# عجو — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%88/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D8%AC%D9%88/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [عجو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%88.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: عجو

: ( و ( *!العَجْوَةُ *!والمُعاجاةُ : أنْ تُؤَخِّرَ الأُمُّ رَضاعَ الوَلَدِ عن مواقِيتِه ) ويورثُ ذلكَ وَهْناً .
وظاهِرُ سِياقِه أنَّ العَجْوةَ هنا بهذا المَعْنى مَفْتوحُ العَيْنِ ؛ ونصُّ المُحْكم بضمِّها ، وهو اسْمٌ من *!المُعاجاةِ ، وفيه أنَّ المُعَاجاة أنْ لا يكونَ للأُمِّ لَبَنٌ يُرْوِي صَبِيَّها *!فتُعاجِيه بشيءٍ تعلِّلُه به ساعةٍ ، وكذا إنْ وَلِيَ منه ذلكَ غيرُها .
وقيلَ : *!عاجَيْتُه إذا أَرْضَعْته بلبنِ غَيْر أُمِّه أَو مَنَعْتَه اللَّبَنَ وغَذَّيْتَه بالطَّعامِ ؛ وأَنْشَدَ الجوهرِيُّ للجَعْدي :
إذَا شِئتَ أَبْصَرْتَ من عَقْبِهِمْ
يَتامَى *!يُعاجَوْنَ كالأَذْؤُبِ

وأَنْشَدَ الليْثُ في صفَةِ أَوْلادِ الجرادِ :
إذا ارْتَحَلَتْ من مَنْزِلٍ خَلَّفَتْ بهِ
*!عَجايا يُحاثي بالتُّرابِ صغيرُها ( وقد *!عَجَتْه ) أُمُّه : سَقَتْه اللَّبَن ؛ كما في الصِّحاح ، *!تَعْجُوه *!عَجْواً .
وفي المُحْكم : أَخَّرَتْ رَضاعَهُ عن مَواقِيتِه .
وقيلَ : *!عَجَتْه دَاوَتْه بالغِذاءِ حتى نَهَضَ ، ( فهو *!عُجِيٌّ ، كصُلِيَ ) ، أَصْلُه عجوى ، ( وهي *!عُجِيَّةٌ ) ؛ ) ولم يَقُلْ : وهي بهاءٍ وكأنَّه نَسِيَ اصْطِلاحَه ؛ وقيلَ : الذكَرُ والأُنْثَى بِلا هاءٍ ؛ ( ج *!عُجايا ، بالضَّمِّ والفَتْح ) ، والفَتْح أَقْيَس .
( *!والعَجِيُّ ، كغَنِيَ : فاقِدُ أُمِّهِ من الإِبِلِ ومِنَّا ) ، والجَمْعُ *!عُجايا .
وفي الحديثِ : ( كنتُ يَتِيماً ولم أَكُنْ *!عَجِيًّا ) .
قالَ الجوهرِيُّ : *!العَجِيُّ هو الذي تموتُ أُمُّه فيُرَبِّيه صاحِبُه بلَبَنِ غيرِها .
وفي النهايَةِ : هو الذي لا لَبَنَ لأُمِّه ، أَو ماتَتْ أُمُّه فعُلِّلَ بلبَنِ غيرِها ، أَو بشيءٍ آخَر فأَوْرَثَه ذلكَ وَهْناً .
وفي المُحْكم : وذلكَ الوَلَدُ الذي يُغَذَّى بغيرِ لَبَنِ أُمِّه *!عَجِيُّ ؛ فهؤلاء أَقْوالُهم كُلُّها مُتَّفِقَة على مَعْنى *!العَجِيِّ مِنَّا ؛ وأَنْشَدَ الجوهرِيُّ :
عَداني أنْ أَزُورَكَ أَنَّ بَهْمِي
*!عَجايا كلُّها إلاَّ قَلِيلا َفقد اسْتَعْمَلَه الشاعِرُ في البهمِ ، ولم أَرَ مَنْ فَرَّقَ بينَ *!العَجِيِّ *!والعُجِيّ إلاَّ المصنِّف وهو غَريبٌ فتأمَّل .
( *!وعَجا البَعيرُ ) *!يَعْجُو *!عَجْواً : ( رَغَا .
( و ) *!عَجا ( فَاهُ ) : ) إذا ( فَتَحَهُ .
( و ) عَجا ( وَجْهَه : زَواهُ وأَمالَهُ ) .
( وفي التهْذِيبِ : عَجا شِدْقَه : لَواهُ ، وقيلَ : فَتَحَهُ وأَمالَهُ ؛ ( *!كَعَجَّاهُ ) بالتَّشْديدِ .
( و ) عَجا ( البَعيرُ : شَرِسَ خُلُقُهُ .
( و ) قالَ الأصْمعي : ( *!العُجاوَةُ ) و ( *!العُجايَةُ ) لُغَتانِ وهُما قدْرَ مُضْغةٍ من لَحْمٍ تكونُ مَوْصولةً بعَصْبة تَنْحدِرُ من رُكْبةِ البَعيرِ إلى الفرْسِنِ .

( *!والعَجْوَةُ بالحِجازِ : التَّمْرُ المَخْشِيُّ ) ، وهي أُمُّ التَّمْرِ الذي إليه المَرْجِعُ كالشِّهْرِيزِ بالبَصْرَةِ ، والتَّيِّيّ بالبَحْرَيْن ، والجُذامِيِّ باليَمامَةِ .
( و ) أيْضاً : ( تمْرٌ بالمَدِينَةِ ) . ) يقالُ : هو ممَّا غَرَسَهُ النبيُّ صلى الله عليه وسلم بيدِهِ .
قالَ ابنُ الأثيرِ : هي أكْبَرُ مِن الصُّيْحانيّ يَضْربُ إلى السَّوادِ .
وقالَ الأزْهري : *!العَجْوَةُ التي بالمدينَةِ هي الصَّيْحانِيَّةُ ، وبها ضروبٌ من العَجْوةِ ليسَ لها عُذُوبة الصَّيْحانِيَّة ولا رِيُّها وامْتِلاؤُها ؛ وقيلَ : نَخْلَتُها تسمَّى لِينَةً .
وقيلَ لأُحَيْحة بنِ الجُلاحِ : ما أَعْدَدْتَ للشِّتاءِ ؟ فقالَ : ثلثَمائةٍ وسِتِّينَ صاعاً من *!عَجْوةٍ تُعْطِي الصبيَّ منها خَمْساً فيردُّ عليك ثلاثاً .
( *!والعُجَى ، كهُدًى : الجُلُودُ اليابسَةُ تُطْبَخُ وتُؤْكَلُ الواحِدَةُ *!عُجْيَةٌ ، بالضَّمِّ ) ؛ ) وأَنْشَدَ الجَوْهرِيُّ للبرَّاءِ بنِ ربعي الأسدِي :
ومُعَصَّبٍ قَطَعَ الشِّتاءَ وقُوتُه
أَكلُ *!العُجَى وتَكَسُّبُ الأَشْكادِ ( *!والعُجْوَةُ ، بالضَّمِّ : لَبَنٌ يُعاجَى به الصَّبِيُّ اليتيمُ أَي يُغَذَّى *!كالعُجاوَةِ بالضمِّ والكَسْر ) ، الكَسْر عن الفرَّاء .
وقيلَ : *!العُجْوةُ اسْمٌ من *!المُعاجَاةِ ، وهو الذي اقْتَضاهُ صَدْر التَّرجمةِ ، *!والعُجاوَةُ اسْمُ ذلكَ اللّبن فتأَمَّل .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :
*!المُعاجَاةُ : المُعانَاةُ والمُعالَجَةُ في الأمْرِ ؛ ومنه قولُ بعضِ الأعْرابِ لمَّا قال له الحجَّاج : إنِّي أَراكَ بَصِيراً بالزَّرْع : إنِّي طالَما *!عاجَيْتُه .
ولَقِيَ فلانٌ ما *!عَجاهُ : أَي شِدَّةً وبَلاءً .
ولقَّاهُ اللَّهُ ما *!عَجَاهُ وما عَظاهُ : أَي ما سَاءَهُ ؛ نقلَهُ الجوهرِيُّ .
ورجُلٌ *!أَعْجَى : غلِيظٌ ما بينَ العَيْنَيْنِ ؛ نقلَهُ الصَّاغَاني .

### Türkçe

( ( **العَجْوَةُ** ve **المُعاجاةُ**: annenin çocuğun emzirilmesini vakitlerinden geciktirmesidir ) ve bu, bir zayıflık miras bırakır.
Siyakının zahiri, buradaki **العَجْوةَ**’nin bu mânada ayn’ı fethalı olduğunu gösterir; **المُحْكم**’in nassı ise onu dammelidir; o, **المُعاجاةِ**’den bir isimdir. Orada: **المُعَاجاة** annenin yavrusunu doyuracak sütü olmaması, bu yüzden onu bir saatliğine oyalayacağı bir şeyle oyalamasıdır; ondan bu işi başkası üstlense de böyledir.
Ve denildi: **عاجَيْتُه**: onu, annesinin sütü dışındaki bir sütle emzirdiğimde; yahut onu sütten men edip onu yemekle beslediğimde. Cevherî, Câ‘dî’ye ait olarak şu beyti rivayet etti:
Eğer istersen onların ardında görürsün
Yetimler, kurtlar gibi **يُعاجَوْنَ**

Leys, çekirge yavrularının vasfında şu beyti rivayet etti:
Bir menzilden göçtüğünde, orada geride bırakır
**عَجايا**; küçüğü toprakla savurur (ve onu **عَجَتْه** ) annesi: ona süt içirdi; **الصِّحاح**’ta olduğu gibi; onu **تَعْجُوه** **عَجْواً**.
**المُحْكم**’de: onun emzirilmesini vakitlerinden geciktirdi.
Ve denildi: **عَجَتْه**: onu gıda ile tedavi etti, ta ki ayağa kalktı; (o da **عُجِيٌّ**’dür, **صُلِيَ** gibi), aslı **عجوى**’dır; (ve o **عُجِيَّةٌ**’dir); ) ve “o, هاء iledir” demedi; sanki ıstılahını unuttu. Ve denildi: erkek ve dişi هاء’sızdır; (çoğulu **عُجايا**; damme ve fetha ile), fetha daha kıyasîdir.
( **والعَجِيُّ** , **غَنِيَ** gibi: develerden ve bizden annesini kaybetmiş olan ) ve çoğulu **عُجايا**’dır.
Hadiste: (Ben yetimdim ve **عَجِيًّا** değildim).
Cevherî dedi: **العَجِيُّ** annesi ölen, böylece sahibi onu başkasının sütüyle büyüten kimsedir.
**النهايَة**’de: o, annesinin sütü olmayan; yahut annesi ölen, böylece başkasının sütüyle yahut başka bir şeyle oyalanan; bunun da ona bir zayıflık miras bıraktığı kimsedir.
**المُحْكم**’de: annesinin sütü dışında bir şeyle beslenen o çocuk **عَجِيُّ**’dür; işte onların sözleri, bizden **العَجِيِّ** mânası üzerinde bütünüyle ittifak etmiştir. Cevherî şu beyti rivayet etti:
Seni ziyaret etmememe sebep, benim kuzularımın
**عَجايا** olmasıdır; hepsi, azı hariç.
Şair onu kuzularda kullanmıştır; **العَجِيِّ** ile **العُجِيّ** arasında ayırım yapanı, musannif dışında görmedim; bu gariptir, öyleyse düşün.
( **وعَجا البَعيرُ** ) **يَعْجُو** **عَجْواً**: ( böğürdü.
( ve ) **عَجا** ( ağzını ): ) ( onu açtığında.
( ve ) **عَجا** ( yüzünü: onu buruşturdu ve eğdi ).
( **التهْذِيب**’de: **عَجا** yanağını: onu büktü; ve denildi: onu açtı ve eğdi; ( **كَعَجَّاهُ** ) şeddeli olarak.
( ve ) **عَجا** ( deve: huyu sertleşti.
( ve ) Asma‘î dedi: ( **العُجاوَةُ** ) ve ( **العُجايَةُ** ) iki lugattır; ikisi, deve dizinden tırnağa inen bir sinire bağlı bulunan, bir lokma et miktarıdır.

( **والعَجْوَةُ** Hicaz’da: içi doldurulmuş hurmadır ), ve o, kendisine müracaat edilen hurmanın anasıdır; Basra’daki şehrîz gibi, Bahreyn’deki teyyî gibi, Yemâme’deki cüzâmî gibi.
( ve ) ayrıca: ( Medine’de bir hurmadır ). ) Denilir: o, Peygamber’in صلى الله عليه وسلم kendi eliyle diktiği şeydendir.
İbnü’l-Esîr dedi: o, **الصُّيْحانيّ**’den daha büyüktür; siyahlığa çalar.
Ezherî dedi: Medine’deki **العَجْوَةُ** **الصَّيْحانِيَّةُ**’dir; onda, **الصَّيْحانِيَّةُ**’nin tatlılığı, suyu ve dolgunluğu olmayan **العَجْوةِ** türleri vardır; ve denildi: onun hurma ağacına **لِينَةً** denir.
Uhayha b. el-Cülâh’a denildi: kış için ne hazırladın? O da dedi: üç yüz altmış sâ‘ **عَجْوةٍ**; ondan çocuğa beş verirsin de sana üç geri verir.
( **والعُجَى** , **هُدًى** gibi: pişirilip yenilen kuru derilerdir; bir tanesi **عُجْيَةٌ**’dir, damme ile ); ) Cevherî, Berâ’ b. Rabî‘ el-Esedî’ye ait olarak şu beyti rivayet etti:
Kışın geçtiği, azığı
**العُجَى** yemek ve **الأَشْكادِ** kazanmak olan sarıklı (kimse).
( **والعُجْوَةُ** , damme ile: yetim çocuğun oyalanacağı süt; yani onunla beslenir; **كالعُجاوَةِ** damme ve kesre ile ), kesre Ferrâ’dan.
Ve denildi: **العُجْوةُ** **المُعاجَاةِ**’den bir isimdir; tercümenin başının gerektirdiği de budur; **العُجاوَةُ** ise o sütün adıdır; öyleyse düşün.
Üzerine istidrâk edilenlerdendir:
**المُعاجَاةُ**: işte **المُعانَاةُ** ve **المُعالَجَةُ**’dir; bunun cümlesinden, Haccâc ona “Ben seni ekin konusunda basîr görüyorum” dediğinde bazı bedevînin sözü: “Ben onu uzun zamandır **عاجَيْتُه**.”
Ve falan kimse, onu **عَجاهُ** olan şeyi gördü: yani bir şiddet ve belâ.
Ve Allah ona, onu **عَجَاهُ** olanı ve onu **عَظاهُ** olanı tattırsın: yani onu kötü eden şeyi; Cevherî onu nakletti.
Ve bir adam **أَعْجَى**: iki göz arasındaki kalın (kimse); Sâgânî onu nakletti.
