# عدد — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D8%AF/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D8%AF%D8%AF/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [عدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D8%AF.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: عدد

العد: الإحصاء، عد الشيء يعده عدا، وتعدادا، وعدة.وعدده، والاسم: العدد والعديد، قال الله تعالى:  وأحصى كل شيء عددا  قال ابن الأثير: له معنيان: يكون أحصى كل شيء معدودا، فيكون نصبه على الحال، يقال: عددت الدراهم عدا، وما عد فهو معدود وعدد، كما يقال: نفضت ثمر الشجر نفضا والمنفوض نفض. ويكون معنى قوله  وأحصى كل شيء عددا  أي إحصاء، فأقام عددا مقام الإحصاء لأنه بمعناه. و في المصباح: قال الزجاج: وقد يكون العدد بمعنى المصدر كقوله تعالى:  سنين عددا  وقال جماعة: هو على بابه، والمعنى: سنين معدودة، وإنما ذكرها على معنى الأعوام. وعد الشيء: حسبه. و قالوا: العدد هو الكمية المتألفة من الوحدات، فيختص بالمتعدد في ذاته، وعلى هذا فالواحد ليس بعدد، لأنه غير متعدد، إذ التعدد الكثرة. وقال النحاة: الواحد من العدد، لأنه الاصل المبني منه، ويبعد أن يكون أصل الشيء ليس منه، ولأن له كمية في نفسه فإنه إذا قيل: كم عندك? صح أن يقال في الجواب: واحد، كما يقال: ثلاثة وغيرها. انتهى.
 وفي اللسان: وفي حديث لقمان: ولا نعد فضله علينا، أي لا نحصيه لكثرته، وقيل: لا نعتده علينا منة له. قال شيخنا: قال جماعة من شيوخنا الأعلام: إن المعروف في عد أنه لا يقال في مطاوعه: انعد على انفعل، فقيل: هي عامية، وقيل رديئة. وأشار له الخفاجي في شرح الشفاء. وجمع العد الأعداد وفي الحديث:  أن أبيض بن حمال المازني قدم على رسول الله صلى الله عليه وسلم فاستقطعه الملح الذي بمأرب، فأقطعه إياه، فملا ولى قال رجل: يا رسول الله، أتدري ما أقطعته? إنماا أقطعت له الماء العد. قال. فرجعه منه  . قال الليث: العد، بالكسر موضع يتخذه الناس يجتمع فيه ماء كثير. والجمع الأعداد. قال الأزهري: غلط الليث في تفسير العد ولم يعرفه. قال الأصمعي: الماء العد هو الجاري الدائم الذي له مادة لا تنقطع، كماء العين والبئر. وفي الحديث  نزلوا أعداد مياه الحديبية  أي ذوات المادة كالعيون والآبار، قال ذو الرمة يذكر امرأة حضرت ماء عدا بعد ما نشت مياه الغدران في القيظ، فقال:
  دعت مية الأعداد واستبدلت بها                      خناطيل آجال من العين خذل استبدلت بها يعني منازلها التي ظعنت عنها حاضرة أعداد المياه فخالفتها إليها الوحش وأقامت في منزلها، وهذا استعارة، كما قال:
  ولقد هبـطـت الـواديين وواديا                      يدعو الأنيس بها الغضيض الأبكم وقيل: العد ماء الأرض الغزير. وقيل: العد: ما نبع من الأرض، والكرع: ما نزل من السماء. وقيل: العد: الماء القديم الذي لا ينتزح، قال الراعي:
  في كل غبراء مخشي متالفها                      ديمومة ما بها عد ولا ثمـد وقال أبو عدنان: سألت أبا عبيدة عن الماء العد، فقال لي: الماء العد بلغة تميم: الكثير. قال: وهو بلغة بكر بن وائل: الماء القليل. قال: بنو تميم يقولون: الماء العد مثل كاظمة، جاهلي إسلامي لم ينزح قط. وقالت لي الكلابية: الماء العد: الركي. يقال: أمن العد هذا أم من ماء السماء. وأنشدتني:
  وماء ليس من عد الركـأيا                      ولا جلب السماء قد استقيت

  وقالت: ماء كل ركية عد، قل أو كثر. والعد: الكثرة في الشيء، يقال: إنهم لذو عد وقبص. وفي الحديث يخرج جيش من المشرق آدى شيء وأعده أي أكثره عدة وأتمه وأشده استعدادا. والعد: القديم، وفي بعض الأمهات: القديمة من الركايا وقد تقدم قول الكلابية. وفي المحكم:هو من قولهم: حسب عد: قديم. قال ابن دريد: هو مشتق من العد الذي هو الماء القديم الذي لا ينتزح، هذا الذي جرت العادة به في العبارة عنه. وقال بعض المتحذقين: حسب عد: كثير، تشبيها بالماء الكثير. وهذا غير قوي وأن يكون العد القديم أشبه، وأنشد أبو عبيدة:
  فوردت عدا من الأعداد
  أقدم من عاد وقوم عاد وقال الحطيئة:
  أتت آل شماس بن لأي وإنمـا                      أتتهم بها الأحلام والحسب العد والعدد: المعدود، وبه فسرت الآية  وأحصى كل شيء عددا  وقد تقدم، والعدد منك: سنو عمرك التي تعدهأ: تحصيها. وعن ابن الأعرابي قال: قالت امرأة، ورأت رجلا كانت عهدته شابا جلدا: أي شبابك وجلدك? فقال: من طال أمده، وكثر ولده، ورق عدده، ذهب جلده. قوله: رق عدده، أي سنوه التي يعدها ذهب أكثر سنه، وقل ما بقي فكان عنده رقيقا. والعديد: الند والقرن، كالعد، والعداد، بكسرهما يقال: هذه الدارهم عديد هذه الدراهم، أي مثلها في العدة، جاءوا به على هذا المثال من باب الكميع والنزيع. وعن ابن الأعرابي: يقال: هذا عداده وعده، ونده ونديده، وبده وبديده، وسيه، وزنه وزنه، وحيده وحيده، وعفره، وعفره، ودنه، أي مثله وقرنه. والجمع الأعداد، والأبداد، قال أبو دواد:
  وطمرة كهراوة الأع                      زاب ليس لها عدائد وجمع العديد: العدائد، وهم النظراء، ويقال: ما أكثر عديد نبي فلان. وبنو فلان عديد الحصى والثرى، إذا كانوا لا يحصون كثرة، كما لا يحصى الحصى والثرى، أي هم بعدد هذين الكثيرين. والعديد من القوم: من يعد فيهم وليس معهم، كالعداد. والعديدة: الحصة، قال ابن الأعرابي. والعداد: الحصص، وجمع العديدة: عدائد، قال لبيد:
  تطير عدائد الأشراك شفعا                      ووترا والزعأمة للغـلام

  وقد فسره ابن الأعرابي، فقال: العدائد: المال والميراث، والأشراك: الشركة، يعني ابن الأعرابي بالشركة جمع شرك، أي يقتسمونها بينهم، شفعا ووترا، سهمين سهمين، وسهما سهما، فيقول: تذهب هذه الأنصباء على الدهر، وتبقى الرياسة للولد. والأيام المعدودات: أيام التشريق، وهي ثلاثة بعد يوم النحر. وأمأ الأيام المعلومات فعشر ذي الحجة، عرفت تلك بالتقليل، لأنها ثلاثة. وعرفت هذه بالشهرة، لأنها عشرة. وإنما قلل بمعدودة لأنهأ نقيض قولك لا تحصى كثرة. ومنه  وشروه بثمن بخس دراهم معدودة  أي قليلة. قال الزجاج: كل عدد، قل أو كثر، فهو معدود، ولكن معدودات أدل على القلة، لأن كل تقليل يجمع بالألف والتاء، نحو دريهمات، وحمامأت. وقد يجوز أن تقع الألف والتاء للتكثير. والعدة. مصدر كالعد، وهي أيضا: الجماعة، قلت أو كثرت، تقول: رأيت عدة رجال وعدة نساء وأنفذت عدة كتب، أي جماعة كتب. وفي الحديث: لم تكن للمطلقة عدة فأنزل الله تعالى العدة للطلاق وعدة المرأة المطلقة والمتوفي زوجها: هي ما تعده من أيأم أقرائها، أو أيام حملها، أو اربعة أشهر وعشر ليال. وعدتها أيضا: أيام إحدادها على الزوج وإمساكها عن الزينة، شهورا كان أو أقراء، أو وضع حمل حملته من زوجها، وقد اعتدت المرأة عدتها من وفاة زوجها، أو طلاقه إياها. وجمع عدتها عدد. وأصل ذلك كله من العد. وقد انقضت عدتها. وعدان الشيء، بالفتح والكسر، ولو قال: وعدان الشيء، ويكسر كان أخصر: زمانه وعهده، قال الفرزدق يخاطب مسكينا الدارمي، وكان قد رثى زياد ابن أبيه:
  أمسكين أبكآ الله عينـك إنـمـا                      جرى في ضلال دمعها فتحدر
  أقول له لمـا أتـانـي نـعـيه                      به لا بظبي بالصريمة أعفـرا
  أتبكي امرأ من آل ميسان كافرا                      ككسرى على عدانه أو كقيصرا وأنا على عدان ذلك أي حينه وإبانه، عن ابن الأعرابي. وأورده الأزهري في عدن، أيضا. وجئت على عدان تفعل ذلك وعدان تفعل ذلك أي حينه. أو معنى قولهم: كان ذلك في عدان شبابه، وعدان ملكه، هو أوله وأفضله وأكثره. قال الأزهري: واشتقاق ذلك من قولهم: أعده للأمر كذا: هيأه له وأعددت للأمر عدته، ويقال: أخذ للأمر عدته وعتاده، بمعنى، قال الأخفش: ومنه قوله تعالى:  جمع مالا وعدده  أي جعله عدة للدهر، ويقال: جعله ذا عدد. واستعد له: تهيأ، كأعد، واعتد، وتعدد، قال ثعلب: يقال: استعددت للمسائل، وتعددت. واسم ذلك: العدة. ويقال: هم يتعادون، ويتعددون على ألف، أي يزيدون عليه في العدد، وقيل: يتعددون عليه: يزيدون عليه في العدد، ويتعادون: إذا اشتركوا فيما يعاد به بعضهم بعضا من المكارم. والمعدان: موضع دفتي السرج على جنبيه من الفرس، تقول: عرق معداه، وأنشد اللحياني:
  كز القصيرى مقرف المعد

  وقال: عده معدا، وفسره ابن سيده وقال: المعد هنا: الجنب، لأنه قد قال: كز القصيرى، والقصيرى عضو، فمقابلة العضو بالعضو خير من مقابلته بالعدة. ومعد بن عدنان: أبو العرب والميم زائدة، أو الميم أصلية، لقولهم: تمعدد، لقلة تمفعل في الكلام، وهذا قول سيبويه، وقد خولف فيه. وتمعدد الرجل، أي تزيا بزي معد، في تقشفهم، أو تنسب هكذا في النسخ. وفي بعضها: أو انتسب إليهم أو تكلم بكلامهم أو تصبر على عيشهم، ونقل ابن دحية في تاب التنوير له، عن النحاة: أن الأغلب على معدن وقريش، وثقيف، التذكير والصرف، وقد يؤنث ولا يصرف. قاله شيخنا. وقول الجوهري: قال عمر، رضي الله عنه الصواب: قال رسول اللهن صلى الله عليه وسلم:  تمعددوا وخشوشنوا، وانتضلوا، وامشوا حفاة  أي تشبهوا بعيش معد، وكانوا أهل تقشف وغلظة في المعاش، يقول كونوا مثلهم ودعوا التنعم وزي الأعاجم. وهكذا هو في حديث آخر:  عليكم باللبسة المعدية  . وفي الناموس وحاشية سعدي جلبي وشرح شيخنا: لا يبعد أن يكون الحديث جاء مرفوعا عن عمر، فليس للتخطئة وجه والحديث ذكره السيوطي في الجامع، رواه الطبراني عن ابن حدرد، هكذا في النسخ. وفي بعض: ابن أبي حدرد. وهو الصواب وهو: عبد الله بن أبي حدرد الأسلمي. أخرجه الطلراني، وأبو الشيخ، وابن شاهين، وأبو نعيم، كلهم من حديث يحيى بن أبي زائدة، عن ابن أبي سعيد المقبري، عن أبيه عن القعقاع، عن ابن أبي حدرد. قال الهيثمي: عبد الله بن أبي سعيد ضعيف. وقال العراقي: ورواه أيضا البغوي، وفيه اختلاف. ورواه ابن عدي من حدي أبي هريرة. والكل ضعيف. وأورده ابن الأثير، فقال: وفي حديث عمر:  واخشوشنوا  بالنون، كما في الرواية المشهورة، وفي بعضها بالموحدة. وفي رواية أخرى: تمعزوا بالزاي، من المعز، وهو الشدة والقوة. وقد بسطه ابن يعيش في شرح المفصل. ويقال: تمعدد الغلام، إذا شب وغلظ قال الراجز:
  ربيته حتى إذا تمعددا وفي شرح الفصيح لأبي جعفر: والمعيدي فيما قاله أبو عبيد، حاكيا عن الكسائي تصغير المعدي، هو رجل منسوب إلى معد. وكان يرى التشديد في الدال، فيقول: المعيدي. قال أبو عبيد: ولم أسمع هذا من غيره، قال سيبويه: وإنما خففت الدال من المعيدي استثقالا للتشديدين، أي هربا من الجمع بينهما مع ياء التصغير. قال سيبويه: وهو أكثر في كلامهم من تحقير معدي في غير هذا المثل، يعني أنهم يحقرون هذا الاسم إذا أرادوا به المثل. قال سيبويه: فإن حقرت معدي، ثقلت الدال، فقلت معيدي. قال ابن التياني: يعني إذا كان اسم رجل ولم ترد به المثل، وليس من باب أسيدي، كراهة تواليس الياآت، والكسرات، فحذفت ياء مكسورة، وإنما حذفت من معدي دال ساكنة لا ياء ولا كسرة، فعلم أن لا علة لحذفه إلا الخفة، وأنه مثل، كذا تكلم به، فوجب حكايته، وقال ابن درستويه: الأصل في المعيدي تشديد الدال، لأنه في تقدير المعيددي فكره إظهار التضعيف، فأدغم الدال الأولى في الثانية، ثم استثقل تشديد الدال، وتشديد الياء بعدها، فخففت الدال، فقيل: المعيدي، وبقيت الياء مشسددة. وهكذا قاله أبو سعيد السيرافي، وأنشد قول النابغة:
  ضلت حلومهم عنهم وغـرهـم                      سن المعيدي في رعي وتغريب

  وهذا المثل على ما ذكره شراح الفصيح فيه روايتان، وتتولد منهما روايات أخر، كما سيأتي بيانها، إحداهما: تسمع بضم العين وحذف أن، وهو الأشهر، قاله أبو عبيد، ومثله قول جميل:
  جزعت حذار البين يوم تحملوا                      وحق لمثلي يا بثينة يجـزع أراد: أن يجزع، فلما حذف أن ارتفع الفعل، وإن كانت محذوفة من اللفظ فهي مرادة حتى كأنها لم تحذف. ويدل على ذلك رفع تسمع بالابتداء، على إرادة أن. ولولا تقدير أن لم يجز رفعه بالابتداء. وروي بنصبها على إضمار أن، وهو شاذ يقتصر على ما سمع منه، نحو هذا المثل، ونحو قولهم. خذ اللص قبل يأخذك، بالنصب ونحو  أفغير الله تأمروني أعبد  بالنصب في قراءة. قال شيخنا: وكون النصب بعد أن، محذوفة، مقصورا على السماع، صرح به ابن مالك في مواضع من مصنفاته، والجواز مذهب الكوفيين ومن وافقهم بالمعيدي قال الميداني وجماعة: دخلت فيه الباء لأنه على معنى تحدث به، وأشار الشهاب الخفاجي وغيره إلى أنه غير محتاج للتأويل، وأنه مستعمل كذلك. وسمعت بكذا، من الأمر المشهور. قال شيخنا، وهو كذلك، كما تدل له عبارات الجمهور، خير خبر تسمع. والتقدير أن تسمع أو سماعك بالمعيدي أعظم من أن تراه، أي خبره أعظم من رؤيته. قال أبو جعفر الفهري: وليس فيه إسناد إلى الفعل الذي هو تسمع، كما ظنه بعضهم. وقال: قد جاء الإسناد إلى الفعل. واستدل على ذلك بهذا المثل. وبقوله تبارك وتعالى  ومن آياته يريكم البرق ?  وقول الشاعر:
  وحق لمثلي بابثينة يجزع

  قال: فالفعل في كل هذا مبتدأ، مسند إليه، أو مفعول مسند إليه الفعل الذي لم يسم فاعله. وما قاله هذا القائل فاسد، لأن الفعل في كلامهم إنما وضع للإخبار به لا عنه. وما ذكره يمكن أن يرد إلى الأصل الذي هو الإخبار عن الاسم، بأن تقدر في الكلام أن محذوفة للعلم بها، فتقدير ذلك كله: أن تسمع بالمعيدي خير من أن تراه. ومن آياته أن يريكم البرق. وحق لمثلي أن يجزع. وأن وما بعدها في تأويل اسم، فيكون ذلك إذا تؤول على هذا الوجه، من الإخبار عن الاسم، لا من الإخبار عن الفعل. كذا في شرح شيخنا. قال أبو جعفر: وروي من عن تراه قاله الفراء في المصادر، يعني أنه ورد بإبدال الهمزة في أن عينا، فقيل عن بدل أن، وهي لغة مشهورة، كما جزم به الجماهير. أو المثل  تسمع بالمعيدي لا أن تراه  بتجريد تسمع، من أن مرفوعا على القياس، ومنصوبا على تقديرها وإثبات لا العاطفة النافية وأن، قبل: تراه، وهي الرواية الثانية. وقد صححها كثيرون. ونقل أبو جعر عن الفراء قال: وهي في بني أسد، وهي التي يختارها الفصحاء. وقال ابن هشام اللخمي: وأكثرهم يقول: لا أن تراه. وكذلك قاله ابن السكيت. قال الفرأء: وقيس تقول: لأن تسمع بالمعيدي خير من أن تراه وهكذا في الفصيح. قال التدمري فاللام هنا لام الابتداء، وأن مع الفعل بتأويل المصدر، في موضع رفع بالابتداء. والتقدير: لسماعك بالمعيدي خير من رؤيته. فسماعك: مبتدأ. وخير: خبر عنه. وأن تراه: في موضع خفض بمن. قال: وفي الخبر ضمير يعود على المصدر الذي دل عليه الفعل، وهو المبتدأ، كما قالوا: من كذب كان شرا له. يضرب فيمن شهر وذكر وله صيت في الناس وتزدري مرآته، أي يستقبح منظره لدماميه وحقارته، أو تأويله أمر، قاله ابن السكيت، أي اسمع به ولا تره. وهذا المثل أورده أهل الأمثال قاطبة: أبو عبيد أولا. والمتأخرون كالزمخشري، والميداني. وأورده أبو العباس ثعلب في الفصيح بروايتتيه، وبسطه شراحه. وزادوا فيه. قال سيبويه: يضرب المثل لمن تراه حقيرا، وقدره خطير. وخبره أجل من خبره. وأول من قاله النعمان بن المنذر أو المنذر بن ماء السماء. والمعيدي رجل من بني فهر، أو كنانة، واختلف في اسمه: هل هو صقعب بن عمرو، أو شقة بن ضمرة، أو ضمرة التميمي، وكان صغير الجثة، عظيم الهيئة. ولما قيل له ذلك، قال: أبيت اللعن، إن الرجال ليسوا بجزر، يراد بها الأجسام، وإنما المرء بأصغريه. ومثله قال ابن التياني تبعا لصاحب العين وأبو عبيد عن ابن الكلبي والمفضل. وفي بعضها زيادات على بعض. وفي رواية المفضل: فقال له شقة: أبيت اللعن: إنما المرء بأصغريه: لسانه وقلبه، إذا نطق نطق ببيان، وإذا قاتل قاتل بجنان. فعظم في عينه، وأجزل عطيته. وسماه باسم أبيه، فقال له: أنت ضمرة بن ضمرة. وأورده العلامة أبو علي اليوسي في زهر الأكم بأبسط من هذا، وأوضح الكلام فيه. وفيه: أن هذا المثل أول ما قيل، لخيثم بن عمرو النهدي، المعروف، بالصقعب الذي ضرب به المثل فقيل: أقتل من صيحة الصقعب. زعموا أن صاح في بطن أمه، وأنه صاحب بقوم فهلكوا عن آخرهم. وقيل: المثل للنعمان بن ماء السماء، قاله لشقة بن ضمرة التميمي. وفيه: فقال شقة: أيها الملك إن الرجال لا تكال بالقفزان، ولا توزن بالمزأن. وليست بمسوك ليستقى فيها الماء. وإنما المرء بأصغريه: قلبه ولسانه، إن قال قال ببيان، وإن صال صال بجنان: فأعجبه ما سمع منه. قال أنت ضمرة بن ضمرة. قال شيخنا: قالوا: لم ير الناس

  من زمن المعيدي إلى زمن الجاحظ أقبح منه، ولم ير من زمن الجاحظ إلى زمن الحريري أقبح منه. وفي وفيات الأعيان لابن خلكان أن أبا محمد القاسم بن علي الحريري، رحمه الله، جاءه إنسان يزوره ويأخذ عنه شيئا من الأدب، وكان الحريري دميم الخلقة جدا فلما رآه الرجل استزرى خلقته، ففهم الحريري ذلك منه، فلما طلب الرجل من الحريري أن يملي عليه شيئا من الأدب، قال له: اكتب:ن زمن المعيدي إلى زمن الجاحظ أقبح منه، ولم ير من زمن الجاحظ إلى زمن الحريري أقبح منه. وفي وفيات الأعيان لابن خلكان أن أبا محمد القاسم بن علي الحريري، رحمه الله، جاءه إنسان يزوره ويأخذ عنه شيئا من الأدب، وكان الحريري دميم الخلقة جدا فلما رآه الرجل استزرى خلقته، ففهم الحريري ذلك منه، فلما طلب الرجل من الحريري أن يملي عليه شيئا من الأدب، قال له: اكتب: ما أنت أول سار غره قمر ورائد أعجبته خضرة الدمن
  فاختر لنفسك غيري إنني رجـل                      مثل المعيدي فاسمع بي ولا ترني وزاد غير ابن خلكان في هذه القصة أن الرجل قال:
  كانت مساءلة الركبان تخبرنـا                      عن قاسم بن علي أطيب الخبر حتى التقينا فلا والله ما سمعت أذني بأحسن مما قد رأى بصري وذو معدي بن بريم ككريم، ابن مرثد، قيل من أقيال اليمن والعداد، بالكسر: العطاء، ويوم العداد: يوم العطاء، قال عتيبة بن الوعل:
  وقائلة يوم العداد لـبـعـلـهـا                      أرى عتبة بن الوعل بعدي تغيرا ويقال: بالرجل عداد، أي مس من جنون، وقيده الأزهري فقال: هو شبه الجنون يأخذ الإنسان في أوقات معلومة. والعداد: المشاهدة ووقت الموت قال أبو كبير الهذلي:
  هل أنت عارفة العداد فتقصري                      أم هل أراحك مرة أن تسهري معناه: هل تعرف ين وقت وفاتي. وقال ابن السكيت: إذا كان لأهل الميت يوم أو ليلة يجتمع فيه للنياحة عليه، فهو عداد لهم. والعداد من القوس: رنينهأ وهو صوت الوتر:? قال صخر الغي:
  وسيمحة من قسي زارة حم                      راء هتوف عدأدها غـرد كالعديد، كأمير. والعداد: اهتياج وجع اللديغ بعد تمام سنة، فإذا تمت له مذ يوم لدغ هاج به الألم، كالعدد، كعنب مقصورة منه. وقد جاء ذلك في ضرورة لاشعر. ويقال: به مرض عداد، وهو أن يدعه زمانا، ثم يعاوده، وقد عاده معادة وعدادا. وكذلك السليم والمجنون، كأن اشتقاقه من الحساب، من قبل عدد الشهور والأيام، ويقال: عادته اللسعة معأدة، إذا أتته لعداد، ومنه الحديث المشهور: ما زالت أكلة خيبر تعأدني، فهذا أوان قطعت أبهري أي يراجعني ويعاودني ألم سمهأ في أوقات معلومة، وقال الشاعر:
  يلاقي من تذكر آل سلمى                      كما يلقى السليم من العداد وقيل: عداد السليم أن تعد له سبعة أيام، فإن مضت رجوا له البرء، وما لم تمض قيل هو في عداده. ومعنى الحديث: تعادني: تؤذيني وتراجعني، في أوقات معلومة كما قال النابغة في حية لدغت رجلا:
  تطلقه حينا وحينا تراجع ويقال: به عداد من ألم، أي يعاوده في أوقات معلومة. وعداد الحمى: وقتها المعروف الذي لا يكاد يخطئه. وعم بعضهم بالعداد فقال: هو الشيء يأتيك لوقته مثل الحمى الغب والربع وكذلك السم الذي يقتل لوقته، وأصله من العدد، كما تقدم.

  وقال ابن شمييل: يقال: أتيت فلانا في يوم عداد، أي يوم جمعة أو فطر أو أضحى. ويقال: عداده في بني فلان، أي يعد منهم ومعهم في الديوان، وفلان في عداد أهل الخير، أي يعد منهم. والعرب تقول: لقيته عداد الثريا القمر، أي مرة في الشهر وما يأتينا فلان إلا عداد الثريا القمر وإلا قران القمر الثريا. أي ما يأتينا في السنة إلا مرء واحدة، أنشد أبو الهيثم، لأسيد بن الحلاحل:
  إذا ما قارن القمر الثريا                      لثالثة فقد ذهب الشتاء قال أبو الهيثم: وإنمأ يقارن القمر الثريا ليلة ثالثة من الهلال، وذلك أول الربيع وآخر الشتاء. ويقال: ما ألقاه إلا عدة الثريا القمر، وإلا عداد الثريا القمر وإلا عداد الثريا من القمر، أي إلا مرة في السنة. وقيل: في عدة نزول القمر الثريا. وقيل: هي ليلة في كل شهر يلتقي فيها الثريا والقمر. وفي الصحاح: وذلك أن القمر ينزل الثريا في كل شهر مرة. قال ابن بري: صوابه أن يقول: لأن القمر يقارن الثريا في كل سنة مرة. وذلك في خمسة أيام من آذار، وعلى ذكل قول أسيد بن الحلاحل:
  إذا ما قأرن القمر الثريا البيت وقال كثير:
  فدع عنك سعدى إنما تسعف النوى                      قران الثريأ مـرة ثـم تـأفـل قال ابن منظور: رأيت بخط القاضي شمس الدين أحمد بن خلكان: هذا الذي استدركه الشيخ علي الجوهري لا يرد عليه، لأنه قال: إن القمر ينزل الثريا في كل شهر مرة. وهذا كلام صحيح، لأن القمر يقطع الفلك في كل شهر مرة، ويكون كل ليلة في منزلة، والثريا من جملة المنازل، فيكون القمر فيها في الشهر مرة: ويقال: فلان إنما يأتي أهله العدة، أي في الشهر والشهرين وما تعرض الجوهري للمقارنة حتى يقول الشيخ: صوابه كذا وكذا. والعدعدة: العجلة والسرعة، عن ابن الأعرابي. وعدعد في المشي وغيره عدعدة: أسرع. والعدعدة: صوت القطا، عن أبي عبيد. قال: وكأنها حكاية. وعدعد: زجر للبغل، قاله أبو زيد، قال وعدس مثله. وعديد كأمير: ماء لعميرة، كسفينة، بطن من كلب. والعد والعدة بضمهما بثر يكون في الوجه، عن ابن جني، وقيل:هما بثر يخرج في، وفي بعض النسخ: على وجوه الملاح، يقال: قد استمكت العد فاقبحه، أي ابيض رأسه فاكسره هكذا فسروه.
 ومما يستدرك عليه: حكى اللحياني عن العرب: عددت الدراهم أفرادا ووحادا، وأعددت الدراهم أفرادا ووحادا، ثم قال: لا أدري، أمن العدد أم من العدة. فشكه في ذلك يدل على أن أعددت لغة في عددت، ولا أعرفها. وعددت: من الأفعال المتعدية إلى مفعولين بعد اعتقاد حذف الوسيط، يقولون: عددتك المال، وعددت لك، ولم يذكر المال. وعادهم الشيء: تساهموه بينهم فساواهم، وهم يتعادون، إذا اشتركوا فيما يعاد فيه بعضهم بعضا من مكارم أو غير ذلك من الأشياء كلها. والعدائد: المال المقتسم والميراث وقول أبي دواد في صفة فرس:
  وطمرة كهراوة الأع                      زاب ليس لها عدائد

  فسره ثعلب فقالك شبهها بعصا المسافر، لأنها ملساء، فكأن العدائد هنا العقد، وإن كان هو لم يفسرها. وقال الأزهري: معناه ليس لها نظائر. وعن أبي زيد: يقال: انقضت عدة الرجل، إذا انقضى أجله، وجمعها: العدد. ومثله: انقضت مدته. وجمعها المدد. وإعداد الشيء، واعتداده، واستعداده، وتعداده: إحضاره. والعدة، بالضم: ما أعددته لحوادث الدهر، من المال والسلاح، يقال: أخذ للأمر عدته وعتاده، بمعنى، كالأهبة، قال الأخفش. وقال ابن دريد: العدة من السلاح ما اعتددته، خص به السلاح لفظا، فلا أدري: أخصه في المعنى أم لا. والعداد، بالكسر: يوم العرض، وأنشد شمر، لجهم بن سبل: من البيض العقائل لم يقصر بها الآباء في يوم العداد قال شمر: أراد يوم الفخار ومعادة بعضهم بعضا. والعدان: جمع عتود. وقد تقدم. وتمعدد الرجل: تباعد وذهب في الأرض، قال معن بن أوس:
  قفا إنها أمست قفارا ومن بهـا                      وإن كان من ذي ودنا قد تمعددا وهو من قولهم: معد في الأرض، إذا أبعد في الذهاب، وسيذكر في فصل: معد مستوفى.

### Türkçe

**العد**: sayma/istatistik çıkarma; bir şeyi **عد** eder: onu **عدا** olarak, ve **تعدادا** olarak, ve **عدة** olarak sayar. Ve onu **عدده**. İsim: **العدد** ve **العديد**. Allah Teâlâ dedi ki: **وأحصى كل شيء عددا**. İbnü’l-Esîr dedi ki: Onun iki manası vardır: “Her şeyi sayılmış olarak ihsâ etti” olur; böylece onun nasbı hâl üzere olur. Denir: Dirhemleri **عدا** olarak saydım; ve sayılan şey **معدود** ve **عدد** olur; tıpkı “ağaç meyvesini **نفضا** olarak silkeledim” denildiği gibi; ve silkelenen **نفض** olur. Ve “**وأحصى كل شيء عددا**” sözünün manası “ihsâ” olur; böylece **عددا**yı **الإحصاء** makamına ikame etti; çünkü o, onun manasındadır. Ve **المصباح**’ta: **الزجاج** dedi ki: **العدد** bazen masdar manasında olur; Allah Teâlâ’nın sözü gibi: **سنين عددا**. Ve bir cemaat dedi ki: O, kendi babı üzeredir; mana: “sayılmış yıllar”dır; onu ancak yıllar manasında zikretti. Ve bir şeyi **عد** etmek: onu hesapladı. Ve dediler ki: **العدد** birimlerden müteellif olan miktardır; böylece zatında çok olana mahsus olur; buna göre **الواحد** sayı değildir; çünkü o çok değildir; zira çokluk, kesrettir. Nahivciler dedi ki: **الواحد** sayıdandır; çünkü o, ondan bina olunan asıldır; bir şeyin aslı ondan olmaması uzak olur; ve çünkü onun kendi nefsinde bir miktarı vardır; zira “Sende kaç var?” denildiğinde, cevapta “bir” denilmesi sahih olur; tıpkı “üç” ve başkası denildiği gibi. Bitti.

Ve **اللسان**’da: Lokman hadîsinde: “Ve onun bize olan fazlını saymayız”; yani çokluğundan dolayı onu ihsâ etmeyiz; ve denildi ki: Onu bize bir minnet olarak saymayız. Şeyhimiz dedi ki: Üstatlarımızın âlim şeyhlerinden bir cemaat dedi: **عد** hakkında bilinen şudur ki, onun mutâviinde **انعد** “**انفعل**” üzere denilmez; böylece “ammîdir” denildi; ve “kötüdür” denildi. Ve **الخفاجي** buna **شرح الشفاء**’da işaret etti. Ve **العد**’ın cemi **الأعداد**’dır. Ve hadîste: “**أبيض بن حمال المازني** Resûlullah’a (sallallahu aleyhi ve sellem) geldi; **مأرب**’deki tuzu ondan iktâ’ istedi; o da onu ona iktâ’ etti. Derken dönüp gidince bir adam dedi: ‘Ey Allah’ın Resûlü, neyi iktâ’ ettiğini biliyor musun? Ona ancak **الماء العد**’ı iktâ’ ettin.’ Dedi: ‘Bunun üzerine onu ondan geri aldı.’” **الليث** dedi ki: **العد** (kesre ile), insanların kendilerine edindiği, içinde çok suyun toplandığı bir yerdir. Cemi: **الأعداد**. **الأزهري** dedi ki: **الليث** **العد**’ı tefsirde hata etti ve onu bilmedi. **الأصمعي** dedi ki: **الماء العد** kesilmeyen bir maddesi olan, akıcı ve daimî sudur; göz suyu ve kuyu suyu gibi. Ve hadîste: “**نزلوا أعداد مياه الحديبية**”; yani maddesi olanlar; gözler ve kuyular gibi. **ذو الرمة** kıyazda gölet suları kuruduktan sonra **عدا** bir suya gelen bir kadını zikrederek dedi ki:

دعت مية الأعداد واستبدلت بها                      خناطيل آجال من العين خذل

“**استبدلت بها**” yani, ondan göçtüğü menzillerini; su **الأعداد**’ına hazır bulundu; böylece vahşî hayvanlar ona muhalefet edip ona yöneldi ve onun menzilinde ikamet etti; bu bir istiâredir; tıpkı dediği gibi:

ولقد هبـطـت الـواديين وواديا                      يدعو الأنيس بها الغضيض الأبكم

Ve denildi ki: **العد** yerin bol suyudur. Ve denildi ki: **العد**: yerden kaynayan şeydir; **الكرع**: gökten inen şeydir. Ve denildi ki: **العد**: çekilip çıkarılmayan eski sudur. **الراعي** dedi ki:

في كل غبراء مخشي متالفها                      ديمومة ما بها عد ولا ثمـد

Ve **أبو عدنان** dedi ki: **أبو عبيدة**’ye **الماء العد** hakkında sordum; bana dedi ki: **الماء العد** Temîm lügatinde: çoktur. Dedi: Ve o, Bekr b. Vâil lügatinde: az sudur. Dedi: Benû Temîm **الماء العد** der; **كاظمة** gibi; câhiliye-İslâmî; hiç çekilip çıkarılmamıştır. Ve **الكلابية** bana dedi ki: **الماء العد**: kuyu. Denir: “Bu, **العد**’dan mıdır, yoksa gök suyundan mıdır?” Ve bana şu beyti okuttu:

وماء ليس من عد الركـأيا                      ولا جلب السماء قد استقيت

Ve dedi ki: Her kuyunun suyu **عد**’dır; az olsun çok olsun. Ve **العد**: şeyde çokluktur; denir: “Onlar elbette **ذو عد** ve **قبص** sahibidir.” Ve hadîste: “Doğudan bir ordu çıkar; **آدى** şey ve **أعده**”; yani onu daha çok teçhizatlı kıldı, daha tamam yaptı ve daha şiddetli hazırladı. Ve **العد**: eskidir. Ve bazı **الأمهات**’ta: kuyulardan eski olan; ve **الكلابية**’nin sözü geçti. Ve **المحكم**’de: O, onların “**حسب عد**” sözündendir: eski. İbn Düreyd dedi ki: O, çekilip çıkarılmayan eski su olan **العد**’dan مشتقtır; ibarede onun hakkında âdetin cereyan ettiği budur. Ve bazı mütehazzıklar dedi ki: “**حسب عد**”: çoktur; çok suya benzetme olarak. Bu kuvvetli değildir; ve **العد**’ın “eski” olması daha benzer olur. **أبو عبيدة** şu beyti okudu:

فوردت عدا من الأعداد
أقدم من عاد وقوم عاد

Ve **الحطيئة** dedi ki:

أتت آل شماس بن لأي وإنمـا                      أتتهم بها الأحلام والحسب العد

Ve **العدد**: sayılan şeydir; ve onunla âyet tefsir edildi: **وأحصى كل شيء عددا**; ve geçti. Ve senden olan **العدد**: onu saydığın, yani ihsâ ettiğin ömrünün yıllarıdır. İbnü’l-A‘râbî’den: Dedi ki: Bir kadın dedi; ve genç, güçlü olarak tanıdığı bir adamı gördü: “Gençliğin ve gücün nerede?” O dedi ki: “Kimin müddeti uzarsa, çocuğu çoğalırsa, ve **عدده** incelirse, gücü gider.” Onun sözü: “**رق عدده**”; yani saydığı yılları: ömrünün çoğu gitti ve kalan azaldı; böylece onda ince oldu. Ve **العديد**: denk ve akrandır; **العد** gibi. Ve **العداد** (ikisinde de kesre ile): denir: “Bu dirhemler, şu dirhemlerin **عديد**’idir”; yani sayıda onun gibidir. Onu bu misal üzere, **الكميع** ve **النزيع** babından getirdiler. İbnü’l-A‘râbî’den: Denir: “Bu onun **عداده**’dır ve **عده**’dir; ve **نده**’dir ve **نديده**’dir; ve **بده**’dir ve **بديده**’dir; ve **سيه**’dir; ve **زنه**’dir ve **زنه**’dir; ve **حيده**’dir ve **حيده**’dir; ve **عفره**’dir ve **عفره**’dir; ve **دنه**’dir”; yani onun misli ve akranı. Cemi: **الأعداد** ve **الأبداد**. **أبو دواد** dedi ki:

وطمرة كهراوة الأع                      زاب ليس لها عدائد

Ve **العديد**’in cemi: **العدائد**’dir; ve onlar nazîrlerdir. Ve denir: “Falan nebînin **عديد**i ne çoktur.” Ve “Benû falan, çakıl ve toprağın **عديد**idir”; eğer çokluktan sayılmazlarsa; tıpkı çakıl ve toprağın sayılmadığı gibi; yani onlar bu ikisinin çokluğunun sayısıncadır. Ve kavimden **العديد**: onlarda sayılan fakat onlarla beraber olmayan kimsedir; **العداد** gibi. Ve **العديدة**: hisse; İbnü’l-A‘râbî dedi. Ve **العداد**: hisselerdir. Ve **العديدة**’nin cemi: **عدائد**. **لبيد** dedi ki:

تطير عدائد الأشراك شفعا                      ووترا والزعأمة للغـلام

İbnü’l-A‘râbî onu açıklamıştır; şöyle dedi: **العدائد**: mal ve mirastır; **الأشراك**: ortaklıktır; İbnü’l-A‘râbî **بالشركة** ile **شرك**’in cem‘ini kasteder; yani onu aralarında paylaştırırlar; çift ve tek olarak; ikişer hisse ikişer hisse, ve birer hisse birer hisse; sonra der ki: Bu paylar zaman boyunca gider; reislik ise evlâda kalır. **الأيام المعدودات**: teşrîk günleridir; o, kurban gününden sonra üçtür. Ama **الأيام المعلومات** ise Zilhicce’nin onudur; şu, azaltma ile bilindi; çünkü o üçtür. Bu ise şöhret ile bilindi; çünkü o ondur. Ancak **معدودة** ile azaltıldı; çünkü o, “çokluktan sayılmaz” sözünün zıddıdır. Ondandır: **وشروه بثمن بخس دراهم معدودة**; yani az. ez-Zeccâc dedi: Her **عدد**, az olsun çok olsun, o **معدود**dur; fakat **معدودات** azlığa daha delâlet edicidir; çünkü her azaltma **بالألف والتاء** ile cem‘ olunur; **دريهمات** ve **حمامأت** gibi. Ve **الألف والتاء**’nın çokluk için vâki olması da câizdir. Ve **العدة**: **كالعد** gibi bir masdardır; o ayrıca: cemaat/topluluktur; az olsun çok olsun; dersin ki: erkeklerden bir topluluk gördüm ve kadınlardan bir topluluk; ve bir topluluk kitap gönderdim; yani kitaplar topluluğu. Hadiste: boşanmış kadın için **عدة** yoktu; sonra Allah Teâlâ boşama için **العدة**yi indirdi. Boşanmış kadının ve kocası ölen kadının **عدة**si: hayızlarının günlerinden saydığı şeydir; yahut hamlinin günleri; yahut dört ay ve on gecedir. Onun **عدتها**sı ayrıca: koca üzerine yas tutma günleridir ve süsten kendini alıkoymasıdır; aylar olsun yahut hayızlar olsun; yahut kocasından taşıdığı hamli doğurmasıdır. Kadın, kocasının vefatından yahut onu boşamasından dolayı **عدتها**sını **اعتدت**. Onun **عدتها**sının cem‘i **عدد**dür. Bütün bunun aslı **العد**dendir. Ve onun **عدتها**sı sona ermiştir. **وعدان** şeyin—fetha ve kesra ile—(ve eğer “**وعدان** şeyin” deyip kesra yapsaydı daha kısa olurdu): onun zamanı ve ahdidir. el-Ferezdak, Miskîn ed-Dârimî’ye hitap ederek—o, Ziyâd b. Ebîhî’yi mersiyelemişti—şöyle dedi:

  **أمسكين أبكآ الله عينـك إنـمـا                      جرى في ضلال دمعها فتحدر**
  **أقول له لمـا أتـانـي نـعـيه                      به لا بظبي بالصريمة أعفـرا**
  **أتبكي امرأ من آل ميسان كافرا                      ككسرى على عدانه أو كقيصرا**

Ve ben **على عدان ذلك** üzerindeyim; yani onun vakti ve zamanı; İbnü’l-A‘râbî’den. el-Ezherî onu **عدن** maddesinde de zikretti. Ve “şunu yapmanın **على عدان**ı üzere geldim” ve “şunu yapmanın **عدان**ı” yani onun vakti. Yahut onların sözünün mânası: “Bu, gençliğinin **عدان**ında oldu” ve “mülkünün **عدان**ında”; o, onun evveli ve en faziletlisi ve en çoğudur. el-Ezherî dedi: Bunun اشتقاقı onların sözündendir: “Onu iş için şöyle **أعده**”: onu ona hazırladı; ve iş için onun **عدته**sini hazırladım. Ve denir: iş için onun **عدته**sini ve **عتاده**sını aldı; mânaca. el-Ahfeş dedi: Ondandır Allah Teâlâ’nın sözü: **جمع مالا وعدده**; yani onu zamana bir **عدة** kıldı; ve denir: onu sayı sahibi kıldı. Ve ona **استعد**: hazırlandı; **أعد** gibi; ve **اعتد** ve **تعدد**. Sa‘leb dedi: denir: meseleler için **استعددت**; ve **تعددت**. Bunun adı: **العدة**. Ve denir: onlar bin üzerine **يتعادون** ve **يتعددون**; yani sayıda onun üzerine artarlar. Ve denildi: “Onun üzerine **يتعددون**”: sayıda onun üzerine artarlar; ve **يتعادون**: birbirlerine, faziletlerden birbirini tekrar ettirdikleri şeyde ortak olduklarında. Ve **المعدان**: eyerin iki yanındaki iki kanadının, atın iki yanındaki yeridir; dersin ki: onun **معداه**ı terledi. el-Lihyânî şu beyti inşâd etti:

  **كز القصيرى مقرف المعد**

Ve dedi: “Onu **معدا** saydı”; İbn Sîde onu açıkladı ve dedi: Buradaki **المعد**: yandır; çünkü o “**كز القصيرى**” demiştir; ve **القصيرى** bir uzuvdur; uzvu uzuvla karşılaştırmak, onu **العدة** ile karşılaştırmaktan daha hayırlıdır. Ve **معد بن عدنان**: Arapların babasıdır; ve **الميم** ziyadedir; yahut **الميم** asıldır; onların “**تمعدد**” demeleri sebebiyle; sözde **تمفعل**in azlığından dolayı; bu, Sîbeveyh’in sözüdür; ve onda muhalefet edilmiştir. Ve adam **تمعدد** etti; yani onların geçim darlıklarında **زي معد** ile giyindi; yahut nüshalarda böyle nisbet etti. Bazısında: yahut onlara nisbet etti; yahut onların sözüyle konuştu; yahut onların yaşayışına sabretti. İbn Dihye, kendisinin **تاب التنوير**’inde nahivcilerden nakletti: **معدن** ve **قريش** ve **ثقيف** üzerinde galip olan, müzekkerlik ve sarftır; ve müennes kılınabilir ve sarf olunmayabilir. Bunu şeyhimiz söyledi. el-Cevherî’nin sözü: “Ömer dedi—Allah ondan razı olsun—” doğrusu: Allah’ın Resûlü—sallallahu aleyhi ve sellem—dedi: **تمعددوا وخشوشنوا، وانتضلوا، وامشوا حفاة**; yani **معد**’in yaşayışına benzer olun; onlar geçimlerinde darlık ve sertlik ehliydiler; “onlar gibi olun ve nimet içinde yaşamayı ve Acemlerin giyimini bırakın” der. Ve başka bir hadiste de böyledir: **عليكم باللبسة المعدية**. Ve **الناموس**’ta ve Sa‘dî Çelebi’nin hâşiyesinde ve şeyhimizin şerhinde: hadisin Ömer’den merfû olarak gelmiş olması uzak değildir; o hâlde hataya nisbet için bir yön yoktur. Hadisi Süyûtî **الجامع**’da zikretti; Taberânî onu İbn Hadred’den rivayet etti; nüshalarda böyledir. Bazısında: İbn Ebî Hadred. Ve o doğrudur; o: **عبد الله بن أبي حدرد الأسلمي**’dir. Onu Taberânî, Ebû’ş-Şeyh, İbn Şâhîn, Ebû Nu‘aym; hepsi Yahyâ b. Ebî Zâide hadisiyle, İbn Ebî Sa‘îd el-Makburî’den, babasından, el-Ka‘kâ‘dan, İbn Ebî Hadred’den çıkardılar. el-Heysemî dedi: Abdullah b. Ebî Sa‘îd zayıftır. el-Irâkî dedi: el-Begavî de onu rivayet etti; onda ihtilâf vardır. İbn ‘Adî onu Ebû Hureyre hadisiyle rivayet etti. Hepsi zayıftır. İbnü’l-Esîr onu zikretti; şöyle dedi: Ömer hadîsinde: **واخشوشنوا** **بالنون** ile; meşhur rivayette olduğu gibi; bazısında ise **بالموحدة** ile. Başka bir rivayette: **تمعزوا** **بالزاي** ile; **المعز**den; o, şiddet ve kuvvettir. İbn Ya‘îş onu **شرح المفصل**’de genişçe ele aldı. Ve denir: oğlan **تمعدد** etti; büyüyüp kalınlaştığında. er-Râciz dedi:

  **ربيته حتى إذا تمعددا**

Ebû Ca‘fer’in **شرح الفصيح**’inde: ve **المعيدي**—Ebû ‘Ubeyd’in söylediğine göre, Kisâî’den naklederek—**المعدي**’nin küçültmesidir; o, **معد**’e nisbetli bir adamdır. Ve o, **الدال**’da teşdîdi görürdü; böylece “**المعيدي**” derdi. Ebû ‘Ubeyd dedi: Bunu ondan başkasından işitmedim. Sîbeveyh dedi: **المعيدي**’den **الدال** ancak iki teşdîdi ağır görerek hafifletildi; yani küçültme **ياء**sı ile birlikte ikisini bir araya getirmekten kaçış olarak. Sîbeveyh dedi: Bu, onların كلامında, bu mesel dışında **معدي**’yi tahkîr etmekten daha çoktur; yani bu ismi, mesel ile kastettiklerinde tahkîr ederler. Sîbeveyh dedi: Eğer **معدي**’yi tahkîr edersen, **الدال** ağırlaşır; böylece “**معيدي**” dersin. İbnü’t-Teyyânî dedi: Yani bir adamın adı olduğunda ve onunla mesel kastetmediğinde; ve **أسيدي** بابından değildir; **الياآت** ve kesraların peş peşe gelmesini kerih görerek; böylece kesralı bir **ياء**yı hazfettin. Oysa **معدي**’den hazfedilen, sâkin bir **دال**dır; ne **ياء** ne kesra. Böylece, onun hazfinin sebebinin hafiflikten başka bir illet olmadığı bilindi; ve onun bir mesel olduğu; böyle konuşulduğu; böylece onun hikâye edilmesi gerekti. İbn Dürüstüveyh dedi: **المعيدي**’de asl olan **الدال**’ın teşdîdidir; çünkü o, **المعيددي** takdirindedir; böylece taz‘îfi izhar etmeyi kerih gördü; sonra birinci **الدال**ı ikinciye idğam etti; sonra **الدال**’ın teşdîdini ve ondan sonra gelen **الياء**’ın teşdîdini ağır gördü; böylece **الدال** hafifletildi; “**المعيدي**” denildi; **الياء** ise müşedded kaldı. Ebû Sa‘îd es-Sîrâfî de bunu böyle söyledi. Ve Nâbiga’nın sözünü inşâd etti:

  **ضلت حلومهم عنهم وغـرهـم                      سن المعيدي في رعي وتغريب**

Bu mesel, **الفصيح** şârihlerinin zikrettiğine göre, onda iki rivayet vardır; onlardan da başka rivayetler türemiştir; ileride beyanı geleceği üzere. Bunlardan biri: **تسمع** (aynı) **العين**’in dammesiyle ve **أن**’in hazfiyle (okunur); bu en meşhurudur. Bunu Ebû Ubeyd söylemiştir. Bunun benzeri Cemîl’in sözüdür:
  Ayrılıktan korkarak, yüklendikleri gün sızlandım;                      ve benim gibisi için, ey Büseyne, sızlanmak haktır.
Muradı: **أن يجزع** idi; **أن** hazfedilince fiil yükseldi. Her ne kadar lafızdan hazfedilmişse de muraddır; sanki hazfedilmemiş gibidir. Buna delil, **تسمع**’ın, **أن**’i murad ederek ibtidâ ile merfû kılınmasıdır. **أن** takdiri olmasaydı, ibtidâ ile merfû kılınması câiz olmazdı. Onun nasbıyla da rivayet edilmiştir; **أن**’in izmarı üzere (olur); bu şâzdır, ancak ondan işitilene hasredilir; bu mesel gibi ve onların sözü gibi: **خذ اللص قبل يأخذك** (nasb ile) ve bir kıraatte nasb ile: **أفغير الله تأمروني أعبد**. Şeyhimiz dedi ki: **أن**’den sonra—hazfedilmiş olduğu hâlde—nasbın, semâa mahsus oluşunu, İbn Mâlik teliflerinin yerlerinde açıkça belirtmiştir; cevaz ise Kûfelilerin ve onlara muvafakat edenlerin mezhebidir. **بالمعيدي** ile (ilgili olarak) Meydânî ve bir cemaat dedi ki: Ona **الباء** girmiştir; çünkü “onunla konuşulur” mânâsı üzeredir. Şihâb el-Hafâcî ve başkaları, onun te’vîle muhtaç olmadığını ve böylece müsta‘mel olduğunu işaret ettiler. “**سمعت بكذا**” (şu şöyle diye işittim), meşhur işten (denir). Şeyhimiz dedi ki: Evet böyledir; cumhurun ibareleri buna delâlet eder: “**خير خبر تسمع**”. Takdir: **أن تسمع** yahut “senin **سماعك بالمعيدي**’nin, onu görmenden daha büyük olmasıdır”; yani onun haberi, onu görmesinden daha büyüktür. Ebû Ca‘fer el-Fehrî dedi ki: Onda, **تسمع** olan fiile isnad yoktur; bazılarının zannettiği gibi değil. Ve dedi ki: Fiile isnad gelmiştir. Buna bu meselle ve Yüce Allah’ın sözüyle istidlâl etti: **ومن آياته يريكم البرق** ve şairin sözüyle:
  Ve benim gibisi için, Büseyne’ye (dair) sızlanmak haktır.

Dedi ki: Fiil, bütün bunlarda mübtedâdır; kendisine isnad edilmiştir; yahut faili adı anılmayan fiilin kendisine isnad edildiği mef‘ûldür. Bu söyleyenin söylediği fâsiddir; çünkü fiil onların sözünde ancak onunla haber vermek için konmuştur, onun hakkında haber vermek için değil. Onun zikrettiği, asla—ki o isim hakkında haber vermektir—döndürülebilir; sözde, bilindiği için **أن**’in hazfedilmiş olduğunu takdir ederek. O hâlde bunun hepsinin takdiri: **أن تسمع بالمعيدي خير من أن تراه**. Ve: **ومن آياته أن يريكم البرق**. Ve: **وحق لمثلي أن يجزع**. Ve **أن** ve ondan sonrası, isim te’vîlindedir; böylece bu vecih üzere te’vîl edilince, isim hakkında haber vermekten olur; fiil hakkında haber vermekten olmaz. Şeyhimizin şerhinde böyledir. Ebû Ca‘fer dedi ki: **عن تراه** şeklinde de rivayet edilmiştir; bunu Ferrâ, masdarlarda söylemiştir; yani **أن**’deki hemzenin **العين**’e ibdâliyle vârid olmuştur; böylece **أن** yerine **عن** denmiştir. Bu, meşhur bir lugattır; cumhurun kesin hükmettiği gibi. Yahut mesel: **تسمع بالمعيدي لا أن تراه**; **تسمع**’ın **أن**’den tecrîdiyle, kıyasa göre merfû; onun takdiriyle mansûb; ve **لا**’nın, nefyedici atıf olarak, ve **أن**’in, **تراه**’dan önce isbâtıyla. Bu, ikinci rivayettir. Birçokları onu sahih görmüştür. Ebû Ca‘fer, Ferrâ’dan nakletti; dedi ki: Bu, Benî Esed’dedir; ve fusahânın tercih ettiği budur. İbn Hişâm el-Lahmî dedi ki: Onların çoğu “**لا أن تراه**” der. İbn es-Sikkît de böyle söylemiştir. Ferrâ dedi ki: Kays der ki: **لأن تسمع بالمعيدي خير من أن تراه**; ve **الفصيح**’te de böyledir. Tedmürî dedi ki: Buradaki **اللام**, **لام الابتداء**’dır; **أن** fiille birlikte masdar te’vîlindedir; ibtidâ ile ref‘ mahallindedir. Takdir: “Senin **سماعك بالمعيدي**’nin, onu görmenden daha hayırlı olmasıdır.” Böylece “**سماعك**” mübtedâdır; “**خير**” onun haberidir. “**أن تراه**” ise **من** ile cer mahallindedir. Dedi ki: Haberde, fiilin delâlet ettiği masdara dönen bir zamir vardır; o da mübtedâdır; onların sözü gibi: “**من كذب كان شرا له**”. İnsanlar içinde şöhret bulmuş, zikredilmiş ve bir şanı olan, fakat görünüşü hor görülen kimse hakkında darb olunur; yani çirkinliği ve hakirliği sebebiyle manzarası çirkin görülür. Yahut onu “emir” olarak te’vîl etmek (vardır); bunu İbn es-Sikkît söylemiştir; yani: “Onu işit; onu görme.” Bu meseli, emsâl ehli bütünüyle rivayet etmiştir: önce Ebû Ubeyd; sonrakiler de Zemahşerî ve Meydânî gibi. Ebû’l-‘Abbâs Sa‘leb onu **الفصيح**’te iki rivayetiyle zikretti; şârihleri onu genişletti ve onda artırmalar yaptılar. Sîbeveyh dedi ki: Onu, onu hakir görüp de kıymeti büyük olan kimse için darb ederler; ve onun haberi, onun haberinden daha yücedir. Onu ilk söyleyen Nu‘mân b. el-Münzir yahut el-Münzir b. Mâ’i’s-Semâ’dır. **المعيدي**, Benî Fihr’den yahut Kinâne’dendir. Adı hakkında ihtilâf edilmiştir: Saḳ‘ab b. ‘Amr mıdır, yoksa Şaḳḳa b. Ḍamra mıdır, yahut Ḍamra et-Temîmî midir? Küçük cüsseli, büyük heybetli idi. Ona bu söylendiğinde dedi ki: “**أبيت اللعن**; erkekler, kendileriyle cisimlerin kastedildiği kesilmiş etler değildir; ancak kişi iki küçüğüyledir.” Bunun benzerini, **العين** sahibine tâbi olarak İbn et-Teyyânî söyledi; ve Ebû Ubeyd, İbn el-Kelbî ve el-Mufaḍḍal’dan (naklen) söyledi. Bazılarında, bazısına göre ziyadeler vardır. Mufaḍḍal’ın rivayetinde: Şaḳḳa ona dedi ki: “**أبيت اللعن**: kişi ancak iki küçüğüyledir: dili ve kalbi; konuşursa beyanla konuşur; savaşırsa yürekle savaşır.” Böylece onun gözünde büyüdü; ve ona bol ihsanda bulundu. Onu babasının adıyla adlandırdı; ona dedi ki: “Sen **ضمرة بن ضمرة**’sın.” Allâme Ebû ‘Alî el-Yûsî, **زهر الأكم**’de bunu bundan daha geniş ve sözünü daha açık olarak zikretti. Orada: Bu meselin ilk söylenişinin, meşhur Nehdîli Haysem b. ‘Amr için olduğu; **الصقعب** diye bilinen ve onunla mesel darb olunan (kimse) olduğu; böylece “**أقتل من صيحة الصقعب**” denildiği (vardır). Zannettiler ki o, annesinin karnında bağırdı; ve bir kavimle birlikte oldu da hepsi sonuna kadar helâk oldu. Ve denildi ki: Mesel, Mâ’i’s-Semâ’nın oğlu Nu‘mân’ındır; onu Temîmî Şaḳḳa b. Ḍamra’ya söyledi. Orada: Şaḳḳa dedi ki: “Ey melik, erkekler **القفزان** ile ölçülmez; **المزأن** ile tartılmaz; su çekilen tulumlar değildir. Kişi ancak iki küçüğüyledir: kalbi ve dili; söylerse beyanla söyler; saldırırsa yürekle saldırır.” Onun ondan işittiği hoşuna gitti; dedi ki: “Sen **ضمرة بن ضمرة**’sın.” Şeyhimiz dedi ki: Dediler ki: İnsanlar, **المعيدي** zamanından Câhiz zamanına kadar ondan daha çirkinini görmedi; Câhiz zamanından Harîrî zamanına kadar da ondan daha çirkinini görmedi. **وفيات الأعيان**’da, İbn Hallikân’da: Ebû Muhammed el-Kâsım b. ‘Alî el-Harîrî—Allah ona rahmet etsin—yanına bir kimse geldi; onu ziyaret ediyor ve ondan edebden bir şey alıyordu. Harîrî çok çirkin yaratılışlı idi. Adam onu görünce yaratılışını hor gördü; Harîrî bunu ondan anladı. Adam, Harîrî’den edebden bir şey imlâ etmesini isteyince ona dedi ki: “Yaz: ‘**من زمن المعيدي إلى زمن الجاحظ أقبح منه، ولم ير من زمن الجاحظ إلى زمن الحريري أقبح منه**’.” **وفيات الأعيان**’da, İbn Hallikân’da: Ebû Muhammed el-Kâsım b. ‘Alî el-Harîrî—Allah ona rahmet etsin—yanına bir kimse geldi; onu ziyaret ediyor ve ondan edebden bir şey alıyordu. Harîrî çok çirkin yaratılışlı idi. Adam onu görünce yaratılışını hor gördü; Harîrî bunu ondan anladı. Adam, Harîrî’den edebden bir şey imlâ etmesini isteyince ona dedi ki: “Yaz:
  Sen, ayın aldattığı ilk yolcu değilsin;                      ve çöp yığınlarının yeşilliğine hayran kalan ilk gözcü değilsin.
  Kendin için benden başkasını seç; çünkü ben bir adamım;                      **المعيدي** gibiyim: benimle işit; beni görme.”
İbn Hallikân’dan başkası bu kıssada şunu da artırdı: Adam dedi ki:
  Kervanların sorulması bize haber veriyordu:                      Kâsım b. ‘Alî hakkında en hoş haberi.
  Sonra buluştuk; hayır, vallahi, kulağım işitmedi                      gözümün gördüğünden daha güzelini.

Ve **ذو معدي بن بريم**: **ككريم**; İbn Merşed (dedi ki): Yemen’in **أقيال**’inden. Ve **العداد** (kesre ile): عطâdır. Ve “**يوم العداد**”: عطâ günüdür. ‘Utaybe b. el-Va‘l dedi ki:
  **العداد** gününde kocasına diyen (kadın):                      “Ben, ‘Utbe b. el-Va‘l’i benden sonra değişmiş görüyorum.”
Ve denilir: Adamda **عداد** vardır; yani delilikten bir dokunuş. Ezhârî onu kayıtladı ve dedi ki: O, belirli vakitlerde insana gelen deliliğe benzer bir şeydir. Ve **العداد**: müşahede ve ölüm vaktidir. Ebû Kebîr el-Hüzelî dedi ki:
  **العداد**’ı biliyor musun da kısasın?                      yahut bir kere seni rahatlatan oldu mu ki uykusuz kalasın?
Mânâsı: “Vefatımın vaktini biliyor musun?” İbn es-Sikkît dedi ki: Ölü ehlinin, onun üzerine ağıt için toplandıkları bir gün yahut bir gece varsa, o, onlar için **عداد**’dır. Ve yaydan **العداد**: onun **رنين**’idir; o, kirişin sesidir. Ṣaḫr el-Ğayy dedi ki:
  Zâre Ḥamrâ yaylarından bir **سيمحة**;                      **عدأد**’ı ötücü, **غـرد**.

**العديد** gibi; **كأمير**. Ve **العداد**: sokulanın acısının, bir yıl tamamlandıktan sonra kabarmasıdır; sokulduğu günden beri ona bir yıl tamam olunca acı kabarır; **العدد** gibi; **كعنب**; ondan maksûr (şekil)dir. Bu, şiir zaruretinde gelmiştir. Ve denilir: Onda **مرض عداد** vardır; o, bir zaman onu bırakır, sonra ona döner. Ona **معادة** ve **عدادا** ile dönmüştür. **السليم** ve **المجنون** da böyledir. Sanki iştikakı, ayların ve günlerin sayısı sebebiyle, hesaptandır. Ve denilir: Isırık ona **معأدة** ile döndü; eğer ona **لعداد** geldi ise. Bundan meşhur hadis: “**ما زالت أكلة خيبر تعأدني، فهذا أوان قطعت أبهري**”; yani zehrinin acısı, belirli vakitlerde bana dönüp duruyor ve tekrar ediyor. Şair dedi ki:
  Âl-i Selmâ’yı anmaktan,                      sokulanın **العداد**’dan çektiği gibi çeker.
Ve denildi ki: Sokulanın **عداد**’ı, ona yedi gün saymandır; eğer geçerse ona şifa umdular; geçmedikçe “o, onun **عداده**’ndadır” denir. Hadisin mânâsı: “**تعادني**”: bana eziyet eder ve bana döner; belirli vakitlerde; Nâbiğa’nın, bir adamı sokan yılan hakkında söylediği gibi:
  Onu bir vakit salar, bir vakit de geri döner.
Ve denilir: Onda acıdan **عداد** vardır; yani belirli vakitlerde ona döner. Ve hummanın **عداد**’ı: neredeyse şaşmadığı bilinen vaktidir. Bazıları **العداد**’ı genelledi ve dedi ki: O, vakti geldiğinde sana gelen şeydir; **الحمى الغب** ve **الربع** gibi; ve vakti geldiğinde öldüren zehir gibi. Aslı **العدد**’dendir; geçtiği üzere.

İbn Şümeyl dedi ki: Denilir: “Falana **يوم عداد**’da geldim”; yani cuma günü yahut bayram yahut kurban bayramı günü. Ve denilir: “Onun **عداده** Benî falân’dadır”; yani onlardan sayılır ve onlarla divanda (kayıtta) sayılır. Ve “Falan, hayır ehlinin **عداد**’ındandır”; yani onlardan sayılır. Araplar der ki: “Onu, **عداد الثريا القمر** (vaktinde) gördüm”; yani ayda bir kere. Ve “Falan bize ancak **عداد الثريا القمر** (vaktinde) gelir” yahut “ancak **قران القمر الثريا** (vaktinde)”; yani bize yılda ancak bir kere gelir. Ebû’l-Heysem, Useyd b. el-Ḥalâḥil’den inşâd etti:
  Ay **الثريا**’ya üçüncü defa kavuştuğunda,                      kış gitmiştir.
Ebû’l-Heysem dedi ki: Ay, hilâlin üçüncü gecesinde **الثريا**’ya kavuşur; bu, baharın başı ve kışın sonudur. Ve denilir: “Onu ancak **عدة الثريا القمر** (vaktinde) görürüm” yahut “ancak **عداد الثريا القمر** (vaktinde)” yahut “ancak **عداد الثريا من القمر** (vaktinde)”; yani yılda ancak bir kere. Ve denildi ki: Ayın **الثريا**’ya inişinin **عدة**’sinde. Ve denildi ki: O, her ayda bir gecedir; onda **الثريا** ve ay buluşur. **الصحاح**’ta: Bu, ayın her ay bir kere **الثريا**’ya inmesidir. İbn Berrî dedi ki: Doğrusu, şöyle demesidir: Çünkü ay, her sene bir kere **الثريا**’ya kavuşur; bu, Âzâr’ın beş günündedir. Ve Useyd b. el-Ḥalâḥil’in sözü bunun üzerinedir:
  Ay **الثريا**’ya kavuştuğunda... (beyit)
Kesîr dedi ki:
  Sa‘dâ’yı bırak; uzaklık ancak yardım eder                      **قران الثريأ** bir kere; sonra kaybolur.
İbn Manzûr dedi ki: Kadı Şemseddîn Ahmed b. Hallikân’ın hattıyla gördüm: Şeyh ‘Alî el-Cevherî’nin istidrâk ettiği şey ona reddedilmez; çünkü o dedi ki: Ay, her ay bir kere **الثريا**’ya iner. Bu söz doğrudur; çünkü ay, feleği her ay bir kere kat eder; her gece bir menzildedir; **الثريا** menzillerden biridir; böylece ay, ayda bir kere onda olur. Ve denilir: “Falan, ehline ancak **العدة** (vaktinde) gelir”; yani ayda ve iki ayda bir. Cevherî, mukâranaya temas etmedi ki şeyh “doğrusu şöyledir” desin. Ve **العدعدة**: acele ve sürat; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve yürüyüşte ve başkasında **عدعد**: **عدعدة** ile hızlandı. Ve **العدعدة**: **القطا**’nın sesidir; Ebû Ubeyd’den. Dedi ki: Sanki o, hikâyedir (ses taklididir). Ve **عدعد**: katır için bir zecirdir; Ebû Zeyd söylemiştir; ve **عدس** onun gibidir dedi. Ve **عديد** ( **كأمير** ): ‘Umeyre için bir sudur; **كسفينة**; Kelb’den bir batındır. Ve **العد** ve **العدة** (ikisi de damme ile): yüzde olan bir kabarcıktır; İbn Cinnî’den. Ve denildi ki: İkisi, çıkan bir kabarcıktır; ve bazı nüshalarda: güzel yüzlülerin yüzleri üzerinde. Denilir: “**قد استمكت العد فاقبحه**”; yani başı beyazladı; öyleyse onu kır. Böyle tefsir ettiler.

Ve ona istidrâk edilenlerdendir: Lihyânî, Araplardan hikâye etti: “Dirhemleri **أفرادا ووحادا** saydım; ve dirhemleri **أفرادا ووحادا** hazırladım.” Sonra dedi ki: Bilmiyorum; **العدد**’den mi, yoksa **العدة**’den mi? Bu husustaki şüphesi, **أعددت**’in **عددت**’te bir lugat olduğuna delâlet eder; ben onu bilmem. Ve **عددت**: aracı hazfettiğine inanıştan sonra iki mef‘ûle müteaddî fiillerdendir; derler ki: “Sana malı saydım” ve “senin için saydım”; malı zikretmediler. Ve “Şey onlara **عادهم**”: onu aralarında paylaştılar da onları eşitledi. Ve onlar “**يتعادون**” (derler): birbirlerini, mekârimden yahut bütün eşyalardan, birbirlerine iade edilen şeyde ortak olduklarında. Ve **العدائد**: taksim edilmiş mal ve mirastır. Ebû Duvâd’ın, bir atın sıfatında sözü:
  **الأعزاب** sopası gibi bir **طمرة**;                      onun için **عدائد** yoktur.

Bunu **ثعلب** açıkladı da şöyle dedi: Onu yolcunun asasına benzetti; çünkü o pürüzsüzdür; sanki buradaki **العدائد** düğümler gibidir; her ne kadar o onu açıklamamış olsa da. **الأزهري** dedi: Manası, onun için benzerler yoktur. **أبو زيد**’den: Denir ki: **انقضت عدة الرجل**; onun eceli sona erdiği zaman; bunun çoğulu: **العدد**. Bunun benzeri: **انقضت مدته**. Bunun çoğulu: **المدد**. Ve bir şeyin **إعداد**’ı, onun **اعتداد**’ı, onun **استعداد**’ı ve onun **تعداد**’ı: onu hazır etmesidir. Ve **العدة** (ötre ile): zamanın olayları için hazırladığın şeydir; maldan ve silahtan; denir ki: İş için onun **عدته**’sini ve **عتاده**’sini aldı; mana bakımından, **الأهبة** gibi, dedi **الأخفش**. **ابن دريد** dedi: **العدة** silahtan, senin **اعتددته**’ndir; lafız bakımından onu silaha tahsis etti; bu sebeple bilmiyorum: manada da onu tahsis eder mi, yoksa etmez mi. Ve **العداد** (kesre ile): arz günü; ve **شمر** inşad etti, **جهم بن سبل**’e ait:
من البيض العقائل لم يقصر بها الآباء في يوم العداد
**شمر** dedi: Övünme gününü ve bazılarının bazısını yeniden ziyaret etmesini kastetti. Ve **العدان**: **عتود**’un çoğuludur. Ve daha önce geçti. Ve adam **تمعدد** etti: uzaklaştı ve yeryüzünde gitti; **معن بن أوس** dedi:
قفا إنها أمست قفارا ومن بهـا                      وإن كان من ذي ودنا قد تمعددا
Ve bu, onların sözündendir: **معد في الأرض**; gidişte uzaklaştığı zaman; ve **معد** faslında, tam olarak zikredilecektir.
