# عدب — Kitâbu'l-'Ayn

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D8%A8/sozluk/kitab_ayn
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D8%AF%D8%A8/entries/kitab_ayn

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [عدب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D8%A8.md)
- Kitâbu'l-'Ayn: Halîl b. Ahmed · 8. yy

## Madde başı: عدب

باب العين والدّال والباء معهما
ع ب د، د ع ب، ب ع د، ب د ع مستعملات ع د ب، د ب ع مهملات
عبد:
العبد: الإِنسان حرًّا أو رقيقاً. هو عبد الله، ويجمع على عباد وعبدين. والعبد: المملوك، وجمعه: عَبِيد، وثلاثة أعْبُد، وهم العباد أيضاً. إنّ العامّة اجتمعوا على تفرقة ما بين عباد الله، والعبيد المملوكين.
وعبدٌ بيّن العبودة، وأقرّ بالعبوديّة، ولم أسمعهم يشتقون منه فعلاً، ولو اشتُقّ لقيل: عبُد، أي: صار عبداً، ولكنْ أُمِيتَ منه الفعل. وعبد تعبيدة، أي لم يزل فيه من قبل هو وآباؤه. وأمّا عبَد يعبُد عِبادة فلا يقال إلا لمن يعبد الله.
وتعبَّد تعبُّداً، أي: تفرّد بالعبادة.
وأمّا عبدٌ خدَم مولاه، فلا يقال: عَبَدَه ولا يعبُد مولاه.
واستعبدت فلاناً، أي اتخذته عبداً. وتعبَّد فلان فلاناً، أي: صيّره كالعبد له وإن كان حراً. قال:
تَعَبَّدَني نِمْرُ بنُ سَعْدٍ، وقـد أرَى		ونِمْرُ بنُ سعدٍ لي مطيعٌ ومُهْطِعُ
وقالوا: إذا طردك الطارد وأبى أن يُنْجِمَ عنكَ، أي لا يقلع فقد تعبّدك تعبّداً.
وأَعْبَدَ فلانْ فلاناً: جعله عبداً. وتقرأ هذه الآية على سبعة أوجه: فالعامّة تقرأ: وعَبَدَ الطّاغوتُ، أي: عَبَدَ الطّاغوتَ من دون الله. وعُبِدَ الطّاغوتُ، كما تقول: ضُرِبَ عبدُ الله. وعَبُدَ الطّاغوتُ، أي: صار الطّاغوتُ يُعْبَدُ، كما تقول: فَقُهَ الرّجلُ، وظَرُفَ.
وعُبَّد الطّاغوتُ، معناه عبّادُ الطّاغوتِ. جمع، كما تقول: رُكَّعٌ وسُجَّدٌ.
وعَبَدَ الطّاغوتِ، أرادوا: عبدة الطّاغوتِ مثل فَجَرَة وكَفَرَة، فطرح الهاء والمعنى في الهاء. وعابد الطّاغوتِ، كما تقول: ضاربُ الرّجلِ .
وعُبُدُ الطّاغوت، جماعة، لا يقال: عابد وعُبُدُ، إنما يقال عَبُودٌ وعُبُدٌ.
ويقال للمشركين: عَبَدَةُ الطّاغوت والأوثان، وللمسلمين: عُبّاد يعبدون الله.
والمسمَّى بعَبَدَةَ. و الجزم فيها خطأ، إنما هو عَبَدَة على بناء سَلَمة. وتقول: استعبدته وهو قريب المعنى من تعبّد إلاّ أنّ تعبّدته أخصّ، وهم العِبِدَّى، يعني جماعة العبيد الذين وُلدوا في العُبُودة، تعبيدة ابن تعبيدة، أي: في العُبُودةُ إلى آبائه.
وأَعْبَدَني فلاناً، أي مَلَّكَني إياه.
وبعيرٌ مُعَبَّدٌ: مهنوء بالقَطِران،وخلّي عنه فلا يدنو منه أحد. قال:
وأُفْرِدْتُ إفرادَ البعيرِ المعبّد
وهو الذّلول أيضاً، يوصف به البعير.
والمعبّد: كلّ طريق يكثر فيه المختلفة، المسلوك. والعَبَدُ: الأنفة والحميّة من قول يُسْتَحْيَ منه، ويُسْتَنْكَفُ. ومنه: "فأنا أول العابدين" أي: الأنفين من هذا القول، ويُقْرَأ العَبِدِينَ، مقصورة، على عَبِدَ يَعْبَدُ. ويقال: فأنا أول العابدين أي: كما أنه ليس للرحمن ولد فلست بأوّل من عَبَدَ الله مِنْ أهلِ مكّة.
ويروى عن أمير المؤمنين أنّه قال: "عَبِدْتُ فَصَمَتُّ" أي: أنِفْتُ فَسَكَتُّ. قال:
ويَعْبَدُ الجاهل الجافي بحقّهـم		بعد القضاء عليه حين لا عَبِد
والعباديدُ: الخيل إذا تَفَرَّقَتْ في ذهابها ومجيئها، ولا تقع إلا على جماعة، لا يُقالُ للواحد: عِبْدِيد. ألا ترى أنك تقول: تفرّقت فهي كلّها متفرّقة، ولا يقال للواحد متفرّق، ونحو ذلك كذلك مما يقع على الجماعات فافهم. تقول: ذهب الخيل عباديدَ، وفي بعض الكلام عبابيد. قال الشمّاخ:
والقَوْمُ أتُوكَ بَهْزٌ دون إخوتِهِمْ		كالسّيْلِ يركَبُ أطرافَ العبابيد
والعباديدُ: الأطرافُ البعيدة و الأشياء المتفرقة، وكذا العبابيد.
دعب:
الدِّعابَةُ من المِزاح والمُضاحكة. يُداعبُ الرّجل أخاه شبه المزاح. تقول: يَدْعَبُ دَعْباً إذا قال قولا يستملح. قال:
واستطربت ظَعْنُهُمْ لمّا احزألّ بهم		مع الضُّحى ناشِطٌ من داعباتِ ددِ
رواه الخليل بالباء وقد روي بالياء، يعني اللواتي يَدْعَبْنَ بالمزاح ويُدَأدِدْنَ بأصابعهنّ، ويروى: داعب دَدَد، يجعله نعتاً للدّاعب، ويسكعه بدالٍ أُخرى ثالثة ليتمّ النَّعْت، لأن النعت لا يتمكّن حتى يصير ثلاثة أحرف، فإذا اشتقوا من ذلك فِعلاً أدخلوا بين الدّالَيْنِ همزة لتستمرّ طريقة الفعل، ولئلاّ تثقل الدّالات إذا اجتمعْنَ، فيقولون: دَأْدَدَ يُدَأْدِدُ دَأْدَدَةً، وعلى ذلك القياس: قال رؤبة:
يُعِدُّ دأداً وهديراً زَعْدَبا
بَعْبَعَةُ مرّاً ومرّاً بأْبَبَا
أخبر أنه يقرقر فيقول: بب بب، وإنما حكى جرساً شِبْه بَبَبْ فلم يستقم في التصريف إلا كذلك، قال الراجز:
يسوقُها أعيسُ هدّارٌ بَبِبْ
إذا دعاها أقبلتْ لا تَتّئِبْ
أي: لا تستحي، ونحو ذلك كذلك من الحكايات المتكاوسة الحروف بعضها على بعض، وقلّما هي تستعمل الكلام.
والدّاعب: اللاّعب أيضاً. والدُّعْبُوبُ: الطريق المذلّل يسلكه الناس. و الدُّعْبُوبُ: النشيط. قال:
يا ربّ مُهْرٍ حَسَنٍ دُعْبُوبِ
رَحْبِ اللَّبَانِ حَسَنِ التَّقْريبِ
بعد:
بعد خلاف شيء وضدّ قبل، فإذا أفردوا قالوا: هو من بعدُ ومن قبلُ رفع، لأنّهما غايتان مقصود إليهما، فإذا لم يكن قبل وبعد غاية فهما نصب لأنهما صفة.
وما خلف يعقبه فهو من بعده. تقول: أقمتُ خلافَ زيدٍ أي: بعد زيد. قال الخليل: هو بغير تنوين على الغاية مثل قولك: ما رأيته قطّ، فإذا أضفته نصبت إذا وقع موقع الصفة، كقولك: هو بعدَ زيد قادم، فإذا ألقيت عليه مِنْ صار في حدّ الأسماء، كقولك: مِنْ بَعْدِ زيد، فصار من صفة، وخفض بعد لأن مِنْ حرف من حروف الخفض، وإنما صار بعد منقاداً لِمِنْ، وتحوّل من وصفيّته إلى الاسميّة، لأنه لا تجمع صفتان، وغلبه من لأنّ مِنْ صار في صدر الكلام فغلب.
وتقول العرب: بُعْداً وسُحْقاً، مصروفاً عن وجهه، ووجهه: أبعده الله وأسحقه، والمصروف ينصب، ليعلم أنه منقول من حال إلى حال، ألا ترى أنهم يقولون: مرحباً وأهلاً وسهلاً، ووجهه: أرحب الله منزلك، وأهّلك له، وسهّله لك. ومن رفع فقال: بُعْدٌ له وسُحْقٌ يقول: هو موصوف وصفته قوله له مثل: غلامٌ له، وفرسٌ له، وإذا أدخلوا الألف واللاّم لم يقولوا إلاّ بالضمّ؛ البُعْدُ له، والسُحْقُ له، والنصب في القياس جائز على معنى أنزل الله البعدَ له، والسحقَ له. والبُعْدُ على معنيين: أحدهما: ضدّ القُرب، بَعُدَ يَبْعُدُ بُعْداً فهو بَعِيدٌ. وباعَدْتُه مُباعدةً، وأَبْعَدَهُ الله: نحّاه عن الخير، وباعَدَ الله بينهما وبَعَّدَ، كما تقرأ هذه الآية "رَّبنا باعِدْ بين أسفارِنا" وبعّد، قال الطّرماح:
تُباعِدُ منّا مَنْ نُحبّ اقترابَـهُ		وتجمعُ منّا بينَ أهلِ الظّنائِنِ
والمباعدة: تباعد الشيء عن الشيء.
والأبْعَدُ ضدّ الأقْرَبُ، والجمع: أقربون وأبعدون، وأباعد وأقارب. قال:
من النّاس من يَغْشَى الأباعدَ نفعُه		ويشقى به حتى المماتِ أقارِبُهْ
وإن يَكُ خيراً فالبعـيدُ ينـالـه		وإن يَكُ شرًّا فابنُ عمِّكَ صاحبُهْ
ويقرأ: "بَعِدَتْ ثَمُودُ" و"بَعُدَتْ ثَمُودُ". إلا أنّهم يقولون: بَعِدَ الرّجل ، وأبعده الله. والبُعْدُ والبِعادُ أيضاً من اللّعن، كقولك: أبعده الله، أي: لا يرثى له مما نزل به. قال:
وقلنا أبعدوا كبعاد عاد
وهذا منقولك: بُعْداً وسحقاً، والفعل منه: بَعِدَ يَبْعَدُ بَعَداً.
وإذا أهَّلْتَهُ لما نزل به من سوء قلتَ: بُعْداً له، كما قال: بَعِدَت ثمود، ونصبه فقال: بُعْداً له لأنّه جعله مصدراً، ولم يجعله اسماً. وفي لغة تميم يرفعون، وفي لغة أهل الحجاز أيضاً.
بدع:
البَدْعُ: إحداثُ شيءٍ لم يكن له من قبلُ خلقٌ ولا ذكرٌ ولا معرفةٌ.
والله بديعُ السموات والأرض ابتدعهما، ولم يكونا قبل ذلك شيئاً يتوهّمهما متوهّم، وبدع الخلق.
والبِدْعُ: الشيء الذي يكون أولاً في كل أمر، كما قال الله عزّ وجل: قلْ ما كُنْتُ بِدْعاً من الرُّسُلِ، أي: لستُ بأوّل مُرْسَل. وقال الشاعر:
فلست بِبِدْعٍ من النـائبـات		ونقض الخطوب وإمرارها
والبِدْعَةُ: اسم ما ابتدع من الدين وغيره.
ونقول: لقد جئت بأمرٍ بديع، أي: مبتدع عجيب.
وابتدعت: جئت بأمرٍ مختلف لم يعرف ذلك قال:
إنّ نبا ومطيعـاً		خُلِقا خلقاً بديعا
جمعةُ تُتْبَعُ سبتا		وجُمادَى وربيعا
ويُقرأ: "بديعَ السّموات والأرض" بالنصب على جهة التعجّب لما قال المشركون، بدعاً ما قلتم وبديعاً ما اخترقتم، أي: عجيباً، فنصبه على التعجّب والله أعلم بالصّواب. ويقال: هو اسم من أسماء الله، وهو البديع لا أحد قبله. وقراءة العّامة الرّفع وهو أولى بالصواب.
والبِدْعَةُ: ما استحدثت بعد رسول الله صلى الله عليه وآله من أهواء وأعمال، ويُجْمَع على البِدَع. قال الشاعر:
ما زال طعن الأعادي والوشاة بنا		والطعن أمر من الواشين لا بدع
وأُبْدِعَ البعيرُ فهو مُبْدَعٌ، وهو من داء ونحوه، ويقال هو داءٌ بعينه، وأُبْدِعَتِ الإبلُ إذا تُركت في الطريق من الهُزال.
وأُبْدِعَ بالرّجلِ إذا حَسِرَ عليه ظَهْرُهُ.

### Türkçe

باب **العين** و**الدّال** و**الباء** معهما
**ع ب د**، **د ع ب**، **ب ع د**، **ب د ع** kullanımdadır; **ع د ب**، **د ب ع** ihmâl edilmiştir.

**عبد**:
**العبد**: insan; hür de olsa köle de olsa. O, Allah’ın kulu(**عبد الله**)dur; **عباد** ve **عبدين** üzerine cem‘ olunur. Ve **العبد**: mülk edinilmiş (köle); cem‘i: **عَبِيد**; ve üçü: **أعْبُد**; onlar da **العباد**dır. Şüphesiz avam, Allah’ın kulları(**عباد الله**) ile mülk edinilmiş köleler(**العبيد** المملوكين) arasını ayırma üzerinde birleşmiştir.

Ve **عبدٌ** (kimse) **العبودة**’si açık olan, **العبوديّة**’yi ikrar eden (kimsedir); onlardan ondan fiil türettiklerini işitmedim; eğer türetilseydi “**عبُد**” denirdi; yani: köle oldu; fakat ondan fiil öldürülmüştür (kullanımdan düşürülmüştür). Ve “**عبد تعبيدة**”: yani onda (bu hâl) önceden, o ve babaları zamanından beri kesilmemiştir. Ama “**عبَد يعبُد عِبادة**” ancak Allah’a ibadet eden kimse için söylenir.

Ve “**تعبَّد تعبُّداً**”: yani ibadette tek başına kaldı.

Ama **عبدٌ** (kimse) efendisine hizmet etti (diye), “onu **عَبَدَه**” denmez ve efendisine “**يعبُد**” denmez.

Ve “**استعبدت** falancayı”: yani onu köle edindim. Ve “**تعبَّد** falan falancayı”: yani onu, hür olsa bile, kendisine köle gibi kıldı. Dedi ki:
تَعَبَّدَني نِمْرُ بنُ سَعْدٍ، وقـد أرَى		ونِمْرُ بنُ سعدٍ لي مطيعٌ ومُهْطِعُ

Ve dediler ki: kovucu seni kovduğunda ve senden “**يُنْجِمَ**” etmeyi (yani vazgeçmeyi) reddettiğinde; yani bırakıp gitmezse, muhakkak seni “**تعبّدك تعبّداً**” etmiştir (tam bir boyun eğdirişle boyun eğdirmiştir).

Ve “**أَعْبَدَ** falan falancayı”: onu köle yaptı. Ve bu âyet yedi vecih üzere okunur: avam “**وعَبَدَ الطّاغوتُ**” okur; yani: Allah’tan başka **الطّاغوت**’a ibadet etti. Ve “**وعُبِدَ الطّاغوتُ**”; senin “**ضُرِبَ عبدُ الله**” demen gibi. Ve “**وعَبُدَ الطّاغوتُ**”: yani **الطّاغوت** ibadet edilir oldu; senin “**فَقُهَ الرّجلُ**” ve “**ظَرُفَ**” demen gibi.

Ve “**وعُبَّد الطّاغوتُ**”: manası **عبّادُ الطّاغوتِ**’tur; cem‘dir; senin “**رُكَّعٌ**” ve “**سُجَّدٌ**” demen gibi.

Ve “**وعَبَدَ الطّاغوتِ**”: murat ettiler: **عبدة الطّاغوتِ**; **فَجَرَة** ve **كَفَرَة** gibi; böylece **الهاء**’yı attılar, mana **الهاء**’dadır. Ve “**وعابد الطّاغوتِ**”: senin “**ضاربُ الرّجلِ**” demen gibi.

Ve “**وعُبُدُ الطّاغوت**”: bir topluluk; “**عابد** ve **عُبُدُ**” denmez; ancak “**عَبُودٌ** ve **عُبُدٌ**” denir.

Ve müşriklere: **عَبَدَةُ الطّاغوت** ve **الأوثان** denir; Müslümanlara: Allah’a ibadet eden **عُبّاد** denir.

Ve **عَبَدَةَ** diye adlandırılan (isim). Ve onda cezmetmek hatadır; ancak o, **سَلَمة** vezni üzere **عَبَدَة**’dır. Ve “**استعبدته**” dersin; mana bakımından **تعبّد**’e yakındır; ancak “**تعبّدته**” daha özeldir. Ve onlar **العِبِدَّى**’dır; yani **العُبُودة** içinde doğmuş köleler topluluğu; “**تعبيدة ابن تعبيدة**”: yani babalarına kadar **العُبُودة** içinde.

Ve “**أَعْبَدَني** falan falancayı”: yani onu bana mülk kıldı.

Ve “**بعيرٌ مُعَبَّدٌ**”: katranla katranlanmış; ve ondan uzak durulmuş, böylece kimse ona yaklaşmaz. Dedi ki:
وأُفْرِدْتُ إفرادَ البعيرِ المعبّد

Ve o, **الذّلول** (uysal)dır da; deve onunla vasfedilir.

Ve **المعبّد**: içinde gidip gelenlerin çok olduğu her yol; yürünülen (yol). Ve **العَبَدُ**: utanılacak bir sözden **الأنفة** ve **الحميّة**; ve ondan: “**فأنا أول العابدين**” yani: bu sözden **الأنفين** olanların ilkiyim. Ve **العَبِدِينَ** diye de okunur; kısaltılmış olarak; “**عَبِدَ يَعْبَدُ**” üzerine. Ve “**فأنا أول العابدين**” denir; yani: Rahmân’ın çocuğu olmadığı gibi, ben de Mekke ehlinden Allah’a ibadet edenlerin ilki değilim.

Müminlerin emîrinden rivayet olunur ki dedi: “**عَبِدْتُ فَصَمَتُّ**” yani: **أنِفْتُ فَسَكَتُّ** (ar ettim de sustum). Dedi ki:
ويَعْبَدُ الجاهل الجافي بحقّهـم		بعد القضاء عليه حين لا عَبِد

Ve **العباديدُ**: atlar; gidişlerinde ve gelişlerinde dağıldıklarında; ve ancak topluluk üzerine vâki olur; tekil için “**عِبْدِيد**” denmez. Görmüyor musun ki sen “dağıldı, böylece hepsi dağınıktır” dersin; tekil için “dağınık” denmez; ve bunun benzeri de böyledir: topluluklar üzerine vâki olan şeylerden; öyleyse anla. “Atlar **عباديدَ** gitti” dersin; bazı sözde **عبابيد**. **الشمّاخ** dedi ki:
والقَوْمُ أتُوكَ بَهْزٌ دون إخوتِهِمْ		كالسّيْلِ يركَبُ أطرافَ العبابيد

Ve **العباديدُ**: uzak uçlar ve dağınık şeyler; **العبابيد** de böyledir.

**دعب**:
**الدِّعابَةُ**: şaka ve gülüşmedendir. Adam, kardeşiyle şaka benzeri şekilde **يُداعبُ** eder. “**يَدْعَبُ دَعْباً**” dersin; hoş karşılanan bir söz söylediğinde. Dedi ki:
واستطربت ظَعْنُهُمْ لمّا احزألّ بهم		مع الضُّحى ناشِطٌ من داعباتِ ددِ

Bunu **الخليل** **الباء** ile rivayet etti; **الياء** ile de rivayet edilmiştir; yani şakayla “**يَدْعَبْنَ**” eden ve parmaklarıyla “**يُدَأدِدْنَ**” edenler. Ve “**داعب دَدَد**” diye rivayet olunur; onu **الدّاعب** için sıfat yapar; ve sıfat tamamlansın diye onu üçüncü bir **دالٍ** ile vurur; çünkü sıfat, üç harf oluncaya kadar yerleşmez. Bundan fiil türettiklerinde iki **الدّالَيْنِ** arasına bir **همزة** soktular ki fiilin yolu sürsün ve **الدّالات** bir araya geldiğinde ağırlaşmasın; böylece derler: “**دَأْدَدَ يُدَأْدِدُ دَأْدَدَةً**”. Ve bu kıyas üzere: **رؤبة** dedi ki:
يُعِدُّ دأداً وهديراً زَعْدَبا
بَعْبَعَةُ مرّاً ومرّاً بأْبَبَا

Haber verdi ki o, “**بب بب**” diyerek gırtlak sesi çıkarır; ancak o, **بَبَبْ** benzeri bir çınlamayı hikâye etti; tasrifte ancak böylece düzgün oldu. **الراجز** dedi ki:
يسوقُها أعيسُ هدّارٌ بَبِبْ
إذا دعاها أقبلتْ لا تَتّئِبْ

Yani: utanmaz; ve bunun benzeri de böyledir: harfleri birbirinin üstüne yığılan hikâyelerden; ve bunlar, sözde pek az kullanılır.

Ve **الدّاعب**: oynayan da. Ve **الدُّعْبُوبُ**: insanların yürüdüğü, düzleştirilmiş yol. Ve **الدُّعْبُوبُ**: çevik (kimse). Dedi ki:
يا ربّ مُهْرٍ حَسَنٍ دُعْبُوبِ
رَحْبِ اللَّبَانِ حَسَنِ التَّقْريبِ

**بعد**:
**بعد** bir şeyin hilâfıdır ve **قبل**’in zıddıdır. Tek başına kullandıklarında “**من بعدُ**” ve “**من قبلُ**” derler; ref‘ (ile); çünkü ikisi de kendisine yönelinen iki gayedir. Eğer **قبل** ve **بعد** gaye değilse, ikisi de nasb (ile) olur; çünkü ikisi sıfattır.

Arkasından gelen ve onu takip eden şey, onun **بعده**’sindendir. “Zeyd’in **خلافَ**’ında kaldım” dersin; yani: Zeyd’den sonra. **الخليل** dedi: o, gaye üzere tenvinsizdir; senin “onu asla görmedim: **قطّ**” demen gibi. Ona izafe ettiğinde, sıfat yerinde vâki olursa nasb edersin; senin “o, Zeyd’den sonra gelecek: **بعدَ زيد**” demen gibi. Ona **مِنْ**’i attığında, isimler sınırına girer; senin “Zeyd’den sonra: **مِنْ بَعْدِ زيد**” demen gibi; böylece **بعد** sıfat olmaktan çıktı; ve **بعد**’ı cer ettin; çünkü **مِنْ** cer harflerindendir. **بعد** ancak **مِنْ**’e boyun eğmiş oldu; ve vasfîliğinden isimliğe dönüştü; çünkü iki sıfat bir araya getirilmez. Ve **مِنْ** ona galip geldi; çünkü **مِنْ** sözün başında oldu da galip geldi.

Araplar “**بُعْداً وسُحْقاً**” der; aslî yönünden çevrilmiş olarak. Aslî yönü: “Allah onu uzak kılsın ve ezsin: **أبعده الله وأسحقه**”dir. Çevrilmiş olan nasb edilir; bir hâlden bir hâle nakledildiği bilinsin diye. Görmüyor musun ki onlar “**مرحباً** ve **أهلاً** ve **سهلاً**” derler; aslî yönü: “Allah konak yerini geniş kılsın, seni ona ehil kılsın ve onu sana kolay kılsın: **أرحب الله منزلك، وأهّلك له، وسهّله لك**”dir. Kim ref‘ edip “**بُعْدٌ له وسُحْقٌ**” derse, der ki: o, mevsuftur; sıfatı da “**له**” sözüdür; “ona ait bir oğlan: **غلامٌ له**” ve “ona ait bir at: **فرسٌ له**” gibi. **الألف** ve **اللاّم**’ı soktuklarında ancak damme ile söylerler: “**البُعْدُ له**” ve “**السُحْقُ له**”. Kıyasta nasb caizdir; “Allah ona uzaklığı indirsin: **أنزل الله البعدَ له** ve ezilmeyi: **السحقَ له**” manası üzere. Ve **البُعْدُ** iki mana üzeredir: birincisi **القُرب**’ün zıddı; “**بَعُدَ يَبْعُدُ بُعْداً**”, o hâlde o **بَعِيدٌ**’dir. Ve “onu uzaklaştırdım: **باعَدْتُه مُباعدةً**”. Ve “Allah onu uzak kılsın: **أَبْعَدَهُ الله**”: onu hayırdan uzaklaştırdı. Ve “Allah ikisinin arasını uzak kılsın: **باعَدَ الله بينهما**” ve “**بَعَّدَ**”; bu âyeti okuduğun gibi: “**رَّبنا باعِدْ بين أسفارِنا**” ve “**بعّد**”. **الطّرماح** dedi ki:
تُباعِدُ منّا مَنْ نُحبّ اقترابَـهُ		وتجمعُ منّا بينَ أهلِ الظّنائِنِ

Ve **المباعدة**: şeyin şeyden uzaklaşmasıdır.

Ve **الأبْعَدُ** **الأقْرَبُ**’ün zıddıdır. Cem‘i: **أقربون** ve **أبعدون**; ve **أباعد** ve **أقارب**. Dedi ki:
من النّاس من يَغْشَى الأباعدَ نفعُه		ويشقى به حتى المماتِ أقارِبُهْ
وإن يَكُ خيراً فالبعـيدُ ينـالـه		وإن يَكُ شرًّا فابنُ عمِّكَ صاحبُهْ

Ve “**بَعِدَتْ ثَمُودُ**” ve “**بَعُدَتْ ثَمُودُ**” diye okunur. Ancak onlar “adam ar etti: **بَعِدَ الرّجل**” derler; ve “Allah onu uzak kılsın: **أبعده الله**”. Ve **البُعْدُ** ve **البِعادُ** da lânettendir; senin “Allah onu uzak kılsın: **أبعده الله**” demen gibi; yani: başına gelen şeyden dolayı ona acınmaz. Dedi ki:
وقلنا أبعدوا كبعاد عاد

Ve bu, senin “**بُعْداً وسحقاً**” dediğinden nakledilmiştir. Ondan fiil: “**بَعِدَ يَبْعَدُ بَعَداً**”.

Başına gelen kötülüğe onu ehil kıldığında “**بُعْداً له**” dersin; “**بَعِدَت ثمود**” dediği gibi. Ve onu nasb etti de “**بُعْداً له**” dedi; çünkü onu masdar kıldı, isim kılmadı. Temîm lügatinde ref‘ ederler; Hicaz ehlinin lügatinde de (böyledir).

**بدع**:
**البَدْعُ**: daha önce onun için bir yaratma, bir anma ve bir bilme bulunmamış bir şeyi ortaya koymaktır.

Ve Allah, göklerin ve yerin **بديعُ**’idir; ikisini **ابتدعهما** etti; ve bundan önce, bir vehmeden kimsenin onları vehmedeceği bir şey değillerdi; ve yaratmayı **بدع** etti.

Ve **البِدْعُ**: her işte ilkin olan şey; Aziz ve Celîl Allah’ın dediği gibi: “**قلْ ما كُنْتُ بِدْعاً من الرُّسُلِ**”; yani: ben ilk gönderilmiş değilim. Şair dedi ki:
فلست بِبِدْعٍ من النـائبـات		ونقض الخطوب وإمرارها

Ve **البِدْعَةُ**: dinden ve başkasından, icat edilmiş olan şeyin adıdır.

Ve deriz ki: gerçekten sen **بديع** bir iş getirdin; yani: icat edilmiş, acayip.

Ve “**ابتدعت**”: bilinmeyen, farklı bir iş getirdim. Dedi ki:
إنّ نبا ومطيعـاً		خُلِقا خلقاً بديعا
جمعةُ تُتْبَعُ سبتا		وجُمادَى وربيعا

Ve “**بديعَ السّموات والأرض**” diye okunur; müşriklerin söylediklerine taaccüb cihetiyle nasb üzere: “ne **بدعاً** söylediniz ve ne **بديعاً** deldiniz (uydurdunuz)”; yani: acayip; böylece onu taaccüb üzere nasb etti; Allah doğruya daha iyi bilendir. Ve denir ki: o, Allah’ın isimlerindendir; o **البديع**’dir; ondan önce hiç kimse yoktur. Avamın kıraati ref‘tir; ve o, doğruya daha layıktır.

Ve **البِدْعَةُ**: Resûlullah صلى الله عليه وآله’den sonra heva ve amellerden ortaya çıkarılmış olan şeylerdir; **البِدَع** üzerine cem‘ olunur. Şair dedi ki:
ما زال طعن الأعادي والوشاة بنا		والطعن أمر من الواشين لا بدع

Ve deve **أُبْدِعَ** edilir; o hâlde o **مُبْدَعٌ**’dır; bu, hastalık ve benzerindendir; ve denir ki o, bizzat bir hastalıktır. Ve “**أُبْدِعَتِ الإبلُ**”: zayıflıktan dolayı yolda bırakıldıklarında.

Ve “**أُبْدِعَ بالرّجلِ**”: sırtı onun üzerinde yorulup kaldığında.
