# عجن — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%86/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D8%AC%D9%86/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [عجن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%86.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: عجن

عَجَنَ الشيءَ يَعْجِنُه عَجْناً، فهو مَعْجُونٌ وعَجِين، واعْتَجَنه: اعتمد عليه بجُمْعه يَغْمِزُه؛ أَنشد ثعلب:
يَكْفيك من سَوْداءَ واعْتِجانِها،
وكَرِّكَ الطَّرْفَ إلى بَنانِها،
ناتِئةُ الجَبْهةِ في مكانِها،
صَلْعاءُ لو يُطْرَحُ في مِيزانِها
رِطْلُ حديدٍ، شالَ من رُجْحانها.
والعاجِنُ من الرجال: المُعْتَمِدُ على الأَرض بجُمْعه إذا أَراد النُّهوضَ من كِبَرٍ أَو بُدْنٍ؛ قال كثير:
رأَتْني كأَشْلاءِ اللِّجامِ، وبَعْلُها
من المَلْءِ أَبْزَى عاجنٌ مُتَباطِنُ
ورواه أَبو عبيد:
من القوم أَبْزَى مُنْحَنٍ مُتَباطِنُ. وعَجَنتِ الناقةُ. وناقةٌ عاجِنٌ: تضْرِبُ بيديها إلى الأَرض في سيرها. ابن الأَعرابي: العُجُنُ أَهل الرَّخاوة من الرجال والنساء. يقال للرجل عَجِينة وعَجِينٌ، وللمرأَة عَجِينة لا غير، وهو الضعيف في بدنه وعقله. والعُجُنُ: جمع عاجِنٍ، وهو الذي أَسَنَّ، فإِذا قام عَجَنَ بيديه. يقال: خَبَز وعَجَنَ وثَنَّى وثَلَّثَ ووَرَّصَ كله من نعت الكبير. وعَجَنَ وأَعْجَنَ إذا أَسَنَّ فلم يَقُمْ إلاَّ عاجِناً؛ قال الشاعر:
فأَصْبَحْتُ كُنْتيّاً، وهَيَّجْتُ عاجِناً،
وشَرُّ خِصَالِ المرءِ كُنْتٌ وعاجِنُ
(* قوله «كنت وعاجن» بتنوين كنت بالأصل والصحاح في موضعين، ونونها الصاغاني مرة وترك التنوين أخرى، والبيت روي بروايات مختلفة). وفي حديث ابن عمر: أَنه كان يَعْجِنُ في الصلاة فقيل له: ما هذا؟ فقال: رأَيت رسولَ الله، صلى الله عليه وسلم، يَعْجِنُ في الصلاة أَي يعتمد على يديه إذا قام كما يفعل الذي يَعْجِنُ العَجينَ. قال الليث: والعَجّانُ الأَحمق، وكذلك العَجِينة. ويقال: إن فلاناً ليَعْجِنُ بمِرْفَقَيْه حُمْقاً. قال الأَزهري: سمعت أَعرابياً يقول لآخر يا عَجّان إنك لتَعْجِنُه، فقلت له: ما يَعْجِنُ وَيْحَكَ فقال: سَلْحه، فأَجابه الآخر: أَنا أَعْجِنُه وأَنت تَلْقَمُه، فأَفْحَمه. وأَعْجَنَ إذا جاء بولدٍ عَجِينةٍ، وهو الأَحمق. والعَجِينُ: المَجْبُوسُ من الرجال. وعَاجِنةُ المكانِ: وسَطُه؛ وأَنشد الأَخطل: بعاجنةِ الرَّحُوبِ فلم يَسيروا
(* صدره كما في التكملة: وسير غيرهم عنها فساروا).
وعَجِنَتِ الناقة تَعْجَنُ عَجَناً وهي عَجْناء: كثر لحم ضَرْعها وسَمِنَتْ، وقيل: هو إذا صَعِدَ نحو حَيائها، وكذلك الشاة والبقرة. والعَجَنُ أَيضاً: عيب، وهو ورم حياء الناقة من الضَّبَعَة، وقيل: هو ورم يصيبها في حَيائها ودبرها، وربما اتصلا، وقيل: هو ورم في حيائها كالثُّؤْلول، وهو شبيه بالعَفَل يمنعها اللِّقاحَ، عَجِنَتْ عَجَناً، فهي عَجِنة وعَجْناء، وقيل: العَجْناء الناقة الكثيرة لحم الضَّرْع مع قلة لبنها بَيِّنةُ العَجَن. والعَجْناء أَيضاً: القليلة اللبن. والعَجْناء والمُعْتَجِنةُ: المُنْتَهيةُ في السِّمَنِ. والمُتَعَجِّنُ: البعيرُ المُكْتَنِزُ سَمناً كأَنه لحم بلا عظم. وبعير عَجِنٌ: مُكْتَنِز سِمَناً. وأَعْجَنَ الرجلُ إذا ركب العَجْناء، وهي السمينة، ومن الضُّرُوع الأَعْجَنُ. والعَجَنُ: لحمة غليظة مثل جُمْع الرجل حِيالَ فِرْقَتَي الضَّرَّة، وهو أَقلها لبَناً وأَحسنها مَرْآةً. وقال بعضهم: تكون العَجْناء غَزِيرة وتكون بَكيئة. والعَجْنُ: مصدر عَجَنْتُ العَجينَ. والعجينُ معروف. وقد عَجَنَتِ المرأَةُ، بالفتح، تَعْجِنُ عَجِيناً واعْتَجَنتْ بمعنى أَي اتخذت عَجِيناً. والعِجَانُ: الاسْتُ، وقيل: هو القضيب الممدود من الخُصْيَةِ إلى الدبر، وقيل: هو آخر الذكر ممدود في الجلد، وقيل: هو ما بين الخُصية والفَقْحَة. وفي الحديث: إن الشيطانَ يأْتي أَحدكم فيَنْقُرُ عند عِجانه؛ العِجان: الدبر، وقيل: هو ما بين القبل والدبر. وفي حديث علي، رضي الله عنه: أَن أَعجميّاً عارضه فقال: اسكتْ يا ابنَ حمراء العِجان هو سَبٌّ كان يجري على أَلسنة العرب؛ قال جرير:
يَمُدُّ الحَبْلَ مُعْتَمِداً عليه،
كأَنَّ عِجَانَه وتَرٌ جَدِيدُ.
والجمع أَعْجِنةٌ وعُجُنٌ. وعَجَنه عَجْناً: ضربَ عِجَانه. وعِجانُ المرأَة: الوَتَرَةُ التي بين قُبُلِها وثَعْلَبَتِها. وأَعْجَنَ: وَرِمَ عِجانُه. والعِجان، بلغة أَهل اليمن: العُنق؛ قال شاعرهم يرثي أُمه وأَكلها الذئبُ:
فلم يبْقَ منها غيرُ نِصْفِ عِجانِها،
وشُنْتُرَةٌ منها، وإحدى الذَّوائبِ.
وقال الشاعر:
يا رُبَّ خَوْدٍ ضَلْعَةِ العِجانِ،
عِجانُها أَطْوَلُ من سِنانِ.
وأُمُّ عَجِينَةَ: الرَّخَمةُ.

### Türkçe

**عَجَنَ** şeyi **يَعْجِنُه** **عَجْناً**, o hâlde o **مَعْجُونٌ** ve **عَجِين**’dir,
ve **اعْتَجَنه**: onu, onu toplayarak ona dayanıp bastırdı, onu sıkıştırır; Sa‘leb inşad etti:
Sana **سَوْداءَ**’dan ve onun **اعْتِجانِها**’sından yeter,
ve bakışı onun parmaklarına çevir,
alnı yerinde çıkıntılı,
kel; eğer onun terazisine
bir **رِطْلُ** demir atılsa, onun ağır basmasından (dolayı) kaldırırdı.

Ve erkeklerden **العاجِنُ**: yaşlılık yahut şişmanlıktan kalkmak istediğinde, iki elini bir araya getirerek yere dayanan (kimsedir); Kesîr dedi:
Beni gemin parçaları gibi gördü; kocası ise
doluluktan, kambur, **عاجنٌ** içe çökmüş (biridir).
Ebû Ubeyd onu şöyle rivayet etti:
kavimden, kambur, içe çökmüş (biridir). Ve dişi deve **عَجَنتِ**. Ve **عاجِنٌ** bir dişi deve: yürüyüşünde iki eliyle yere vurur. İbnü’l-A‘râbî: **العُجُنُ** erkek ve kadınlardan gevşeklik ehli olanlardır. Erkeğe **عَجِينة** ve **عَجِينٌ** denir; kadına ise yalnız **عَجِينة** denir; o, bedeninde ve aklında zayıf olandır. Ve **العُجُنُ**: **عاجِنٍ**’in çoğuludur; o da yaşlanmış olandır; kalktığında iki eliyle **عَجَنَ** eder. Denir ki: **خَبَز** ve **عَجَنَ** ve **ثَنَّى** ve **ثَلَّثَ** ve **وَرَّصَ**; bunların hepsi yaşlının sıfatındandır. Ve **عَجَنَ** ve **أَعْجَنَ**: yaşlanıp ancak **عاجِناً** olarak kalktığında; şair dedi:
Sabahleyin **كُنْتيّاً** oldum ve **عاجِناً**’ı harekete geçirdim,
kişinin huylarının en kötüsü **كُنْتٌ** ve **عاجِنُ**’dur.
(* “**كنت وعاجن**” sözü: asılda ve Sıhâh’ta iki yerde **كنت**’in tenvînli oluşuyla; Sâgânî onu bir defa nûnladı, başka bir defa tenvîni bıraktı; beyit farklı rivayetlerle rivayet edilmiştir). İbn Ömer hadîsinde: onun namazda **يَعْجِنُ** ettiği (gelmiştir); ona “Bu nedir?” denildi; o da dedi ki: Allah’ın Resûlü’nü, sallallahu aleyhi ve sellem, namazda **يَعْجِنُ** ederken gördüm; yani kalktığında, **العَجينَ**’i yoğuranın yaptığı gibi, iki eli üzerine dayanır. Leys dedi: **العَجّانُ** ahmaktır; **العَجِينة** de böyledir. Ve denir ki: Falan kimse ahmaklıktan iki dirseğiyle **ليَعْجِنُ** eder. Ezherî dedi: Bir bedevînin diğerine “Ey **عَجّان**! Sen onu mutlaka **تَعْجِنُه** ediyorsun” dediğini işittim; ona dedim ki: “**يَعْجِنُ** ne (demektir), yazık sana?” Dedi ki: “Onu dışkılatır.” Diğeri ona cevap verdi: “Ben onu **أَعْجِنُه** ederim, sen ise onu **تَلْقَمُه** edersin”; böylece onu susturdu. Ve **أَعْجَنَ**: ahmak bir **عَجِينةٍ** çocuk getirdiğinde; o ahmaktır. Ve **العَجِينُ**: erkeklerden sıkıştırılmış (mecbûs) olandır. Ve **عَاجِنةُ المكانِ**: onun ortasıdır; Ahtal inşad etti:
**بعاجنةِ الرَّحُوبِ**; böylece yürümediler
(* ilk mısraı, Tekmile’de olduğu üzere: “Ve başkaları ondan uzaklaştı da yürüdüler”).

Ve dişi deve **عَجِنَتِ**; **تَعْجَنُ** **عَجَناً**; o **عَجْناء**’dır: memesinin eti çoğaldı ve semirdi; denildi ki: onun, hayâsına doğru yükselmesi hâlidir; koyun ve sığır da böyledir. Ve **العَجَنُ** ayrıca: bir ayıptır; o, dişi devenin hayâsının **الضَّبَعَة**’den şişmesidir; denildi ki: hayâsında ve makatında ona isabet eden bir şişliktir; bazen ikisi birleşir; denildi ki: hayâsında siğil gibi bir şişliktir; o, **العَفَل**’e benzer; onu gebelikten alıkoyar; **عَجِنَتْ** **عَجَناً**; o hâlde o **عَجِنة** ve **عَجْناء**’dır. Denildi ki: **العَجْناء** memenin eti çok olup sütü az olan dişi devedir; **العَجَن**’i açıkça bellidir. Ve **العَجْناء** ayrıca: sütü az olandır. Ve **العَجْناء** ile **المُعْتَجِنةُ**: semizlikte sona varmış olandır. Ve **المُتَعَجِّنُ**: sanki kemiksiz etmiş gibi, semizliği yoğunlaşmış devedir. Ve **عَجِنٌ** bir deve: semizliği yoğunlaşmış olandır. Ve adam **أَعْجَنَ** eder: **العَجْناء**’ya bindiğinde; o semiz olandır. Ve memelerden **الأَعْجَنُ** (vardır). Ve **العَجَنُ**: erkeğin iki **جُمْع**’ı gibi, memenin iki yarığı hizasında bulunan kalın bir et parçasıdır; o, sütçe en az olanıdır ve görünüşçe en güzel olanıdır. Bazıları dedi ki: **العَجْناء** bol sütlü olur ve **بَكيئة** olur. Ve **العَجْنُ**: “**عَجَنْتُ** **العَجينَ**”in masdarıdır. Ve **العجينُ** bilinen (şey)dir. Kadın **عَجَنَتِ**, fetha ile, **تَعْجِنُ** **عَجِيناً**; ve **اعْتَجَنتْ** aynı mânâdadır; yani **عَجِيناً** edindi.

Ve **العِجَانُ**: kıçtır; denildi ki: husyeden makata uzanan uzatılmış organdır; denildi ki: deride uzatılmış olarak erkekliğin sonudur; denildi ki: husye ile **الفَقْحَة** arasındakidir. Hadîste: “Şeytan sizden birinize gelir de onun **عِجان**’ı yanında gagalar”; **العِجان**: makat; denildi ki: ön ile makat arasındakidir. Ali hadîsinde, Allah ondan razı olsun: bir Acem ona karşı çıktı da dedi ki: “Sus, ey **ابنَ حمراء العِجان**”; bu, Arapların dillerinde dolaşan bir sövüştü; Cerîr dedi:
İpe ona dayanarak uzatır,
sanki onun **عِجَان**’ı yeni bir kiriş gibidir.
Çoğulu **أَعْجِنةٌ** ve **عُجُنٌ**’dür. Ve onu **عَجْناً** **عَجَنه**: onun **عِجان**’ına vurdu. Ve kadının **عِجانُ**’ı: onun ön organı ile **ثَعْلَبَتِها** arasındaki **الوَتَرَة**’dir. Ve **أَعْجَنَ**: onun **عِجان**’ı şişti. Ve **العِجان**, Yemen ehlinin dilinde: boyundur; onların şairi annesine ağıt yakarken ve onu kurdun yemesini (anlatırken) dedi ki:
Ondan, onun **عِجان**’ının yarısından başka bir şey kalmadı,
ve ondan bir **شُنْتُرَةٌ**, ve saç örgülerinden biri.
Ve şair dedi:
Nice ince belli, **العِجانِ**’ı eğri genç kız (vardır),
onun **عِجانُها**, bir mızrak ucundan daha uzundur.

Ve **أُمُّ عَجِينَةَ**: akbabadır.
