi; asıl onda birdir; ancak Araplardan gelmemiştir.
Ve diğer asıl: **العِجْل**: ineğin yavrusu; ve bir lugatta **عِجَّوْل**; çoğulu **عجاجيل**; dişisi **عِجْلَة** ve **عِجَّولة**; bununla erkek de **عِجْلاً** diye adlandırıldı.

(**عجم**) **العين** ve **الجيم** ve **الميم** üç asıldır: birisi sükût ve susmaya delâlet eder; diğeri katılık ve şiddete; diğeri **عَضٍّ**([34]) ve tatmaya.
Birincisi: fasih konuşmayan adam; o **أعجمُ**’dır; kadın **عجماءُ**; **العُجمَة**’si açık (olan). Ebû’n-Necm dedi:
* أعجمَ في آذانها فصيحا *
Ve denilir: **عَجُم** adam; yani **أعجَم** oldu; **سَمُر** ve **أدُم** gibi. Ve çocuk konuşmadığı müddetçe, fasih olmaz: **صبيٌّ أعجم**. Ve denilir: gündüz namazı **عَجْماء**’dır; ancak muradı, onda kıraatin açıktan okunmamasıdır. Ve onların sözü: Araplardan olmayan **العَجَم**; bu da bu kıyastandır; sanki onları anlamadıkları için onlara **عَجَماً** adını verdiler; ve onlara **عُجْم** da denilir. [Dedi]:
دِيارُ ميَّةَ إذْ* مَيٌّ تُسَاعِفُنا *** ولا يَرَى مثلها عُجْم ولا عَرَبُ([35])
Ve derler: **استَعجمَتِ** ev, soranın cevabından (yana) (yani cevap vermekten) aciz kaldı. [Dedi]:
صَمَّ صَداها وعفَا رَسمُها *** واستَعْجَمَتْ عن مَنطقِ السّائلِ([36])
Ve denilir: **الأعجميّ**: fasih konuşmayan; velev ki çölde yerleşmiş olsa bile. Bu, bizim yanımızda hatadır; ve biz, çöl sakinlerinden birine **أعجميّاً** adını veren birini bilmiyoruz; nitekim ona **عجميّاً** da demezler; belki bu sözün sahibi **الأعجم**’ı kastetti de **الأعجميّ** dedi. Asma‘î dedi: denilir: **بعيرٌ أعجمُ**, böğürmediği zaman. Ve **العجماء**: hayvan; konuşmadığı için **عجماء** diye adlandırıldı; ve aynı şekilde konuşmaya güç yetiremeyen herkes **أعجمُ** ve **مُستعجِم**’dir. Hadiste: “**جُرْحُ العَجْماء جُبَارٌ**”; murad hayvandır.
Halîl dedi: **حروف المعْجَم** (hafifletilmiş): onlar kesik harflerdir; çünkü onlar a‘cemîdir. Ve **كتابٌ مُعَجَّم**; ve onun **تعجيمه**’si: noktalanmasıdır; ta ki onun **عُجْمَتُه** belirginleşsin ve açıklığa kavuşsun. Ve zannederim ki Halîl, a‘cemîlik ile şunu kastetti: o, kesik, anlaşılır sözün telifi gibi teliflenmemiş olduğu müddetçe, a‘cemîdir; çünkü bir şeye delâlet etmez. Eğer bunu kastettiyse, onun bir yönü vardır; yoksa, a‘cemîlik ile neyi kastettiğini bilmiyorum. Bizim yanımızda bununla ilgili olan şudur: **حروف المُعجَم** ile murad, **الخطِّ المُعْجَم**’ın harfleridir; o da Arap yazısıdır; çünkü biz, bu i‘câm ile i‘câm edilen, böylece çok manalara delâlet eden yazılardan bir yazı bilmiyoruz. Ama yazının şekillerle **إعجام**’ı, bizim yanımızda, şey üzerine ısırma babına girer; çünkü o ondadır; böylece ona **إعجام** adı verildi; çünkü o, onda bir tesirdir; manaya delâlet eder.
Ama söyleyenin sözü:
* يريدُ يعرِبَه فيُعجِمُه([38]) *
Ancak zikrettiğimiz babdandır. Manası: onu açıklamak ister de buna güç yetiremez; böylece onu fasih olmayan, manaya delâlet eden (şekilde) getirir. Bu, yazının **إعجام**’ından hiçbir şey değildir.

(**عجن**) **العين** ve **الجيم** ve **النون** sahih bir asıldır; katı olmayan, yumuşak bir şeyin toplanıp yoğunlaşmasına delâlet eder. Bundan: **العَجَن**; o, devenin memesinin etinin toplanıp yoğunlaşmasıdır; ve aynı şekilde sığırdan ve koyundan. Dersin: o **عَجْناءُ**’dır; **العَجَن**’i açık (olan). Ve muhakkak **عَجِنَتْ**; **تَعْجَنُ** **عَجَناً**. Ve develerden **المتَعجِّن**: semizlikçe yoğunlaşmış olan; sanki kemiksiz et gibidir.
Ve babdan: fırıncı **عَجَن** hamuru; onu **يَعجِنه** **عَجْناً**. Ve buna yakın olan şeylerden, ahmağa onların sözü: **عجَّانٌ** ve **عجينة**. Dedi: manası, onların şöyle demeleridir: “Falan, dirsekleriyle **يَعجن** **عْجناً**([39])”; sonra bununla yetindiler de **عِجينةٌ** ve **عَجّان** dediler; yani dirsekleriyle; nitekim meselde geldi.
Ve babdan: **العِجان**; o, bevledenin kendisiyle istibrâ ettiği şeydir; ve o yumuşaktır. Cerîr dedi:
يَمُدُّ الحبلَ معتمداً عليه  *** كأنّ عجانَه وترٌ جديدُ([40])

(**عجي**) **العين** ve **الجيم** ve illetli harf sahih bir asıldır; bir şeyde zayıflığa delâlet eder; ya sonradan, ya da yaratılıştan.
Bundan: **العُجَايَة**; o, içinde kemik parçaları bulunan birleşik bir sinirdir; binek hayvanının bileği yanında olur; ve gevşek olur. Ve zannettiler ki onlardan biri acıkır da o **العُجَاية**’yi iki taş arasında döver, sonra onu yer. Çoğulu **العُجَايات** ve **العُجَى**. Ka‘b b. Züheyr dedi:
سُمرُ العُجاياتِ يترُكْنَ الحَصى زِيَماً  *** لم يَقِهِنَّ رؤوسَ الأُكمِ تنعيلُ([41])
Ve bu kıyasın sıhhatine delâlet eden şeylerden, onların anne için sözü: o, çocuğunu **تَعجُو** eder; bu, onun emzirilmesinin vakitlerinden geciktirilmesidir; bu da onun bedeninde zayıflık miras bırakır. A‘şâ dedi:
مشفِقاً قلبُها عليه فما تعـ  *** ـجُوه إِلاَّ عُفافَةٌ أو فُواقُ([42])
**العُفافَة**: az bir şey. Ve **الفُواق**: memede sağım öncesinde toplanan şey. Ve **تَعْجُوه**: yani onu gıda ile tedavi eder; ta ki ayağa kalksın. O çocuğun adı **العَجِيُّ**; dişisi **عَجِيَّة**; çoğulu **عَجَايا**. [Dedi]:
عداني أن أزُورَك أنّ بَهْمِي *** عَجَايا كلها إلا قليلا([43])
Ve çocuk sütten men edilip yemekle beslenirse, denilir: **قد عُوجِي**. Zü’l-İsba‘([44]) dedi:
إذا شئت أبصرت من عَقْبِهم  *** يَتامَى يُعاجَوْنَ كالأذؤُبِ
Ve bir başkası çekirgeyi vasfederken:
إذا ارتحلت من منزلٍ خَلّفَتْ به  *** عَجَايا يحاثي بالتُّرابِ صغيرُها([45])
Ve rivayet olunur: “**رذايا يُعاجَى**”.

(**عجب**) **العين** ve **الجيم** ve **الباء** iki sahih asıldır; ikisinden biri bir şeye karşı büyüklük ve kibirlenmeye delâlet eder; diğeri hayvanın yaratılışından bir yaratılışa.
Birincisi: **العُجْب**; o, insanın kendi nefsinde kibirlenmesidir. Dersin: o, nefsiyle **مُعجَبٌ**’dır. Ve **العَجَب** babından dersin: **عَجِب** **يَعْجَبُ** **عَجَباً**; ve **أمرٌ عجيب**; bu, büyüklendiği ve azametli görüldüğü zaman (dır). Dediler: Halîl zannetti ki **العَجِيب** ile **العُجابِ** arasında fark vardır. Ama **العجيب** ve **العَجَب** onun gibidir; [yani iş, ondan taaccüb edilir([46])]; ama **العُجَاب** ise **العجيب** haddini aşandır. Dedi: bu, **الطَّويل** ve **الطُّوال** gibidir; **الطويل** insanlarda çoktur; **الطُّوال** ise aşırı uzun olan ahmaktır. Ve derler: **عجَبٌ عاجب**. Ve **الاستعجاب**: taaccübün şiddetidir; denilir: gördüğünden dolayı **مُستَعجِب** ve **متعجِّب**. Evs dedi:
ومستعجِبٍ مِمَّا يرى مـن أناتِنا *** ولو زَبنَتْه الحربُ لم يَترمرم([47])
Ve **قِصَّةٌ عَجَب**. Ve bu şey beni **أعجبَني**; ve onunla **أُعِجبْت**. Ve **شيء مُعْجِبٌ**: çok güzel olduğu zaman.
Diğer asıl: **العَجْب**([48]); o, her binek hayvanda, kuyruğun kökünden, sağrı arkasına saplanmış olan, iki kalçanın üzerine toplandığı şeydir. Ve kum tepelerinin **عُجُوب**’ları, bununla benzetilerek **عُجوباً** diye adlandırıldı; bu, kum tepelerinin incelen sonlarıdır. Lebîd dedi:
* بعُجوب أنقاء يَميلُ هَيَامُها ([49]) *
Ve **ناقةٌ عَجْباء**: **العَجَب** ve **العُجْبة**([50])’si açık (olan); ve ne kadar da **عَجِبَت**; bu, onun sağrısının üstü incelip iki kaba eti yükseldiği zaman (dır); bu çirkin bir yaratılıştır.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%86/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ع ج ن
إن فلاناً عجن وخبز أي شاخ وكبر لأنه إذا أراد القيام اعتمد على ظهور أصابع يديه كالعاجن وعلى راحتيه كالخابز‏.‏
وهو ابن حمراء العجان أي أعجميّ‏.‏

##### Türkçe

ع ج ن
Şüphesiz falan kimse **عجن** ve **خبز** etti; yani yaşlandı ve büyüdü; çünkü kalkmak istediğinde, yoğuran gibi iki elinin parmaklarının sırtlarına ve ekmek yapan gibi iki avucuna dayanır.
Ve o, **ابن حمراء العجان**’dır; yani Acemdir.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%86/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

عَجَنَ الشيءَ يَعْجِنُه عَجْناً، فهو مَعْجُونٌ وعَجِين، واعْتَجَنه: اعتمد عليه بجُمْعه يَغْمِزُه؛ أَنشد ثعلب:
يَكْفيك من سَوْداءَ واعْتِجانِها،
وكَرِّكَ الطَّرْفَ إلى بَنانِها،
ناتِئةُ الجَبْهةِ في مكانِها،
صَلْعاءُ لو يُطْرَحُ في مِيزانِها
رِطْلُ حديدٍ، شالَ من رُجْحانها.
والعاجِنُ من الرجال: المُعْتَمِدُ على الأَرض بجُمْعه إذا أَراد النُّهوضَ من كِبَرٍ أَو بُدْنٍ؛ قال كثير:
رأَتْني كأَشْلاءِ اللِّجامِ، وبَعْلُها
من المَلْءِ أَبْزَى عاجنٌ مُتَباطِنُ
ورواه أَبو عبيد:
من القوم أَبْزَى مُنْحَنٍ مُتَباطِنُ. وعَجَنتِ الناقةُ. وناقةٌ عاجِنٌ: تضْرِبُ بيديها إلى الأَرض في سيرها. ابن الأَعرابي: العُجُنُ أَهل الرَّخاوة من الرجال والنساء. يقال للرجل عَجِينة وعَجِينٌ، وللمرأَة عَجِينة لا غير، وهو الضعيف في بدنه وعقله. والعُجُنُ: جمع عاجِنٍ، وهو الذي أَسَنَّ، فإِذا قام عَجَنَ بيديه. يقال: خَبَز وعَجَنَ وثَنَّى وثَلَّثَ ووَرَّصَ كله من نعت الكبير. وعَجَنَ وأَعْجَنَ إذا أَسَنَّ فلم يَقُمْ إلاَّ عاجِناً؛ قال الشاعر:
فأَصْبَحْتُ كُنْتيّاً، وهَيَّجْتُ عاجِناً،
وشَرُّ خِصَالِ المرءِ كُنْتٌ وعاجِنُ
(* قوله «كنت وعاجن» بتنوين كنت بالأصل والصحاح في موضعين، ونونها الصاغاني مرة وترك التنوين أخرى، والبيت روي بروايات مختلفة). وفي حديث ابن عمر: أَنه كان يَعْجِنُ في الصلاة فقيل له: ما هذا؟ فقال: رأَيت رسولَ الله، صلى الله عليه وسلم، يَعْجِنُ في الصلاة أَي يعتمد على يديه إذا قام كما يفعل الذي يَعْجِنُ العَجينَ. قال الليث: والعَجّانُ الأَحمق، وكذلك العَجِينة. ويقال: إن فلاناً ليَعْجِنُ بمِرْفَقَيْه حُمْقاً. قال الأَزهري: سمعت أَعرابياً يقول لآخر يا عَجّان إنك لتَعْجِنُه، فقلت له: ما يَعْجِنُ وَيْحَكَ فقال: سَلْحه، فأَجابه الآخر: أَنا أَعْجِنُه وأَنت تَلْقَمُه، فأَفْحَمه. وأَعْجَنَ إذا جاء بولدٍ عَجِينةٍ، وهو الأَحمق. والعَجِينُ: المَجْبُوسُ من الرجال. وعَاجِنةُ المكانِ: وسَطُه؛ وأَنشد الأَخطل: بعاجنةِ الرَّحُوبِ فلم يَسيروا
(* صدره كما في التكملة: وسير غيرهم عنها فساروا).
وعَجِنَتِ الناقة تَعْجَنُ عَجَناً وهي عَجْناء: كثر لحم ضَرْعها وسَمِنَتْ، وقيل: هو إذا صَعِدَ نحو حَيائها، وكذلك الشاة والبقرة. والعَجَنُ أَيضاً: عيب، وهو ورم حياء الناقة من الضَّبَعَة، وقيل: هو ورم يصيبها في حَيائها ودبرها، وربما اتصلا، وقيل: هو ورم في حيائها كالثُّؤْلول، وهو شبيه بالعَفَل يمنعها اللِّقاحَ، عَجِنَتْ عَجَناً، فهي عَجِنة وعَجْناء، وقيل: العَجْناء الناقة الكثيرة لحم الضَّرْع مع قلة لبنها بَيِّنةُ العَجَن. والعَجْناء أَيضاً: القليلة اللبن. والعَجْناء والمُعْتَجِنةُ: المُنْتَهيةُ في السِّمَنِ. والمُتَعَجِّنُ: البعيرُ المُكْتَنِزُ سَمناً كأَنه لحم بلا عظم. وبعير عَجِنٌ: مُكْتَنِز سِمَناً. وأَعْجَنَ الرجلُ إذا ركب العَجْناء، وهي السمينة، ومن الضُّرُوع الأَعْجَنُ. والعَجَنُ: لحمة غليظة مثل جُمْع الرجل حِيالَ فِرْقَتَي الضَّرَّة، وهو أَقلها لبَناً وأَحسنها مَرْآةً. وقال بعضهم: تكون العَجْناء غَزِيرة وتكون بَكيئة. والعَجْنُ: مصدر عَجَنْتُ العَجينَ. والعجينُ معروف. وقد عَجَنَتِ المرأَةُ، بالفتح، تَعْجِنُ عَجِيناً واعْتَجَنتْ بمعنى أَي اتخذت عَجِيناً. والعِجَانُ: الاسْتُ، وقيل: هو القضيب الممدود من الخُصْيَةِ إلى الدبر، وقيل: هو آخر الذكر ممدود في الجلد، وقيل: هو ما بين الخُصية والفَقْحَة. وفي الحديث: إن الشيطانَ يأْتي أَحدكم فيَنْقُرُ عند عِجانه؛ العِجان: الدبر، وقيل: هو ما بين القبل والدبر. وفي حديث علي، رضي الله عنه: أَن أَعجميّاً عارضه فقال: اسكتْ يا ابنَ حمراء العِجان هو سَبٌّ كان يجري على أَلسنة العرب؛ قال جرير:
يَمُدُّ الحَبْلَ مُعْتَمِداً عليه،
كأَنَّ عِجَانَه وتَرٌ جَدِيدُ.
والجمع أَعْجِنةٌ وعُجُنٌ. وعَجَنه عَجْناً: ضربَ عِجَانه. وعِجانُ المرأَة: الوَتَرَةُ التي بين قُبُلِها وثَعْلَبَتِها. وأَعْجَنَ: وَرِمَ عِجانُه. والعِجان، بلغة أَهل اليمن: العُنق؛ قال شاعرهم يرثي أُمه وأَكلها الذئبُ:
فلم يبْقَ منها غيرُ نِصْفِ عِجانِها،
وشُنْتُرَةٌ منها، وإحدى الذَّوائبِ.
وقال الشاعر:
يا رُبَّ خَوْدٍ ضَلْعَةِ العِجانِ،
عِجانُها أَطْوَلُ من سِنانِ.
وأُمُّ عَجِينَةَ: الرَّخَمةُ.

##### Türkçe

**عَجَنَ** şeyi **يَعْجِنُه** **عَجْناً**, o hâlde o **مَعْجُونٌ** ve **عَجِين**’dir,
ve **اعْتَجَنه**: onu, onu toplayarak ona dayanıp bastırdı, onu sıkıştırır; Sa‘leb inşad etti:
Sana **سَوْداءَ**’dan ve onun **اعْتِجانِها**’sından yeter,
ve bakışı onun parmaklarına çevir,
alnı yerinde çıkıntılı,
kel; eğer onun terazisine
bir **رِطْلُ** demir atılsa, onun ağır basmasından (dolayı) kaldırırdı.

Ve erkeklerden **العاجِنُ**: yaşlılık yahut şişmanlıktan kalkmak istediğinde, iki elini bir araya getirerek yere dayanan (kimsedir); Kesîr dedi:
Beni gemin parçaları gibi gördü; kocası ise
doluluktan, kambur, **عاجنٌ** içe çökmüş (biridir).
Ebû Ubeyd onu şöyle rivayet etti:
kavimden, kambur, içe çökmüş (biridir). Ve dişi deve **عَجَنتِ**. Ve **عاجِنٌ** bir dişi deve: yürüyüşünde iki eliyle yere vurur. İbnü’l-A‘râbî: **العُجُنُ** erkek ve kadınlardan gevşeklik ehli olanlardır. Erkeğe **عَجِينة** ve **عَجِينٌ** denir; kadına ise yalnız **عَجِينة** denir; o, bedeninde ve aklında zayıf olandır. Ve **العُجُنُ**: **عاجِنٍ**’in çoğuludur; o da yaşlanmış olandır; kalktığında iki eliyle **عَجَنَ** eder. Denir ki: **خَبَز** ve **عَجَنَ** ve **ثَنَّى** ve **ثَلَّثَ** ve **وَرَّصَ**; bunların hepsi yaşlının sıfatındandır. Ve **عَجَنَ** ve **أَعْجَنَ**: yaşlanıp ancak **عاجِناً** olarak kalktığında; şair dedi:
Sabahleyin **كُنْتيّاً** oldum ve **عاجِناً**’ı harekete geçirdim,
kişinin huylarının en kötüsü **كُنْتٌ** ve **عاجِنُ**’dur.
(* “**كنت وعاجن**” sözü: asılda ve Sıhâh’ta iki yerde **كنت**’in tenvînli oluşuyla; Sâgânî onu bir defa nûnladı, başka bir defa tenvîni bıraktı; beyit farklı rivayetlerle rivayet edilmiştir). İbn Ömer hadîsinde: onun namazda **يَعْجِنُ** ettiği (gelmiştir); ona “Bu nedir?” denildi; o da dedi ki: Allah’ın Resûlü’nü, sallallahu aleyhi ve sellem, namazda **يَعْجِنُ** ederken gördüm; yani kalktığında, **العَجينَ**’i yoğuranın yaptığı gibi, iki eli üzerine dayanır. Leys dedi: **العَجّانُ** ahmaktır; **العَجِينة** de böyledir. Ve denir ki: Falan kimse ahmaklıktan iki dirseğiyle **ليَعْجِنُ** eder. Ezherî dedi: Bir bedevînin diğerine “Ey **عَجّان**! Sen onu mutlaka **تَعْجِنُه** ediyorsun” dediğini işittim; ona dedim ki: “**يَعْجِنُ** ne (demektir), yazık sana?” Dedi ki: “Onu dışkılatır.” Diğeri ona cevap verdi: “Ben onu **أَعْجِنُه** ederim, sen ise onu **تَلْقَمُه** edersin”; böylece onu susturdu. Ve **أَعْجَنَ**: ahmak bir **عَجِينةٍ** çocuk getirdiğinde; o ahmaktır. Ve **العَجِينُ**: erkeklerden sıkıştırılmış (mecbûs) olandır. Ve **عَاجِنةُ المكانِ**: onun ortasıdır; Ahtal inşad etti:
**بعاجنةِ الرَّحُوبِ**; böylece yürümediler
(* ilk mısraı, Tekmile’de olduğu üzere: “Ve başkaları ondan uzaklaştı da yürüdüler”).

Ve dişi deve **عَجِنَتِ**; **تَعْجَنُ** **عَجَناً**; o **عَجْناء**’dır: memesinin eti çoğaldı ve semirdi; denildi ki: onun, hayâsına doğru yükselmesi hâlidir; koyun ve sığır da böyledir. Ve **العَجَنُ** ayrıca: bir ayıptır; o, dişi devenin hayâsının **الضَّبَعَة**’den şişmesidir; denildi ki: hayâsında ve makatında ona isabet eden bir şişliktir; bazen ikisi birleşir; denildi ki: hayâsında siğil gibi bir şişliktir; o, **العَفَل**’e benzer; onu gebelikten alıkoyar; **عَجِنَتْ** **عَجَناً**; o hâlde o **عَجِنة** ve **عَجْناء**’dır. Denildi ki: **العَجْناء** memenin eti çok olup sütü az olan dişi devedir; **العَجَن**’i açıkça bellidir. Ve **العَجْناء** ayrıca: sütü az olandır. Ve **العَجْناء** ile **المُعْتَجِنةُ**: semizlikte sona varmış olandır. Ve **المُتَعَجِّنُ**: sanki kemiksiz etmiş gibi, semizliği yoğunlaşmış devedir. Ve **عَجِنٌ** bir deve: semizliği yoğunlaşmış olandır. Ve adam **أَعْجَنَ** eder: **العَجْناء**’ya bindiğinde; o semiz olandır. Ve memelerden **الأَعْجَنُ** (vardır). Ve **العَجَنُ**: erkeğin iki **جُمْع**’ı gibi, memenin iki yarığı hizasında bulunan kalın bir et parçasıdır; o, sütçe en az olanıdır ve görünüşçe en güzel olanıdır. Bazıları dedi ki: **العَجْناء** bol sütlü olur ve **بَكيئة** olur. Ve **العَجْنُ**: “**عَجَنْتُ** **العَجينَ**”in masdarıdır. Ve **العجينُ** bilinen (şey)dir. Kadın **عَجَنَتِ**, fetha ile, **تَعْجِنُ** **عَجِيناً**; ve **اعْتَجَنتْ** aynı mânâdadır; yani **عَجِيناً** edindi.

Ve **العِجَانُ**: kıçtır; denildi ki: husyeden makata uzanan uzatılmış organdır; denildi ki: deride uzatılmış olarak erkekliğin sonudur; denildi ki: husye ile **الفَقْحَة** arasındakidir. Hadîste: “Şeytan sizden birinize gelir de onun **عِجان**’ı yanında gagalar”; **العِجان**: makat; denildi ki: ön ile makat arasındakidir. Ali hadîsinde, Allah ondan razı olsun: bir Acem ona karşı çıktı da dedi ki: “Sus, ey **ابنَ حمراء العِجان**”; bu, Arapların dillerinde dolaşan bir sövüştü; Cerîr dedi:
İpe ona dayanarak uzatır,
sanki onun **عِجَان**’ı yeni bir kiriş gibidir.
Çoğulu **أَعْجِنةٌ** ve **عُجُنٌ**’dür. Ve onu **عَجْناً** **عَجَنه**: onun **عِجان**’ına vurdu. Ve kadının **عِجانُ**’ı: onun ön organı ile **ثَعْلَبَتِها** arasındaki **الوَتَرَة**’dir. Ve **أَعْجَنَ**: onun **عِجان**’ı şişti. Ve **العِجان**, Yemen ehlinin dilinde: boyundur; onların şairi annesine ağıt yakarken ve onu kurdun yemesini (anlatırken) dedi ki:
Ondan, onun **عِجان**’ının yarısından başka bir şey kalmadı,
ve ondan bir **شُنْتُرَةٌ**, ve saç örgülerinden biri.
Ve şair dedi:
Nice ince belli, **العِجانِ**’ı eğri genç kız (vardır),
onun **عِجانُها**, bir mızrak ucundan daha uzundur.

Ve **أُمُّ عَجِينَةَ**: akbabadır.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%86/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ع ج ن * * العَجِينُ * معروف وبابه ضرب و * اعْتَجَنَ * مثله و * عَجَنَ * الرجل أيضا إذا نهض معتمدا على الأرض من الكبر قال الشاعر فأصبحت كنتيا وأصبحت عاجنا % وشر خصال المرء كنت وعاجن

##### Türkçe

* ع ج ن * * **العَجِينُ** * bilinen (şey)dir; bâbı **ضرب**’dır. Ve * **اعْتَجَنَ** * onun benzeridir. Ve * **عَجَنَ** * adam için de (kullanılır): yaşlılıktan dolayı yere dayanarak kalktığı zaman. Şair dedi ki:
فأصبحت كنتيا وأصبحت عاجنا % وشر خصال المرء كنت وعاجن

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%86/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

: ( عَجَنَهُ يَعْجِنُهُ ويَعْجُنُهُ ) ، مِن حَدَّيْ نَصَرَ وضَرَبَ ، عَجْناً ، ( فهو مَعْجونٌ وعَجينٌ : اعْتَمَدَ عليه بِجُمْعِ كَفِّه يَغْمِزُه ، كاعْتَجَنَهُ ) ؛ أَنْشَدَ ثَعْلَب :
يَكْفِيك مِن سَوْداءَ واعْتِجانِهاوكَرِّكَ الطَّرْفَ إلى بَنانِهاناتِئةُ الجَبْهةِ في مَكانِهاصَلْعاءُ لو يُطْرَحُ في مِيزانِهارِطْلُ حديدٍ شالَ من رُحْجانها ( و ) عَجَنَهُ عَجْناً : ( ضَرَبَ عِجَانَه .
( و ) عَجَنَتِ ( النَّاقَةُ ) عَجْناً : ( ضَرَبَتِ الأَرضَ بيَدَيْها في سَيْرِها ) ، فهي عاجِنٌ .
( و ) عَجَنَ ( فلانٌ : نَهَضَ مُعْتَمِداً على الأرْضِ ) بجُمْعِه ( كِبَراً ) أَو سِمَناً ؛ قالَ كثِّيرُ :
رأَتْني كأَشْلاءِ اللِّجامِ بَعْلُهامن المَلْءِ أَبْزَى عاجِنٌ مُتَباطِنُورَوَاه أَبو عُبَيْدٍ .
مِن القَوْمِ أَبْزَى مُنْحَنٍ مُتَباطِنُ والعاجِنُ : هو الذي أَسَنَّ ، فإذا قامَ عَجَنَ بيَدَيْه .
يقالُ : عَجَنَ وخَبَزَ وثَنَّى وثَلَّثَ ، كُلّه مِن نعْتِ الكَبيرِ ؛ قالَ الشاعِرُ :
فأَصْبَحْتُ كُنْتيّاً وهَيَّجْتُ عاجِناً وشَرُّ خِصَالِ المْرءِ كُنْتٌ وعاجِنُوفي حدِيثِ ابنِ عُمَرَ ، رضِيَ اللهاُ تعالى عنهما : أَنَّه كانَ يَعْجِنُ في الصَّلاةِ فقيلَ له : ما هذا ؟ فقالَ : رأَيْت رسولَ اللهاُ ، صلى الله عليه

وسلم يَعْجِنُ في الصَّلاةِ ، أَي يَعْتمدُ على يَدَيْه إذا قامَ كما يَفْعلُ الذي يَعْجِنُ العَجِينَ ؛ وهكذا نَقَلَه الزَّمَخْشريُّ في الفائِقِ ، ونَقَلَه أَئِمَّةُ الغَريبِ .
وفي الأَساسِ : عَجَنَ وخَبَزَ : شاخَ وكبرَ لأنَّه إذا أَرادَ القِيامَ اعْتَمَدَ على ظُهورِ أَصابِعِ يَدَيْه كالعاجِنِ وعلى راحَتَيْه كالخابِزِ .
ونَقَلَ ابنُ بَرِّي عن ابنِ خَالَوَيْه : يقالُ : رَفَعَ فلانٌ الشنَّ إذ اعْتَمَدَ على راحَتَيْه عنْدَ القِيامِ ، وعَجَنَ وخَبَزَ إذا كَرَّرَهُ .
ووَجَدْتُ بخطِّ الشيخِ عليِّ بنِ عُثْمان بنِ محاسن بنِ حسَّان الخرَّاط الشافِعِيّ ، رحِمَه الّلهُ تعالَى ، ما نَصّه : قالَ الشيْخُ تقيُّ الدِّيْن بنُ الصَّلاحِ في كتابِهِ مشْكَل الوَسِيط عنْدَ قوْلِ المصنِّفِ في كِتابِ الصَّلاة : ثم يقومُ كالعاجِنِ .
أَمَّا الذي في المُحْكَم في اللّغَةِ للمَغْربيّ المُتأَخِّر الضَّريرِ مِن قَوْلِه : العاجِنُ المُعْتَمِدُ على الأَرْضِ بجُمْعِه فغَيْرُ مَقْبولٍ فإنَّه ضمن لا يقْبل ما يَنْفَردُ به ، فإنَّه كانَ يغلطُ ويغلطونَهُ كَثيراً ، وكأَنَّه أَضَرَّ به في كتَابِهِ مع كبرِ حَجْمِه ضَرارَته ، اه .
قلْتُ : ولا يظْهرُ وَجْه عَدَمِ قُبولِ كَلامِه في تفْسِيرِ العاجِنِ ، وقد رَأَيْت ما أَسْلَفْنا في كَلامِ أَئِمَّة اللّغَةِ وهم مُجْمِعُون عليه ، ولقد كانَ صاحِبُ المُحْكم ثِقَةً حافِظاً في اللغَةِ ، فتأَمَّل ذلك .
( والعَجِينُ : المُخَنَّثُ ) .
وقالَ ابنُ الأَعْرابيِّ : هو المَجْبُوسُ مِن الرِّجالِ ، ( كالعَجينَةِ ، ج ) عُجُنٌ ، ( ككُتُبٍ ، أوْ هُم أَهْلُ الرَّخاوَةِ مِن الِّرجالِ والنِّساءِ ) ؛ عن ابنِ الأَعْرابيِّ .
قالَ : يقالُ للرَّجلِ عَجِينَةٌ وعَجِينٌ ، وللمرْأَةِ عَجِينَةٌ لا غَيْر ، وهو الضَّعيفُ في بَدَنِه وعَقْلِه .

( والعَجِينَةُ : الأَحْمَقُ ، كالعَجَّانِ ) ؛ عن اللّيْثِ .
يقالُ : إنَّ فلاناً ليَعْجِنُ بمِرْفَقَيْه حُمْقاً .
قالَ الأزْهرِيُّ : سَمِعْتُ أَعْرابيًّا يقولُ لآخَر : يا عَجَّان إنّك لتَعْجِنُه ، فقلْتُ له : ما يَعْجِنُ وَيْحَكَ ؛ فقالَ : سَلْحه ، فأَجابَهُ الآخَرُ : أَنا أَعْجِنُه وأَنْت تَلْقَمُه فأَفْحَمَه .
( و ) العَجِينَةُ : ( الجَماعَةُ ، كالمُتَعَجِّنَةِ أَو الكَثيرَةُ منها .
( وأُمُّ عَجِينَةَ ) : كُنْيَة ( الرَّخَمَة .
( وأَبو عَجِينَةَ ) : لَقَبُ أَبي عليَ الحَسَنُ بنُ موسَى بنِ عيسَى الحَضْرَمِيُّ الحافِظُ ، شيْخُ حَمْزَةَ الكِنانيّ ، ماتَ سَنَةَ 296 ، وأَخُوه أَبو بكْرٍ محمدُ بنُ موسَى الحضْرَميُّ حدَّثَ عنه ابنُ المقري وغيرُهُ ( و ) عبدُ الكَريمِ بنُ أَحمدَ ( بنِ أَبي عَجِينَةَ ) : حَدَّثَ عنه السَّلَفيُّ ( مُحدِّثانِ .
( والعَجْناءُ : النَّاقَةُ القَليلَةُ اللَّبَنِ ) .
( وقيلَ : هي الكثيرَةُ لحْمِ الضَّرْعِ مع قلَّةِ لَبَنِها ؛ وقد عَجِنَتْ ، كفَرِحَ عَجْناً .
( وقيلَ : هي ( المُنْتَهِيَةُ في السِّمَنِ كالمُتَعَجِّنَةِ .
( أَو ) العَجْناءُ : ( التي تَدَلَّى ضَرَّتُها ) من كثْرَةِ الَّلحْمِ ، ( وتَلْحَقُ أطْباؤُها فَيَرْتَفِعُ في أَعالِي الضَّرَّةِ .
( و ) قيلَ : هي ( التي في حَيائِها ورَمٌ ) كالثُّؤْلولِ ، وهو شَبِيهٌ بالعَفَل ( يَمْنَعُ اللِّقاحَ ) ؛ وكذلِكَ الشَّاة والبَقَرَة ؛ ورُبَّما اتَّصَلَ الوَرَمُ إلى دبرِها ؛ ( كالعَجِنَةِ ، كفَرِحَةٍ ، وقد عَجِنَتْ ، كفَرِحَ ) ، عَجْناً ، فهي عَجْناءُ وعَجِنَةٌ .

( و ) العِجانُ ، ( ككِتابٍ العُنُقُ ) ، بلُغَةِ اليَمَنِ .
وفي نوادِرِ القالي : موصل العُنُقِ مِن الرّأْسِ ؛ قالَ شاعِرُهم يَرْثي أُمَّه وأَكلها الذئبُ :
فلم يبْقَ فيها غيرُ نِصْفِ عِجانِهاوشُنْتُرَةٌ منها وإحدى الذَّوائبِوقالَ آخَرُ :
يا رُبَّ خَوْدٍ ضَلْعَةِ الجِنانِعِجانُها أَطْوَلُ من سِنانِ ( و ) العِجَانُ : ( الأسْتُ ) ؛ ومنه الحدِيثُ : ( إنَّ الشَّيْطانَ يأتي أَحَدكم فيَنْقُرُ عنْدَ عِجانِه ) .
وفي حدِيثِ عليَ ، رضِيَ اللهاُ تعالى عنه : أَنَّ أَعْجميًّا عارَضَه فقالَ : اسكتْ يابنَ حَمْراء العِجان ؛ هو سَبٌّ كانَ يَجْرِي على أَلْسِنَةِ العَرَب .
( و ) قيلَ : العِجانُ ( تَحْتَ الذَّقَنِ .
( و ) قيلَ : هو ( القَضيبُ المَمْدودُ مِن الخُصْيَةِ إلى الدُّبُرِ ) .
وقيلَ : هو آخِرُ الذَّكَرِ مَمْدودٌ في الجلْدِ .
وعِجانُ المرْأَةِ : الوَتَرَةُ التي بينَ قُبُلِها وثَعْلَبَتِها .
( وعاجِنَةُ المَكانِ : وَسَطُه ) ؛ قالَ الأَخْطلِ :
بعاجنَةِ الرَّحُوبِ فلم يَسِيروا ( وأَعْجَنَ : رَكِبَ ) العَجْناء ، وهي ( السَّمينَةُ ) مِن النُّوقِ .
( و ) أَعْجَنَ : ( وَرِمَ عِجانُه .
( والمُتَعَجِّنُ والعَجِنُ ككَتِفٍ : البَعيرُ المُكْتَنِزُ سِمنَاً ) ، كأَنَّه لحْمٌ بِلا عَظْمٍ .
( وناقَةٌ عاجِنٌ : لا يَقَرُّ الوَلَدُ في رحمِها ) .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :
العَجِينُ : مَعْروفٌ ،

وقد عَجَنَتِ المرْأَةُ تَعْجِنُ ، من حَدِّ ضَرَبَ ، عَجناً ، واعْتَجَنَتْ : اتَّخَذَتْ عَجِيناً .
والمَعْجونُ : كلُّ دَواءٍ خلطَتْ أَجْزاؤُه وعُجِنَتْ مع بعضِها .
وأَعْجَنَ الرَّجلُ : أَسَنَّ .
وأَيْضاً : جاءَ بولَدٍ عَجِينةٍ ، وهو الأحْمقُ .
والأعْجَنُ مِن الضُّرُوعِ : أَقلُّها لَبناً وأَحْسَنها مَرْآةً .
وقد تكونُ العَجْناءُ غَزِيرَةً وقد تكونُ بَكِيئَةً .
وابنُ حَمْراء العِجانِ الأَعْجمِيّ .
وجَمْعُ العِجانِ : أَعْجِنةٌ وعُجُنٌ .

##### Türkçe

: ( **عَجَنَهُ يَعْجِنُهُ ويَعْجُنُهُ** ) ، **نَصَرَ** ve **ضَرَبَ**’ın iki haddinden, **عَجْناً** , ( o hâlde o **مَعْجونٌ** ve **عَجينٌ**’dir: avucunun bütününü bir araya getirerek ona dayanıp onu sıkar; **اعْتَجَنَهُ** gibi ) ؛ **ثَعْلَب** inşad etti:
يَكْفِيك مِن سَوْداءَ واعْتِجانِهاوكَرِّكَ الطَّرْفَ إلى بَنانِهاناتِئةُ الجَبْهةِ في مَكانِهاصَلْعاءُ لو يُطْرَحُ في مِيزانِهارِطْلُ حديدٍ شالَ من رُحْجانها
( ve ) **عَجَنَهُ عَجْناً**: ( onun **عِجَان**’ını dövdü.

( ve ) **عَجَنَتِ** ( **النَّاقَةُ** ) **عَجْناً**: ( yürüyüşünde iki eliyle yere vurdu ) ، o hâlde o **عاجِنٌ**’dir.

( ve ) **عَجَنَ** ( falan: iki elinin bütününü bir araya getirerek yere dayanıp kalktı ) ( yaşlılıktan ) yahut şişmanlıktan; **كثِّيرُ** dedi:
رأَتْني كأَشْلاءِ اللِّجامِ بَعْلُهامن المَلْءِ أَبْزَى عاجِنٌ مُتَباطِنُ
Bunu **أَبو عُبَيْدٍ** rivayet etti.
مِن القَوْمِ أَبْزَى مُنْحَنٍ مُتَباطِنُ
Ve **العاجِنُ**: o, yaşlanmış olandır; kalktığı vakit iki eliyle **عَجَنَ** eder.

Denir ki: **عَجَنَ** ve **خَبَزَ** ve **ثَنَّى** ve **ثَلَّثَ**; hepsi büyüğün vasfındandır; şair dedi:
فأَصْبَحْتُ كُنْتيّاً وهَيَّجْتُ عاجِناً وشَرُّ خِصَالِ المْرءِ كُنْتٌ وعاجِنُ
Ve İbn Ömer’in hadîsinde, Allah Teâlâ ikisinden de razı olsun: onun namazda **يَعْجِنُ** ettiği; ona “Bu nedir?” denildi; dedi ki: “Allah’ın Resûlü’nü, Allah ona salât ve selâm etsin, namazda **يَعْجِنُ** ederken gördüm”; yani kalktığı zaman, hamuru yoğuranın hamuru yoğurduğu gibi, iki eli üzerine dayanır; ve **الزَّمَخْشريُّ** bunu **الفائِق**’te böyle nakletti, ve **الغَريبِ** imamları onu nakletti.

Ve **الأَساس**’ta: **عَجَنَ** ve **خَبَزَ**: ihtiyarladı ve büyüdü; çünkü kalkmayı istediği vakit, **العاجِنِ** gibi iki elinin parmaklarının sırtlarına ve **الخابِزِ** gibi iki avucuna dayanır.

Ve İbn Berrî, İbn Hâlaveyh’ten nakletti: denir ki: falan **الشنَّ**’ı kaldırdı; kalkarken iki avucuna dayandığı zaman; ve **عَجَنَ** ve **خَبَزَ**: onu tekrar ettiği zaman.

Ve şeyh Ali b. Osman b. Muhâsin b. Hassân el-Harrât eş-Şâfiî’nin hattıyla, Allah Teâlâ ona rahmet etsin, metni şu olanı buldum: Şeyh Takıyyüddîn b. es-Salâh, kitabı **مشْكَل الوَسِيط**’te, musannifin **كِتابِ الصَّلاة**’deki “sonra **كالعاجِنِ** kalkar” sözü yanında dedi:

Ama **المُحْكَم**’de, sonradan olan, kör Mağribî’nin dildeki sözünden: “**العاجِنُ**: iki elinin bütününü bir araya getirerek yere dayanan” ise kabul edilir değildir; çünkü o, tek başına kaldığı şeyi kabul etmeyen (bir kimse)dir; çünkü o yanılırdı ve onu çokça yanılttırırlardı; sanki kitabında, hacminin büyüklüğüyle beraber, körlüğü ona zarar vermiştir, (söz) tamam.

Dedim ki: onun **العاجِنِ**’i tefsirindeki sözünün kabul edilmeyişinin vechi görünmez; ve biz daha önce dil imamlarının sözünde olanı gördük ve onlar onun üzerinde icmâ etmişlerdir; ve muhkem sahibinin dilde güvenilir, hâfız olduğu muhakkak idi; öyleyse bunu teemmül et.

( ve **العَجِينُ**: **المُخَنَّثُ** ) .

Ve İbnü’l-A‘râbî dedi: o, erkeklerden **المَجْبُوسُ** olandır, ( **العَجينَةِ** gibi, çoğulu ) **عُجُنٌ** , ( **كُتُبٍ** gibi ) yahut onlar erkeklerden ve kadınlardan gevşeklik ehli olanlardır; İbnü’l-A‘râbî’den.
Dedi: erkeğe **عَجِينَةٌ** ve **عَجِينٌ** denir; kadına ise yalnız **عَجِينَةٌ**; ve o, bedeninde ve aklında zayıf olandır.

( ve **العَجِينَةُ**: **الأَحْمَقُ** , **العَجَّانِ** gibi )؛ **اللّيْثِ**’ten.
Denir ki: muhakkak falan, aptallıkla iki dirseğiyle **يَعْجِنُ** eder.
**الأزْهرِيُّ** dedi: bir bedevînin diğerine “Ey **عَجَّان**! muhakkak sen onu **تَعْجِنُ** ediyorsun” dediğini işittim; ona dedim ki: “Ne **يَعْجِنُ** eder, yazık sana?”; dedi ki: “Onu dışkılatır”; öteki ona cevap verdi: “Ben onu **أَعْجِنُ** ederim, sen de onu lokma lokma yutarsın”; böylece onu susturdu.

( ve ) **العَجِينَةُ**: ( cemaat; **المُتَعَجِّنَةِ** gibi yahut ondan çok olan.

( ve **أُمُّ عَجِينَةَ** ): ( **الرَّخَمَة**’nin ) künyesidir.

( ve **أَبو عَجِينَةَ** ): Ebû Ali el-Hasen b. Mûsâ b. Îsâ el-Hadramî el-Hâfız’ın lakabıdır; **حَمْزَةَ الكِنانيّ**’nin şeyhidir; 296 senesinde öldü; ve kardeşi Ebû Bekr Muhammed b. Mûsâ el-Hadramî; ondan İbnü’l-Mukrî ve başkası hadis rivayet etti. ( ve ) Abdülkerîm b. Ahmed ( **بنِ أَبي عَجِينَةَ** ): ondan es-Selefî rivayet etti (iki muhaddis).

( ve **العَجْناءُ**: sütü az olan deve ) .
( ve denildi: o, memesinin eti çok olmakla beraber sütü az olandır; ve **عَجِنَتْ** , **فَرِحَ** gibi, **عَجْناً** .
( ve denildi: o, ( **المُنْتَهِيَةُ في السِّمَنِ** , **المُتَعَجِّنَةِ** gibi.
( yahut ) **العَجْناءُ**: ( memesi sarkan ) olandır; etin çokluğundan, ( ve onun **أطْباؤُها**’sı yetişir de memenin üst taraflarında yükselir.
( ve ) denildi: o, ( hayâsında siğil gibi bir şişlik olan )dır; o, **العَفَل**’e benzer ( döllemeyi engeller ); koyun ve inek de böyledir; ve bazen şişlik onun anüsüne kadar bitişir; ( **العَجِنَةِ** gibi, **فَرِحَةٍ** gibi; ve **عَجِنَتْ** , **فَرِحَ** gibi ), **عَجْناً** , o hâlde o **عَجْناءُ** ve **عَجِنَةٌ**’dir.

( ve ) **العِجانُ** , ( **ككِتابٍ**: boyun ) Yemen lügatinde.
Ve Kâlî’nin **نوادِر**’inde: baştan boyna bağlanan yer; onların şairi annesine mersiye söylerken ve onu kurt yemişken dedi:
فلم يبْقَ فيها غيرُ نِصْفِ عِجانِهاوشُنْتُرَةٌ منها وإحدى الذَّوائبِ
Ve bir başkası dedi:
يا رُبَّ خَوْدٍ ضَلْعَةِ الجِنانِعِجانُها أَطْوَلُ من سِنانِ
( ve ) **العِجَانُ**: ( makat )؛ ve ondan hadis: ( “Muhakkak şeytan sizden birinize gelir de onun **عِجانِه**’i yanında gagalar” ) .
Ve Ali’nin hadîsinde, Allah Teâlâ ondan razı olsun: ona bir Acem karşı geldi de dedi ki: “Sus, ey **ابنَ حَمْراء العِجان**”; bu, Arapların dillerinde cereyan eden bir sövüştür.
( ve ) denildi: **العِجانُ** ( çenenin altıdır.
( ve ) denildi: o, ( husyeden makata kadar uzatılmış çubuktur ) .
Ve denildi: o, deride uzatılmış olarak erkeklik uzvunun sonudur.
Ve kadının **عِجانُ**’ı: onun ön uzvu ile **ثَعْلَبَتِها** arasındaki perdedir.

( ve **عاجِنَةُ المَكانِ**: onun ortasıdır )؛ **الأَخْطلِ** dedi:
بعاجنَةِ الرَّحُوبِ فلم يَسِيروا
( ve **أَعْجَنَ**: bindi ) **العَجْناء**’a; o da develerden ( semiz olan )dır.
( ve ) **أَعْجَنَ**: ( onun **عِجانُه** şişti.
( ve **المُتَعَجِّنُ** ve **العَجِنُ** , **كَتِفٍ** gibi: semizlikçe sıkı, dolgun deve )dır; sanki kemiksiz ettir.
( ve **ناقَةٌ عاجِنٌ**: yavru onun rahminde durmaz ) .

Üzerine istidrâk olunanlardandır:
**العَجِينُ**: bilinen (şey)dir,

Ve kadın **عَجَنَتِ** **تَعْجِنُ** eder, **ضَرَبَ** haddinden, **عَجْناً**; ve **اعْتَجَنَتْ**: hamur edindi.
Ve **المَعْجونُ**: parçaları karıştırılmış ve birbirleriyle yoğrulmuş her ilaçtır.
Ve adam **أَعْجَنَ**: yaşlandı.
Ve ayrıca: **عَجِينةٍ** bir çocuk getirdi; o da ahmaktır.
Ve memelerden **الأعْجَنُ**: sütçe en azı ve görünüşçe en güzeli olandır.
Ve **العَجْناءُ** bazen bol sütlü olur ve bazen az sütlü olur.
Ve **ابنُ حَمْراء العِجانِ**: Acemdir.
Ve **العِجانِ**’ın çoğulu: **أَعْجِنةٌ** ve **عُجُنٌ**.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%86/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

عَجَنَهُ
1 عَجَنَهُ ذ , aor. عَجِنَ and عَجُنَ , [inf. n. عَجْنٌ,] He kneaded it; i. e. he bore upon it with his fist, or clinched hand, pressing it; as also ↓ اعتجنهُ: (K:) or عَجَنَتْ, (S, TA,) or عَجَنَتْ عَجِينًا, (Msb,) aor. عَجِنَ , (Msb, TA, and so in copies of the S,) or عَجُنَ , (so in a copy of the S,) inf. n. عَجْنٌ, she (a woman) made, or prepared, [or kneaded,] عَجِين [i. e. dough]; (S, Msb, TA;) as also ↓ اعتجنت, (S, TA,) or عَجِينًا ↓ اعتجنت. (Msb.) اـِنَّ فُلانًا لَيَعْجُِنُ بِمِرْفَقَيْهِ حُمْقًا [Verily such a one kneads with his two elbows by reason of stupidity] is a saying mentioned by Lth. (TA.) ― -b2- And عَجَنَ, said of a man, He rose bearing upon the ground (IF, S, Msb, K, TA) with his fist, or clinched hand, (TA,) as though he were kneading (كَأَنَّهُ يَعْجِنُ), (IF, Msb,) by reason of age (IF, S, Msb, K, TA) or fatness. (TA.) It is said in a trad., of Ibn-'Omar, كَانَ يَعْجِنُ فِى الصَّلٰوةِ i. e. He used to bear upon his two hands when he rose in prayer, like as does he who kneads dough: and he said that he had seen the Apostle of God do so. (TA.) And one says of an old man, عَجَنَ وَخَبَزَ, which is expl. in the A as meaning (assumed tropical:) He became old, or aged; because such, when he desires to rise, bears upon the outer sides of the fingers of his two hands like the kneader, and upon his two palms like the maker of bread. (TA.) [See also 4, first sentence.] ― -b3- And عَجَنَ عَلَى العَصَا, aor. عَجِنَ , inf. n. عَجْنٌ, He (a man) bore, or stayed himself, upon the staff. (Msb.) ― -b4- And عَجَنَتْ, (S, K,) aor. and inf. n. as above, (TA,) She (a camel) beat the ground with her fore feet in her going along. (S, K.) And one says of a horse or other animal, يَعْجِنُ بِرِجْلَيْهِ [He beats the ground with his kind feet]. (S and K in art. قمص.) -A2- عَجَنَهُ, (K,) inf. n. as above, (TA,) also signifies He struck his عِجَان, [q. v.]. (K.) -A3- عَجِنَتْ, aor. عَجَنَ , (S, K, TA,) inf. n. عَجَنٌ, (S, TA,) said of a she-camel, (S, K, TA,) [app. signifies She was, or became, such as is termed عَجِنَةٌ or عَجْنَآءُ in any of the senses assigned to these epithets: or] she was, or became, fat: (S:) or she had much flesh in the udder, with little milk: (TA:) or she had in her vulva a tumour (K, TA) like a wart, and resembling what is termed عَفَلٌ, (TA,) preventing conception, (K, TA,) and sometimes reaching to the anus. (TA.) [See also the next paragraph.]

اعجن
4 اعجن ذ He (A man) was, or became, advanced in age. (TA.) [See also عَجَنَ وَخَبَزَ, above.] -A2- And He rode a fat she-camel. (K, * TA.) -A3- And He had a tumour in his عِجَان [q. v.]. (K.) [See also 1, last signification.] -A4- And He begot a stupid child, such as is termed عَجِينَة. (TA.)

انعجن
7 انعجن ذ It (dough) became kneaded: so accord. to Freytag; but he has not named any authority for this.]

8 اـِعْتَجَنَ see 1, first sentence, in three places.

عَجَنٌ
عَجَنٌ ذ A tumour incident to a she-camel, between her vulva and her anus, which sometimes in consequence thereof become conjoined. (S.) [See also عَجِنَتْ (of which it is the inf. n.), last signification.]

عَجِنٌ
عَجِنٌ ذ (S, K) and ↓ مُتَعَجِّنٌ (K) A camel compact, or firm, by reason of fatness; (S, K, TA;) as though consisting of flesh without bone. (TA.) ― -b2- For the fem. of the former, with ة, see أَعْجَنُ, in two places.

عِجَانٌ
عِجَانٌ ذ [The perinوum; i. e.] what is between the anus and the scrotum: (S, Msb:) or the [protion of the] قَضِيب [or virga] that is extended from the scrotum to the anus; (K;) or the kinder portion of the penis, extended within the skin: and that of a woman is the وَتَرَة [or intervening part, perhaps so called as being likened to the partition between the nostrils,] that is between the vulva and the anus: (TA:) and the اِسْت [or anus itself]: (K:) [see also عَضْرَطٌ:] pl. [of pauc.] أَعْجِنًةٌ and [of mult.] عُجُنٌ. (TA.) اِبْنُ حَمْرَآءِ العِجَانِ is an appellation used in reviling, applied to one who is not an Arab; (TA in this art.;) or meaning Son of the female slave. (TA in art. حمر.) ― -b2- Also The neck, (K, TA,) in the dial. of El-Yemen: or, as in the “ Nawلdir ” of El- Kلlee, the part beneath the chin. (K.)

عَجِينٌ
عَجِينٌ ذ Kneaded; i. e. borne upon with the fist, or clinched hand, and so pressed; as also ↓ مَعْجُونٌ. (K.) ― -b2- [Also, as a subst. mentioned in the S and Msb &c. as well known,] Dough; flour kneaded with water. (MA, KL, &c.) ― -b3- And A catamite; as also ↓ عَجِينَةٌ: (IAar, K: *) pl. عُجُنٌ: or this means soft, or yielding, persons, of men and of women: (IAar, K:) and عَجِينٌ and ↓ عَجِينَةٌ are both applied to a man, but only the latter is applied to a woman: applied to a man, meaning weak in his body and in his intellect: (IAar, TA:) and ↓ عَجِينَةٌ as a masculine epithet signifies, (K, TA,) accord. to Lth, (TA,) stupid, or foolish; (K, TA;) as also ↓ عَجَّانٌ. (Lth, S, K.)

عَجِينَةٌ
عَجِينَةٌ ذ : see the next preceding paragraph, in three places. -A2- Also A company, an assembly, or an assemblage; syn. جَمَاعَةٌ; as also ↓ مُتَعَجِّنَةٌ [written by Freytag تَعْجِنَةٌ]: or such as is numerous. (K.) -A3- أُمُّ عَجِينَةَ is an appellation of The رَخَمَة, [or female of the vultur percnopterus]. (K, TA.)

عَاجِنٌ
عَاجِنٌ ذ [act. part. n. of عَجَنَ: as such signifying Kneading. ― -b2- And hence, as such, signifying also] Bearing with his hands upon the ground when rising, by reason of age [or fatness: see 1]: (S, Msb:) pl. عُجُنٌ, with two dammehs: so in the T. (Msb.) ― -b3- And, [without ة,] applied to a she-camel, [and in a similar sense applied to a horse or other animal, (see 1,)] Beating the ground with her fore feet in her going along. (S, TA.) ― -b4- And also, applied to a she-camel, In whose womb the young will not rest, or remain. (K.)

عَاجِنَةٌ
عَاجِنَةٌ ذ The middle of a place. (K.)

عَجَّانٌ
عَجَّانٌ ذ : see عَجِينٌ.

أَعْجَنُ
أَعْجَنُ ذ , applied to an udder, The most scant of udders in milk and the goodliest thereof in appearance. (TA.) ― -b2- And [the fem.] عَجْنَآءُ, applied to a she-camel, (S,) Fat; (S, K;) as also ↓ عَجِنَةٌ: (S:) and, so applied, that has attained the utmost degree in fatness; and so ↓ مُتَعَجِّنَةٌ: and one having little milk: (K, TA:) or having much flesh in the udder, with paucity of milk: and sometimes, one having much milk: (TA:) and one whose udder is pendulous, (K, TA,) by reason of the abundance of the flesh, (TA,) and whose teats cohere, and rise into the upper parts of the udder. (K, TA.) ― -b3- Also, i. e. عَجْنَآءُ,(S, K, TA,) and ↓ عَجِنَةٌ, (K, TA,) applied to a she-camel, (S, K, TA,) Having a tumour between her vulva and her anus, which sometimes in consequence thereof become conjoined: (S:) or having in her vulva a tumour, (K, TA,) like a wart, and resembling what is termed عَفَلٌ, (TA,) preventing conception, (K, TA,) and sometimes reaching to the anus: and likewise applied to a ewe and to a cow. (TA.)

مِعْجَنٌ
مِعْجَنٌ ذ A [bowl of the kind called] جَفْنَة [probably used for kneading dough therein]. (Fr and IAar, in TA, voce قَعْرٌ.)

مَعْجُونٌ
مَعْجُونٌ ذ : see عَجِينٌ. ― -b2- [Also, as a subst., An electuary; any drug, or drugs, mixed up with honey or inspissated juice or sirup; generally applied to such as contains opium, or some other intoxicating ingredient: pl. مَعَاجِينُ.]

مُتَعَجِّنٌ
مُتَعَجِّنٌ ذ : see عَجِنٌ: and أَعْجَنُ: -A2- and see also عَجِينَةٌ.

##### Türkçe

**عَجَنَهُ**
1 **عَجَنَهُ** ذ , muzâri‘i **عَجِنَ** ve **عَجُنَ**, [mastarı **عَجْنٌ**,] Onu yoğurdu; yani ona yumruğuyla yahut sıkılmış eliyle yüklenip bastırdı; bunun gibi ↓ **اعتجنهُ**: (K:) yahut **عَجَنَتْ**, (S, TA,) yahut **عَجَنَتْ عَجِينًا**, (Msb,) muzâri‘i **عَجِنَ**, (Msb, TA, ve S’nin nüshalarında da böyle,) yahut **عَجُنَ**, (S’nin bir nüshasında böyle,) mastarı **عَجْنٌ**, o (bir kadın) **عَجِين** [yani hamur] yaptı yahut hazırladı [yahut yoğurdu]; (S, Msb, TA;) bunun gibi ↓ **اعتجنت**, (S, TA,) yahut **عَجِينًا** ↓ **اعتجنت**. (Msb.) **اـِنَّ فُلانًا لَيَعْجُِنُ بِمِرْفَقَيْهِ حُمْقًا** [Şüphesiz falan kimse ahmaklık sebebiyle iki dirseğiyle yoğurur] Lth tarafından zikredilen bir sözdür. (TA.) ― -b2- Ve **عَجَنَ**, bir adam hakkında söylenir: Yaşlılık (IF, S, Msb, K, TA) yahut şişmanlık sebebiyle (TA) yumruğuyla yahut sıkılmış eliyle (TA) yere yüklenerek kalktı (IF, S, Msb, K, TA); sanki yoğuruyormuş gibi (**كَأَنَّهُ يَعْجِنُ**). (IF, Msb.) İbn-‘Ömer hakkında bir rivayette şöyle denmiştir: **كَانَ يَعْجِنُ فِى الصَّلٰوةِ** yani: Namazda kalktığında iki eli üzerine yüklenirdi; hamur yoğuranın yaptığı gibi: ve Allah’ın Elçisinin bunu yaptığını gördüğünü söyledi. (TA.) Ve yaşlı bir adam hakkında **عَجَنَ وَخَبَزَ** denir; bu, A’da (mecaz kabul edilerek) şu mânâ ile açıklanır: Yaşlandı, ihtiyarladı; çünkü böyle kimse kalkmak istediğinde, yoğuran gibi iki elinin parmaklarının dış yanlarına, ekmek yapan gibi de iki avucuna yüklenir. (TA.) [Ayrıca 4’e, ilk cümleye bak.] ― -b3- Ve **عَجَنَ عَلَى العَصَا**, muzâri‘i **عَجِنَ**, mastarı **عَجْنٌ**, O (bir adam) asaya yüklenip dayandı. (Msb.) ― -b4- Ve **عَجَنَتْ**, (S, K,) muzâri‘i ve mastarı yukarıdaki gibi, (TA,) O (bir dişi deve) yürüyüşünde ön ayaklarıyla yere vurdu. (S, K.) Ve at yahut başka bir hayvan hakkında **يَعْجِنُ بِرِجْلَيْهِ** [iki ayağıyla yere vurur] denir. (S ve K, madde **قمص**’ta.) -A2- **عَجَنَهُ**, (K,) mastarı yukarıdaki gibi, (TA,) ayrıca şu mânâya gelir: Onun **عِجَان**’ına vurdu, [bk.]. (K.) -A3- **عَجِنَتْ**, muzâri‘i **عَجَنَ**, (S, K, TA,) mastarı **عَجَنٌ**, (S, TA,) bir dişi deve hakkında söylenir, (S, K, TA,) [görünüşe göre **عَجِنَةٌ** yahut **عَجْنَآءُ** diye adlandırılanın bu sıfatlara verilen mânâlardan herhangi birindeki gibi oldu yahut oldu ki; yahut] şişmanladı: (S:) yahut memede çok et olup süt az oldu: (TA:) yahut vulvasında siğil gibi bir ur oldu (K, TA) ve **عَفَلٌ** denilene benzer, (TA,) gebe kalmayı engeller, (K, TA,) ve bazen anüse kadar ulaşır. (TA.) [Ayrıca sonraki paragrafa bak.]

**اعجن**
4 **اعجن** ذ O (bir adam) yaşça ilerledi. (TA.) [Yukarıda **عَجَنَ وَخَبَزَ**’a da bak.] -A2- Ve şişman bir dişi deveye bindi. (K, * TA.) -A3- Ve onun **عِجَان**’ında bir ur vardı [bk.]. (K.) [Ayrıca 1’in son mânâsına da bak.] -A4- Ve **عَجِينَة** denilen türden ahmak bir çocuk doğurdu. (TA.)

**انعجن**
7 **انعجن** ذ O (hamur) yoğrulmuş oldu: Freytag’a göre böyledir; fakat o, bunun için hiçbir kaynak adı vermemiştir.]

8 **اـِعْتَجَنَ** 1’in ilk cümlesine, üç yerde, bak.

**عَجَنٌ**
**عَجَنٌ** ذ Bir dişi deveye arız olan, vulvası ile anüsü arasında bulunan bir ur; bunun sonucunda bazen ikisi bitişik hâle gelir. (S.) [Ayrıca **عَجِنَتْ**’in (ki bunun mastarıdır) son mânâsına da bak.]

**عَجِنٌ**
**عَجِنٌ** ذ (S, K) ve ↓ **مُتَعَجِّنٌ** (K) Şişmanlık sebebiyle derli toplu yahut sıkı bir deve; (S, K, TA;) sanki kemiksiz etten ibaretmiş gibi. (TA.) ― -b2- Birincisinin müennesi için, ة ile, **أَعْجَنُ**’a iki yerde bak.

**عِجَانٌ**
**عِجَانٌ** ذ [Perineum; yani] anüs ile torba arasındaki şey: (S, Msb:) yahut **قَضِيب**’in [yahut virga’nın] torbadan anüse uzanan [kısmı]: (K;) yahut derinin içinde uzanan penisin daha yumuşak kısmı: ve kadınınki, vulva ile anüs arasında bulunan **وَتَرَة**’dir [yahut aradaki kısım; belki burun delikleri arasındaki bölmeye benzetilerek böyle adlandırılmıştır]: (TA:) ve **اِسْت** [yahut bizzat anüs]: (K:) [ayrıca **عَضْرَطٌ**’a da bak:] azlık çoğulu **أَعْجِنًةٌ** ve çokluk çoğulu **عُجُنٌ**. (TA.) **اِبْنُ حَمْرَآءِ العِجَانِ** Arap olmayan kimseye sövmede kullanılan bir lakaptır; (TA bu maddede;) yahut “cariye oğlu” mânâsındadır. (TA, madde **حمر**’da.) ― -b2- Ayrıca boyun, (K, TA,) Yemen lehçesinde: yahut El-Kلlee’nin “Nawلdir”inde olduğu üzere, çenenin altındaki kısım. (K.)

**عَجِينٌ**
**عَجِينٌ** ذ Yoğrulmuş; yani yumrukla yahut sıkılmış elle üzerine yüklenilip böylece bastırılmış; bunun gibi ↓ **مَعْجُونٌ**. (K.) ― -b2- [Ayrıca, S ve Msb vb.’de iyi bilinen olarak isim diye zikredildiği üzere,] Hamur; su ile yoğrulmuş un. (MA, KL, vb.) ― -b3- Ve bir oğlancı; bunun gibi ↓ **عَجِينَةٌ**: (IAar, K: *) çoğulu **عُجُنٌ**: yahut bu, erkeklerden ve kadınlardan yumuşak yahut gevşek kimseler demektir: (IAar, K:) ve **عَجِينٌ** ile ↓ **عَجِينَةٌ** ikisi de bir erkeğe uygulanır; fakat kadına yalnız ikincisi uygulanır: erkeğe uygulandığında, bedeni ve aklı zayıf mânâsındadır: (IAar, TA:) ve ↓ **عَجِينَةٌ** müzekker bir sıfat olarak şu mânâya gelir, (K, TA,) Lth’ye göre, (TA,) ahmak yahut budala; (K, TA;) bunun gibi ↓ **عَجَّانٌ**. (Lth, S, K.)

**عَجِينَةٌ**
**عَجِينَةٌ** ذ : önceki paragrafın üç yerinde bak. -A2- Ayrıca bir topluluk, bir meclis yahut bir toplanma; eş anlamlısı **جَمَاعَةٌ**; bunun gibi ↓ **مُتَعَجِّنَةٌ** [Freytag tarafından **تَعْجِنَةٌ** yazılmıştır]: yahut çok olan (kalabalık) şey. (K.) -A3- **أُمُّ عَجِينَةَ** **رَخَمَة**’nin [yahut akbaba türünün dişisinin] bir adıdır. (K, TA.)

**عَاجِنٌ**
**عَاجِنٌ** ذ [**عَجَنَ**’ın ism-i fâili: bu olarak “yoğuran” mânâsındadır. ― -b2- Ve buradan, bu olarak, şu mânâya da gelir:] Yaşlılık sebebiyle kalkarken elleriyle yere yüklenen: (S, Msb:) çoğulu **عُجُنٌ**, iki damme ile: T’de böyledir. (Msb.) ― -b3- Ve, [ة olmaksızın,] bir dişi deveye uygulanır, [ve benzer mânâda bir ata yahut başka bir hayvana da uygulanır, (1’e bak,)] yürüyüşünde ön ayaklarıyla yere vuran. (S, TA.) ― -b4- Ve ayrıca, bir dişi deveye uygulanır: Rahminde yavrunun durmayacağı yahut kalmayacağı (dişi deve). (K.)

**عَاجِنَةٌ**
**عَاجِنَةٌ** ذ Bir yerin ortası. (K.)

**عَجَّانٌ**
**عَجَّانٌ** ذ : **عَجِينٌ**’e bak.

**أَعْجَنُ**
**أَعْجَنُ** ذ , bir memeye uygulanır: Sütte en kıt olan memelerin ve görünüşçe en güzel olanlarının (meme). (TA.) ― -b2- Ve [müennesi] **عَجْنَآءُ**, bir dişi deveye uygulanır, (S,) şişman; (S, K;) bunun gibi ↓ **عَجِنَةٌ**: (S:) ve böyle uygulandığında, şişmanlıkta en son dereceye ulaşmış olan; ve böyle ↓ **مُتَعَجِّنَةٌ**: ve sütü az olan: (K, TA:) yahut memede çok et olup süt az olan: ve bazen, sütü çok olan: (TA:) ve memesi sarkık olan, (K, TA,) etin çokluğu sebebiyle, (TA,) ve meme başları birbirine yapışan ve memenin üst kısımlarına doğru yükselen. (K, TA.) ― -b3- Ayrıca, yani **عَجْنَآءُ**, (S, K, TA,) ve ↓ **عَجِنَةٌ**, (K, TA,) bir dişi deveye uygulanır, (S, K, TA,) vulvası ile anüsü arasında bir ur bulunan; bunun sonucunda bazen ikisi bitişik hâle gelir: (S:) yahut vulvasında siğil gibi bir ur bulunan, (K, TA,) **عَفَلٌ** denilene benzer, (TA,) gebe kalmayı engelleyen, (K, TA,) ve bazen anüse kadar ulaşan: ve aynı şekilde bir koyuna ve bir ineğe de uygulanır. (TA.)

**مِعْجَنٌ**
**مِعْجَنٌ** ذ **جَفْنَة** denilen türden bir [çanak]; [muhtemelen içinde hamur yoğurmak için kullanılır]. (Fr ve IAar, TA’da, madde **قَعْر**’da.)

**مَعْجُونٌ**
**مَعْجُونٌ** ذ : **عَجِينٌ**’e bak. ― -b2- [Ayrıca, isim olarak, bir macun; bal ile yahut koyulaştırılmış öz yahut şurup ile karıştırılıp yoğrulmuş her ilaç yahut ilaçlar; genellikle afyon yahut başka sarhoş edici bir unsur içeren şeye denir: çoğulu **مَعَاجِينُ**.]

**مُتَعَجِّنٌ**
**مُتَعَجِّنٌ** ذ : **عَجِنٌ**’e ve **أَعْجَنُ**’a bak: -A2- ve ayrıca **عَجِينَةٌ**’ye de bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%86/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

عَجَنَ
عَجَنَ I ,  U ( n. ac. عَجْن 1 ),
a.  Kneaded, worked ( dough ).

تَعَجَّنَ
تَعَجَّنَ V ,  اِنْعَجَنَ VII ,
a.  Was kneaded.

اِعْتَجَنَ
اِعْتَجَنَ VIII ,
a.  see I .

مِعْجَن
مِعْجَن 20 ,  مِعْجَنَة 20t , ( pl. مَعَاْجِنُ 44 ),
a.  Kneadingtrough.

عَاْجِن
عَاْجِن 21 ,
a.  Kneader.

عَاْجِنَة
عَاْجِنَة 21t ,
a.  Middle.

عَجِيْن
عَجِيْن 25 , ( pl. عُجُن 10 ),
a.  Dough, paste.

عَجِيْنَة
عَجِيْنَة 25t ,
a.  Lump of dough.

b.  Crowd.

عَجَّاْن
عَجَّاْن 28 ,
a.  see 21 .

b.  Foolish, stupid.

عَجڤنَ
N. P. عَجڤنَ I , ( pl. عَجَاْنِيْ٤ُ 67 ),
a.  Kneaded.

b.  Electuary.

c.  Preserve, jam.

##### Türkçe

**عَجَنَ**
**عَجَنَ** I , U (mastar adı **عَجْن** 1),
a. Hamuru yoğurdu, işledi (hamur).

**تَعَجَّنَ**
**تَعَجَّنَ** V , **اِنْعَجَنَ** VII ,
a. Yoğruldu.

**اِعْتَجَنَ**
**اِعْتَجَنَ** VIII ,
a. I’e bak.

**مِعْجَن**
**مِعْجَن** 20 , **مِعْجَنَة** 20t , (çoğulu **مَعَاْجِنُ** 44),
a. Hamur teknesi.

**عَاْجِن**
**عَاْجِن** 21 ,
a. Yoğurucu.

**عَاْجِنَة**
**عَاْجِنَة** 21t ,
a. Orta.

**عَجِيْن**
**عَجِيْن** 25 , (çoğulu **عُجُن** 10),
a. Hamur, macun.

**عَجِيْنَة**
**عَجِيْنَة** 25t ,
a. Hamur parçası.

b. Kalabalık.

**عَجَّاْن**
**عَجَّاْن** 28 ,
a. 21’e bak.

b. Ahmak, aptal.

**عَجڤنَ**
Özel ad. **عَجڤنَ** I , (çoğulu **عَجَاْنِيْ٤ُ** 67),
a. Yoğrulmuş.

b. Macun (eczâ).

c. Reçel, marmelat.
