# عدس (ع-د-س) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D8%B3
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D8%AF%D8%B3

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: Ve onun mercimeği

- Harfler: ع - د - س
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 11 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [وَعَدَسِهَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D8%B3/siga/%D9%88%D9%8E%D8%B9%D9%8E%D8%AF%D9%8E%D8%B3%D9%90%D9%87%D9%8E%D8%A7.md) | وَفَعَلِهَا | Ve onun mercimeği | 1 | 1 | [2:61](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D8%B3/ayet/2:61.md) |

## Mücavir kökler — 35 mücavir (46 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [بصل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B5%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 19 · Soğan demektir
2. [بقل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%82%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 19 · Bakla
3. [فوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 19 · Ve onun sarmısağı
4. [قثأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AB%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 19 · Ve onun salatalığı
5. [مصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B5%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 14 · Büyük şehir demektir
6. [هبط](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%A8%D8%B7.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · İnin
7. [بوأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Bve bye’den dönüşmüştür
8. [غضب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B6%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Kızgınlık
9. [ذلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%84%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Zeyl etek denektir
10. [نبت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%AA.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Bitki
11. [عصي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · İsyan eder
12. [بدل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Bedr dolunay demektir
13. [طعم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B9%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Yiyecek demektir
14. [ضرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Örnek verdi
15. [سكن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%83%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · “Sikkin” bıçak demektir
16. [عدو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Mu’ted, “adeve”den iftial babından gelmektedir
17. [صبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Granit taş demektir
18. [سأل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A3%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · “Sehl” ova demektir
19. [قتل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AA%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · “Kıtl”, çatışmada ilk karşılaştırılan kişilerden birine…
20. [دنو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%86%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Dünya : “Dena” kelimesi ecveften nakısa dönüşmüştür
21. [موسى](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D8%B3%D9%89.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Musa
22. [غير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%8A%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Ğayr, Ğayr dışında demektir
23. [وحد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AD%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · وَحْدَهُ kelimesi aslında منفرداً anlamındadır ve marifeye…
24. [نبأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Doğurmadan evvel devenin memesinde görülen süttür
25. [خرج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%AC.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Huruc : Harc duvarın dışına sürülen harçtır
26. [خير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Hayr : At sürüsü demektir
27. [دعو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B9%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Deav : Dua, gel gel anlamına kalkan eller demektir
28. [حقق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Hokka, devlere yemin dağıtıldığı kaptır
29. [أرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
30. [كفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Hufre, çukur demektir
31. [أيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Evye kuş yuvası demektir
32. [ربب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Ribve, tümsek demektir
33. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Kevn, tepe demektir
34. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
35. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | عدس |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [فوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D9%85.md), [بصل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B5%D9%84.md), قثاء, [زرع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B1%D8%B9.md), [نبت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%AA.md) |
| Zıt Kök | [منن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%86%D9%86.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Yere sert basma, zemini sıkı kavrayarak adım atma ve bu kökten türeyen basık yuvarlak daneli bakliyat (mercimek) |
| Çekirdek Özet 2 | Zahmetle üretilen, toprağa bağımlı kılan ve aşkın lütuf karşısında alttakini tercih etmeyi temsil eden yerel gıda |
| Çekirdek Özet 3 | Yüksek ufuklu ve özgürlükçü bir davanın yerine bedensel ve gündelik tüketim konforunun ikame edilmesi tehlikesi |
| Kritik Hata Riski | Ayetteki talebi masum bir damak tadı veya beslenme çeşitliliği sayıp arkasındaki konforist gerilemeyi gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| عد | Bir şeyin sınırlarını belirleme, tek tek sayma, ileri doğru aşma veya belirli bir mecrada akıp gitme (örnek kökler: [عدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D8%AF.md), [عدل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D9%84.md), [عدن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D9%86.md), [عدو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D9%88.md)) | س | Hareketin ve baskının zeminle doğrudan temas ederek sürtünmeli, ezici ve basık bir iz bırakacak şekilde somutlaşması; sert basış ve basık yuvarlak taneli bitki |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ع | Göz; kaynak, açığa çıkma, görme | Bir nesnenin yüzeyde belirginleşmesi, yere ve göze çarpan somut varlığı |
| د | Kapı; giriş, geçiş, hareket | Bir zeminden diğerine geçiş, adım atma ve temas hareketi |
| س | Diken, destek; tutunma, dayanma, sürtünme | Zemine saplanma, tutunarak baskı yapma, sürtünme ve ezilme hali |
| عدس | Zemine tutunup bastırarak ilerleme ve basık iz bırakma | Ayak tabanının veya yük hayvanının yere kuvvetle basması, bu baskı ve sürtünme izine benzeyen basık, yuvarlak taneli tohum |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Yere sertçe ve hızla basarak yürümek (şiddetü’l-vat’i ‘ale’l-ard); binek hayvanını (özellikle katırı) sürmek için çıkarılan ses ve toprakta yetişen basık taneli bilinen mercimek bitkisi |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Cahiliye ve erken dönem şairlerinden el-Kümeyt b. Zeyd bir beytinde gece yürüyüşüne katlanma ve sert adım atma anlamında bu kökü zikreder: أُكَلِّفُها هَوْلَ الظلامِ، ولم أَزَلْ / أَخا اللَّيلِ مَعْدُوساً إِليَّ وعادِسا |
| Erken Arapça kullanım | İbnü’l-Müferriğ’in binek katırına hitaben söylediği ve darb-ı mesel haline gelen beytinde geçer: عَدَسْ ما لِعَبَّادٍ عليك إمارةٌ / نَجوتِ وهذا تحملينَ طليقُ |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn.

### Sami etimolojik katman

Arapça عدس kökü, genel Sami dil ailesinde özellikle tarımsal bir ürün olan mercimeği ifade eden ortak ve kadim bir leksikal tabana dayanır. İbranicede ‘adaşîm (עֲדָשִׁים), Süryanicede ‘aşşe (‘adşe / ܥܕܫܐ) ve Akadcada adişu biçimlerinde görülen sözcük, Yakındoğu’nun neolitik tarım devriminden itibaren temel besin kaynaklarından biri olan basık, yuvarlak taneli mercimeği (Lens culinaris) temsil eder. Fonetik açıdan kökün ilk harfi olan boğaz sesi ayn ve diş-damak ünsüzleri dâl ile sîn, merkezi ve güneybatı Sami dillerinde yüksek bir ses örtüşmesi gösterir. Anlamsal çekirdekte bir yandan sert kabuklu, basık ve yuvarlak bir tohum tasviri korunurken, Arapçada kök aynı zamanda binek hayvanını sürme (seslenme) ve ayakları yere sertçe vurarak yürüme gibi somut eylemlerle genişlemiştir.

Güven: Kesin

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith, David Cohen.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Basık yuvarlak tohum ve yere sert basarak yol alma | Maddi mercimek tanesi ile sertçe adım atma ve binek sürme eylemi arasındaki morfolojik bütünlük | Güçlü |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice ‘adaşîm, Süryanice ‘aşşe, Akadca adişu | Bütün kadim Sami kollarında mercimek bakliyatının ortak adı olarak süreklilik gösterir | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Sami ailesi dışındaki Afro-Asyatik kollarda düzenli bir izomorph bağı tespit edilememiştir | Veri bulunamadı |

Kaynak: HALOT, Brown-Driver-Briggs, Lisān al-ʿArab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| عدس | Anlamlı | Sert basma ve mercimek | Yere kuvvetle basmak, katır sürmek ve basık taneli bakliyat | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [عسد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B3%D8%AF.md) | Anlamlı | Bükmek ve germek | İpi veya yayı sertçe büküp germek, sertleştirmek | Kur'an'da geçmez; gerilim ve sertlik ilişkisi |
| [دعس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B9%D8%B3.md) | Anlamlı | Çiğnemek ve ezmek | Ayak altında şiddetle ezmek, yolu çokça yürüyerek çiğnemek | Kur'an'da geçmez; sert basma ile anlamdaşlık |
| [دسع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B3%D8%B9.md) | Anlamlı | Dışarı fırlatmak, kusmak | Boğazdan veya içten bir şeyi zorla dışarı atmak, devenin geviş çıkarması | Kur'an'da geçmez; içten gelen tazyik hareketi |
| [سعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B9%D8%AF.md) | Anlamlı | Uğurlu ve kutlu olmak, yardım | Baht açıklığı, mutluluk, iyilik ve ilahi destek | Kur'an'da geçer; zahmetin zıddı kutluluk hali |
| [سدع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AF%D8%B9.md) | Anlamlı | Boyun eğdirmek, yöneltmek | Birini istemediği bir işe yöneltmek veya bir şeyi yere vurmak | Kur'an'da geçmez; zemine yönelme payı |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| عدس | Merkez | Toprak mahsulü bakliyat | Yerde yetişen, emekle toplanan ve basık taneli basit taneli bakliyat | Kur'an'da alttakini üsttekine değişme bağlamındaki bitki |
| [فوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D9%85.md) | Komşu | Toprak mahsulü gıda | Hububat veya sarımsak cinsi temel tahıl ürünü | Mercimekle birlikte talep edilen toprak gıdası |
| [بصل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B5%D9%84.md) | Komşu | Katmanlı sebze | Toprak altında yetişen, katmanlı ve keskin kokulu soğan | Mercimek gibi düşük profilli tarımsal arzu nesnesi |
| قثاء | Komşu | Bostan ürünü | Toprak üstünde yayılan, sulu ve lifli acur cinsi sebze | Tarlada emek ve su isteyen gündelik besin |
| [زرع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B1%D8%B9.md) | Komşu | Ekin ve tarım faaliyeti | Toprağa tohum atıp mahsul yetiştirme genel eylemi | Bakliyat ve sebzelerin üretildiği genel ziraat süreci |
| [منن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%86%D9%86.md) | Zıt | Zahmetsiz ilahi lütuf | Emeksiz, doğrudan ihsan edilen yüksek ve temiz rızık | Tarlaya ve ziraata bağımlı kılan mercimeğin zıddı olan kudret helvası |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | عدس | Mercimek; sert basış | Basık yuvarlak taneli bakliyat ve zemine sert temas | Kesin |
| Latince | Lens | Mercimek; mercek | Basık disk biçimli tohum; fizikteki optik mercek kavramının da kökenidir | Kesin |
| İngilizce | Lentil | Mercimek | Baklagillerden elde edilen küçük disk şeklinde tohum; eylem yönünü taşımaz | Kesin |
| Almanca | Linse | Mercimek; mercek | Hem botanik türünü hem de çift dışbükey optik camı karşılar | Kesin |
| Fransızca | Lentille | Mercimek; mercek | Bitkisel ürünü ve disk biçimli mercekleri adlandırır | Kesin |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| وَعَدَسِهَا | Topraktan biten bilinen mercimek tanesi | İsrailoğullarının ilahi lütuf olan bıldırcın eti ve kudret helvasına karşı tarlada zahmetle biten alt derece gıdaları tercih etmesi bağlamı (Bakara [2:61](https://lisan.digital/tr/ayet/2:61.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahi nimet ve şükür bahsi | Zahmetsiz ihsanı bırakıp yeryüzü meşakkatiyle üretilen gıdayı tercih etmenin ahlaki ve ontolojik alçalma boyutu | Nimetin kadrini bilmeyip aşağı olanı üstün olana tercih etme (istibdâl) |
| Fıkıh | Ziraat, zekât ve gıda hükümleri | Bakliyat türlerinin zekâta tabi hububat ve bakliyat kapsamına girip girmediği tartışması | Düşük maliyetli ve temel depolanabilir gıda maddesi |
| Tefsir | Bakara Suresi 61. ayetin tefsiri | İsrailoğullarının çöl özgürlüğü ve aşkın rızık yerine Mısır'daki yerleşik kölelik konforuna ve sebze bahçelerine dönme arzusu | Değersiz olanı (el-ednâ) hayırlı ve yüce olana (el-hayr) değişme psikolojisi |
| Hadis | Rivayetlerdeki adese ve tıbbi anlatımlar | Rivayetlerde mercimeğin kalp inceliği ve tevazu sağladığına dair nakillerin sıhhat tenkidi ile Ebu Leheb'in ölümüne sebep olan ölümcül veba çıbanı (adese) kullanımı | Ölümcül kabarcık çıbanı veya alçakgönüllülük sembolü sade gıda |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid ve tevekkül | Nimet hiyerarşisinde aşağı kayma | İmtihan ve şükür | Zahmetsiz ilahi lütfu terk edip bedensel iştah için toprağa köleleşme riski | Kesin |
| İlmi | Botanik ve ziraat | Baklagiller familyasından tohum | Temel protein ve gıda kaynağı | İnsanlık tarihinin en eski kültür bitkilerinden biri olarak dayanıklı besin | Güçlü |
| Siyasi | Bağımsızlık ve egemenlik | Bağımlılık ve esaret konforu | Toplumsal motivasyon kırılması | Özgürlük mücadelesinin getirdiği zorlukları terk edip yerleşik ve esir bir düzenin mutfağını istemek | Güçlü |
| İktisadi | Üretim ve tüketim modeli | Yerel tarımsal emek ürünü | Düşük maliyetli geçimlik ekonomi | Katma değeri düşük, doğrudan toprağa bağlı ve yoğun emek isteyen geçim maddesi | Kesin |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Geometrik disk formu ve optik odaklanma | Mercimeğin iki yüzü dışbükey basık yuvarlak morfolojisi, optik fizikte ışığı kırarak tek noktada toplayan mercek (lens) sisteminin doğrudan yapısal eşdeğeridir | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Tercih gerilemesi ve konfor tuzağı | Sosyoloji ve psikolojide bireylerin veya kitlelerin riskli bir özgürleşme yerine, güvenceli ve asgari bir biyolojik tatmin düzeyine razı olarak geriye düşmesi | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü ve ayetteki mercimek kelimesini yalnızca sıradan bir botanik terim veya masum bir yemek tarifi listesi olarak görmek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Bir toplumun yüksek ideallerini, özgürlük davasını ve aşkın rızkı bırakıp gündelik mide konforu için geriye dönme temayülünün sembolik ifadesi |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayette kınanan tutumun besin çeşidi değil, o besin üzerinden açığa çıkan köle ruhluluk ve değerleri aşağıya yuvarlama hastalığı olduğunu kavramamak |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Bir kavmin zihniyet çöküşünü, en alt düzeydeki tarımsal ürün talebi üzerinden somutlaştırarak insan doğasındaki konforist sapmayı gösterdiği için |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İsrailoğullarının çölde yaşadığı ruhsal kırılmaları, nimet nankörlüğünü ve Mısır'daki esarete geri dönme arzusunu tasvir eden ayetlerde |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Kur'an'ın sebze veya bakliyat tüketimini kınadığı zannını bertaraf eder; eleştirilenin gıda türü değil, hayırlı olanı bayağı olana feda etme ahlakı olduğunu ortaya koyar |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Yere sertçe ve sürtünerek basmak, zemine temas eden basık yuvarlak taneli mercimek bitkisi.
- Soyut anlam: Zahmetli ve alt seviyedeki bir tatmin uğruna yüksek ideallerden ve ilahi ihsandan feragat etme hali.
- Sistematik karşılık: İnsanın aşkın hürriyet ve geniş ufuk yerine, toprağa ve yerleşik alışkanlıklara bağımlı kılan asgari konfora razı olması.
- LaTeX modeli: $$T(H \to L) \iff V(L) > V(H) \quad \text{burada} \quad H \succ L$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $H$ yüksek ve aşkın nimeti, $L$ ise toprağa bağlı alt düzey faydayı temsil eder. Normal aksiyom $H$'nin $L$'ye üstünlüğü ($H \succ L$) iken, bireyin veya toplumun algıladığı sübjektif değer fonksiyonunda $V(L) > V(H)$ yanılsaması oluştuğunda, üst olandan alt olana doğru bir gerileme ve dönüşüm ($T(H \to L)$) kaçınılmaz hale gelir.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D8%AF%D8%B3/occurrences?meal=IK

### [Bakara 2:61](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D8%B3/ayet/2:61.md) — وَعَدَسِهَا

وَإِذْ قُلْتُمْ يَامُوسَى لَنْ نَصْبِرَ عَلَى طَعَامٍ وَاحِدٍ فَادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُخْرِجْ لَنَا مِمَّا تُنْبِتُ الْأَرْضُ مِنْ بَقْلِهَا وَقِثَّائِهَا وَفُومِهَا وَعَدَسِهَا وَبَصَلِهَا قَالَ أَتَسْتَبْدِلُونَ الَّذِي هُوَ أَدْنَى بِالَّذِي هُوَ خَيْرٌ اهْبِطُوا مِصْرًا فَإِنَّ لَكُمْ مَا سَأَلْتُمْ وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ وَالْمَسْكَنَةُ وَبَاءُوا بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ كَانُوا يَكْفُرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَيَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ بِغَيْرِ الْحَقِّ ذَلِكَ بِمَا عَصَوْا وَكَانُوا يَعْتَدُونَ

Meal (IK): Hani; siz, Ey Musa, biz bir çeşit yemeğe elbette dayanamayız. Rabbına dua et de bizim için yerde yetişen samısak, sebze, acur, mercimek ve soğan bitirsin, demiştiniz, Musa da; siz bayağı olan şeyle hayırlı olanı değiştirmek mi istiyorsunuz? Öyleyse bir şehre inin, istediğiniz şeyler vardır, demişti. Onların üstüne horluk ve yoksulluk vuruldu. Allah’ın gazabına uğradılar, şüphesiz ki bu; Allah’ın âyetlerini inkâr ettiklerinden, peygamberlerini de haksız yere öldürdüklerindendi. Bu, isyan ettiklerinden, aşırı gider olduklarındandı.

## Sözlükler (11)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D8%B3/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب العين والسين والدال معهما
ع س د - ع د س - س ع د - د ع س - س د ع - د س ع عسد: العَسْدٌ لغةٌ في العَزْدِ، كالأسد والأزد. والعِسْوَدَّةُ: دُوَيَّبة بيضاء كأنّها شحمة يقال لها: بنت نقا، تكون في الرّمل يُشبَّه بها بنان الجواري، ويجمع على عِسْوَدّات وعَساوِد.
قال زائدة: هي على خلق العظاء إلاّ أنها أكثر شحماً من العظاء وإلى السواد أقرب.
عدس: العَدَس: حبوب. الواحدة عَدَسة.
والعَدَسُ: بثرة من جنس الطّاعون قلما يُسلم منها، وبها مات أبو لهب. عُدِس فهو مَعْدوس، كما تقول: طعن فهو مطعون.
عَدَسْ: زجرٌ للبغال، وناس يقولون: حدس. ويقال: إنّ حدساً كانوا بغّالين على عهد سليمان بن داوود عليه السّلام يعنفون على البغال عنفاًُ شديداً، والبغل إذا سمع باسم حدس طار فَرَقاً مما يلقَى منهم، فلهج الناس بذلك. والمعروف عدس.
وعَدَس: قبيلة من تميم.
سعد: السَّعْدُ: نقيضُ النَّحْس في الأشياء يومُ سَعْدٍ ويومُ َنْحسٍ، وسَعْدُ الذّابح، وسَعْدُ بُلَعَ، وسَعْدُ السُّعُود، وسَعْدُ الأخْبية، نجومٌ من منازل القمر وهي بروج الجدي والدّلو.
وسَعِدَ فلانٌ يَسْعَدُ سَعْداً وسَعادةً فهو سعيد ويجمع سُعَداء، نقيض أشقياء. وتقول: أَسْعَدُه اللهُ وأسْعَدَ جَدَّه. وإذا كان اسماً لا نعتاً فجمعه سعيدون لا سعداء. وسَعيدُ الأرضِ النّهُر الذي يسقيها. والسّاعد: إحليل خِلْف الناقِة يخرج منه اللبن، ويجمع سواعد، ويقال: هي عروقٌ يجري فيها البن إلى الضرع والإحليل. قال حُمَيْد:
وجاءتْ بمعيوفِ الشَّريعةِ مُكْلِعٍ		أُرِسَّتْ عليهِ بالأكِفّ السواعـدُ
قال: لا أشك أن سعيد النهر اشتق منه. والسّاعد عظم الذّراع ملتقي الزندين من لدن المرفق إلى الرّسغ، وجمعه سواعد. قال:
هو السّاعد الأعلى الذي يُتَّقىَّ به		وما خيرُ كفٍّ لا تنوء بساعـد
ويقال للأسد خاصة: ساعدة. وساعدة قبيلة. والمُساعَدةُ: المُعاوَنة على كل أمرٍ يعمله عامل. والمسعودُ: السعيد. وساعدته فسعدته فهو مسعود، أي: صرت في المساعدة أسعد منه وأعون. والسّعدان: نباتٌ له شوكُ كحسك القُطْب غير أنه غليظ مُفْرْطَح كالفَلكْةَ، ونباته سمّي الحَلَمَةَ، وهو من أفضل المراعي وهو من أحرار البقول. ويقال: الحَلَمَة نبتٌ حسنٌ غير السعدان. وتقول العرب إذا قاست رجلاً برجل لا يشبهه: مرعىً ولا كالسّعدان، وماءٌ ولا كصدّاء. وسَعْدانةُ الثُنْدُوَة: التي في رأس الثّدي، شُبّهت بحَسَكَةِ تلك الشجرة وهو ما استدار من السّواد حول حَلَمَة الثدي من المرأة، ومن ثُنْدُوَة الرّجل. والسُّعَادَى: نبات السّعد والسّعد أصله الأسود. والسّعدانة: الحمامة الأنثى، وإن جُمع قيل: سعدانات والإسعاد لا يستعمل إلا في البكاء والنّوح. قال عمران بن حطان:
ألا يا عينُ ويحكِ أَسعديني		على تقوى وبرٍّ عاونيني
دعس: الدَّعْسُ: الطعن بالرمح. قال:
إذادعسوها بالنّضي المعلب
وطريقٌ مِدْعاسٌ: دَعَسَتْه القوائم حتى لان، والدَّعْسُ شدّة الوطء. قال رؤبة:
في رسم آثارٍ ومِدْعاسٍ دَعَقْ
أراد بالدّعق: الدّقع على القلب، وهو التراب.
سدع: رجلٌ مِسْدَعٌ: ماضٍ لوجهه نحو الدليل.
المِسْدَعُ: الهادي.
قال زائدة: وشجاع يصدع بالصاد.
دسع: الدَّسْعُ: خروج جِرَّةِ البعير بِمّرة إذا دَسَعَها وأخرجها إلى فيه.
والمَدْسِع: مضيق مولج المريء في عظم ثغرة النّحر، واسم ذلك العظم الدّسيع، وهو العظم الذّي فيه الترقوتان مشدوداً بعظم الكاهل. قال:
يرقَى الدسيع إلى هادٍ له تـلـع		في جؤجؤ كمداك الطّيب مجيوب
أي: متّسع، وهو من الجيب. والدّسيعة: مائدة الرّجل إذا كانت كريمة. قال أبو ليلى: الدّسيعة: كلّ مكرمة يفعلها الرّجل. قال:
ضخم الدسيعة حمّال لأثقال
ورجل ذو دسيعة، أي: ذو مكرمة.
ودسعت الجحر إذا أخذت دِساماً، وهو شيء على قدر الجحر فسددت بِمرّة، فدَسَمْته بدِسام دَسْما.

##### Türkçe

باب **العين** و**السين** و**الدال** معهما
ع س د - ع د س - س ع د - د ع س - س د ع - د س ع

**عسد**: **العَسْدٌ** **العَزْدِ** hakkında bir dildir; **الأسد** ve **الأزد** gibi. Ve **العِسْوَدَّةُ**: beyaz bir küçük hayvancık; sanki bir içyağı parçası gibidir; ona: **بنت نقا** denir; kumda olur; onunla cariyelerin parmak uçları benzetilir; **عِسْوَدّات** ve **عَساوِد** üzerine cem‘ olunur.
Zâide dedi: O, keler yaratılışı üzeredir; ancak o, kelerden daha çok yağlıdır ve siyahlığa daha yakındır.

**عدس**: **العَدَس**: taneler. Tekili **عَدَسة**.
Ve **العَدَسُ**: taun cinsinden bir kabarcık; ondan pek az kimse selâmet bulur; Ebû Leheb onunla öldü. **عُدِس**; o hâlde o **مَعْدوس**tur; senin “**طعن**; o hâlde o **مطعون**dur” demen gibi.
**عَدَسْ**: katırlar için bir azarlamadır; insanlar “**حدس**” derler. Ve denilir ki: **حدس** (adlı kimseler) Süleyman b. Dâvûd -aleyhi’s-selâm- zamanında katırcılar idiler; katırlara şiddetli bir sertlikle çıkışırlardı; katır **حدس** ismini işittiği vakit, onlardan gördüğü şeyden korkarak uçar (kaçardı); böylece insanlar bununla dil alışkanlığı edindiler. Bilinen **عدس**tir.
Ve **عَدَس**: Temîm’den bir kabiledir.

**سعد**: **السَّعْدُ**: eşyalarda **النَّحْس**ın zıddıdır; **يومُ سَعْدٍ** ve **يومُ َنْحسٍ**; ve **سَعْدُ الذّابح** ve **سَعْدُ بُلَعَ** ve **سَعْدُ السُّعُود** ve **سَعْدُ الأخْبية**: ayın menzillerinden yıldızlardır; onlar **الجدي** ve **الدّلو** burçlarıdır.
Ve falan kimse **سَعِدَ**; **يَسْعَدُ**; **سَعْداً** ve **سَعادةً**; o hâlde o **سعيد**dir; **سُعَداء** üzerine cem‘ olunur; **أشقياء**ın zıddı. Ve dersin: Allah onu **أَسْعَدُه** ve onun dedesini **أسْعَدَ**. Ve eğer bir sıfat değil de bir isim olursa, onun cem‘i **سعيدون**dur; **سعداء** değil. Ve **سَعيدُ الأرضِ**: onu sulayan nehirdir. Ve **السّاعد**: dişi devenin arka tarafındaki idrar yolu; ondan süt çıkar; **سواعد** üzerine cem‘ olunur; ve denilir ki: onlar, sütün memeye ve idrar yoluna aktığı damarlardır. Humeyd dedi:
وجاءتْ بمعيوفِ الشَّريعةِ مُكْلِعٍ		أُرِسَّتْ عليهِ بالأكِفّ السواعـدُ
Dedi: **سعيد** (nehir)in ondan türetildiğinden şüphe etmiyorum. Ve **السّاعد**: dirsekten bileğe kadar iki önkol kemiğinin birleştiği, kolun kemiğidir; cem‘i **سواعد**dır. Dedi:
هو السّاعد الأعلى الذي يُتَّقىَّ به		وما خيرُ كفٍّ لا تنوء بساعـد
Ve aslana özellikle: **ساعدة** denilir. Ve **ساعدة** bir kabiledir. Ve **المُساعَدةُ**: bir iş yapanın yaptığı her işte yardımlaşmadır. Ve **المسعودُ**: **السعيد**dir. Ve ona **ساعدته**; böylece onu **سعدته**; o hâlde o **مسعود**dur; yani: yardımlaşmada ondan daha bahtlı ve daha yardımcı oldum. Ve **السّعدان**: **حسك القُطْب** gibi dikeni olan bir bitkidir; ancak o, kalın, aşırı yassı, **الفَلكْةَ** gibi (yuvarlakça)dır; onun bitkisi **الحَلَمَةَ** diye adlandırılmıştır; o, meraların en iyilerindendir ve otların seçkinlerindendir. Ve denilir ki: **الحَلَمَة** güzel bir bitkidir; **السعدان**dan başka. Ve Araplar, bir adamı bir adamla kıyaslayıp ona benzemediğinde derler: “Bir otlak; fakat **السّعدان** gibi değil; ve bir su; fakat **صدّاء** gibi değil.” Ve **سَعْدانةُ الثُنْدُوَة**: memenin başındaki olandır; o ağacın dikenine benzetilmiştir; o da kadının meme ucunun etrafındaki siyahlıktan yuvarlaklaşan şeydir; ve erkeğin **ثُنْدُوَة**sinden (de). Ve **السُّعَادَى**: **السّعد** bitkisidir; **السّعد**ın aslı **الأسود**dur. Ve **السّعدانة**: dişi güvercindir; eğer cem‘ edilirse: **سعدانات** denir. Ve **الإسعاد** ağlama ve ağıt dışında kullanılmaz. İmrân b. Hıttân dedi:
ألا يا عينُ ويحكِ أَسعديني		على تقوى وبرٍّ عاونيني

**دعس**: **الدَّعْسُ**: mızrakla saplamadır. Dedi:
إذادعسوها بالنّضي المعلب
Ve **طريقٌ مِدْعاسٌ**: ayaklar onu çiğneyip yumuşatıncaya kadar; ve **الدَّعْسُ**: basmanın şiddetidir. Ru’be dedi:
في رسم آثارٍ ومِدْعاسٍ دَعَقْ
**الدّعق** ile kastetti: kalp üzerindeki **الدّقع**; o da topraktır.

**سدع**: **رجلٌ مِسْدَعٌ**: delile doğru yüzü istikametinde giden.
**المِسْدَعُ**: yol gösteren.
Zâide dedi: Ve yiğit (kimse) **يصدع** ile; **الصاد** ile.

**دسع**: **الدَّسْعُ**: deve gevişinin, onu **دَسَعَها** edip ağzına çıkardığı vakit, bir defada çıkmasıdır.
Ve **المَدْسِع**: boğaz çukurunun kemiğinde yemek borusunun girişinin dar geçidi; o kemiğin adı **الدّسيع**dir; o, iki köprücük kemiğinin, kürek kemiği kemiğiyle bağlanmış olarak bulunduğu kemiktir. Dedi:
يرقَى الدسيع إلى هادٍ له تـلـع		في جؤجؤ كمداك الطّيب مجيوب
Yani: geniş; o, **الجيب**dendir. Ve **الدّسيعة**: erkeğin sofrası; eğer cömertçe olursa. Ebû Leylâ dedi: **الدّسيعة**: erkeğin yaptığı her keremdir. Dedi:
ضخم الدسيعة حمّال لأثقال
Ve **رجل ذو دسيعة**: yani kerem sahibi.
Ve **دسعت الجحر**: eğer **دِساماً** aldığın vakit; o, deliğin ölçüsünce bir şeydir; böylece onu bir defada tıkadın; böylece onu **دِسام** ile **دَسْما** olarak yağladın.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D8%B3/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

عَدَسَ في الأرض، أي ذهب، يقال: عَدَسَتْ به المنيّةُ. قال الكميت:
أُكَلِّفُها هَوْلَ الظَلامِ ولـم أزَلْأخا الليلِ مَعْدوساً عَلَيَّ وعادِسا
أي يُسارُ إليّ بالليل. وعَدَسْ: لغة في حَدَسْ. والعَدْسُ: شدّة الوطءِ، والكدحُ أيضاً. وجاء في وصف الضبُع: عَدوسُ السُرى، أي قويّة على السير. والعَدَسَةُ: بثرةٌ تخرج بالإنسان، وربَّما قَتَلَتْ. وعَدَسْ: زجرٌ للبغل. قال يزيد بن مُفَرِّغٍ:
عَدَسْ ما لِعَبَّادٍ عليك إمارَةٌنجوْتِ وهذا تحملين طَليقُ
وربَّما سمَّوا البغل عَدَسْ، بزجره.

##### Türkçe

**عَدَسَ** yerde; yani gitti. Denilir: “Ölüm onu **عَدَسَتْ** (götürdü).” Kümeyt dedi:
“Onu karanlığın dehşetine zorluyorum ve hâlâ
gecenin kardeşi olarak, üzerime **مَعْدوساً** ve **عادِسا** (götürülür ve götüren) [olarak] (bulunuyorum).”
Yani geceleyin bana doğru gidilir. Ve **عَدَسْ**: **حَدَسْ**’ta bir dildir (lehçedir). Ve **العَدْسُ**: basmanın şiddetidir; ve ayrıca çabalama (didinme)dır. Ve sırtlanın vasfında geldi: “**عَدوسُ السُرى**”; yani yürüyüşe güçlü. Ve **العَدَسَةُ**: insanda çıkan bir kabarcıktır; ve belki öldürmüştür. Ve **عَدَسْ**: katır için bir azarlamadır (sürme ünlemi). Yezîd b. Müferriğ dedi:
“**عَدَسْ**! Abbâd’ın senin üzerinde bir emirliği yoktur;
kurtuldun; ve bu, senin taşıdığın, salıverilmiş (serbest)tir.”
Ve belki katıra, onun sürme ünlemiyle, **عَدَسْ** adını vermişlerdir.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D8%B3/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب العين والسين مع الدال
عسد ، عدس ، سعد ، سدع ، دسع ، دعس : مستعملات .
عسد : قال ابن المظفّر : العَسْد لغة في العَزْد ، كالأسْد والأزْد . قلت : يقال : عَسَد فلان جاريته وعَزَدها عَصَدها إذا جامعها . وقال الليث : العِسْوَدّة : دويبة بيضاء كأنها شحمة يقال لها : بِنْت النَقَا تكون في الرمل يشبَّه بها بنات العَذَارَى ، وتجمع عساود وعِسْوَدَّات وقال ابن شميل : العِسْوَدّ بتشديد الدال : العَضْرَفُوط . قلت : بِنْت النقا غير العضرفوط ، لأن بِنْت النَقَا تشبه السمكة ، والعضرفوط من العَظَاء ولها قوائم . وروى أبو العباس عن ابن الأعرابي قال : العِسْوَدّ والعِرْبَدّ : الحَيَّة . قلت : وقال بعضهم : العِسْوَدّ هو البَبْر ، وأنا لا أعرفه .
عدس : أبو عبيد عن الأمويّ : عَدَس يعدِس ، وحَدَس يحدِس إذا ذهب في الأرض . ومن أسماء العرب عُدَس وحُدَس . ثعلب عن ابن الأعرابي قال : العَدَس من الحُبُوب يقال له : العَلَس والعَدَس والبُلُس . وقال الليث : الحَبَّة الواحدة عَدَسة . قال : والعَدَسة : بَثْرة تخرج ، وهي جِنْس من الطاعون ، وقلَّما يُسْلَم منها . قال : وعَدَسْ : زَجْر البَغْل ، وناس يقولون : حَدَسْ . قال : وزعم ابن الأرقم أن حدَسْ كانوا على عهد سليمان بغَّالِين يَعْنَفُون على البِغال ، وكان البغل إذا سمع باسم حَدَس طار فَرَقاً مما يَلْقى منهم ، فلهج الناس بذلك ، والمعروف عند الناس عَدَسْ . وقال ابن مفرِّغ فجعل البغلة نفسها عَدَساً :
عَدَسْ ما لعبَّاد عليكِ إمارة
نجوتِ وهذا تحملين طليق
وقال غيره : سمَّت العرب البغل عَدَساً بالزجر وسببه لا أنه اسم له . العَدُوس : الجَرِيئة . وقال جرير :
لقد ولَدَت غسَّانَ ثالبةُ الشَوَى
عَدُوس السُرَى لا يقبل الكَرْمَ جِيدُها
الثالبة : المَعيبة . والعَدْس : الرَعْي .
عَدَسْت المالَ . والعَدْس : ضرب من السير خفيف . ومنه قول الراعي :
مجسَّمة العِرنين منقوبة العَصَا
عَدُوس السُرَى باقٍ على الخَسْف عودُها
والعَدَسانُ والعِداس أيضاً : السَيْر والمشي السريع ، قال :
مارِسْ فهذا زمن المِرَاس
واعْدِس فإن الجَدّ بالعِدَاس
سعد : رُوي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه كان يقول في افتتاح الصلاة : ( لبَّيك وسَعْديك ، والخير في يديك ، والشرّ ليس إليك ) . قلت : وهذا خبر صحيح ، وحاجة أهل العلم إلى معرفة تفسيره ماسَّة . فأما لبَّيك فهو مأخوذ من لَبَّ بالمكان وألَبَّ أي أقام به ، لَبّاً وإلباباً ، كأنه يقول : أنا مقيم في طاعتك إقامة بعد إقامة ، ومجيب لك إجابة بعد إجابة . وأخبرني المنذريّ عن الحَرّانيّ عن ابن السكيت في قوله : ( لبَّيك وسعديك ) ، تأويله إلباباً بعد إلباب أي لزوماً لطاعتك بعد لزوم ، وإسعاداً لأمرك بعد إسعاد .
وأخبرني المنذري عن أحمد بن يحيى أنه قال : سَعْدَيك أي مساعدة لك ثم مساعدة وإسعاداً لأمرك بعد إسعاد .
وقال ابن الأنباري : معنى سعديك أسعدك الله إسعاداً بعد إسعاد . قال : وقال الفرَّاء : لا واحد للبَّيك وسعديك على صحة . قال : وحنانيك : رحمك الله رحمة بعد رحمة . قلت : وأصل الإسعاد والمساعدة متابعة العبد أمر ربّه . وقال سيبويه : كلام العرب على المساعدة والإسعاد ، غير أن هذا الحرف جاء مثنَّى على سَعْديك ولا فعل له على سَعَد . قلت : وقد قرىء قول الله جل وعزَّ : ( وَأَمَّا الَّذِينَ سُعِدُواْ ) ( هود : 108 ) وهذا لا يكون إلاّ من سَعَده الله لا من أسعده ، وبه سُمّي الرجل مسعوداً . ومعنى سَعَده الله وأسعده أي أعانه ووفَّقه . وأخبرني المنذريّ عن أبي طالب النحويّ أنه قال : معنى قولك لبَّيك وسعديك أي أسعدني الله إسعاداً بعد إسعاد . قلت : والقول ما قال أبو العباس وابن السكيت ، لأن العبد يخاطب ربَّه ويذكر طاعته له ولزومه أمره ، فيقول : سعديك كما يقول : لبَّيك أي مساعدة لأمرك بعد مساعدة . وإذا قيل : أسعد الله العبدَ وسَعَده فمعناه : وفَّقه الله لما يرضيه عنه فيَسْعد بذلك سعادة . وروي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( لا إسعاد في الإسلام ) . وتأويله أن نساء أهل الجاهلية كنّ إذا أُصيبت إحداهن بمصيبة فيمن يَعِزُّ عليها بكته حولاً ، ويُسعدها على ذلك جاراتُها وذوات قراباتها ، فيجتمعن معها في عِداد النياحة وأوقاتها ويتابعنها ويساعدنها ما دامت تنوح عليه وتبكيه ، فإذا أصيب صواحباتها بعد ذلك بمصيبة أسعدتهنّ بعد ذلك ، فنهى النبي ( صلى الله عليه وسلم ) عن هذا الإسعاد . والساعد ساعد الذراع وهو ما بين الزَنْدين والمِرْفَق ، سمّي ساعداً لمساعدته الكف إذا بَطَشَت شيئاً أو تناولته . وجمع الساعد سواعد . وساعد الدَّرّ فيما أخبرني المنذريّ عن ثعلب عن ابن الأعرابي : عِرْق ينزل الدَّر منه إلى الضرْع من الناقة . وكذلك العِرْق الذي يؤدّي الدَرّ إلى ثَدْي امرأة يسمَّى ساعداً . ومنه قوله :
ألم تعلمي أن الأحاديث في غد
وبعد غد يا لُبْنَ ألْبُ الطرائد
وكنتم كأُمَ لَبَّةٍ ظَعَن ابنُها
إليها فما درّت عليه بساعد
قال : رواه المفضل : طعن ابنها بالطاء أي
شخص برأسه إلى ثَدْيها كما يقال : طعن هذا الحائط في دار فلان أي شخص فيها .
وقال أبو عبيد : قال أبو عمرو : السواعد مجاري البحر التي تَصُبّ إليه الماء ، واحدها ساعد بغير هاء ، وأنشد شمر :
تأبّد لَأْيٌ منهمُ فعُتائدهْ
فذو سَلَم أنشاجُه فسواعدُهْ
والأنشاج أيضاً : مجاري الماء ، واحدها نَشَج . وساعدة من أسماء الأسد معرفة لا ينصرف ، وكذلك أسامة . وسَعِيد المزرعةِ نهرها الذي يسقيها . وقال ابن المظفَّر : السَعْد ضدّ النَحْس ، يقال : يوم سَعْد ويومُ نَحْسٍ . قال : وأربعة منازل من منازل القمر تسمَّى سُعُوداً ، منها سعد الذابح وسعد بُلَعَ وسعد السُعُودِ وسعد الأخبيةِ .
وهذه كلها في بُرْجَيِ الدلْو والجَدْي . وقال ابن كُناسة : سعد الذابِح : كوكبان متقاربان سمّي أحدهما ذابحاً لأن معه كوكباً صغيراً غامضاً يكاد يلزَق به فكأنه مكِبّ عليه يَذبحه والذابح أنور منه قليلاً ، قال : وسعد بُلَعَ : نجمان معترضان خفيّان . قال أبو يحيى : وزعمت العرب أنه طلع حين قال الله عزّ وجل : ( ياَأَرْضُ ابْلَعِى مَآءَكِ وَياَسَمَآءُ أَقْلِعِى ) ( هود : 44 ) ويقال : إنما سمّي بُلَع لأنه كأنه لقرب صاحبه منه يكاد أن يبلعه .
قال : وسعد السعود : كوكبان ، وهو أحمد السعود ولذلك أضيف إليها . وهو يُشْبه سعد الذابح في مطلعه . وسعد الأخبية : ثلاثة كواكب على غير طريق السعود مائلة عنها ، وفيها اختلاف وليست بخفيّة غامضة ، ولا مضيئة منيرة . سميت سعد الأخْبِية لأنها إذا طلعت خرجت حَشَرَاتُ الأرض وهَوَامُّها . من جِحَرتها ، جُعِلت لها كالأخبية . وفيها يقول الراجز :
قد جاء سعد مقبلاً بحَرّه
راكدة جنودُه لشرّه
فجعل هوامّ الأرض جنود السعد الأخبية وهذه السعود كلها يمانِيَة ، وهي من نجوم الصيف وهي من منازل القمر تطلع في آخر الربيع وقد سكنت رياح الشتاء ولم يأت سلطانُ رياح الصيف ، فأحسن ما تكون الشمس والقمر والنجوم في أيامها ، لأنك لا ترى فيها غَبَرة . وقد ذكرها الذبياني فقال :
قامت تَرَاءَى بين سِجْفَيْ كِلَّة
كالشمس يوم طلوعها بالأسعُد
والسُعُود مصدر كالسعادة ؛ قال :
إن طول الحياة غير سُعود
وضلالاً تأميل نَيْل الخلود
وفي المثل :
أوردها سعد وسعد مشتمل
يضرب مثلاً في إدراك الحاجة بلا مشقَّة ، أي أوردها الشرِيعة ويوردها بئراً يحتاج إلى أن يَستقي منها بالدُلِيّ . ومثله : أهون السَقْي التشريع . وقال ابن المظفّر : يقال سعِد يَسْعد سَعْد أو سعادة فهو سعيد ، نقيض شقِي . وجمعه السعَداء . ويقال : أسعده الله وأسعد جَدَّه . قلت : وجائز أن يكون سعيد بمعنى مسعود من سَعَده الله ؛
ويجوز أن يكون من سَعِد يَسْعَد فهو سعيد . والسَعْدانُ : نبت له شَوْك كأنه فَلْكة ، يَسْلَنْقِي فتنظر إلى شوكه كالحاً إذا يبِس ، ومنبتِه سهولة الأرض . وهو من أطيب مراعي الإبل ما دام رَطْباً . والعرب تقول : أطيب الإبل ألباناً ما أكل السَعْدان والحُرْبُث . وخلَّط الليث في تفسير السعدان ، فجعل الحَلَمة ثمر السعدان ، وجعل حَسَكاً كالْقُطب ، وهذا كله غلط . القُطْب : شوك غير السعدان يشبه الحَسَك والسَعْدان مستدير شوكه في وجهه . وأمَّا الحَلَمة فهي شجرة أخرى وليست من السَعْدان في شيء وواحدة السَعْدان سَعْدانة . وسَعْدانة الثَدْي : ما أطاف به كالفَلْكة . وقال أبو عبيد : العُقَد التي في أسفل الموازين يقال لها : السعدانات . قال : والسَعْدانة : عُقْدة الشسْع ممَّا يلي الأرض والقِبالُ مثل الزمام بين الإصبع الوسطى والتي تليها ؛ قال ذلك كله الأصمعيّ . وقال أبو زيد : السَعْدانة أيضاً كِرْكِرة البعير ، سمّيت سَعْدانة لاستدارتها . والسعدانة : الحَمَامة أيضاً . وسعدانة الإست : حِتَارها ، وأمَّا قول الهذليّ يصف الظليم :
على حَتّ البُرَاية زَمْخَرِيّ الس
واعد ظَلَّ في شَرْي طِوال
فقد قيل : سواعد الظليم : أجنحته ؛ لأن جناحيه له كاليدين . وقال الباهليّ : السواعد : مجاري المُخّ في العظام . قال : والزمخريّ من كل شيء : الأجوف مثل القَصَب ، وعظام النَعَام جُوف لا مُخَّ فيها . والحتّ السريع ، والبُرَاية ، البقيَّة ، يقول : هو سريع عند ذهاب بُرَايته أي عند انحسار لحمه وشحمه . وقال غيره : الساعدة : خشبة تُنْصَب لتمسِك البَكْرة . وجمعها السواعد . وقال الأصمعيُّ : السواعد : قَصَب الضَرْع . وقال أبو عمرو : هي العروق التي يجيء منها اللبن ، شُبِّهت بسواعد البحر وهي مجاريها . أبو العباس عن ابن الأعرابي قال : السَعِيد : النهر وجمعه سُعُد وأنشد :
وكأن ظُعْن الحيّ مُدْبِرة
نخل مَوَاقرُ بينها السُعُد
قال : السُعُد ههنا : الأنهار واحدها سعيد قال : ويقال لِلَبْنة القميص سعيدة . والسُعْد : نبت له أصل تحت الأرض أسود طيّب الريح . والسُعادَى : نبت آخر . وقال الليث : السُعادى : بنت السُعد . ومن أمثال العرب : مَرْعًى ولا كالسَعدان يريدون أن السعدان من أفضل مراعيهم . والسُعُود في قبائل العرب كثير ، وأكثرها عدداً سعدُ بن زيد مَنَاة بن تميم . ومنها بنو سعد بن بكر في قيس عَيْلان ، ومنها سعد هُذَيم في قُضاعة . ومنها سعد العَشِيرة . وبنو ساعدة في الأنصار . ومن أسماء الرجال سعد ومسعود وسَعِيد وأسعد وسُعَيد وسَعْدان . ومن أسماء النساء سُعَاد وسُعْدَى وسَعِيدة وسَعْدِيَّة وسُعَيْدة . ومن أسماء الرجال مُسْعَدة . والسُعْد : ضرب من التمر ؛ قال أوس :
وكأن ظُعْنَ الحيّ مُدْبرة
نخل بزارة حَمْلها السُعُد
والسَعَادة : رُقعة تزاد في الدَلْو ليتَّسع ساعد المزادة . وتسمَّى زيادة الخفّ وبنائق القميص سعادة . وخرج القوم يتسعَّدون أي يطلبون مراعيَ السعدان . والسَعْدانة : اللّحَمات النابتات من الحلق . قال :
جاء على سعدانة الشيخ المُكِلّ
يعني الفالوذ .
دعس : أبو عبيد : المَدَاعِس : الصُمُّ من الرماح قال : ويقال : هي التي يُدْعَس بها . قال : وقال بعضهم : المِدْعَس من الرماح : الغليظ الشديد الذي لا ينثني ، وقد دَعَسه بالرمح إذا طعنه ، ورُمْح مِدْعَس . وقال الليث : الدَّعْس شدّة الوَطْء . ويقال : دَعَس فلان جاريته دَعْساً إذا نكحها . والمُدَّعَس : مُخْتَبَز المَلِيل ومنه قول الهذليّ :
ومُدَّعَسٍ فيه الأنِيض اختفيته
بجرداء مثل الوَكْف يكبو غرابها
وطريق مِدْعاس ومدعوس ، وهو الذي دَعَسته القوائم ووطأته . وقال أبو عبيد : الدعْس : الأثَر . وفي ( النوادر ) : رجل دَعُوس وعَطوس وقَدُوس ودَقُوس ، كل هذا في الاستقدام في الغَمَرات والحروب .
سدع : أهمله الثقات . وقال الليث : رجل مِسْدَع : ماضٍ لوجهه ، نحوُ الدليل المِسْدِع الهادي . وقال ابن دريد : السَدْع : صَدْم الشيء الشيءَ ، سَدَعه سَدْعاً . قال : وسُدِع الرجل إذا نُكب ، لغة يمانية . قلت : ولم أجد لما قال الليث وابن دريد شاهداً من كلام العرب .
دسع : يقال : دَسَعَ فلان بقَيْئه إذا رَمَى به ، ودسع البعيرُ بجرّته إذا دفعها بمرَّة إلى فيه . وقال ابن المظفر : المَدْسع : مَضِيق مَوْلِج المَرِيء وهو مَجْرَى الطعامِ في الحَلْق ، ويسمَّى ذلك العظم الدَسِيع ، وهو العظم الذي فيه التَرْقُوتان . وقال سَلاَمة بن جندل :
يُرْقَى الدسيعُ إلى هادٍ له تَلِعٍ
في جؤجؤ كَمَدَاك الطِيب مخضوب
وقال ابن شميل : الدَّسِيع : حيث يَدْسع البعير بجِرَّته ، وهو موضع المرِيء من حَلْقه ، والمَرِيء : مدخل الطعام والشراب . وقال الأصمعي : الدَّسِيع : مَفْرِز العُنُق في الكاهل وأنشد البيت . والعرب تقول : فلان ضخم الدَّسيعة يقال ذلك للرجل الجَوَاد . وقال الليث : الدَّسِيعة : مائدة الرجل إذا كانت كريمة . وقيل معنى قولهم : فلان ضخم الدَّسِيعة أي كثير العطيَّة . سُمِّيت دَسِيعة لدفع المعطي إيّاها مرّة واحدة ، كما يَدْفَع البعيرُ جِرّته دَفْعة واحدة . والدَّسَائع : الرغائب الواسعة . وفي الحديث : ( إن الله تبارك وتعالى يقول يوم القيامة : يابن آدم ألم أحْملك على الخيل ، ألم أجعلك تَرْبَع وتَدْسع ) تَرْبع : تأخذ رُبُعَ الغَنيمة وذلك من فعل الرئيس ، وتَدْسَع : تعطى فتُجزل . وروى ثعلب عن ابن الأعرابي : قال : الدَّسِيعة : الجَفْنة . وقال الليث : دَسَعْت الجُحْرَ إذا أخذت دِسَاماً من خِرقة فسددته به . قال الليث : دَسع البحرُ بالعنبر ودسر إذا جمعه كالزَبَد ثم يقذفه إلى ناحية فيؤخذ
وهو أجود الطيب . وناقة دَيْسَع : ضخمة كثيرة الاجترار في سيرها . قال ابن ميّادة :
حملتُ الهوى والرَّحْل فوق شِمِلَّة
جُمَاليَّة هوجاءَ كالفحل دَيْسَعِ
أي لم تظهر لأنها خفيت في اللحم اكتنازاً . والدَّسيع والدسيعة : العُنُق والقوّة قال الأعور :
رأيت دسيعة في الرحل ينبي
على دِعَم مخوِّية الفِجَاج
الدِّعَم : القوائم ، والفِجاج : ما بين قوائمه .

##### Türkçe

باب **العين** ve **السين** ile **الدال**

**عسد** ، **عدس** ، **سعد** ، **سدع** ، **دسع** ، **دعس** : kullanımdadırlar.

**عسد** : İbnü’l-Muzaffar dedi ki: **العَسْد** , **العَزْد** hakkında bir dildir; **الأسْد** ve **الأزْد** gibi. Ben dedim ki: “Falan, câriyesini **عَسَد** etti ve **عَزَد** etti, **عَصَد** etti” denir; onu cima ettiğinde. Leys dedi ki: **العِسْوَدّة** : beyaz bir küçük canlıdır; sanki bir içyağı parçası; ona **بِنْت النَقَا** denir; kumda olur; onunla bakire kızların kızları benzetilir; ve **عساود** ve **عِسْوَدَّات** diye çoğul yapılır. İbn Şümeyl dedi ki: **العِسْوَدّ** ( **الدال** ’ın şeddeli olmasıyla): **العَضْرَفُوط** ’tur. Ben dedim ki: **بِنْت النقا** , **العضرفوط** ’tan başkadır; çünkü **بِنْت النَقَا** balığa benzer; **العضرفوط** ise **العَظَاء** ’dandır ve onun ayakları vardır. Ebü’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti; dedi ki: **العِسْوَدّ** ve **العِرْبَدّ** : yılandır. Ben dedim ki: Bazıları dedi: **العِسْوَدّ** , **البَبْر** ’dir; ben onu bilmiyorum.

**عدس** : Ebû Ubeyd, el-Umevî’den: **عَدَس** **يعدِس** , ve **حَدَس** **يحدِس** ; yere gidip girdiğinde. Arapların adlarından **عُدَس** ve **حُدَس** vardır. Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den; dedi ki: **العَدَس** hububattandır; ona **العَلَس** ve **العَدَس** ve **البُلُس** denir. Leys dedi ki: tek tanesi **عَدَسة** ’dir. Dedi ki: **العَدَسة** : çıkan bir çıbandır; o, taun cinsindendir; ondan pek az selâmet bulunur. Dedi ki: **عَدَسْ** : katırın azarlanmasıdır; insanlar derler ki: **حَدَسْ** . Dedi ki: İbnü’l-Erkam, **حدَسْ** ’in Süleyman devrinde katırcılar olduklarını; katırlara sert davrandıklarını iddia etti; katır **حَدَس** adıyla işittiğinde, onlardan gördüğü şeyden korkarak uçar giderdi; insanlar buna alıştı; insanların yanında bilinen **عَدَسْ** ’tir. İbn Müferriğ dedi ve katırın kendisini **عَدَس** yaptı:

**عَدَسْ** ما لعبَّاد عليكِ إمارة
نجوتِ وهذا تحملين طليق

Başkası dedi ki: Araplar katıra, azarlamada **عَدَساً** adını verdiler; sebebi, onun adı olması değil. **العَدُوس** : cesur kadındır. Cerîr dedi ki:

لقد ولَدَت غسَّانَ ثالبةُ الشَوَى
عَدُوس السُرَى لا يقبل الكَرْمَ جِيدُها

**الثالبة** : ayıplayıcıdır. **العَدْس** : otlatmadır.

**عَدَسْت** malı. **العَدْس** : hafif bir yürüyüş türüdür. Ondandır çobanın sözü:

مجسَّمة العِرنين منقوبة العَصَا
عَدُوس السُرَى باقٍ على الخَسْف عودُها

Ve **العَدَسانُ** ve **العِداس** da: yürüyüş ve hızlı yürümektir; dedi ki:

مارِسْ فهذا زمن المِرَاس
واعْدِس فإن الجَدّ بالعِدَاس

**سعد** : Nebî’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet olundu: namazın açılışında şöyle derdi: “( **لبَّيك وسَعْديك ، والخير في يديك ، والشرّ ليس إليك** )”. Ben dedim ki: Bu sahih bir haberdir; ilim ehlinin onun tefsirini bilmeye ihtiyacı şiddetlidir. **لبَّيك** ’e gelince: **لَبَّ** بالمكان ve **ألَبَّ** ’den alınmıştır; yani orada ikamet etti; **لَبّاً** ve **إلباباً** ; sanki der ki: “Ben senin itaatinde ikamet ederim; ikamet üstüne ikamet; ve sana icabet ederim; icabet üstüne icabet.” Münzirî bana, Harrânî’den, İbnü’s-Sikkît’ten, “( **لبَّيك وسعديك** )” sözünde haber verdi: onun te’vili **إلباباً** بعد **إلباب** ; yani itaatine bağlanma üstüne bağlanma; ve emrine yardım etme üstüne yardım etme.

Münzirî bana, Ahmed b. Yahyâ’dan haber verdi; dedi ki: **سَعْدَيك** yani sana yardım, sonra yardım; ve emrine yardım etme üstüne yardım etme.

İbnü’l-Enbârî dedi ki: **سعديك** ’in manası: Allah seni yardım ettirsin; yardım ettirme üstüne yardım ettirme. Dedi ki: Ferrâ dedi ki: **لبَّيك** ve **سعديك** ’in sahih olarak bir teki yoktur. Dedi ki: **حنانيك** : Allah sana rahmet etsin; rahmet üstüne rahmet. Ben dedim ki: **الإسعاد** ve **المساعدة** ’nın aslı, kulun Rabb’inin emrini takip etmesidir. Sîbeveyh dedi ki: Arapların sözü yardım ve yardım ettirme üzerinedir; ancak bu harf **سَعْديك** üzere tesniye olarak geldi; ve onun **سَعَد** üzerine bir fiili yoktur. Ben dedim ki: Allah’ın (azze ve celle) sözü okunmuştur: “( **وَأَمَّا الَّذِينَ سُعِدُواْ** )” (Hûd: 108); bu ancak Allah’ın onu **سَعَد** etmesinden olur; onu **أسعد** etmesinden değil; bununla adama **مسعوداً** adı verildi. Allah’ın onu **سَعَده** ve **أسعده** etmesinin manası: ona yardım etti ve onu muvaffak kıldı. Münzirî bana, Ebû Tâlib en-Nahvî’den haber verdi; dedi ki: “**لبَّيك وسعديك**” sözünün manası: Allah beni yardım ettirsin; yardım ettirme üstüne yardım ettirme. Ben dedim ki: söz, Ebü’l-Abbâs ve İbnü’s-Sikkît’in dediğidir; çünkü kul Rabb’ine hitap eder ve ona itaatini ve emrine bağlanışını zikreder; der ki: **سعديك** , **لبَّيك** dediği gibi; yani emrine yardım etme üstüne yardım etme. “Allah kulu **أسعد** etti ve **سَعَده** etti” denildiğinde manası: Allah onu, kendisini razı edeceği şeye muvaffak kıldı; o da bununla saadetle saadetlenir. Nebî’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet olundu: “( **لا إسعاد في الإسلام** )”. Onun te’vili: cahiliye ehlinin kadınları, onlardan birine, kendisine aziz olan kimse hakkında bir musibet isabet ettiğinde, onu bir yıl ağlarlardı; komşuları ve akraba sahipleri onu buna “**يُسعدها**” ederdi; onunla birlikte ağıt sayısında ve vakitlerinde toplanırlardı; o ağıt yaktığı ve ağladığı müddetçe onu takip eder ve ona yardım ederlerdi; sonra onun arkadaşlarına bir musibet isabet ettiğinde, onlara bundan sonra “**أسعدتهنّ**” ederdi; Nebî ( صلى الله عليه وسلم ) bu **الإسعاد** ’dan nehyetti. **الساعد** : kolun pazusudur; **الزَنْدين** ile **المِرْفَق** arasındaki şeydir; ele, bir şeyi yakaladığında veya aldığında yardım ettiği için **ساعداً** diye adlandırıldı. **الساعد** ’ın çoğulu **سواعد** ’dir. Ve **ساعد الدَّرّ** ; Münzirî’nin bana haber verdiğine göre, Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: deveden sütün memeye indiği bir damardır. Aynı şekilde, sütün bir kadının memesine ulaştıran damarına da **ساعداً** denir. Ondandır onun sözü:

ألم تعلمي أن الأحاديث في غد
وبعد غد يا لُبْنَ ألْبُ الطرائد
وكنتم كأُمَ لَبَّةٍ ظَعَن ابنُها
إليها فما درّت عليه بساعد

Dedi ki: Mufaddal rivayet etti: “**طعن**” oğlu **الطاء** ile; yani başıyla onun memesine doğru şahıs oldu; “bu duvar falanın evine **طعن** etti” denildiği gibi; yani onun içine şahıs oldu.

Ebû Ubeyd dedi ki: Ebû Amr dedi ki: **السواعد** deniz kanallarıdır; su ona dökülür; onun teki **ساعد** ’dir, **هاء** ’sız. Şemmer inşad etti:

تأبّد لَأْيٌ منهمُ فعُتائدهْ
فذو سَلَم أنشاجُه فسواعدُهْ

Ve **الأنشاج** da: su kanallarıdır; onun teki **نَشَج** ’dir. **ساعدة** aslanın adlarındandır; marifedir; munsarif olmaz; aynı şekilde **أسامة** . **سَعِيد المزرعةِ** : onun sulayan nehri. İbnü’l-Muzaffar dedi ki: **السَعْد** , **النَحْس** ’in zıddıdır; “**يوم سَعْد** ve **يومُ نَحْسٍ** ” denir. Dedi ki: Ayın menzillerinden dört menzil **سُعُوداً** diye adlandırılır; onlardan **سعد الذابح** ve **سعد بُلَعَ** ve **سعد السُعُودِ** ve **سعد الأخبيةِ** .

Bunların hepsi **بُرْجَيِ الدلْو** ve **الجَدْي** ’dedir. İbn Kunâse dedi ki: **سعد الذابِح** : birbirine yakın iki yıldızdır; onlardan biri “**ذابحاً**” diye adlandırıldı; çünkü onunla birlikte küçük, silik bir yıldız vardır; neredeyse ona yapışır; sanki onun üzerine kapanmış, onu boğazlıyor gibidir; ve **الذابح** ondan biraz daha parlaktır. Dedi ki: **سعد بُلَعَ** : karşılıklı iki yıldızdır; gizli, siliktir. Ebû Yahyâ dedi ki: Araplar iddia etti ki o, Allah azze ve celle dediği vakit doğdu: “( **ياَأَرْضُ ابْلَعِى مَآءَكِ وَياَسَمَآءُ أَقْلِعِى** )” (Hûd: 44). Ve denir ki: ancak “**بُلَع**” diye adlandırıldı; çünkü sanki arkadaşının ona yakınlığından dolayı neredeyse onu yutacak gibidir.

Dedi ki: **سعد السعود** : iki yıldızdır; ve o, **أحمد السعود** ’dur; bu yüzden ona izafe edildi. Ve doğuşunda **سعد الذابح** ’e benzer. Ve **سعد الأخبية** : üç yıldızdır; **السعود** yolundan başka bir yol üzeredir; ondan meyillidir; onda ihtilaf vardır; silik, gizli değildir; ve parlak, aydınlık da değildir. **سعد الأخْبِية** diye adlandırıldı; çünkü o doğduğunda yerin haşeratı ve haşereleri, deliklerinden çıkar; onlara çadırlar gibi kılındı. Onun hakkında recez söyleyen dedi ki:

قد جاء سعد مقبلاً بحَرّه
راكدة جنودُه لشرّه

Böylece yerin haşerelerini **سعد الأخبية** ’nin askerleri yaptı. Bu **السعود** ’ların hepsi Yemenlidir; yaz yıldızlarındandır; ayın menzillerindendir; baharın sonunda doğar; kış rüzgârları sakinleşmiş, yaz rüzgârlarının sultanı gelmemiştir; güneş, ay ve yıldızlar günlerinde en güzel hâlde olur; çünkü onda toz görmezsin. Zübyânî onu zikretti; dedi ki:

قامت تَرَاءَى بين سِجْفَيْ كِلَّة
كالشمس يوم طلوعها بالأسعُد

Ve **السُعُود** , saadet gibi bir mastardır; dedi ki:

إن طول الحياة غير سُعود
وضلالاً تأميل نَيْل الخلود

Meselde:

أوردها سعد وسعد مشتمل

İhtiyacın meşakkatsiz elde edilmesinde mesel vurulur; yani onu su başına götürdü; ve onu, ondan **الدُلِيّ** ile su çekmeye ihtiyaç duyulan bir kuyuya götürür. Onun benzeri: “**أهون السَقْي التشريع**”. İbnü’l-Muzaffar dedi ki: **سعِد** **يَسْعد** **سَعْد** veya **سعادة** ; o halde o **سعيد** ’dir; **شقِي** ’nin zıddı. Onun çoğulu **السعَداء** ’dır. Ve “Allah onu **أسعده** etti ve onun bahtını **أسعد** etti” denir. Ben dedim ki: **سعيد** ’in, Allah’ın onu **سَعَده** etmesinden dolayı **مسعود** manasında olması caizdir;

ve **سَعِد** **يَسْعَد** ’den olması da caizdir; o halde o **سعيد** ’dir. **السَعْدانُ** : dikeni olan bir bitkidir; sanki bir iğdir; **يَسْلَنْقِي** eder; kuruduğunda dikenine bakarsın; buruşuk olur; bitiş yeri yerin düzlüğüdür. O, yaş kaldığı müddetçe develerin en hoş meralarındandır. Araplar der: süt bakımından develerin en hoşu, **السَعْدان** ve **الحُرْبُث** yiyendir. Leys, **السعدان** ’ın tefsirinde karıştırdı; **الحَلَمة** ’yi **السعدان** ’ın meyvesi yaptı; ve **حَسَكاً** , **الْقُطب** gibi yaptı; bunların hepsi yanlıştır. **القُطْب** : **السعدان** ’dan başka bir dikendir; **الحَسَك** ’e benzer; **السَعْدان** ’ın dikeni yüzünde yuvarlaktır. **الحَلَمة** ise başka bir ağaçtır; **السَعْدان** ile hiçbir ilgisi yoktur. **السَعْدان** ’ın teki **سَعْدانة** ’dir. **سَعْدانة الثَدْي** : onun etrafını kuşatan, iğ gibi olandır. Ebû Ubeyd dedi ki: terazilerin altındaki düğümlere **السعدانات** denir. Dedi ki: **السَعْدانة** : **الشسْع** ’ın düğümüdür; yere yakın olan taraftandır; ve **القِبالُ** , orta parmak ile ona bitişik olan arasındaki, yular gibi olandır; bunların hepsini Asma‘î söyledi. Ebû Zeyd dedi ki: **السَعْدانة** ayrıca devenin **كِرْكِرة** ’sidir; yuvarlaklığından dolayı **سَعْدانة** diye adlandırıldı. **السعدانة** : güvercin de. **سعدانة الإست** : onun **حِتَار** ’ıdır. Hüzeylî’nin, devekuşunu vasfederek söylediği söze gelince:

على حَتّ البُرَاية زَمْخَرِيّ الس
واعد ظَلَّ في شَرْي طِوال

Denildi ki: **سواعد الظليم** : onun kanatlarıdır; çünkü onun iki kanadı, iki el gibi olur. Bâhilî dedi ki: **السواعد** : kemiklerdeki iliğin kanallarıdır. Dedi ki: her şeyden **الزمخريّ** : kamış gibi içi boş olandır; devekuşunun kemikleri içi boştur; onda ilik yoktur. **الحتّ** hızlıdır; **البُرَاية** kalıntıdır; der ki: onun **بُرَايته** gittiğinde, yani eti ve yağı çekildiğinde hızlıdır. Başkası dedi ki: **الساعدة** : makarayı tutmak için dikilen bir ağaçtır. Onun çoğulu **السواعد** ’dir. Asma‘î dedi ki: **السواعد** : memenin kamışlarıdır. Ebû Amr dedi ki: onlar, sütün geldiği damarlardır; denizin **سواعد** ’ine benzetildi; onlar onun kanallarıdır. Ebü’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den; dedi ki: **السَعِيد** : nehirdir; çoğulu **سُعُد** ’dur; ve inşad etti:

وكأن ظُعْن الحيّ مُدْبِرة
نخل مَوَاقرُ بينها السُعُد

Dedi ki: buradaki **السُعُد** : nehirlerdir; onun teki **سعيد** ’dir. Dedi ki: gömleğin yakasına **سعيدة** denir. **السُعْد** : yer altında siyah kökü olan, hoş kokulu bir bitkidir. **السُعادَى** : başka bir bitkidir. Leys dedi ki: **السُعادى** : **بنت السُعد** ’dır. Arapların mesellerindendir: “**مَرْعًى ولا كالسَعدان**”; yani **السعدان** onların meralarının en faziletlilerindendir. Arap kabilelerinde **السُعُود** çoktur; sayı bakımından en çoğu **سعدُ بن زيد مَنَاة بن تميم** ’dir. Onlardandır **بنو سعد بن بكر** , **قيس عَيْلان** içinde; ve onlardandır **سعد هُذَيم** , **قُضاعة** içinde; ve onlardandır **سعد العَشِيرة** . Ve **بنو ساعدة** Ensar’dandır. Erkek adlarındandır: **سعد** ve **مسعود** ve **سَعِيد** ve **أسعد** ve **سُعَيد** ve **سَعْدان** . Kadın adlarındandır: **سُعَاد** ve **سُعْدَى** ve **سَعِيدة** ve **سَعْدِيَّة** ve **سُعَيْدة** . Erkek adlarındandır: **مُسْعَدة** . **السُعْد** : hurmanın bir türüdür; Evs dedi ki:

وكأن ظُعْنَ الحيّ مُدْبرة
نخل بزارة حَمْلها السُعُد

**السَعَادة** : kovaya eklenen bir yamadır; **المزادة** ’nın **ساعد** ’ı genişlesin diye. Ve mestin artırmasına ve gömleğin parçalarına **سعادة** denir. Kavim **يتسعَّدون** olarak çıktı; yani **السعدان** meralarını arıyorlar. **السَعْدانة** : boğazdan biten et parçalarıdır. Dedi ki:

جاء على سعدانة الشيخ المُكِلّ

Yani **الفالوذ** .

**دعس** : Ebû Ubeyd: **المَدَاعِس** : mızraklardan sağır (uçsuz/işitmez) olanlardır. Dedi ki: ve denir ki: onunla **يُدْعَس** edilenlerdir. Dedi ki: Bazıları dedi: mızraklardan **المِدْعَس** : kalın, şiddetli, bükülmeyen olandır; ve onu mızrakla **دَعَسه** etti; yani onu mızrakla dürttü; ve **رُمْح مِدْعَس** . Leys dedi ki: **الدَّعْس** : basmanın şiddetidir. Ve denir ki: falan, câriyesini **دَعَساً** **دَعَس** etti; onu nikâhladığında. **المُدَّعَس** : **المَلِيل** ’in közde pişirilmişidir; ondandır Hüzeylî’nin sözü:

ومُدَّعَسٍ فيه الأنِيض اختفيته
بجرداء مثل الوَكْف يكبو غرابها

Ve **طريق مِدْعاس** ve **مدعوس** ; o, ayakların **دَعَسته** ettiği ve çiğnediğidir. Ebû Ubeyd dedi ki: **الدعْس** : izdir. **النوادر** ’de: **رجل دَعُوس** ve **عَطوس** ve **قَدُوس** ve **دَقُوس** ; bunların hepsi, dalgalı derinliklere ve savaşlara atılmada (öne geçmede)dir.

**سدع** : güvenilirler onu ihmal etti. Leys dedi ki: **رجل مِسْدَع** : yüzünü tuttuğu yolda giden; **الدليل المِسْدِع الهادي** gibi. İbn Düreyd dedi ki: **السَدْع** : bir şeyin bir şeye çarpmasıdır; onu **سَدَعه** **سَدْعاً** . Dedi ki: adam **سُدِع** oldu; yani musibete uğratıldı; Yemen dilidir. Ben dedim ki: Leys ve İbn Düreyd’in dediğine, Arapların كلامından bir şahit bulmadım.

**دسع** : denir ki: falan, kusmuğuyla **دَسَعَ** etti; onu attığında. Ve deve, gevişini **دسع** etti; onu bir defada ağzına ittiğinde. İbnü’l-Muzaffar dedi ki: **المَدْسع** : yemek borusunun girişinin dar yeri; o, boğazda yemeğin geçtiği yerdir; ve o kemiğe **الدَسِيع** denir; o, içinde iki **التَرْقُوتان** bulunan kemiktir. Selâme b. Cendel dedi ki:

يُرْقَى الدسيعُ إلى هادٍ له تَلِعٍ
في جؤجؤ كَمَدَاك الطِيب مخضوب

İbn Şümeyl dedi ki: **الدَّسِيع** : devenin gevişiyle **يَدْسع** ettiği yerdir; o, boğazındaki **المَرِيء** yeridir; ve **المَرِيء** : yemeğin ve içeceğin girdiği yerdir. Asma‘î dedi ki: **الدَّسِيع** : boynun, **الكاهل** ’deki çıkıntısıdır; ve beyti inşad etti. Araplar der: falan **ضخم الدَّسيعة** ; bu, cömert adam için söylenir. Leys dedi ki: **الدَّسِيعة** : adamın sofrasıdır; kerim olduğunda. Ve denildi ki: “falan **ضخم الدَّسِيعة** ” sözünün manası: çok bağış sahibidir. Bir defada verenin onu itmesi sebebiyle **دَسِيعة** diye adlandırıldı; deve gevişini bir defada ittiği gibi. **الدَّسَائع** : geniş rağbet edilenlerdir. Hadiste: “( Allah tebareke ve teâlâ kıyamet günü der: ‘Ey Âdemoğlu, seni ata bindirmedim mi, seni **تَرْبَع** ve **تَدْسع** kılmadım mı?’ )”. **تَرْبع** : ganimetin dörtte birini almandır; bu, reis fiilindendir. **تَدْسَع** : verirsin; bol verirsin. Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti; dedi ki: **الدَّسِيعة** : **الجَفْنة** ’dir. Leys dedi ki: **دَسَعْت** deliği; yani bir bezden **دِسَاماً** aldın da onunla tıkadın. Leys dedi ki: deniz, amberi **دَسع** etti ve **دسر** etti; yani onu köpük gibi toplar, sonra bir tarafa atar; alınır;

ve o, kokunun en iyisidir. **ناقة دَيْسَع** : yürüyüşünde iri, çok geviş getiren (deve)dir. İbn Miyâde dedi ki:

حملتُ الهوى والرَّحْل فوق شِمِلَّة
جُمَاليَّة هوجاءَ كالفحل دَيْسَعِ

Yani görünmedi; çünkü et içinde gizlendi; dolgunlukla. **الدَّسيع** ve **الدسيعة** : boyun ve kuvvettir. A‘ver dedi ki:

رأيت دسيعة في الرحل ينبي
على دِعَم مخوِّية الفِجَاج

**الدِّعَم** : ayaklardır. **الفِجاج** : ayaklarının arasıdır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D8%B3/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب العين والدال وما يثلثهما)
(عدر) العين والدال والراء ليس بشيء. وقد ذُكرت فيه كلمة. قالوا: العدْر([1]) : المطر الكثير.
(عدس) العين والدال والسين ليس فيه من اللّغة شيء، لكنّهم يسمُّون الحبَّ المعروفَ عَدَساً. ويقولون: عَدَسْ، زجرٌ للبغال. قال:
عَدَسْ ما لِعَبَّادٍ عليك إمارةٌ *** نَجوتِ وهذا تحملينَ طليقُ([2])
وقوله:
*إذا حَمَلْتُ بِزَّتي على عَدَس([3]) *
فإنّه يريد البغلة، سمَّاها "عَدَسْ" بزَجْرها.
(عدف) العين والدال والفاء أُصَيلٌ صحيح يدلُّ على قِلّةٍ أو يسيرٍ من كثير. من ذلك العَدْف والعَدُوف، وهو اليسير من العَلَف. يقال: ما ذاقت الخيل عَدُوفاً. قال:
ومُجَنَّباتٍ مـا يَذُقْـنَ عَدوفـاً  *** يَقذِفـن بالمُهَـرات والأمهارِ([4])
والعَدْف: النَّوال القليل. يقال: أصبنا ماله عَدْفا.
ومن الباب العِدْفة، وهي كالصَّنِفَة من الثَّوب. وأمَّا قول الطرِمَّاح:
حَمّالُ أثقالِ دِيات الثَّأَى  *** عن عِدَف الأصل وكُرَّامِها([5])
قالوا: العِدَف: القليل([6]) .
(عدق) العين والدال والقاف ليس بشيء. وذكروا أنّ حديدةً ذاتَ شُعَبٍ يُستخرج بها الدَّلو من البئر يقال لها: عَوْدَقة. وحكَوا: عَدَق بِظَنِّه، مثل رَجَم. وما أحسب لذلك شاهداً من شعرٍ صحيح.
(عدك) العين والدال والكاف ليس بشيء، إلاّ كلمةً من هَنَواتِ ابن دُرَيد، قال: العَدْك: ضرب الصُّوف بالمِطْرَقة([7]) .
(عدل) العين والدال واللام أصلان صحيحان، لكنَّهما متقابلان كالمتضادَّين: أحدُهما يدلُّ على استواء، والآخر يدلُّ على اعوجاج.
فالأول العَدْل من النَّاس: المرضيّ المستوِي الطّريقة. يقال: هذا عَدْلٌ، وهما عَدْلٌ. قال زهير:
متى يَشْتجرْ قومٌ يَقُلْ سَرَوَاتُهُمْ  *** هُم بيننا فهمْ رِضاً وهُمُ عدلُ([8])
وتقول: هما عَدْلانِ أيضاً، وهم عُدولٌ، وإن فلاناً لعَدْلٌ بيِّن العَدْل والعُدُولة([9]) . والعَدْل: الحكم بالاستواء. ويقال للشَّيء يساوي الشيء: هو عِدْلُه. وعَدلْتُ بفلانٍ فلاناً، وهو يُعادِله. والمُشْرِك يَعدِل بربِّه، تعالى عن قولهم عُلُوَّاً كبيراً، كأنه يسوِّي به غيره.
ومن الباب: العِدْلان: حِمْلا الدَّابّة، سمِّيا بذلك لتساويهما. والعَديل: الذي يعادلك في المَحْمِل. والعَدْل: قِيمة الشيء وفِدَاؤُه. قال الله تعالى: ﴿وَلاَ يُقبَلُ مِنْهَا عَدْلٌ﴾  [البقرة 123]، أي فِدْية. وكلُّ ذلك من المعادَلة، وهي المساواة.
والعَدْل: نقيض الجَوْر، تقول: عَدَل في رعيته. ويومٌ معتدل، إذا تساوَى حالا حرِّه وبَرْدِه، وكذلك في الشيء المأكول. ويقال: عدَلْتُه حتى اعتدل، أي أقمته *حتى استقامَ واستوَى. قال:
صَبَحْتَ بها القوم حتى امْتَسَكْـ  *** ـتَ بالأرض تَعْدِلُها أن تميلا([10])

ومن الباب: المعتدلِة من النُّوق، وهل الحسنة المتَّفقة الأعضاء. فأمَّا قولهم لِضرْبٍ من السُّفن: عَدَوْلِيَّة، فقد يجوز أن يكون من القياس الذي قِسْناه، لأنها لا تكون إِلاّ مستويةً معتدِلة. على أنَّ الخليلَ زَعَم أنّها منسوبة إلى موضعٍ يقال له عَدَوْلَى. قال طرفة:
عَدَوْليَّةٍ أو من سفين ابنِ يامِنٍ  *** يجورُ بها الملاَّحُ طوراً ويهتدِي([11])
فأمّا الأصل الآخَر فيقال في الاعوجاج: عَدَل. وانعدَلَ، أي انعَرَج. وقال ذو الرُّمَّة:
وإِنِّي لأُنحِْي الطَّرفَ من نحوِ غيرها  *** حياءً ولو طاوعتُه لم يُعادِل([12])
(عدم) العين والدال والميم أصلٌ واحدٌ يدلُّ على فِقْدَان الشيء وذَهابه. من ذلك العَدَم. وعَدِم فلانٌ الشَّيء، إذا فقده. وأعْدمه الله تعالى كذا، أي أفاتَه. والعديم: الذي لا مالَ لـه؛ ويجوز جمعُه على العُدَماء، كما يقال فقير وفُقَراء. وأعْدَمَ الرّجلُ: صار ذا عدمٍ([13]) . وقال في العديم:
وعَدِيمُنـا متـعففٌ متـكرِّمٌ  *** وعلى الغنيِّ ضَمانُ حقِّ المُعْدِمِ
وقال في العدم حسّانُ بن ثابت:
رُبَّ حِلمٍ أضاعه عَُدَُم الما *** لِ وجهلٍ غطّى عليه النّعيمُ([14])
(عدن) العين والدال والنون أصلٌ صحيح يدلُّ على الإقامة. قال الخليل: العَدْن: إقامة الإبل في الحَمْض خاصّة. تقول: عَدَنَت الإبل تَعْدِن عَدْناً. والأصل الذي ذكره الخليل هو أصلُ الباب، ثمَّ قيس به كلُّ مُقام، فقيل جنةُ عَدْنٍ، أي إقامة. ومن الباب المعدِنُ: مَعدن الجواهر. ويقيسون على ذلك فيقولون: هو مَعدن الخَير والكَرَم. وأمّا العِدَان والعَدان فساحِلُ البحر. ويجوز أن يكون من القياس الذي ذكرناه، وليس ببعيد. وقال لبيد:
لقد يعلم صَحبي كلُّهم  *** بِعَدَانِ السَّيفِ صبري ونَقَلْ([15])
وعَدَنُ: بلد.
(عدو) العين والدال والحرف المعتل أصلٌ واحدٌ صحيحٌ يرجع إليه الفروعَ كلّها، وهو يدلُّ على تجاوُزٍ في الشيء وتقدُّمٍ لما ينبغي أن يقتصر عليه. من ذلك العَدْو، وهو الحُضْر. تقول: عدا يعدو عَدْواً، وهو عادٍ. قال الخليل: والعُدُوُّ مضموم مثقّل، وهما لغتان: إحداهما عَدْو كقولك غَزْو، والأُخرى عُدُوّ كقولك حُضور وقُعود. قال الخليل: التعدّي: تجاوز ما ينبغي أن يُقْتَصَر عليه. وتقرأ هذه الآية على وجهين: ﴿فَيَسُبُّوا الله عَدْواً بغيرِ علمٍ﴾ و﴿عُدُوَّاً([16])﴾ [الأنعام 108]. والعادي: الذي يعدو على الناس ظُلْماً وعُدواناً. وفلانٌ يعدو أمرَكَ، وما عَدَا أنْ صَنَع كذا. ويقال من عَدْوِ الفرس: عَدَوَانٌ، أي جيِّد العَدْوِ وكثيرُه. وذئب عَدَوَانٌ: يعدُو على الناس. قال:
نُهْدُ القُصَيْرَى عَدَوانُ الجَمْزِ([17])
تَذْكُرُ إذ أنت شديدُ القَفْزِ([18])
 وتقول: ما رأيت أحداً ما عدا زَيْداً. قال الخليل: أي ماء جاوَزَ زيداً. ويقال: عدا فلانٌ طَورَه. ومنه العُدْوانُ، قال: وكذلك العَدَاء، والاعتداء، والتعدِّي. وقال أبو نُخَيلة:
ما زال يَعدُو طَورَه العبدُ الرَّدِي  *** ويعتدي ويعتدي ويعتدي
قال: والعُدْوان: الظلم الصُّراح([19]) . والاعتداء مشتقٌّ من العُدْوَان. فأمَّا العَدْوَى فقال الخليل: هو طلبك إلى والٍ أو قاضٍ أن يُعدِيَك على مَن ظَلَمك أي يَنقِم([20]) منه باعتدائه عليك. والعَدْوَى ما يقال إِنّه يُعدِي، من جَرَبٍ أو داء([21]) . وفي الحديث: "لا عَدْوَى ولا يُعدِي شيء شيئاً". والعُدَاء كذلك([22]) . وهذا قياسٌ، أي إذا كان به داء لم يتجاوزْه إليك. والعَدْوَة: عَدوَة اللّصّ وعدوة المُغِير. يقال عدا عليه فأخَذَ مالَه، وعدا عليه بسيفه: ضَرَبه لا يريد به عدواً على رجليه، لكن هو من الظُّلم. وأما قوله:
* وعادت عَوادٍ بيننا وخُطُوب([23]) *
 فإنّه يريد أنّها تجاوَزَتْ حتَّى شغلت. ويقال: *كُفَّ عنا عادِيتَك. والعادية: شُغل من أشغال الدَّهر يَعدُوك عن أمرك، أي يَشغلُك. والعَدَاء: الشُّغْل. قال زُهير:
فصَرِّمْ حَبلَها إِذْ صرَّمتهُ  *** وعَادَك أن تلاقِيَها عَداءُ([24])
فأمّا العِدَاء فهو أن يُعادِيَ الفرسُ أو الكلبُ [أو] الصَّيّادُ بين صيدين([25]) ، يَصرع أحدَهما على إثر الآخر. قال امرؤ القيس:
فعادَى عِداءً بين ثَورٍ ونعجة  *** وبين شَبوبٍ كالقضيمة قَرْهبِ([26])
فإن ذلك مشتقٌّ من العَدْو أيضاً، كأنّه عَدَا على هذا وعدا على الآخَر. وربما قالوا: عَدَاء، بنصب العين. وهو الطَّلَق الواحد. قال:
* يَصْرع الخَمْسَ عَدَاءً في طَلَق([27]) *
والعَدَاء: طَوَار كلِّ شيء، انقاد معه عَرضه أو طُوله. يقولون: لزِمتُ عَدَاء النَّهر، وهذا طريقٌ يأخُذ عَداءَ الجَبل. وقد يقال العُِدْوة في معنى العَداء، وربما طُرحت الهاء فيقال عِدْوٌ، ويُجمَع فيقال: أعداء النّهر، وأعداء الطريق. قال: والتَّعداء: التَّفعال. وربما سمّو المَنْقَلة([28]) العُدَواء. وقال ذو الرمة:
هامَ الفؤادُ بذكراها وخامَرَهُ  *** منها على عُدَواء [الدَّارِ] تَسقيمُ([29])
قال الخليل: والعِنْدأْوَة: التواء وعَسَر قال الخليل: وهو من العَدَاء. ونقول: عَدَّى [عن الأمر] يعدِّي تعديةً، أي جاوزَه إلى غيره. وعدّيت عنِّي الهَمَّ، أي نحّيته عنِّي. وعدِّ عنِّي إلى غيري. وعَدِّ عن هذا الأمر، أي تجاوَزْه وخُذ في غيره. قال النابغة:
فعدِّ عمّا ترى إِذْ لا ارتجاعَ لـه  *** وانمِ القُتود على عَيرانةٍ أُجُدِ([30])
وتقول: تعدّيت المفازةَ، أي تجاوزتُها إلى غيرها. وعَدَّيت النّاقةَ أُعدِّيها. قال:
ولقد عَدَّيْتَ دَوْسَرَةً  *** كعَلاَة القَيْنِ مِذكارا([31])
ومن الباب: العدُوّ، وهو مشتقٌّ من الذي قدّمْنا ذِكره، يقال للواحد والاثنين والجمعِ: عدوّ. قال الله تعالى في قِصّة إبراهيم: ﴿فَإِنَّهُمْ عَدُوٌّ لي إِلاَّ رَبَّ الَعالمِين﴾  [الشعراء 77]. والعِدَى والعُدَى والعادِي([32]) والعُدَاة. وأمّا العُدَواء فالأرض اليابسة الصلبة، وإِنّما سمِّيت بذلك لأنّ مَن سكنها تعدّاها. قال الخليل: وربّما جاءت في جوف البئر إذا حفرت، وربَّما كانت حجراً حتَّى يَحِيدوا عنها بعضَ الحَيْد. وقال العجّاج في وصف الثَّور وحَفْرة الكِناس، يصفُ أنّه انتهى إلى عُدَوَاءَ صُلبةٍ فلم يُطِقْ حَفْرَها فاحرَوْرَف عنها:
وإن أصابَ عُدَوَاءَ احْرَورفا  *** عنها ووَلاَّها الظلُّوف الظُّلَّفا([33])
والعُِدْوة: صَلابةً من شاطئ الواد. ويقال عُدْوة، لأنّها تُعادِي النهر مثلاً، أي كأنّهما اثنان يتعادَيانِ. قال الخليل: والعَدَويّة من نبات الصَّيف بعد ذَهاب الرَّبيع، يخضرُّ فترعاه الإبل. تقول: أصابت الإِبل عَدَويَّة، وزنه فَعَليّة.
(عدب) العين والدال والباء زعم الخليل أنَّه مهمل، ولعلَّه لم يبلغْه فيه شيء. فأمّا البناء فصحيح. والعَدَاب: مسترِقٌّ من الرَّمل. قال ابن أحمر:
كثَور العَدَاب الفَرْدِ يَضْرِبُه الندى  *** تَعلَّى النَّدى في مَتْنِهِ وتحدّرا([34])
والله أعلم.
--------------ـــ
([1]) بفتح العين وضمها كما في اللسان. وضبط في الأصل والمجمل بالفتح فقط.
([2]) ليزيد بن مفرغ، كما في اللسان (عدس) والخزانة (2: 514).
([3]) الرجز في اللسان (عدس) والمخصص (6: 183). وقد سبق في (طفو).
([4]) للربيع بن زياد العبسي، يحرض قومه في طلب دم مالك بن زهير العبسى. وينسب أيضاً لقيس بن زهير. اللسان (مهر، عدف). وانظر إصلاح المنطق 432.
([5]) ديوان الطرماح 163 واللسان (عدف).
([6]) في شرح الديوان: "يعني يزيد بن المهلب. وعدفة كل شيء: أصله الذاهب في الأرض".
([7]) نص ابن دريد (2: 280): "والعدك لغة يمانية زعموا، وهو ضرب الصوف بالمطرقة".
([8]) ديوان زهير 107.
([9]) والعدالة أيضاً. والعدولة لم ترد في اللسان ووردت في القاموس.
([10]) في اللسان: "أعدلها أن تميلا".
([11]) من معلقته المشهورة.
([12]) ديوان ذي الرمة 493. والشاهد فيه أن: "لم يعادل" بمعنى لم ينعدل.
([13]) يقال بفتحتين وضمتين، وضمة.
([14]) ديوان حسان 378 والبيان (2: 325/4: 58).
([15]) ديوان لبيد 14 طبع 1881 واللسان (عدن، سيف، نقل) وإصلاح المنطق 60 والمخصص  (2: 129) ، وفي اللسان (سيف) أن السيف: موضع. وفي (عدن) أن شمراً رواه بفتح العين، ورواية أبي الهيثم بكسرها.
([16]) هذه قراءة يعقوب والحسن. وقراءة الجمهور: "عدوا" بفتح العين وسكون الدال. إتحاف فضلاء البشر 215.
([17]) بعده في اللسان: * وأنت تعدو بخروف مبزي *.
([18]) في الأصل: "الفقر"، وصوابه من اللسان (عدا).
([19]) في الأصل: "التراح"، صوابه في المجمل.
([20]) في الأصل: "ينقسم".
([21]) في الأصل: "أو داب".
([22]) انفرد بذكر هذه اللغة لهذا المعنى. وليس في سائر المعاجم إلا فرس ذو عدواء، إذا لم يكن ذا طمأنينة وسهولة. ومكان ذو عدواء، أي ليس بمطمئن. وعدواء الشوق: ما برح بصاحبه. والعدواء أيضاً: إناخة قليلة. والعدواء كذلك: بعد الدار.
([23]) عجز بيت لعلقمة الفحل في ديوانه 131 والمفضليات 191. وصدره:
* يكلفني ليلى وقد شط وليها * وفي الأصل: "عدت عواد"، تحريف.
([24]) الديوان 62. وفي اللسان بعد إنشاده: "قالوا: معنى عادك عداك، فقلبه".
([25]) في المجمل: "أن يعادي الفرس أو الصائد بين الصيدين".
([26]) ديوان امرئ القيس 86 واللسان (عدا).
([27]) أنشده في اللسان (عدا 257).
([28]) المنقلة: الأرض فيها حجارة تنقلها قوائم الدواب من موضع إلى موضع. وفي الأصل "المشغلة"، تحريف. وفسر "العدواء" في المجمل بأنها بعد الدار.
([29]) ديوان ذي الرمة 570 واللسان (سقم). وعجزه في المجمل (عدا) واللسان (عدا 261). وكلمة "الدار" ساقطة من الأصل وإثباتها من المراجع السالفة الذكر.
([30]) ديوان النابغة 17 واللسان (نمى).
([31]) البيت لعدي بن زيد، كما سبق في (ذكر)، وكما في اللسان (دسر).
([32]) في الأصل: "والعدى".
([33]) البيتان في ملحقات ديوان العجاج 83. وأنشدهما في اللسان (عدا، حرف، ظلف).
([34]) أنشده في اللسان (عدب)، وهو في المجمل (عدب) بدون نسبة.

ـ

##### Türkçe

(باب **العين** ve **الدال** ve ikisini üçleyen şeyler)
(**عدر**) **العين** ve **الدال** ve **الراء** bir şey değildir. Onda bir kelime zikredilmiştir. Dediler ki: **العدْر**([1]) : çok yağmur.
(**عدس**) **العين** ve **الدال** ve **السين** onda dilden bir şey yoktur; fakat onlar bilinen taneye **عَدَساً** adını verirler. Ve derler: **عَدَسْ**، katırlar için bir azarlamadır. Dedi ki:
**عَدَسْ** ما لِعَبَّادٍ عليك إمارةٌ *** نَجوتِ وهذا تحملينَ طليقُ([2])
Ve onun sözü:
*إذا حَمَلْتُ بِزَّتي على **عَدَس**([3]) *
Şüphesiz o, katırı kasteder; onu, azarlamasıyla “**عَدَسْ**” diye adlandırdı.
(**عدف**) **العين** ve **الدال** ve **الفاء** azlığa yahut çoktan bir az/azıcığa delâlet eden sahih bir köktür. Bundan: **العَدْف** ve **العَدُوف**; o, yemin azıcığıdır. Denir: Atlar **عَدُوفاً** tatmadı. Dedi ki:
ومُجَنَّباتٍ مـا يَذُقْـنَ **عَدوفـاً**  *** يَقذِفـن بالمُهَـرات والأمهارِ([4])
Ve **العَدْف**: az bağıştır. Denir: Onun malından **عَدْفا** elde ettik.
Ve babdan **العِدْفة**: o, elbiseden **الصَّنِفَة** gibidir. Ama الطرِمَّاح’ın sözü:
حَمّالُ أثقالِ دِيات الثَّأَى  *** عن **عِدَف** الأصل وكُرَّامِها([5])
Dediler ki: **العِدَف**: az([6]).
(**عدق**) **العين** ve **الدال** ve **القاف** bir şey değildir. Ve zikrettiler ki: çatallı bir demir; onunla kuyudan kova çıkarılır; ona **عَوْدَقة** denir. Ve naklettiler: **عَدَق** بِظَنِّه، **رَجَم** gibi. Ve ben bunun için sahih bir şiir şahidi sanmıyorum.
(**عدك**) **العين** ve **الدال** ve **الكاف** bir şey değildir; ancak İbn Düreyd’in hezeyanlarından bir kelime: dedi ki: **العَدْك**: yünü çekiçle dövmek([7]).
(**عدل**) **العين** ve **الدال** ve **اللام** iki sahih köktür; fakat ikisi, zıtlar gibi karşılıklıdır: birisi düzgünlüğe delâlet eder, öteki eğriliğe delâlet eder.
Birincisi, insanlardan **العَدْل**: razı olunan, yolu düzgün olandır. Denir: Bu **عَدْلٌ**dur, ve onlar ikisi **عَدْلٌ**dur. Züheyr dedi ki:
متى يَشْتجرْ قومٌ يَقُلْ سَرَوَاتُهُمْ  *** هُم بيننا فهمْ رِضاً وهُمُ **عدلُ**([8])
Ve dersin: Onlar ikisi **عَدْلانِ** da; ve onlar **عُدولٌ**dur; ve şüphesiz falan, apaçık **عَدْلٌ**dür; **العَدْل** ve **العُدُولة**([9]) apaçıktır. Ve **العَدْل**: eşitlikle hükmetmektir. Ve bir şeye, bir şeyi eşitleyen şeye denir: o, onun **عِدْلُه**’dur. Ve falanı falana **عَدلْتُ**; o da ona **يُعادِله**. Ve müşrik, Rabbine **يَعدِل** eder—onların sözünden yüce ve pek büyük bir yücelikle—sanki onunla başkasını eşitler.
Ve babdan: **العِدْلان**: binitin iki yükü; eşitliklerinden dolayı böyle adlandırıldılar. Ve **العَديل**: mahmilde sana denk olandır. Ve **العَدْل**: şeyin kıymeti ve fidyesidir. Allah تعالى dedi ki: ﴿وَلاَ يُقبَلُ مِنْهَا **عَدْلٌ**﴾  [البقرة 123]، yani fidye. Bütün bunlar **المعادَلة**dendir; o da eşitliktir.
Ve **العَدْل**: **الجَوْر**’un zıddıdır; dersin: Raiyyeti içinde **عَدَل** etti. Ve **معتدل** bir gün: sıcağının ve soğuğunun iki hâli eşit olduğunda; ve aynı şekilde yenilen şeyde. Ve denir: Onu **عدَلْتُ** ta ki **اعتدل** etti; yani onu doğrulttum *ta ki doğruldu ve düzleşti. Dedi ki:
صَبَحْتَ بها القوم حتى امْتَسَكْـ  *** ـتَ بالأرض تَعْدِلُها أن تميلا([10])

Ve babdan: develerden **المعتدلِة**; o, güzel, uzuvları uyumlu olandır. Ama onların gemilerden bir tür için söyledikleri: **عَدَوْلِيَّة**; kıyas ettiğimiz kıyastan olması câizdir; çünkü o ancak düz, **معتدِلة** olur. Şu da var ki: el-Halîl, onun **عَدَوْلَى** denilen bir yere nisbet olduğunu iddia etti. Tarafe dedi ki:
**عَدَوْليَّةٍ** أو من سفين ابنِ يامِنٍ  *** يجورُ بها الملاَّحُ طوراً ويهتدِي([11])
Ama öteki kök, eğrilikte söylenir: **عَدَل**. Ve **انعدَلَ**; yani kıvrıldı. Zü’r-Rumme dedi ki:
وإِنِّي لأُنحِْي الطَّرفَ من نحوِ غيرها  *** حياءً ولو طاوعتُه لم يُعادِل([12])
(**عدم**) **العين** ve **الدال** ve **الميم** bir tek köktür; şeyin yokluğuna ve gitmesine delâlet eder. Bundan **العَدَم**. Ve falan, şeyi **عَدِم** etti; onu kaybettiğinde. Ve Allah تعالى ona şunu **أعْدمه**; yani onu yok etti. Ve **العديم**: malı olmayan kimsedir; ve onun **العُدَماء** üzerine cem‘i câizdir; nasıl ki **فقير** ve **فُقَراء** denir. Ve adam **أعْدَمَ**: yokluk sahibi oldu([13]). Ve **العديم** hakkında dedi ki:
وعَدِيمُنـا متـعففٌ متـكرِّمٌ  *** وعلى الغنيِّ ضَمانُ حقِّ المُعْدِمِ
Ve **العدم** hakkında Hassân b. Sâbit dedi ki:
رُبَّ حِلمٍ أضاعه عَُدَُم الما *** لِ وجهلٍ غطّى عليه النّعيمُ([14])
(**عدن**) **العين** ve **الدال** ve **النون** ikamete delâlet eden sahih bir köktür. Halîl dedi ki: **العَدْن**: develerin özellikle **الحَمْض**’da ikametidir. Dersin: Develer **عَدَنَت**; **تَعْدِن** **عَدْناً**. Halîl’in zikrettiği kök, babın köküdür; sonra her ikamet ona kıyas edildi; böylece **جنةُ عَدْنٍ** denildi; yani ikamet. Ve babdan **المعدِنُ**: cevherlerin madeni. Ve buna kıyas ederler de derler: O, hayrın ve keremin **مَعدن**idir. Ama **العِدَان** ve **العَدان** deniz sahilidir. Ve zikrettiğimiz kıyastan olması câizdir; uzak değildir. Lebîd dedi ki:
لقد يعلم صَحبي كلُّهم  *** بِعَدَانِ السَّيفِ صبري ونَقَلْ([15])
Ve **عَدَنُ**: bir beldedir.
(**عدو**) **العين** ve **الدال** ve illetli harf, bütün dalların kendisine döndüğü tek sahih bir köktür; ve o, bir şeyde aşmaya ve sınırlandırılması gerekenin ötesine geçmeye delâlet eder. Bundan **العَدْو**; o, koşmadır. Dersin: **عدا** **يعدو** **عَدْواً**; ve o, **عادٍ**dir. Halîl dedi ki: Ve **العُدُوُّ** (ötreli, şeddeli) iki lugattır: birisi **عَدْو**—senin **غَزْو** demen gibi—öteki **عُدُوّ**—senin **حُضور** ve **قُعود** demen gibi. Halîl dedi ki: **التعدّي**: sınırlandırılması gerekeni aşmaktır. Ve bu âyet iki vecih üzere okunur: ﴿فَيَسُبُّوا الله **عَدْواً** بغيرِ علمٍ﴾ ve ﴿**عُدُوَّاً**([16])﴾ [الأنعام 108]. Ve **العادي**: insanlara zulüm ve **عُدواناً** ile saldırandır. Ve falan, senin işini **يعدو** eder; ve **ما عَدَا** şu ki şunu yaptı. Ve atın **عَدْو**’sundan denir: **عَدَوَانٌ**; yani koşmanın iyisi ve çoğu. Ve **ذئب عَدَوَانٌ**: insanlara saldırır. Dedi ki:
نُهْدُ القُصَيْرَى **عَدَوانُ** الجَمْزِ([17])
تَذْكُرُ إذ أنت شديدُ القَفْزِ([18])
Ve dersin: Zeyd’den başka kimseyi görmedim: **ما عدا زَيْداً**. Halîl dedi ki: yani Zeyd’i aşan kimseyi. Ve denir: Falan, sınırını **عدا** etti. Ve ondan **العُدْوانُ**; dedi ki: ve aynı şekilde **العَدَاء** ve **الاعتداء** ve **التعدِّي**. Ebû Nüḫayle dedi ki:
ما زال يَعدُو طَورَه العبدُ الرَّدِي  *** ويعتدي ويعتدي ويعتدي
Dedi ki: **العُدْوان**: apaçık zulümdür([19]). Ve **الاعتداء** **العُدْوَان**’dan türemiştir. Ama **العَدْوَى** hakkında Halîl dedi ki: O, sana zulmedene karşı bir vali yahut kadıya, sana **يُعدِيَك** etmesini istemendir; yani sana karşı saldırısıyla ondan öç alsın([20]). Ve **العَدْوَى**: uyuzdan yahut hastalıktan([21]) “bulaştırır” denilen şeydir. Hadiste: “**لا عَدْوَى** ولا يُعدِي شيء شيئاً”. Ve **العُدَاء** da böyledir([22]). Bu bir kıyastır; yani onda hastalık varsa, onu sana aşmaz. Ve **العَدْوَة**: hırsızın **عَدوَة**si ve baskıncının **عدوة**si. Denir: Ona saldırdı da malını aldı; ve kılıcıyla ona saldırdı: onu vurdu; bununla ayakları üzerinde koşmayı kastetmez; fakat o zulümdendir. Ama onun sözü:
* وعادت عَوادٍ بيننا وخُطُوب([23]) *
Şüphesiz o, “aştı ta ki meşgul etti”yi kasteder. Ve denir: *Bizden **عادِيتَك**’i geri tut. Ve **العادية**: zamanın işlerinden bir iştir; seni işinden **يَعدُوك** eder; yani seni meşgul eder. Ve **العَدَاء**: meşguliyettir. Züheyr dedi ki:
فصَرِّمْ حَبلَها إِذْ صرَّمتهُ  *** وعَادَك أن تلاقِيَها **عَداءُ**([24])
Ama **العِدَاء**: atın yahut köpeğin [veya] avcının iki av arasında **يُعادِيَ** etmesidir([25]); birini ötekinin ardından yere serer. İmru’ul-Kays dedi ki:
فعادَى **عِداءً** بين ثَورٍ ونعجة  *** وبين شَبوبٍ كالقضيمة قَرْهبِ([26])
Şüphesiz bu da **العَدْو**’dan türemiştir; sanki buna saldırdı ve ötekine saldırdı. Ve bazen derler: **عَدَاء**; **العين**’i nasb ile. Ve o, tek bir salıveriştir. Dedi ki:
* يَصْرع الخَمْسَ **عَدَاءً** في طَلَق([27]) *
Ve **العَدَاء**: her şeyin kenarıdır; onunla birlikte eni yahut boyu uzanır. Derler: Nehrin **عَدَاء**’ına yapıştım; ve bu, dağın **عَدَاء**’ını alan bir yoldur. Ve bazen **العُِدْوة** **العَداء** manasında söylenir; ve bazen **الهاء** atılır da **عِدْوٌ** denir; ve cem‘ edilir de: nehrin **أعداء**’ı ve yolun **أعداء**’ı denir. Dedi ki: ve **التَّعداء**: **التَّفعال**dır. Ve bazen **المَنْقَلة**([28])’ye **العُدَواء** adını verirler. Zü’r-Rumme dedi ki:
هامَ الفؤادُ بذكراها وخامَرَهُ  *** منها على **عُدَواء** [الدَّارِ] تَسقيمُ([29])
Halîl dedi ki: ve **العِنْدأْوَة**: bükülme ve zorluktur; Halîl dedi ki: ve o, **العَدَاء**’dandır. Ve deriz: **عَدَّى** [عن الأمر] **يعدِّي** **تعديةً**; yani onu başkasına aştı. Ve gamı benden **عدّيت**; yani onu benden uzaklaştırdın. Ve benden başkasına **عدِّ**. Ve bu işten **عَدِّ**; yani onu aş ve başkasına gir. Nâbiga dedi ki:
فعدِّ عمّا ترى إِذْ لا ارتجاعَ لـه  *** وانمِ القُتود على عَيرانةٍ أُجُدِ([30])
Ve dersin: Çölü **تعدّيت**; yani onu başkasına geçtim. Ve dişi deveyi **عَدَّيت**; onu **أُعدِّيها**. Dedi ki:
ولقد **عَدَّيْتَ** دَوْسَرَةً  *** كعَلاَة القَيْنِ مِذكارا([31])
Ve babdan: **العدُوّ**; o, daha önce zikrettiğimizden türemiştir; tek, iki ve cem‘ için denir: **عدوّ**. Allah تعالى İbrahim kıssasında dedi ki: ﴿فَإِنَّهُمْ **عَدُوٌّ** لي إِلاَّ رَبَّ الَعالمِين﴾  [الشعراء 77]. Ve **العِدَى** ve **العُدَى** ve **العادِي**([32]) ve **العُدَاة**. Ama **العُدَواء**: kuru, sert topraktır; ancak ona bu ad verildi; çünkü onda oturan onu aşar. Halîl dedi ki: Ve bazen kuyu kazıldığında kuyunun içinde gelir; ve bazen taş olur; ta ki ondan bir miktar sapıncaya kadar. A‘câc, öküzün ve ininin çukurunun vasfında dedi; onun sert bir **عُدَوَاءَ**’a ulaştığını, onu kazmaya güç yetiremediğini, ondan dönüp saptığını tasvir eder:
وإن أصابَ **عُدَوَاءَ** احْرَورفا  *** عنها ووَلاَّها الظلُّوف الظُّلَّفا([33])
Ve **العُِدْوة**: vadi kıyısından bir sertliktir. Ve **عُدْوة** denir; çünkü o, meselâ nehre **تُعادِي** eder; yani sanki ikisi, birbirine düşmanlık eden iki şeydir. Halîl dedi ki: Ve **العَدَويّة**: baharın gitmesinden sonra yaz bitkisindendir; yeşerir de develer onu otlar. Dersin: Develer **عَدَويَّة**’ye rastladı; vezni **فَعَليّة**’dir.
(**عدب**) **العين** ve **الدال** ve **الباء**; Halîl, onun ihmal edilmiş olduğunu iddia etti; belki onda bir şey ona ulaşmadı. Ama bina sahihdir. Ve **العَدَاب**: kumdan bir sızıcıdır. İbn Ahmer dedi ki:
كثَور **العَدَاب** الفَرْدِ يَضْرِبُه الندى  *** تَعلَّى النَّدى في مَتْنِهِ وتحدّرا([34])
Ve Allah daha iyi bilir.
--------------ـــ
([1]) **العين**’in fethi ve zammı ile; **اللسان**’da olduğu gibi. Asılda ve **المجمل**’de yalnız feth ile ضبط edilmiştir.
([2]) Yezîd b. Müferriğ’indir; **اللسان** (**عدس**) ve **الخزانة** (2: 514)’te olduğu gibi.
([3]) **الرجز** **اللسان** (**عدس**) ve **المخصص** (6: 183)’tedir. Daha önce (**طفو**)’da geçti.
([4]) er-Rabî‘ b. Ziyâd el-‘Absî’nindir; kavmini Mâlik b. Züheyr el-‘Absî’nin kanını istemeye teşvik eder. Kays b. Züheyr’e de nisbet edilir. **اللسان** (**مهر**، **عدف**). Ve bk. **إصلاح المنطق** 432.
([5]) **ديوان الطرماح** 163 ve **اللسان** (**عدف**).
([6]) Divan şerhinde: “Yani Yezîd b. el-Mühelleb. Ve her şeyin **عدفة**’si: yerde giden köküdür.”
([7]) İbn Düreyd’in metni (2: 280): “Ve **والعدك** Yemenî bir lugattır, iddia ettiler; o, yünü çekiçle dövmektir.”
([8]) **ديوان زهير** 107.
([9]) Ve **العدالة** da. **العدولة** **اللسان**’da gelmedi; **القاموس**’ta geldi.
([10]) **اللسان**’da: “**أعدلها أن تميلا**”.
([11]) Meşhur muallakasındandır.
([12]) **ديوان ذي الرمة** 493. Şahid şundadır ki: “**لم يعادل**” manası “**لم ينعدل**”dir.
([13]) İki fetha ile ve iki zamme ile ve bir zamme ile söylenir.
([14]) **ديوان حسان** 378 ve **البيان** (2: 325/4: 58).
([15]) **ديوان لبيد** 14, 1881 baskısı; ve **اللسان** (**عدن**، **سيف**، **نقل**) ve **إصلاح المنطق** 60 ve **المخصص** (2: 129). Ve **اللسان** (**سيف**)’de: **السيف** bir yerdir. Ve (**عدن**)’de: Şemr onu **العين**’in fethiyle rivayet etti; Ebû’l-Heysem’in rivayeti ise kesra iledir.
([16]) Bu, Ya‘kūb ve el-Hasen’in kıraatidir. Cumhurun kıraati: “**عدوا**” **العين**’in fethi ve **الدال**’ın sükûnu ile. **إتحاف فضلاء البشر** 215.
([17]) Ondan sonra **اللسان**’da: * وأنت تعدو بخروف مبزي *.
([18]) Asılda: “**الفقر**”; doğrusu **اللسان** (**عدا**)’dandır.
([19]) Asılda: “**التراح**”; doğrusu **المجمل**’dedir.
([20]) Asılda: “**ينقسم**”.
([21]) Asılda: “**أو داب**”.
([22]) Bu manada bu lugatı zikretmekte tek kaldı. Diğer sözlüklerde ancak: **فرس ذو عدواء**; yani sükûnet ve kolaylık sahibi değilse. Ve **مكان ذو عدواء**; yani düz değil. Ve **عدواء الشوق**: sahibinden ayrılmadı. Ve **العدواء** ayrıca: az bir çöktürme. Ve **العدواء** ayrıca: evin uzaklığı.
([23]) ‘Alkame el-Fahl’ın divanında 131 ve **المفضليات** 191’de bir beytin ikinci mısraıdır. Birinci mısraı:
* يكلفني ليلى وقد شط وليها * Asılda: “**عدت عواد**”; tahriftir.
([24]) Divan 62. Ve **اللسان**’da onu naklettikten sonra: “Dediler ki: **عادك**’ın manası **عداك**’tır; onu çevirdi.”
([25]) **المجمل**’de: “Atın yahut avcının iki av arasında **يعادي** etmesi.”
([26]) **ديوان امرئ القيس** 86 ve **اللسان** (**عدا**).
([27]) Onu **اللسان**’da (**عدا** 257) rivayet etti.
([28]) **المنقلة**: içinde taşlar olan toprak; bineklerin ayakları onları bir yerden bir yere taşır. Asılda “**المشغلة**”; tahriftir. Ve **العدواء** **المجمل**’de evin uzaklığı diye açıklanmıştır.
([29]) **ديوان ذي الرمة** 570 ve **اللسان** (**سقم**). İkinci mısraı **المجمل** (**عدا**) ve **اللسان** (**عدا** 261)’dedir. “**الدار**” kelimesi asıldan düşmüştür; onu, daha önce zikredilen kaynaklardan ispat ettik.
([30]) **ديوان النابغة** 17 ve **اللسان** (**نمى**).
([31]) Beyit ‘Adî b. Zeyd’indir; daha önce (**ذكر**)’de geçtiği gibi ve **اللسان** (**دسر**)’de olduğu gibi.
([32]) Asılda: “**والعدى**”.
([33]) İki beyit **ملحقات ديوان العجاج** 83’tedir. Ve onları **اللسان** (**عدا**، **حرف**، **ظلف**)’da rivayet etti.
([34]) Onu **اللسان** (**عدب**)’de rivayet etti; ve **المجمل** (**عدب**)’dedir, nisbesiz.

ـ

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D8%B3/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- العدس: الحب المعروف. قال تعالى: ﴿وعدسها وبصلها﴾ [البقرة/61]، والعدسة: بثرة على هيئته، وعدس: زجر للبغل ونحوه، ومنه: عدس في الأرض (يقال: عدس في الأرض: ذهب فيها. انظر: المجمل 3/651)، وهي عدوس (يقال: امرأة عدوس السرى: إذا كانت قوية عليها).

##### Türkçe

- **العدس**: bilinen tane. Yüce Allah dedi ki: ﴿وعدسها وبصلها﴾ [البقرة/61], ve **العدسة**: onun biçimi üzere bir kabarcık; ve **عدس**: katır ve benzeri için bir azarlama; ondan: **عدس في الأرض** (denilir: **عدس في الأرض**: onun içinde gitti. Bak: المجمل 3/651); ve o **عدوس**tur (denilir: **امرأة عدوس السرى**: eğer ona karşı güçlü ise).

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D8%B3/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

العَدْسُ، بسكون الدال: شدة الوطء على الأَرض والكَدْح أَيضاً. وعَدَس الرجلُ يَعْدِسُ عَدْساً وعَدَساناً وعُدُوساً وعَدَسَ وحَدَسَ يَحْدِسُ: ذهب في الأَرض؛ يقال: عَدَسَتْ به الـمَنِيَّةُ؛ قال الكميت: أُكَلِّفُها هَوْلَ الظلامِ، ولم أَزَلْ
أَخا اللَّيلِ مَعْدُوساً إِليَّ وعادِسا
أَي يسار إِليَّ بالليل.
ورجل عَدُوسُ الليل: قوي على السُّرَى، وكذلك الأُنثى بغير هاء، يكون في الناس والإِبل؛ وقول جرير: لقَدْ وَلدَتْ غَسَّانَ ثالِثَةُ الشَّوى، عَدُوسُ السُّرى، لا يَقْبَلُ الكَرْمُ جِيدُها
يعني به ضَيُعاً. وثالثة الشوى: يعني أَنها عرجاء فكأَنها على ثلاث قوائم، كأَنه قال: مَثْلُوثَة الشوى، ومن رواه ثالِبَة الشوى أَراد أَنها تأْكل شوى القَتْلى من الثلب، وهو العيب، وهو أَيضاً في معنى مثلوبة. والعَدَسُ: من الحُبوب، واحدته عَدَسَة، ويقال له العَلَسُ والعَدَسُ والبُلُسُ.والعَدَسَةُ: بَثْرَةٌ قاتلة تخرج كالطاعون وقلما يسلم منها، وقد عُدِسَ. وفي حديث أَبي رافع: أَن أَبا لَهَبٍ رماه اللَّه بالعَدَسَةٍ؛ هي بثرة تشبه العَدَسَة تخرج في مواضع من الجسد من جنس الطاعون تقتل صاحبها غالباً.
وعَدَسْ وحَدَسْ: زجر للبغال، والعامَّة تقول: عَدَّ؛ قال بَيْهَس بنُ صُرَيمٍ الجَرْمِيُّ:
أَلا لَيْتَ شِعْري، هَلْ أَقُولَنْ لِبَغْلَتي:
عَدَسْ بَعْدَما طالَ السِّفارُ وكَلَّتِ؟
وأَعربه الشاعر للضرورة فقال وهو بِشْرُ بنُ سفيان الرَّاسِيُّ: فاللَّهُ بَيْني وبَيْنَ كلِّ أَخٍ
يَقولُ: أَجْذِمْ، وقائِلٍ: عَدَسا
أجذم: زجر للفرس، وعَدَس: اسم من أَسماء البغال؛ قال:
إِذا حَمَلْتُ بِزَّتي على عَدَسْ،
على التي بَيْنَ الحِمارِ والفَرَسْ،
فلا أُبالي مَنْ غَزا أَو مَنْ جَلَسْ
وقيل: سمت العرب البغل عَدَساً بالزَّجْرِ وسَببهِ لا أَنه اسم له، وأَصلُ عَدَسْ في الزَّجْرِ فلما كثر في كلامهم وفهم أَنه زجر له سمي به، كما قيل للحمار: سَأْسَأْ، وهو زجر له فسمي به؛ وكما قال الآخر: ولو تَرى إِذ جُبَّتي مِنْ طاقِ،
ولِمَّتي مِثلُ جَناحِ غاقِ،
تَخْفِقُ عندَ المَشْيِ والسِّباقِ
وقيل: عَدَسْ أَو حَدَسْ رجل كان يَعْنُف على البغالِ في أَيام سليمان، عليه السلام، وكانت إِذا قيل لها حَدَسْ أَو عَدَس انزعجت، وهذا ما لا يعرف في اللغة. وروى الأَزهري عن ابن أَرقم حَدَسْ مَوْضِعَ عَدَسْ قال: وكان البغل إِذا سمع باسم حَدَسْ طار فَرَقاً فَلَهِجَ الناس بذلك، والمعروف عند الناس عَدَسْ؛ قال: وقال يَزيدُ بنُ مُفَزِّغٍ فجعل البغلة نفسها عَدَساً فقال:
عَدَسْ، ما لِعَبَّادٍ عَلَيْكِ إِمارَةٌ،
نَجَوْتِ وهذا تَحْمِلينَ طَلِيقُ
فإِنْ تَطْرُقي بابَ الأَمِيرِ، فإِنَّني
لِكُلِّ كريمٍ ماجِدٍ لَطَرُوقُ
سَأَشْكُرُ ما أُولِيتُ مِنْ حُسْنِ نِعْمَةٍ،
ومِثْلي بِشُكْرِ المُنْعِمِينَ خَلِيقُ
وعَبَّادٌ هذا: هو عباد بن زياد بن أَبي سفيان، وكان معاوية قد ولاه سِجِسْتانَ واستصحب يزيد بنَ مُفَرَّغٍ معه، وكره عبيد اللَّه أَخو عَبَّادٍ استصحابه ليزيد خوفاً من هجائه، فقال لابن مفرَّغ: أَنا أَخاف أَن يشتغلَ عنك عبادٌ فَتَهْجُوَنا فأُحِبُّ أَن لا تَعْجَل على عَبَّادٍ حتى يكتب إِليَّ، وكان عبادٌ طويل اللحية عريضها، فركب يوماً وابن مفرّغ في مَوْكِبِه فهَبَّتِ الريح فنَفَشَتْ لحيته، فقال يزيد بن مفزع: أَلا لَيْتَ اللِّحى كانتْ حَشِيشاً،
فتَعْلِفَها خيولَ المُسْلِمِينا
وهجاه بأَنواع من الهجاء، فأَخذه عبيد اللَّه بن زياد فقيده، وكان يجلده كل يوم ويعذبه بأَنواع العذاب ويسقيه الدواء المُسْهِل ويحمله على بعير ويَقْرُنُ به خِنْزيرَة، فإِذا انسهل وسال على الخنزيرة صاءَتْ وآذته، فلما طال عليه البلاء كتب إِلى معاوية أَبياتاً يستعطفه بها ويذكر ما حلّ به، وكان عبيد اللَّه أَرسل به إِلى عباد بسجستان وبالقصيدة التي هجاه بها، فبعث خَمْخَامَ مولاه على الزَّنْدِ وقال: انطلق إِلى سجستان وأَطلق ابن مفرغ ولا تستأْمر عباداً، فأَتى إِلى سجستان وسأَل عن ابن مفرّغ فأَخبروه بمكانه فوجده مقيداً، فأَحضر قَيْناً فكَّ قيوده وأَدخله الحمام وأَلبسه ثياباً فاخرة وأَركبه بغلة، فلما ركبها قال أَبياتاً من جملتها: عدس ما لعباد. فلما قدم على معاوية قال له: صنع بي ما لم يصنع بأَحدٍ من غير حدث أَحدثته، فقال معاوية: وأَيّ حَدَث أَعظم من حدث أَحدثته في قولك: أَلا أَبْلِغْ مُعاويةَ بنَ حَرْبٍ
مُغَلْغَلَةً عَنِ الرجُلُ اليَماني
أَتَغْضَبُ أَن يُقال: أَبُوكَ عَفٌّ،
وتَرْضى أَنْ يقالَ: أَبُوكَ زاني؟
قأَشْهَدُ أَنَّ رَحْمَك من زِيادٍ
كَرَحْمِ الفِيلِ من ولَدِ الأَتانِ
وأَشْهَدُ أَنها حَمَلَتْ زِياداً،
وصَخْرٌ من سُمَيَّةَ غيرُ داني
فحلف ابن مفرّغ له أَنه لم يقله وإِنما قاله عبد الرحمن ابن الحكم أَخو مروان فاتخذه ذريعة إِلى هجاء زياد، فغضب معاوية على عبد الرحمن بن الحكم وقطع عنه عطاءه.
ومن أَسماء العرب: عُدُسٌ وحُدُسٌ وعُدَسٌ. وعُدُسٌ: قبيلة، ففي تميم بصم الدال، وفي سائر العرب بفتحها. وعَدَّاسٌ وعُدَيسٌ: اسمان. قال الجوهري: وعُدَسٌ مثل قُثَمٍ اسم رجل، وهو زُرارَةُ بنُ عُدَسٍ، قال ابن بري: صوابه عُدُسٌ، بضم الدال. روى ابن الأَنباري عن شيوخه قال: كل ما في العرب عُدَسٌ فإِنه بفتح الدال، إِلا عُدُسَ ابن زيد فإِنه بضمها، وهو عُدُسُ بن زيد بن عبد اللَّه ابن دارِمٍ؛ قال ابن بري: وكذلك ينبغي في زُرارة بن عُدَسٍ بالضم لأَنه من ولد زيد أَيضاً. قال: وكل ما في العرب سَدُوس، بفتح السين، إِلاَّ سُدُوسَ ابن أَصْمَعَ في طَيِّءٍ فإِنه بضمها.

##### Türkçe

**العَدْسُ**; **الدال**’ın sükûnu ile: yere basmanın şiddeti ve **الكَدْح** da (yani) ayrıca.

Ve adam **عَدَس** eder, **يَعْدِسُ**: **عَدْساً** ve **عَدَساناً** ve **عُدُوساً** ve **عَدَسَ**; ve **حَدَسَ** **يَحْدِسُ**: yere gitti; denilir: **عَدَسَتْ** onunla **الـمَنِيَّةُ**; **الكميت** dedi:
أُكَلِّفُها هَوْلَ الظلامِ، ولم أَزَلْ
أَخا اللَّيلِ مَعْدُوساً إِليَّ وعادِسا
Yani: geceleyin bana doğru yürütülür.

Ve **عَدُوسُ الليل** adam: **السُّرَى**’ya güçlü (olan); ve aynı şekilde dişisi **هاء** olmaksızın; insanlarda ve develerde olur; ve **جرير**’in sözü:
لقَدْ وَلدَتْ غَسَّانَ ثالِثَةُ الشَّوى،
عَدُوسُ السُّرى، لا يَقْبَلُ الكَرْمُ جِيدُها
Onunla **ضَيُعاً**yı kastediyor. Ve **ثالثة الشوى**: yani onun topal olduğunu; sanki üç ayak üzerindeymiş gibi; sanki dedi ki: **مَثْلُوثَة الشوى**. Ve kim onu **ثالِبَة الشوى** rivayet ettiyse, onun **الثلب**den—ki o ayıptır—öldürülenlerin **شوى**sunu yediğini kastetti; ve o, ayrıca **مثلوبة** manasındadır.

Ve **العَدَسُ**: hububattandır; onun teki **عَدَسَة**’dir; ve ona **العَلَسُ** ve **العَدَسُ** ve **البُلُسُ** denilir. Ve **العَدَسَةُ**: öldürücü bir çıbandır; taun gibi çıkar ve ondan pek az kimse kurtulur; ve **عُدِسَ** olmuştur. Ve **أَبي رافع** hadîsinde: **أَبا لَهَبٍ**’i Allah’ın **بالعَدَسَةٍ** ile vurduğu; o, **العَدَسَة**ye benzeyen bir çıbandır; bedenin yerlerinde taun cinsinden çıkar; sahibini çoğunlukla öldürür.

Ve **عَدَسْ** ve **حَدَسْ**: katırlar için bir azarlamadır; ve avam **عَدَّ** der; **بَيْهَس بنُ صُرَيمٍ الجَرْمِيُّ** dedi:
أَلا لَيْتَ شِعْري، هَلْ أَقُولَنْ لِبَغْلَتي:
عَدَسْ بَعْدَما طالَ السِّفارُ وكَلَّتِ؟
Ve şair onu zaruret için i‘rablı yaptı; o da **بِشْرُ بنُ سفيان الرَّاسِيُّ**dur; dedi:
فاللَّهُ بَيْني وبَيْنَ كلِّ أَخٍ
يَقولُ: أَجْذِمْ، وقائِلٍ: عَدَسا
**أجذم**: at için bir azarlamadır; ve **عَدَس**: katırların isimlerinden bir isimdir; dedi:
إِذا حَمَلْتُ بِزَّتي على عَدَسْ،
على التي بَيْنَ الحِمارِ والفَرَسْ،
فلا أُبالي مَنْ غَزا أَو مَنْ جَلَسْ
Ve denildi: Araplar katırı **عَدَساً** diye adlandırdı; azarlama ve sebebiyle, onun için bir isim olduğu için değil. Ve **عَدَسْ**’in aslı azarlamadadır; sonra onların sözlerinde çoğalınca ve onun için bir azarlama olduğu anlaşılıp onunla adlandırıldı; nitekim eşeğe **سَأْسَأْ** denildi; o, onun için bir azarlamadır, sonra onunla adlandırıldı; ve nitekim başkası dedi:
ولو تَرى إِذ جُبَّتي مِنْ طاقِ،
ولِمَّتي مِثلُ جَناحِ غاقِ،
تَخْفِقُ عندَ المَشْيِ والسِّباقِ
Ve denildi: **عَدَسْ** yahut **حَدَسْ**; Süleyman—aleyhi’s-selâm—zamanında katırlara sert davranan bir adam idi; ve onlara **حَدَسْ** yahut **عَدَس** denildiğinde ürkerlerdi; ve bu, dilde bilinmeyen şeydir. Ve **الأَزهري** **ابن أَرقم**’dan **حَدَسْ**’ın **عَدَسْ** mevziinde olduğunu rivayet etti; dedi: Katır **حَدَسْ** ismini işittiğinde korkudan uçar (gibi olurdu); böylece insanlar bununla çokça söylemeye başladı; ve insanlar katında bilinen **عَدَسْ**’tir; dedi: Ve **يَزيدُ بنُ مُفَزِّغٍ** dedi; böylece dişi katırı bizzat **عَدَساً** yaptı; dedi:
عَدَسْ، ما لِعَبَّادٍ عَلَيْكِ إِمارَةٌ،
نَجَوْتِ وهذا تَحْمِلينَ طَلِيقُ
فإِنْ تَطْرُقي بابَ الأَمِيرِ، فإِنَّني
لِكُلِّ كريمٍ ماجِدٍ لَطَرُوقُ
سَأَشْكُرُ ما أُولِيتُ مِنْ حُسْنِ نِعْمَةٍ،
ومِثْلي بِشُكْرِ المُنْعِمِينَ خَلِيقُ
Ve bu **عَبَّادٌ**: o, **عباد بن زياد بن أَبي سفيان**’dır; ve **معاوية** onu **سِجِسْتانَ**’a vali yapmıştı ve **يزيد بنَ مُفَرَّغٍ**’ı onunla birlikte götürmüştü; ve **عبيد اللَّه**—**عَبَّاد**’ın kardeşi—**يزيد**’i yanında götürmesini, onun hicvinden korkarak, hoş görmedi; böylece **ابن مفرَّغ**’a dedi: Ben korkuyorum ki **عبادٌ** senden dolayı meşgul olur da bizi hicvedersin; bu yüzden severim ki **عَبَّادٍ** üzerine acele etmeyesin, ta ki bana yazsın. Ve **عبادٌ** uzun sakallı, geniş sakallı idi; bir gün bindi, ve **ابن مفرّغ** onun alayında idi; rüzgâr esti de sakalını kabarttı; böylece **يزيد بن مفزع** dedi:
أَلا لَيْتَ اللِّحى كانتْ حَشِيشاً،
فتَعْلِفَها خيولَ المُسْلِمِينا
Ve onu hicvin çeşitleriyle hicvetti; böylece **عبيد اللَّه بن زياد** onu yakaladı, onu bağladı; ve her gün onu kırbaçlıyor ve onu azabın çeşitleriyle azaplandırıyor, ona müshil ilacı içiriyor, onu bir deveye bindiriyor ve onunla bir dişi domuzu birleştiriyordu; böylece ishal olup dişi domuzun üzerine akınca o bağırıyor ve ona eziyet ediyordu. Böylece belâ onun üzerine uzayınca **معاوية**’ye, onunla kendisini yumuşatacağı beyitler yazdı ve başına geleni zikrediyordu; ve **عبيد اللَّه** onu **سجستان**’da **عباد**’a, ve onu hicvettiği kasideyle birlikte göndermişti; böylece kölesi **خَمْخَام**’ı **الزَّنْدِ** üzerinde gönderdi ve dedi: **سجستان**’a git ve **ابن مفرغ**’ı salıver ve **عباداً**’dan izin isteme. Böylece **سجستان**’a geldi ve **ابن مفرّغ**’dan sordu; ona yerini haber verdiler; onu bağlı buldu; böylece bir demirci getirdi, bağlarını çözdü; onu hamama soktu; ona gösterişli elbiseler giydirdi; onu bir dişi katıra bindirdi; böylece ona binince, cümlesinden olarak şu beyitleri söyledi: **عدس ما لعباد**. Böylece **معاوية**’nin yanına gelince ona dedi: Bana, benim işlediğim bir olay olmaksızın, başkasına yapmadığı şeyi yaptı. Böylece **معاوية** dedi: Senin şu sözünde işlediğin olaydan daha büyük hangi olay vardır:
أَلا أَبْلِغْ مُعاويةَ بنَ حَرْبٍ
مُغَلْغَلَةً عَنِ الرجُلُ اليَماني
أَتَغْضَبُ أَن يُقال: أَبُوكَ عَفٌّ،
وتَرْضى أَنْ يقالَ: أَبُوكَ زاني؟
قأَشْهَدُ أَنَّ رَحْمَك من زِيادٍ
كَرَحْمِ الفِيلِ من ولَدِ الأَتانِ
وأَشْهَدُ أَنها حَمَلَتْ زِياداً،
وصَخْرٌ من سُمَيَّةَ غيرُ داني
Böylece **ابن مفرّغ** ona yemin etti ki onu söylemedi; ancak onu **عبد الرحمن ابن الحكم**—**مروان**’ın kardeşi—söyledi; böylece onu **زياد**’ı hicvetmeye bir bahane edindi. Böylece **معاوية** **عبد الرحمن بن الحكم**’e kızdı ve onun atiyyesini kesti.

Ve Arapların isimlerinden: **عُدُسٌ** ve **حُدُسٌ** ve **عُدَسٌ**. Ve **عُدُسٌ**: bir kabiledir; böylece **تميم**’de **الدال**’ın kesriyle, ve diğer Araplarda onun fethiyle. Ve **عَدَّاسٌ** ve **عُدَيسٌ**: iki isimdir. **الجوهري** dedi: Ve **عُدَسٌ** **قُثَمٍ** gibi bir adam ismidir; ve o, **زُرارَةُ بنُ عُدَسٍ**’dır. **ابن بري** dedi: Onun doğrusu **عُدُسٌ**’tur, **الدال**’ın zammıyla. **ابن الأَنباري** şeyhlerinden rivayet etti; dedi: Araplarda olan her **عُدَسٌ**, **الدال**’ın fethi iledir; ancak **عُدُسَ ابن زيد** müstesna; çünkü o, onun zammı iledir; ve o, **عُدُسُ بن زيد بن عبد اللَّه ابن دارِمٍ**’dir. **ابن بري** dedi: Ve **زُرارة بن عُدَسٍ**’da da zamm ile olması gerekir; çünkü o da **زيد**’in evladındandır. Dedi: Araplarda olan her **سَدُوس** **السين**’in fethi iledir; ancak **سُدُوسَ ابن أَصْمَعَ** **طَيِّءٍ**’de müstesna; çünkü o, onun zammı iledir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D8%B3/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ع د س * * العَدَسُ * حب معروف

##### Türkçe

* ع د س * * **العَدَسُ** * bilinen bir tane (hububat)dır.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D8%B3/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

عدس يعدس عدسا، من حد ضرب: خدم، عن أبي عمرو، ونقله ابن القطع أيضا. وعدس في الأرض يعدس عدسا، بالفتح، وعدسانا، محركة، وعداسا، ككتاب، وهذان عن ابن عباد، وعدوسا، كعقود: ذهب، يقال: عدست به المنية، قال الكميت:
  أكلفها هول الظلام ولـم أزل                      أخا الليل معدوسا إلي وعادسا

  أي يسار إلي بالليل. وعدس المال عدسا: رعاه، عن ابن عباد. والعدس، بالفتح: الحدس، وزنا ومعنى، وهو الذهاب في الأرض كما تقدم. والعدس والحدس: شدة الوطء على الأرض. والعدس والحدس: الكدح. ومن أسماء العرب عدس وحدس، كزفر، قال الجوهري: وعدس مثل قثم: اسم رجل، وهو زرارة بن عدس، أو صوابه عدس، بضمتين، اسم رجل، كما قاله ابن بري، وقال: رواه ابن الديناري عن شيوخه. أو عدس ابن زيد بن عبد الله بن دارم من تميم، بضمتين خاصة، ومن سواه كزفر،قال ابن بري: وكذلك ينبغي في زرارة بن عدس، فإنه من ولد زيد أيضا. قلت: وهذه الضابطة التي نقلها ابن بري قد صرح بها ابن حبيب في كتاب مختلف القبائل أيضا هكذا. وعدس المذكور من تميم من ذريته صحابة وأشراف. قال الحافظ لكن في الصحابة وكيع بن عدس، بضمتين، نعم قال أحمد بن حنبل: إن الصواب أنه بالحاء المهملة. وكلام المصنف، رحمه الله، هنا غير محرر، فإنه خلط كلام الجوهري مع كلام ابن بري وإيراده، ولو اقتصر على ذكر الضابطة المشهورة لأصاب، فتأمل. والعدوس، كصبور: الجريئة القوية، على السير، عن ابن عباد. ورجل عدوس السرى: قوي عليه، والذي نصوا عليه: رجل عدوس الليل، أي قوي على السرى. هكذا نص عبارتهم، وكذلك الأنثى بغير هاء، يكون في الناس والإبل، وقال جرير:
  لقد ولدت غسان ثالثة الشوىعدوس السرى لا يقبل الكرم جيدها يعني ضبعا. وثالثة الشوى: يعني أنها عرجاء، فكأنها على ثلاث قوائم، كأنه قال: مثلوثة الشوى. والعدس، محركة: حب، م، معروف، ويقال له: العلس والبلس، والعدسة، بهاء: واحدته، وإنما خالف هنا قاعدته ليفرع عليه ما يأتي بعده من المعنى، وقد تفعل ذلك أحيانا من باب التفنن. قال الليث: العدسة: بثرة صغيرة شبيهة بالعدسة تخرج بالبدن مفرقة كالطاعون فتقتل غالبا، وقلما يسلم منها، وقد عدس، كعني، فهو معدوس: خرج به ذلك. وفي حديث أبي رافع: أن أبا لهب رماه الله بالعدسة، وهي من جنس الطاعون، كما صرح به غير واحد، وكانت قريش تتقي العدسة وتخاف عدواها، وعدس وحدس: زجر للبغال خاصة، عن أبن دريد، والعامة تقول: عد، قال بيهس بن صريم الجرمي:
  ألا ليت شعري هل أقولن لبغلتي                      عدس بعدما طال السفار وكلت وقد يعرب في ضرورة الشعر. وعدس: اسم للبغل أيضا، يسمونه بتسمية الزجر وسببه، لا أنه اسم له، لأن أصل عدس في الزجر، فلما كثر في كلامهم وفهم أنه زجر سمي به، كما قيل للحمار: سأسأ وهو زجر له فسمي به، وله نظائر غيره، قال يزيد بن مفرغ يخاطب بغلته:
  عدس ما لعباد عـلـيك إمـارة                      نجوت وهذا تحملين طـلـيق
  فإن تطرقي باب الأمير فإننـي                      لكل كريم ماجـد لـطـروق
  سأشكر ما أوليت من حسن نعمة                      ومثلي بشكر المنعمين خلـيق

  وعباد هذا: هو عباد بن زياد بن أبي سفيان، وكان قد ولاه معاوية سجستان، وأصحب معه يزيد المذكور، فحبسه خوفا من هجائه، فافتكه معاوية، والقصة طويلة فانظرها في حواشي ابن بري. وقال الخليل: عدس: اسم رجل كان عنيفا بالبغال أيام سليمان، صلوات الله وسلامه عليه، كانت إذا قيل لها: عدس انزعجت، وهذا غير معروف في اللغة. أو هو بالحاء، رواه الأزهري عن ابن أرقم، و قد تقدم في موضعه. وعدست به: قلت له: عدس الدابة: زجرها لتنهض، عدوسا. وعبد الله وعبد الرحمن ابنا عديس بن عمرو بن عبيد البلوي، كزبير: صحابيان، نزل عبد الله مصر، ويقال: إنه بايع تحت الشجرة، وكان أمير الجيش القادمين من مصر لحصار عثمان، رضي الله عنه، روى عنه جماعة في دمشق. عداس، كشداد: اسم، ومنهم عداس: مولى شيبة بن ربيعة، من أهل نينوى، الموصلي، له ذكر في الصحابة، وإليه نسب البستان في الطائف، وقد دخلته. وذكره السهيللي في الروض، وقال: هو غلام عتبة بن ربيعة وشيبة بن ربيعة، وفيه أن عداسا حين سمع رسول الله صلى الله عليه وسلم يذكر يونس بن متى عليه السلام قال: والله لقد خرجت منها، يعني نينوى وما فيها عشرة يعرفون ما متى، فمن أين عرفت متى وأنت أمي، وفي أمة أمية? فقال صلى الله عليه وسلم: هو أخي، كان نبيا وأنا نبي. وعدسة، بالتحريك: من أسماء النساء. وبنو عدسة: في طيء، وفي كلب أيضا بنو عدسة. ومما يستدرك عليه: عدس الرجل عدسا، إذا قوي على الشر، نقله ابن القطاع. وعديسة ابنة أهبان بن صيفي، لها ذكر في الترمذي. ومحمد بن عديس الكوفي، عن يونس بن أرقم، وأبو عدس أبي ابن عرين الكلبي، شاعر، مختلف في داله. وأبو الحسين محمد بن عبد الله بن عبدك الجرجاني العدسي، عن القاسم بن أبي حكيم. وأبو بكر محمد بن يوسف العدسي، جرجاني أيضا، تفقه وحدث عن أبي القاسم البقالي. وعدس بن عاصم بن قطن، ذكر ابن قانع أن له وفادة. وعدس بن هوذة البكائي، ذكره الدارقطني في الصحابة. وأبو الحجاج يسف بن عبد العزيز بن عبد الرحمن بن عديس، كزبير، حدث عن أبي الوليد الوقشي. وأبو حفص عمر بن محمد بن عديس: إمام لغوي.

##### Türkçe

**عدس** **يعدس** **عدسا**: keskin darbeden: hizmet etti; Ebû Amr’dan; İbnü’l-Kattâ‘ da onu nakletti. Ve “yerde **عدس** eder, **يعدس** **عدسا**” (fetha ile), ve **عدسانا** (harekeli), ve **عداسا** (kitap gibi), bu ikisi İbn Abbâd’dandır; ve **عدوسا** (ukûd gibi): gitti; “ölümle onu **عدست** ettim” denir. el-Kumeyt dedi ki:
  Ona karanlığın dehşetini yüklerim ve hâlâ                      gece kardeşi olarak bana doğru **معدوسا** ve **عادسا** (olarak) (kalırım)

  Yani: geceleyin bana doğru sevk olunur. “Malı **عدس** etti” **عدسا**: onu güttü; İbn Abbâd’dan. Ve **العدس** (fetha ile): **الحدس**’tir; vezin ve mana bakımından; o, daha önce geçtiği üzere yerde gitmektir. Ve **العدس** ile **الحدس**: yere basmanın şiddetidir. Ve **العدس** ile **الحدس**: çabadır. Arapların adlarından **عدس** ve **حدس** vardır; **زفر** gibi. el-Cevherî dedi ki: ve **عدس** **قثم** gibi: bir adam adıdır; o, **زرارة بن عدس**’tir; yahut doğrusu **عدس**’tir, iki damme ile, bir adam adıdır; İbn Berrî’nin dediği gibi; ve dedi ki: İbnü’d-Dînârî onu şeyhlerinden rivayet etti. Yahut Temîm’den, iki damme ile özellikle, **عدس ابن زيد بن عبد الله بن دارم**; ondan başkası ise **زفر** gibidir. İbn Berrî dedi ki: **زرارة بن عدس**’te de böyle gerekir; çünkü o da Zeyd’in evladındandır. Dedim ki: İbn Berrî’nin naklettiği bu ضبط’ı İbn Habîb de “Kitâbu Muhtelifi’l-Kabâil”inde yine böyle açıkça belirtmiştir. Temîm’den zikredilen bu **عدس**’in zürriyetinden sahâbîler ve eşraf vardır. Hâfız dedi ki: fakat sahâbîlerde **وكيع بن عدس** vardır, iki damme ile; evet, Ahmed b. Hanbel dedi ki: doğrusu onun **الحاء** المهملة ile olduğudur. Musannifin—Allah ona rahmet etsin—buradaki sözü muharrar değildir; çünkü el-Cevherî’nin sözünü İbn Berrî’nin sözü ve onun aktarımıyla karıştırdı; meşhur ضبط’ı zikretmekle yetinseydi isabet ederdi; öyleyse düşün. Ve **العدوس** (sabûr gibi): yürüyüşe karşı cesur, güçlü (kadın); İbn Abbâd’dan. Ve “**عدوس** gece yürüyüşü adamı”: ona güçlüdür; onların nassettikleri: “**عدوس** gece adamı”, yani gece yürüyüşüne güçlü. İbarelerinin nassı böyledir; dişisi de **هاء** olmaksızın böyledir; insanlarda ve develerde olur. Cerîr dedi ki:
  Gassân, üçüncü incikliyi doğurdu:                      gece yürüyüşünün **عدوس**’u; boynu keremi kabul etmez; yani bir sırtlanı.

  “Üçüncü incikli”: yani o topaldır; sanki üç ayak üzerinde gibidir; sanki “dört incikli” demiştir. Ve **العدس** (harekeli): bir tane(ler); (çoğul); bilinen; ona **العلس** ve **البلس** de denir. Ve **العدسة** (هاء ile): onun bir tanesi; burada kaidesine muhalefet etti; ancak bundan sonra gelecek manadan dallandırmak için; bazen bunu çeşitlilik babından yaparlar. el-Leys dedi ki: **العدسة**: mercimeğe benzer küçük bir kabarcık; bedende dağınık olarak, taun gibi çıkar; çoğunlukla öldürür; ondan pek az kurtulunur. Ve **عدس** etti (anî gibi), o hâlde o **معدوس**’tur: onda o (şey) çıktı. Ebû Râfi‘ hadîsinde: Ebû Leheb’i Allah **بالعدسة** ile vurdu; o, taun cinsindendir; birden fazla kimse bunu açıkça söylemiştir. Kureyş **العدسة**’den sakınır ve onun bulaşmasından korkardı. Ve **عدس** ve **حدس**: özellikle katırlar için bir zecirdir; İbn Düreyd’den. Avam “**عد**” der. Bihes b. Suraym el-Cermî dedi ki:
  Keşke bilsem, katırıma şöyle diyecek miyim:                      **عدس**; sefer uzadıktan ve (o) yorulduktan sonra.

  Şiir zaruretinde i‘râb edilir. Ve **عدس**: katır için de bir addır; onu zecir adlandırmasıyla ve onun sebebiyle adlandırırlar; onun için bir isim olduğu için değil; çünkü **عدس**’in aslı zecirdedir. Onların sözünde çoğalınca ve onun zecir olduğu anlaşılınca onunla adlandırıldı; tıpkı eşeğe “**سأسأ**” denmesi gibi; o, onun için bir zecirdir, sonra onunla adlandırıldı; bunun başka benzerleri vardır. Yezîd b. Müferrığ katırına hitap ederek dedi ki:
  **عدس**; kulların senin üzerinde bir emirliği yoktur;                      kurtuldun ve sen (şimdi) serbest (olarak) taşıyorsun.
  Emir’in kapısını çalarsan, ben                      her kerim, yüce için kapı çalanım.
  Verdiğin güzel nimetten dolayı şükredeceğim;                      benim gibisi, nimet verenlere şükretmeye layıktır.

  Ve bu **عباد**: o, **عباد بن زياد بن أبي سفيان**’dır; Muâviye onu Sicistân’a vali yapmıştı; zikredilen Yezîd’i de onunla birlikte göndermişti; onu hicvinden korkarak hapsetti; Muâviye onu kurtardı; kıssa uzundur; onu İbn Berrî’nin hâşiyelerinde gör. el-Halîl dedi ki: **عدس**: Süleyman—Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun—zamanında katırlara karşı sert olan bir adamın adıdır; onlara “**عدس**” denildiğinde ürkerlerdi; bu dilde bilinmiş değildir. Yahut o **الحاء** iledir; el-Ezherî onu İbn Erkâm’dan rivayet etti; ve yeri geçti. Ve “onunla **عدست** ettim”: ona “**عدس**” dedim. “Bineği **عدس** etti”: onu kalksın diye zecirledi; **عدوسا**. Ve **عبد الله** ile **عبد الرحمن**: **عديس بن عمرو بن عبيد البلوي**’nin iki oğlu; **زبير** gibi: iki sahâbîdir. **عبد الله** Mısır’a indi; ve denilir ki: ağacın altında biat etti. Osman’ı kuşatmak için Mısır’dan gelen ordunun emiri idi—Allah ondan razı olsun. Şam’da ondan bir cemaat rivayet etti. **عداس** (Şeddâd gibi): bir addır. Onlardan **عداس**: Şeybe b. Rebîa’nın mevlası; Ninova ehlinden; Musullu; sahâbîlerde onun zikri vardır; Tâif’teki bostan ona nispet edildi; ben ona girdim. es-Süheylî onu “er-Ravd”da zikretti ve dedi ki: o, Utbe b. Rebîa ve Şeybe b. Rebîa’nın kölesidir. Orada: **عداس** Resûlullah صلى الله عليه وسلم’in Yunus b. Metta عليه السلام’ı zikrettiğini işitince dedi ki: Vallahi ondan çıktım—yani Ninova’dan—ve onda Metta’nın ne olduğunu bilen on kişi yoktu; sen Metta’yı nereden bildin, hâlbuki sen ümmîsin ve ümmî bir ümmet içindesin? Bunun üzerine صلى الله عليه وسلم dedi ki: O benim kardeşimdir; o bir nebiydi ve ben de nebiyim. Ve **عدسة** (hareke ile): kadın adlarındandır. Ve **بنو عدسة**: Tayy’da; ve Kelb’de de **بنو عدسة** vardır. Ve ona istidrâk olunanlardandır: “adam **عدس** etti” **عدسا**: şerre karşı güçlü oldu; İbnü’l-Kattâ‘ nakletti. Ve **عديسة** bint Ehbân b. Sayfî: onun Tirmizî’de zikri vardır. Ve **محمد بن عديس** el-Kûfî: Yûnus b. Erkâm’dan. Ve **أبو عدس**: Ebî b. ‘Arîn el-Kelbî; şair; **الدال**’inde ihtilaf edilmiştir. Ve **أبو الحسين محمد بن عبد الله بن عبدك الجرجاني العدسي**: el-Kâsım b. Ebî Hakîm’den. Ve **أبو بكر محمد بن يوسف العدسي**: yine Cürcânî; fıkıh öğrendi ve Ebû’l-Kâsım el-Bukâlî’den hadis rivayet etti. Ve **عدس بن عاصم بن قطن**: İbn Kâni‘ onun bir وفادة’si olduğunu zikretti. Ve **عدس بن هوذة البكائي**: Dârakutnî onu sahâbîlerde zikretti. Ve **أبو الحجاج يسف بن عبد العزيز بن عبد الرحمن بن عديس** (Zübeyr gibi): Ebû’l-Velîd el-Vakşî’den hadis rivayet etti. Ve **أبو حفص عمر بن محمد بن عديس**: lugavî imam.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D8%B3/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

عَدَسَ فِى الأَرْضِ
1 عَدَسَ فِى الأَرْضِ ذ , (AA, S, O, K,) aor. عَدِسَ , inf. n. عَدْسٌ (AA, O, K) and عَدَسَانٌ and عِدَاسٌ (Ibn-'Abbلd, O, K) and عُدُوسٌ, (O, K,) He went away [or journeyed] into, or in, or through, the country, or land. (AA, S, O, K.) One says, عَدَسَتْ بِهِ المَنِيَّةُ (S, O) i. e. [Death] took him away. (O.) And El-Kumeyt says,
أُكَلِّفُهَا هَوْلَ الظَّلَامِ وَلَمْ أَزَلْ
↓ اـِلَىَّ وَعَادِسَا ↓ أَخَا اللَّيْلِ مَعْدُوسًا
or عَلَىَّ, as some relate it, (O, [and thus, instead of اـِلَىَّ, in one of my copies of the S,]) meaning [I constrain them (referring to camels mentioned in a preceding verse) to bear the terror of the darkness, and I cease not to be, as a nightfarer,] journeyed to by night [and journeying]. (S, O.) [It is added in the S, as though to indicate another meaning, وَعَدَسَ لُغَةٌ فِى حَدَسَ; and in the O and K, وَالعَدْسُ الحَدْسُ; (in the O with أَيْضًا between these two inf. ns.;) but accord. to the TA, the meaning intended by this is, The going away into, or in, the country, or land: see, however, what here follows.] ― -b2- العَدْسُ also signifies The treading hard, or vehemently, (شِدَّةُ الوَطْءِ, S, O, K, TA,) upon the ground; and so الحَدْسُ. (TA.) ― -b3- And i. q. الكَدْحُ [app. as meaning The working, or labouring; or toiling, or labouring hard]; (S, O, K, TA;) as also الحَدْسُ. (TA.) ― -b4- And, accord. to IKtt, عَدَسَ, said of a man, signifies قَوِىَ عَلَى الشَّرِّ [He was strong to do evil, or mischief: but I think it probable that the right explanation is, على السَّيْرِ or على السُّرَى, i. e. to journey, or to journey by night: see عَدُوسٌ]. (TA.) -A2- عَدَسَ, aor. عَدِسَ , (AA, O, K,) inf. n. عَدْسٌ, (TA,) also signifies He served [another]; syn. خَدَمَ. (AA, O, K.) ― -b2- And عَدَسَ المَالَ, inf. n. عَدْسٌ, He pastured the cattle, or camels &c. (Ibn-'Abbلd, O, K, TA.) And هُوَ يَعْدِسُ عَلَيْهِ He pastures for him. (Ibn-'Abbلd, O.) -A3- عَدَسَ بِهِ, (O, K,) and عَدَسَهُ, (IKtt, * O,) He said to him (i. e. to a mule, O) عَدَسْ [q. v.]. (IKtt, O, K.) -A4- عُدِسَ, He had an eruption of the small pustule called عَدَسَة [q. v.]. (K, * O, * TA.)

عادس
3 عادس ذ He journeyed continually. (Freytag, from the Deewلn of Jereer.)]

عَدَسْ
عَدَسْ ذ A cry by which one chides a mule, (IDrd, S, IKtt, * O, K,) to urge him: (IKtt:) sometimes, by poetic license, it is made decl.: (L, TA:) the vulgar say عد [app. عَدْ]. (TA.) ― -b2- Hence, (TA,) sometimes, (S, O,) it is also used as a name for The mule; (S, O, K;) like as the ass is [sometimes] called سَأْ سَأْ, which is [origiginally] a cry whereby one chides an ass; and there are other instances of the same kind. (TA.)

عَدَسٌ
عَدَسٌ ذ [Lentils;] a well-known grain; (S, O, K;) also called عَلَسٌ and بُلُسٌ: (TA:) n. un. with ة. (O, K.) ― -b2- عَدَسُ المَآءِ A certain plant [of which I have not found any description]. (See art. ساذج, last sentence.)

عَدَسَةٌ
عَدَسَةٌ ذ A small pustule, (Lth, S, * O, * K,) resembling the عَدَسة [commonly so called, i. e. the single grain of lentil], (Lth, TA,) which comes forth (Lth, O, K) in the body (Lth, K) in a man, (S, O,) dispersedly, like the طَاعُون [or plague], (Lth, TA,) of which it is said to be a kind, (Lth, O, TA,) and kills, (Lth, O, K,) or sometimes kills, (S,) or generally kills, (Lth, TA,) few recovering from it: (Lth, O:) it was feared by the tribe of Kureysh, as being transitive. (O.)

عَدَسِيَّةٌ
[ عَدَسِيَّةٌ ذ A soup made by boiling yellow lentils in water, till nearly dissolved, and then adding red vinegar, coriander, and salt. (Ibn-Jezleh, quoted, from Channing, by Greenhill, in his Transl. of Er-Rلzee on Small-pox and Measles.) -A2- It is now applied also to Bats' dung; which is used in medicine, administered internally; and also applied externally, mixed with vinegar, to tumours: so says Forskهl in his Descr. Animalium, p. iii.: but he there states عدسيه to be an appel-lation of the bat itself.]

عَدُوسٌ
عَدُوسٌ ذ , applied to a female, [and app. to a male also,] Bold, or daring; (Ibn-'Abbلd, O, K, TA;) strong to journey. (TA.) And عَدُوسُ السُّرَى Strong to journey (S, O, K) by night; as a masc. epithet; (O, K;) and as a fem. epithet applied to the hyena: (S, O:) or عَدُوسُ اللَّيْلِ, as meaning strong to journey by night, is applied to a man and to a woman and to a camel. (TA.)

عَادِسٌ
عَادِسٌ ذ : see the verse cited in the first paragraph.

مَعْدُوسٌ
مَعْدُوسٌ ذ : see the verse above mentioned. -A2- Also Having an eruption of the small pustule termed عَدَسَةٌ. (K, * O, * TA.)

##### Türkçe

عَدَسَ فِى الأَرْضِ
1 **عَدَسَ فِى الأَرْضِ** ذ , (AA, S, O, K,) muzâri‘ı **عَدِسَ** , mastarı **عَدْسٌ** (AA, O, K) ve **عَدَسَانٌ** ve **عِدَاسٌ** (Ibn-'Abbلd, O, K) ve **عُدُوسٌ**, (O, K,) O, memlekete yahut araziye, yahut memleketin içinde, yahut memleket boyunca gitti [yahut yolculuk etti]. (AA, S, O, K.) Denir ki, **عَدَسَتْ بِهِ المَنِيَّةُ** (S, O) yani [Ölüm] onu alıp götürdü. (O.) Ve el-Kumeyt der ki,
أُكَلِّفُهَا هَوْلَ الظَّلَامِ وَلَمْ أَزَلْ
↓ اـِلَىَّ وَعَادِسَا ↓ أَخَا اللَّيْلِ مَعْدُوسًا
yahut bazıları rivayet ettiği üzere **عَلَىَّ**, (O, [ve böylece, benim S nüshalarımın birinde, **اـِلَىَّ** yerine,]) mânâsı: [onları (önceki bir beyitte zikredilen develeri kastediyor) karanlığın dehşetini yüklenmeye zorlarım; ve bir gece yolcusu olarak,] geceleyin kendisine yolculuk edilen [ve yolculuk eden] olmaktan geri kalmam. (S, O.) [S’de, başka bir mânâyı göstermek ister gibi, **وَعَدَسَ لُغَةٌ فِى حَدَسَ** ilâve edilmiştir; O ve K’da ise, **وَالعَدْسُ الحَدْسُ**; (O’da bu iki mastar arasında **أَيْضًا** ile;) fakat TA’ya göre bununla kastedilen mânâ, memlekete yahut araziye gitmektir: ancak, burada ardından gelen şeye bak.] ― -b2- **العَدْسُ** ayrıca, yere sertçe yahut şiddetle basmayı ( **شِدَّةُ الوَطْءِ**, S, O, K, TA,) ifade eder; ve **الحَدْسُ** da böyledir. (TA.) ― -b3- Ve **الكَدْحُ** ile aynı mânâdadır; (S, O, K, TA;) **الحَدْسُ** da böyledir. (TA.) ― -b4- Ve IKtt’ye göre, **عَدَسَ**, bir adam hakkında söylendiğinde, **قَوِىَ عَلَى الشَّرِّ** mânâsınadır; (TA.) -A2- **عَدَسَ**, muzâri‘ı **عَدِسَ** , (AA, O, K,) mastarı **عَدْسٌ**, (TA,) ayrıca, O [başkasına] hizmet etti; eş anlamlısı **خَدَمَ**. (AA, O, K.) ― -b2- Ve **عَدَسَ المَالَ**, mastarı **عَدْسٌ**, O, sığırları yahut develeri vb. otlattı. (Ibn-'Abbلd, O, K, TA.) Ve **هُوَ يَعْدِسُ عَلَيْهِ**: O, onun için otlatır. (Ibn-'Abbلd, O.) -A3- **عَدَسَ بِهِ**, (O, K,) ve **عَدَسَهُ**, (IKtt, * O,) O, ona (yani bir katıra, O) **عَدَسْ** dedi [bkz.]. (IKtt, O, K.) -A4- **عُدِسَ**, Onda **عَدَسَة** denilen küçük kabarcık çıktı [bkz.]. (K, * O, * TA.)

عادس
3 **عادس** ذ O, sürekli yolculuk etti. (Freytag, Jereer’in Dîvân’ından.)]

عَدَسْ
**عَدَسْ** ذ Katırı azarlamak için bir nidadır, (IDrd, S, IKtt, * O, K,) onu sürmek için: (IKtt:) bazen, şiir zaruretiyle, i‘râblı kılınır: (L, TA:) avam **عد** [görünüşe göre **عَدْ**] der. (TA.) ― -b2- Bundan dolayı, (TA,) bazen, (S, O,) o, Katır için bir ad olarak da kullanılır; (S, O, K;) tıpkı eşeğin [bazen] **سَأْ سَأْ** diye adlandırılması gibi; bu ise [aslında] eşeği azarlamak için bir nidadır; ve bunun benzeri başka örnekler vardır. (TA.)

عَدَسٌ
**عَدَسٌ** ذ [Mercimek;] bilinen bir danedir; (S, O, K;) ayrıca **عَلَسٌ** ve **بُلُسٌ** diye de adlandırılır: (TA:) tekili ة iledir. (O, K.) ― -b2- **عَدَسُ المَآءِ** Belli bir bitki. (Madde **ساذج**, son cümleye bak.)

عَدَسَةٌ
**عَدَسَةٌ** ذ Küçük bir kabarcık, (Lth, S, * O, * K,) **عَدَسة**ye (yaygınca böyle denilen, yani mercimek tanesinin tekine) benzeyen, (Lth, TA,) ki (Lth, O, K) bir adamda (S, O) bedende (Lth, K) dağınık olarak, **طَاعُون** gibi, (Lth, TA,) çıkar; onun bir türü olduğu söylenir, (Lth, O, TA,) ve öldürür, (Lth, O, K,) yahut bazen öldürür, (S,) yahut genellikle öldürür, (Lth, TA,) ondan az kimse kurtulur: (Lth, O:) Kureyş kabilesi onu, bulaşıcı olması sebebiyle, korkardı. (O.)

عَدَسِيَّةٌ
[ **عَدَسِيَّةٌ** ذ Sarı mercimeğin suda kaynatılıp neredeyse eriyinceye kadar pişirilmesi, sonra kırmızı sirke, kişniş ve tuz eklenmesiyle yapılan bir çorba. (Ibn-Jezleh, Channing’den naklen, Greenhill tarafından, Er-Rلzee’nin Çiçek ve Kızamık üzerine tercümesinde.) -A2- Şimdi ayrıca Yarasa dışkısına da uygulanır; bu, tıpta kullanılır, içten verilir; ve ayrıca dıştan, sirke ile karıştırılarak, şişliklere sürülür: Forskهl, Descr. Animalium, s. iii’te böyle der: fakat o orada **عدسيه**’nin yarasanın kendisinin bir adı olduğunu belirtir.]

عَدُوسٌ
**عَدُوسٌ** ذ , dişiye nispetle kullanılır, [ve görünüşe göre erkeğe de,] Cesur yahut atılgan; (Ibn-'Abbلd, O, K, TA;) yolculuğa güçlü. (TA.) Ve **عَدُوسُ السُّرَى**: gece yolculuğuna güçlü; (S, O, K) müzekker bir sıfat olarak; (O, K;) ve dişi bir sıfat olarak sırtlana uygulanır: (S, O:) yahut **عَدُوسُ اللَّيْلِ**, gece yolculuğuna güçlü mânâsıyla, bir erkeğe ve bir kadına ve bir deveye uygulanır. (TA.)

عَادِسٌ
**عَادِسٌ** ذ : birinci paragrafta zikredilen beyte bak.

مَعْدُوسٌ
**مَعْدُوسٌ** ذ : yukarıda zikredilen beyte bak. -A2- Ayrıca **عَدَسَةٌ** diye adlandırılan küçük kabarcığın çıkması olan. (K, * O, * TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D8%B3/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

عَدَسَ
عَدَسَ I ( n. ac. عَدْس 1 ),
a.  Served.

b.  Pastured, fed, tended ( cattle ).

c.  Stamped on, trampled, trod.

d.  ( n. ac. عَدْس 1 ,  عِدَاْس 23 ,  عُدُوْس 27 ,  عَدَسَاْن 36 ) [ Fī ], Journeyed.

e.  . [ pass. ], Suffered from red pimples.

عَدَس
عَدَس 4 ,
a.  Lentils.

عَدَسَة
عَدَسَة 4t ,
a.  A lentil.

b.  Lentil-shaped glass, lens.

c.  Red spot, pimple,   pustule.

d.  [ coll. ], Macadam.

عَدَسِيّ
عَدَسِيّ 4yi ,
a.  Lenticular, lentiform.

عَدَسِيَّة
عَدَسِيَّة 4yit ,
a.  Lentil soup.

عَدُوْس
عَدُوْس 26 ,
a.  Bold, daring.

##### Türkçe

عَدَسَ
**عَدَسَ** I ( mastar ismi **عَدْس** 1 ),
a. Hizmet etti.

b. Otlatıldı, yedirildi, bakıldı (sığır).

c. Üzerine basıldı, çiğnendi, ayakla basıldı.

d. ( mastar ismi **عَدْس** 1 , **عِدَاْس** 23 , **عُدُوْس** 27 , **عَدَسَاْن** 36 ) [ Fī ], Yolculuk etti.

e. . [ edilgen ], Kırmızı sivilcelerden muzdarip oldu.

عَدَس
**عَدَس** 4 ,
a. Mercimek.

عَدَسَة
**عَدَسَة** 4t ,
a. Bir mercimek (tanesi).

b. Mercimek biçimli cam, mercek.

c. Kırmızı leke, sivilce, irinli kabarcık.

d. [ topluluk ], Makadam.

عَدَسِيّ
**عَدَسِيّ** 4yi ,
a. Mercimeksi, mercimek biçimli.

عَدَسِيَّة
**عَدَسِيَّة** 4yit ,
a. Mercimek çorbası.

عَدُوْس
**عَدُوْس** 26 ,
a. Cesur, atılgan.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D8%B3/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

عدس
عَدَسَ - يَعْدِسُ - عـَدْس
عَدَس - يَعْدِسُ + الكائن (النبت): ينبت على شكل عدس
عَدْس: على وزن " فَعْل" من " عَدَسَ - يَعْدِسُ ": اسم نوع معروف من حب البقل، وثمرته قرن مفلطح صغير
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " نمو النبات بحسب شكل الثمرة "
عَدَسَ - يَعْدِسُ، عَنَبَ - يَعْنِبُ، تَانَ - يَتِينُ، قَثَأَ - يَقْثَأُ، طَلَحَ - يَطْلَحُ (طَلِح - يَطْلَحُ)، قَطَنَ - يَقْطُنُ
عدس - عدسها
 	﴿وإذ قلتم ياموسى لن نصبر على طعام واحد فادع لنا ربك يخرج لنا مما تنبت الأرض من بقلها وقثائها وفومها وعدسها وبصلها قال أتستبدلون الذي هو أدنى بالذي هو خير اهبطوا مصرا فإن لكم ما سألتم وضربت عليهم الذلة والمسكنة وباءوا بغضب من الله ذلك بأنهم كانوا يكفرون بآيات الله ويقتلون النبيين بغير الحق ذلك بما عصوا وكانوا يعتدون(61)﴾ البقرة
مختار الصحاح
● [عدس] ع د س: العَدَسُ حب معروف
معجم الفرائد القرآنية:
ع د س
"عَدَسِهَا" في قوله تعالى :" مِنْ بَقْلِهَا وَقِثَّائِهَا وَفُومِهَا وَعَدَسِهَا وَبَصَلِهَا" (61) البقرة .
العَدَس : عُشب حولي دقيق الساق، من الفصيلة القرنية، أوراقه مركّبة ريشيّة ذات أذينات دقيقة، وثمرته قرن مفلطح صغير .
الراغب
عدس
- العدس: الحب المعروف. قال تعالى: }وعدسها وبصلها{ [البقرة/61]، والعدسة: بثرة على هيئته، وعدس: زجر للبغل ونحوه، ومنه: عدس في الأرض (يقال: عدس في الأرض: ذهب فيها. انظر: المجمل 3/651)، وهي عدوس (يقال: امرأة عدوس السرى: إذا كانت قوية عليها).
ملخص اللسان:
1. وعَدَس الرجلُ يَعْدِسُ عَدْساً وعَدَساناً وعُدُوساً وعَدَسَ وحَدَسَ  يَحْدِسُ: ذهب في الأَرض؛
2. عدس: العَدْسُ، بسكون الدال: شدة الوطء على الأَرض والكَدْح أَيضاً.
3. والعَدَسُ: من الحُبوب، واحدته عَدَسَة، ويقال له العَلَسُ والعَدَسُ  والبُلُسُ.
4. والعَدَسَةُ: بَثْرَةٌ قاتلة تخرج كالطاعون وقلما يسلم منها،
لسان العرب
● - عدس: العَدْسُ، بسكون الدال: شدة الوطء على الأَرض والكَدْح أَيضاً.  وعَدَس الرجلُ يَعْدِسُ عَدْساً وعَدَساناً وعُدُوساً وعَدَسَ وحَدَسَ  يَحْدِسُ: ذهب في الأَرض؛ يقال: عَدَسَتْ به المَنِيَّةُ؛ قال الكميت:  أُكَلِّفُها هَوْلَ الظلامِ، ولم أَزَلْ  أَخا اللَّيلِ مَعْدُوساً إِليَّ وعادِسا  أَي يسار إِليَّ بالليل.  ورجل عَدُوسُ الليل: قوي على السُّرَى، وكذلك الأُنثى بغير هاء، يكون في  الناس والإِبل؛ وقول جرير: لقَدْ وَلدَتْ غَسَّانَ ثالِثَةُ الشَّوى،  عَدُوسُ السُّرى، لا يَقْبَلُ الكَرْمُ جِيدُها  يعني به ضَيُعاً. وثالثة الشوى: يعني أَنها عرجاء فكأَنها على ثلاث  قوائم، كأَنه قال: مَثْلُوثَة الشوى، ومن رواه ثالِبَة الشوى أَراد أَنها  تأْكل شوى القَتْلى من الثلب، وهو العيب، وهو أَيضاً في معنى مثلوبة.  والعَدَسُ: من الحُبوب، واحدته عَدَسَة، ويقال له العَلَسُ والعَدَسُ  والبُلُسُ.والعَدَسَةُ: بَثْرَةٌ قاتلة تخرج كالطاعون وقلما يسلم منها، وقد  عُدِسَ. وفي حديث أَبي رافع: أَن أَبا لَهَبٍ رماه اللَّه بالعَدَسَةٍ؛ هي بثرة  تشبه العَدَسَة تخرج في مواضع من الجسد من جنس الطاعون تقتل صاحبها  غالباً.  وعَدَسْ وحَدَسْ: زجر للبغال، والعامَّة تقول: عَدَّ؛ قال بَيْهَس بنُ  صُرَيمٍ الجَرْمِيُّ:  أَلا لَيْتَ شِعْري، هَلْ أَقُولَنْ لِبَغْلَتي:  عَدَسْ بَعْدَما طالَ السِّفارُ وكَلَّتِ؟  وأَعربه الشاعر للضرورة فقال وهو بِشْرُ بنُ سفيان الرَّاسِيُّ:  فاللَّهُ بَيْني وبَيْنَ كلِّ أَخٍ  يَقولُ: أَجْذِمْ، وقائِلٍ: عَدَسا  أجذم: زجر للفرس، وعَدَس: اسم من أَسماء البغال؛ قال:  إِذا حَمَلْتُ بِزَّتي على عَدَسْ،  على التي بَيْنَ الحِمارِ والفَرَسْ،  فلا أُبالي مَنْ غَزا أَو مَنْ جَلَسْ  وقيل: سمت العرب البغل عَدَساً بالزَّجْرِ وسَببهِ لا أَنه اسم له،  وأَصلُ عَدَسْ في الزَّجْرِ فلما كثر في كلامهم وفهم أَنه زجر له سمي به، كما  قيل للحمار: سَأْسَأْ، وهو زجر له فسمي به؛ وكما قال الآخر:  ولو تَرى إِذ جُبَّتي مِنْ طاقِ،  ولِمَّتي مِثلُ جَناحِ غاقِ،  تَخْفِقُ عندَ المَشْيِ والسِّباقِ  وقيل: عَدَسْ أَو حَدَسْ رجل كان يَعْنُف على البغالِ في أَيام سليمان،  عليه السلام، وكانت إِذا قيل لها حَدَسْ أَو عَدَس انزعجت، وهذا ما لا  يعرف في اللغة. وروى الأَزهري عن ابن أَرقم حَدَسْ مَوْضِعَ عَدَسْ قال:  وكان البغل إِذا سمع باسم حَدَسْ طار فَرَقاً فَلَهِجَ الناس بذلك،  والمعروف عند الناس عَدَسْ؛ قال: وقال يَزيدُ بنُ مُفَزِّغٍ فجعل البغلة نفسها  عَدَساً فقال:  عَدَسْ، ما لِعَبَّادٍ عَلَيْكِ إِمارَةٌ،  نَجَوْتِ وهذا تَحْمِلينَ طَلِيقُ  فإِنْ تَطْرُقي بابَ الأَمِيرِ، فإِنَّني  لِكُلِّ كريمٍ ماجِدٍ لَطَرُوقُ  سَأَشْكُرُ ما أُولِيتُ مِنْ حُسْنِ نِعْمَةٍ،  ومِثْلي بِشُكْرِ المُنْعِمِينَ خَلِيقُ  وعَبَّادٌ هذا: هو عباد بن زياد بن أَبي سفيان، وكان معاوية قد ولاه  سِجِسْتانَ واستصحب يزيد بنَ مُفَرَّغٍ معه، وكره عبيد اللَّه أَخو عَبَّادٍ  استصحابه ليزيد خوفاً من هجائه، فقال لابن مفرَّغ: أَنا أَخاف أَن  يشتغلَ عنك عبادٌ فَتَهْجُوَنا فأُحِبُّ أَن لا تَعْجَل على عَبَّادٍ حتى يكتب  إِليَّ، وكان عبادٌ طويل اللحية عريضها، فركب يوماً وابن مفرّغ في  مَوْكِبِه فهَبَّتِ الريح فنَفَشَتْ لحيته، فقال يزيد بن مفزع:  أَلا لَيْتَ اللِّحى كانتْ حَشِيشاً،  فتَعْلِفَها خيولَ المُسْلِمِينا  وهجاه بأَنواع من الهجاء، فأَخذه عبيد اللَّه بن زياد فقيده، وكان يجلده  كل يوم ويعذبه بأَنواع العذاب ويسقيه الدواء المُسْهِل ويحمله على بعير  ويَقْرُنُ به خِنْزيرَة، فإِذا انسهل وسال على الخنزيرة صاءَتْ وآذته،  فلما طال عليه البلاء كتب إِلى معاوية أَبياتاً يستعطفه بها ويذكر ما حلّ  به، وكان عبيد اللَّه أَرسل به إِلى عباد بسجستان وبالقصيدة التي هجاه  بها، فبعث خَمْخَامَ مولاه على الزَّنْدِ وقال: انطلق إِلى سجستان وأَطلق  ابن مفرغ ولا تستأْمر عباداً، فأَتى إِلى سجستان وسأَل عن ابن مفرّغ  فأَخبروه بمكانه فوجده مقيداً، فأَحضر قَيْناً فكَّ قيوده وأَدخله الحمام  وأَلبسه ثياباً فاخرة وأَركبه بغلة، فلما ركبها قال أَبياتاً من جملتها: عدس  ما لعباد. فلما قدم على معاوية قال له: صنع بي ما لم يصنع بأَحدٍ من غير  حدث أَحدثته، فقال معاوية: وأَيّ حَدَث أَعظم من حدث أَحدثته في قولك:  أَلا أَبْلِغْ مُعاويةَ بنَ حَرْبٍ  مُغَلْغَلَةً عَنِ الرجُلُ اليَماني  أَتَغْضَبُ أَن يُقال: أَبُوكَ عَفٌّ،  وتَرْضى أَنْ يقالَ: أَبُوكَ زاني؟  قأَشْهَدُ أَنَّ رَحْمَك من زِيادٍ  كَرَحْمِ الفِيلِ من ولَدِ الأَتانِ  وأَشْهَدُ أَنها حَمَلَتْ زِياداً،  وصَخْرٌ من سُمَيَّةَ غيرُ داني  فحلف ابن مفرّغ له أَنه لم يقله وإِنما قاله عبد الرحمن ابن الحكم أَخو  مروان فاتخذه ذريعة إِلى هجاء زياد، فغضب معاوية على عبد الرحمن بن الحكم  وقطع عنه عطاءه.  ومن أَسماء العرب: عُدُسٌ وحُدُسٌ وعُدَسٌ. وعُدُسٌ: قبيلة، ففي تميم  بصم الدال، وفي سائر العرب بفتحها. وعَدَّاسٌ وعُدَيسٌ: اسمان. قال  الجوهري: وعُدَسٌ مثل قُثَمٍ اسم رجل، وهو زُرارَةُ بنُ عُدَسٍ، قال ابن بري:  صوابه عُدُسٌ، بضم الدال. روى ابن الأَنباري عن شيوخه قال: كل ما في العرب  عُدَسٌ فإِنه بفتح الدال، إِلا عُدُسَ ابن زيد فإِنه بضمها، وهو عُدُسُ  بن زيد بن عبد اللَّه ابن دارِمٍ؛ قال ابن بري: وكذلك ينبغي في زُرارة بن  عُدَسٍ بالضم لأَنه من ولد زيد أَيضاً. قال: وكل ما في العرب سَدُوس،  بفتح السين، إِلاَّ سُدُوسَ ابن أَصْمَعَ في طَيِّءٍ فإِنه بضمها.
مقاييس اللغة:
(عدس) العين والدال والسين ليس فيه من اللّغة شيء، لكنّهم يسمُّون الحبَّ المعروفَ عَدَساً. ويقولون: عَدَسْ، زجرٌ للبغال. قال:
عَدَسْ ما لِعَبَّادٍ عليك إمارةٌ *** نَجوتِ وهذا تحملينَ طليقُ([2])
وقوله:
*إذا حَمَلْتُ بِزَّتي على عَدَس([3]) *
فإنّه يريد البغلة، سمَّاها "عَدَسْ" بزَجْرها.
القاموس المحيط:
عَدَسَ يَعْدِسُ خَدَمَ، وفي الأرضِ عَدْساً وعَدَساناً وعِداساً وعُدوساً ذَهَبَ، والمالَ عَدْساً رَعاهُ. والعَدْسُ الحَدْسُ، وشِدَّةُ الوَطْء، والكَدْحُ. وعُدَسُ، كزُفَرَ أو بضمتين رجلٌ، أو عُدُسُ بنُ زَيدِ بنِ عبْدِ اللهِ بنِ دارِمٍ، بضمتين، ومن سواهُ كزُفَرَ. والعَدوسُ الجَريئةُ. ورجُلٌ عَدوسُ السُّرَى قَوِيٌّ عليه. والعدسُ حَبٌّ م. والعدسَةُ واحِدَتُهُ، وبَثْرَةٌ تَخْرُجُ بالبَدَنِ، فَتَقْتُلُ، وقد عُدِسَ، كعُنِيَ، فهو مَعْدُوسٌ. وعَدَسْ زَجْرٌ للبِغَالِ، واسمٌ لِلْبَغْلِ أيضاً، واسمُ رجُلٍ كان عَنيفاً بالبِغالِ، أيَّامَ سليمانَ، صلواتُ اللهِ وسلامه عليه، أو هو بالحاءِ، وتَقَدَّمَ. وعَدَسْتُ به قُلْتُ له عَدَسْ. وعبدُ اللهِ وعبدُ الرحمنِ ابنا عُدَيْسٍ، كزبَيْرٍ صحابِيَّانِ. وكشَدَّادٍ اسمٌ. وبنو عَدَسَةَ في طَيِّىءٍ، وفي كَلْبٍ أيضاً.
تاج العروس:
ع د س
عَدَسَ يَعْدِسُ عَدْساً مِن حَدٍّ ضَرَبَ : خَدَمَ عن أَبِي عَمْرٍو ونقلَه ابنُ القَطَّع أَيضاً . وعَدَسَ في الأَرْضِ يَعْدِسُ عَدْساً بالفَتْحِ وعَدَسَاناً مُحَرَّكةً وعِدَاساً ككِتَابٍِ وهذانِ عن ابنِ عَبّادٍ وعُدُوساً كعُقُودٍ : ذَهَبَ يُقَال : عَدَسَتْ به المَنِيَّةُ قالَ الكُمَيْت :
أُكَلِّفُهَا هَوْلَ الظَّلامِ ولَمْ أَزَلْ ... أَخَا اللَّيْلِ مَعْدُوساً إِليَّ وعَادِسا
أَي يُسَارُ إِليَّ باللَّيْلِ . وعَدَسَ المالَ عَدْساً : رَعَاهُ عن ابنِ عبّاد . والعَدْسُ بالفتح : الحَدْسُ وَزْناً ومَعْنىً وهو الذَهاب في الأَرْضِ كما تقدَّم . والعَدْسُ والحَدْسُ : شِدَّةُ الوَطْءِ على الأَرْضِ . والعَدْسُ والحَدْسُ : الكَدْحُ . ومن أَسْماءِ العربِ عُدَسُ وحُدَسُ كزُفَر قال الجوْهرِيُّ : وعُدَسُ مِثْلُ قُثَمَ : اسمُ رجُلٍ وهو زُرَارةُ بنُ عُدَسَ أَو صَوابُهُ عُدُسٌ بضمَّتَيْنِ اسمُ رجُلٍ كما قالَهُ ابنُ برِّيّ وقال : رواه ابن الدِّينارِيّ عن شُيوخِه . أَو عُدُسُ ابنُ زَيْدِ بنِ عبدِ اللهِ بنِ دَارِمٍ من تَمِيم بضَمَّتَيْنٍ خاصَّةً ومنْ سِواهُ كزُفَرَ قال ابنُ بَرِّيّ : وكذلك يَنْبَغِي في زُرَارةَ بنِ عُدُس فإِنَّه من وَلَد زَيْدٍ أَيضاً . قلْت : وهذه الضابطَةُ الَّتِي نقَلها ابنُ بَرِّيّ قد صَرَّحَ بها ابنُ حَبِيب في كِتاب مُخْتَلِف القَبَائِل أَيضاً هكذا . وعُدُسٌ المذكور من تَمِيمٍ من ذُرِّيَّتِه صَحابَةٌ وأَشْرَافٌ . قالَ الحافِظُ لكن في الصَّحابَةِ وَكِيعُ بنُ عُدُسٍ بضمتين نعم قالَ أَحْمَدُ بنُ حَنْبَلٍ : إِنَّ الصوابَ أَنَّه بالحاءِ المُهْمَلَة . وكلامُ المُصَنِّفِ رحمه اللهُ هنا غيرُ مُحَرَّرٍ فإِنَّه خَلَطَ كلامَ الجَوْهَرِيِّ مع كلامِ ابنِ بَرِّيٍّ وإِيرادِه ولو اقتصَر على ذِكْرِ الضّابِطَةِ المَشْهُورَةِ لأَصابَ فتَأَمَّلْ . والعَدُوسُ كصَبُورٍ : الجَرِيئَةُ القَوِيَّةُ عَلَى السَّيْرِ عن ابنِ عَبّادٍ . ورَجُلٌ عَدُوسُ السُّرَى : قَوِيٌّ عليه والذي نَصُّوا عليه : رَجُلٌ عَدُوسُ اللَّيْلِ أَي قَوِيٌّ عَلَى السُّرَى . هكذا نَصُّ عِبارتِهم وكذلك الأُنْثَى بغيرِ هاءٍ يكونُ في النّاسِ والإِبِلِ وقال جَرِير :
" لَقَدْ وَلَدَتْ غَسّانُ ثَالِثَةَ الشَّوَىعَدُوسَ السُّرَى لا يَقْبَلُ الكَرْمَ جِيدُهَا يَعْنِي ضَبُعاً . وثالِثَةُ الشَّوَى : يَعْنِي أَنَّها عَرجاءُ فكأَنّهَا على ثَلاثِ قَوائمَ كأَنَّهُ قال : مَثْلُوثَة الشَّوَى . والعَدَسُ مُحَرَّكةً : حَبٌّ م معروفٌ ويُقَال له : العَلَسُ والبَلَسُ والعَدَسَةُ بهاءٍ : وَاحِدَتُه وإِنَّما خالَفَ هُنَا قاعِدَتَه لِيُفَرِّعَ عليه ما يَأْتِي بَعْدَه من المَعْنَى وقد تَفْعَلُ ذلِكَ أَحْيَاناً من بابِ التَّفَنُّنِ . قالَ اللَّيْثُ : العَدَسَةُ : بَثْرَةٌ صَغِيرَةٌ شَبِيهَةٌ بالعَدَسَة تَخْرُجُ بالبَدَنِ مُفَرَّقَةً كالطّاعُونِ فَتَقْتُلُ غالِباً وقَلَّما يسْلَم منها وقد عُدِسَ كعُنِيَ فهو مَعْدُوسٌ : خَرَجَ به ذلكَ . وفي حَدِيثِ أَبِي رافِع : أَنَّ أَبا لَهَبٍ رَماهُ اللهُ بالعَدَسَة ِ وهي من جِنْسِ الطّاعُونِ كما صَرَّحَ به غَيْرُ وَاحِدٍ وكانَتْ قُرَيْشٌ تَتَّقِي العَدَسَةَ وتَخَافُ عَدْوَاها وعَدَسْ وحَدَسْ : زَجْرٌ للبِغالِ خاصَّةً عن أبنِ دُرَيْدٍ والعَّامَةُ تقول : عَدْ قالَ بَيْهَسُ بنُ صُرَيْمٍ الجَرْمِيُّ :
ألاَ لَيْتَ شِعْرِي هَلْ أَقُولَنْ لِبَغْلَتِي ... عَدَسْ بَعْدما طال السِّفَارُ وكَلَّتِ وقد يُعْرَبُ في ضَرَورَةِ الشِّعْر . وعَدَسْ : اسمٌ للبَغْلِ أَيضاً يُسَمُّونه بتَسْمِيَةِ الزَّجْرِ وسَبَبِه لا أَنَّه اسمٌ له لأَنَّ أَصْلَ عَدَسْ في الزَّجْر فلما كَثُرَ في كَلامِهم وفُهِمَ أَنَّه زَجْرٌ سُمِّيَ به كما قِيلَ للحِمَارِ : سَأْسَأْ وهو زَجْرٌ له فسُمِّيَ به وله نَظَائِرُ غَيْرُه قالَ يَزِيدُ بن مُفَرِّغٍ يُخاطِبُ بَغْلَتَه :
عَدَس ما لعَبَّادٍ عَلَيْكَ إِمارَةٌ ... نَجَوْتِ وهذا تَحْمَلينَ طَليقُ
فَإِنْ تَطْرُقِي بابَ الأَمِيرِ فإِنَّنِي ... لكُلِّ كَريمٍ ماجِدٍ لَطَرُوقُ
سَأَشْكُر ما أُولِيتُ منْ حُسْن نِعْمَةٍ ... ومِثْلِي بشُكْرِ المُنْعِمِينَ خَليقُ
وعَبَّادُ هذا : هو عَبَّاد بنُ زِيَاد بن أَبِي سُفْيَانَ وكانَ قد وَلاَّه معَاويَةُ سِجِسْتَانَ وأَصْحَبَ معَهُ يَزِيدَ المَذْكُورَ فحَبَسَه خَوْفاً من هِجَائه فافْتَكَّه معَاويَةُ والقصَّةُ طَوِيلةٌ فانْظُرْهَا في حَوَاشِي ابن بَرِّيّ . وقال الخَليلُ : عَدَسْ : اسم رَجُلٍ كان عَنِيفَاً بالبِغالِ أَيّام سُلَيمانَ صَلَواتُ الله وسَلامه عليه كانَتْ إِذا قِيلَ لها : عَدَسْ انزعَجَتْ وهذاَ غير مَعْروفٍ في اللُّغَة . أو هو بالحاء رَواه الأَزْهريُّ عن ابن أَرْقَمَ و قد تقدَّم في مَوضعه . وعَدَسْتُ به : قلتُ له : عَدَسَ الدَّابَّةَ : زَجَرَهَا لتَنْهَضَ عُدُوساً . وعبد الله وعَبْد الرَّحْمن ابنا عُدَيْس بن عَمْرو بن عُبَيْدٍ البَلَويّ كزُبَيْرٍ : صَحابيَّان نَزَل عبد الله مِصْرَ ويقَال : إِنّه بَايَعَ تَحْتَ الشَّجَرة وكانَ أَمِيَر الجَيْش القادِمِينَ من مِصْرَ لحِصَار عُثْمانَ رَضيَ اللهُ عنه رَوَى عنه جَمَاعَة في دِمَشْقَ . عَدَّاسٌ كشَدَّادٍ : اسمٌ ومنهم عَدَّاسٌ : مَوْلَى شَيْبَةَ بن رَبِيعَةَ من أَهْل نِينَوَى المَوْصلِيُّ له ذِكْرٌ في الصَّحَابَة وإِليه نُسِبَ البُسْتَانُ في الطّائف وقد دَخَلْتُه . وذَكَرَه السُّهَيْلليُّ في الرَّوْض وقَال : هو غُلامُ عُتْبَةَ بنِ رَبِيعَةَ وشَيْبَةَ بنِ رَبِيعَةَ وفيه أَنَّ عَدَّاساً حين سَمِعَ رَسُولَ الله صَلَّى اللهُ عَلَيْه وسَلَّمَ يَذْكُر يُونُسَ بنَ مَتَّى عليه السّلامُ قالَ : والله لقَدْ خَرَجْتُ منها يَعْنِي نِينَوَى وما فيهَا عَشَرَةٌ يَعْرِفُونَ مَا مَتَّى فمِن أَيْنَ عَرَفْتَ مَتّى وأَنْتَ أُمِّيٌّ وفي أُمَّةٍ أُمِّيّةٍ ؟ فقال صَلَّى اللهُ عليه وسَلَّم : هو أَخِي كانَ نَبِيّاً وأنا نَبِيٌّ . وعَدَسَةُ بالتَّحْريك : من أَسْمَاءِ النِّسَاءِ . وبَنُو عَدَسَةَ : في طَيِّءٍ وفي كَلْبٍ أَيْضاً بَنُو عَدَسَةَ . وممَّا يُسْتَدْرَكُ عليه : عَدَسَ الرَّجُلُ عَدْساً إِذا قَوِيَ على الشَّرِّ نَقَلَه ابنُ القَطَّاع . وعُدَيْسَةُ ابنةُ أُهْبَانَ بن صَيْفيِّ لَها ذِكْرٌ في التِّرْمِذيِّ . ومحَمَّد بنُ عُدَيْسٍ الكُوفِيُّ عن يُونُسَ بن أَرْقَمَ وأَبو عُدَس أُبِي ابن عُرَين الكَلْبيّ شاعرٌ مُخْتَلَفٌ في داله . وأَبو الحسَيْن محَمَّد بنُ عَبْد الله بن عَبْدَك الجُرْجَانيُّ العَدَسيّ عن القَاسم بن أَبي حَكيمٍ . وأَبو بَكْرٍ محَمَّد بنُ يوسفَ العَدَسيُّ جُرْجانِيٌّ أَيْضاً تَفَقَّه وحَدَّثَ عن أَبي القَاسم البَقَّالِيّ . وعُدَسُ بنُ عاصِم بن قَطَنٍ ذَكَر ابنُ قانِعٍ أَنَّ له وِفَادةً . وعُدَس بنُ هَوْذَةَ البَكَّائِيّ ذَكَرَه الدارَقُطْنيّ في الصَّحابَة . وأَبو الحَجَّاج يُسفُ بنُ عَبْد العَزِيز بن عَبْد الرّحْمن بن عُدَيْسٍ كزُبَيْرٍ حَدَّثَ عن أَبي الوَليد الوَقَّشيّ . وأَبو حَفْصٍ عُمَر بنُ محَمَّد بن عُدَيْسٍ : إِمَامٌ لُغَوِيٌّ

##### Türkçe

**عدس**
**عَدَسَ - يَعْدِسُ - عـَدْس**
**عَدَس - يَعْدِسُ** + varlık (bitki): mercimek şeklinde biter.
**عَدْس**: **" فَعْل"** vezninde, **" عَدَسَ - يَعْدِسُ "**’ten: baklagil tanelerinden bilinen bir türün adı; meyvesi küçük, yassı bir bakladır.
Ve lafız, “bitkinin meyvenin şekline göre büyümesi” lafızları grubuna mensuptur.
**عَدَسَ - يَعْدِسُ**، **عَنَبَ - يَعْنِبُ**، **تَانَ - يَتِينُ**، **قَثَأَ - يَقْثَأُ**، **طَلَحَ - يَطْلَحُ** (**طَلِح - يَطْلَحُ**)، **قَطَنَ - يَقْطُنُ**
**عدس - عدسها**
 	﴿“Ve hani siz: ‘Ey Musa! Biz tek bir yemeğe asla sabredemeyiz; Rabbine bizim için dua et de bize yerin bitirdiklerinden: sebzesinden, hıyarından, sarımsağından, **عدسها**’sından ve soğanından çıkarsın’ demiştiniz. (Musa) dedi ki: ‘Daha aşağı olanı daha hayırlı olana mı değiştiriyorsunuz? Bir şehre inin; sizin için istediğiniz vardır.’ Ve üzerlerine zillet ve yoksulluk vuruldu; Allah’tan bir gazaba uğradılar. Bu, onların Allah’ın ayetlerini inkâr etmeleri ve peygamberleri haksız yere öldürmeleri sebebiyledir; bu, isyan etmeleri ve haddi aşmaları sebebiyledir (61).”﴾ **البقرة**

**مختار الصحاح**
● [**عدس**] ع د س: **العَدَسُ** bilinen bir tanedir.

**معجم الفرائد القرآنية:**
ع د س
**"عَدَسِهَا"** Yüce Allah’ın şu sözünde: **" مِنْ بَقْلِهَا وَقِثَّائِهَا وَفُومِهَا وَعَدَسِهَا وَبَصَلِهَا"** (61) **البقرة**.
**العَدَس**: sapı ince, bir yıllık bir ot; baklagiller familyasındandır; yaprakları ince kulakçıklı, tüysü bileşik; meyvesi küçük, yassı bir bakladır.

**الراغب**
**عدس**
- **العدس**: bilinen tane. Yüce Allah dedi ki: }**وعدسها وبصلها**{ [**البقرة/61**]؛ ve **العدسة**: onun biçiminde bir kabarcık; ve **عدس**: katır ve benzeri için bir sürme (azarlama) sözüdür; bundan: “**عدس** yerde” (denir: “**عدس** yerde: onda gitti.” Bkz.: **المجمل 3/651**); ve o, **عدوس**’tur (denir: “**امرأة عدوس السرى**”: eğer ona (gece yürüyüşüne) karşı güçlü ise).

**ملخص اللسان:**
1. Ve **عَدَس** adam **يَعْدِسُ** **عَدْساً** ve **عَدَساناً** ve **عُدُوساً** ve **عَدَسَ**; ve **حَدَسَ** **يَحْدِسُ**: yerde gitti;
2. **عدس**: **العَدْسُ**, **الدال**’ın sükûnu ile: yere basmanın şiddeti ve ayrıca çabalama.
3. Ve **العَدَسُ**: hububattandır; tekili **عَدَسَة**’dir; ve ona **العَلَسُ** ve **العَدَسُ** ve **البُلُسُ** denir.
4. Ve **العَدَسَةُ**: veba gibi çıkan ve ondan nadiren kurtulunan öldürücü bir kabarcıktır.

**لسان العرب**
● - **عدس**: **العَدْسُ**, **الدال**’ın sükûnu ile: yere basmanın şiddeti ve ayrıca çabalama. Ve **عَدَس** adam **يَعْدِسُ** **عَدْساً** ve **عَدَساناً** ve **عُدُوساً** ve **عَدَسَ**; ve **حَدَسَ** **يَحْدِسُ**: yerde gitti; denir: “**عَدَسَتْ** ona ölüm”; **الكميت** dedi ki:
أُكَلِّفُها هَوْلَ الظلامِ، ولم أَزَلْ  أَخا اللَّيلِ مَعْدُوساً إِليَّ وعادِسا
yani: geceleyin bana doğru yürünür. Ve “**رجل عَدُوسُ الليل**”: gece yürüyüşüne güçlü (olan); dişisi de **هاء** olmaksızın böyledir; insanlarda ve develerde olur. Ve **جرير**’in sözü:
لقَدْ وَلدَتْ غَسَّانَ ثالِثَةُ الشَّوى،  عَدُوسُ السُّرى، لا يَقْبَلُ الكَرْمُ جِيدُها
onunla **ضَيُعاً**’yı kasteder. Ve **ثالثة الشوى**: yani o topaldır; sanki üç ayak üzerindedir; sanki dedi ki: **مَثْلُوثَة الشوى**. Ve kim onu **ثالِبَة الشوى** rivayet ettiyse, onunla, ayıp olan **الثلب**’den, öldürülenlerin butlarını yediğini kastetti; o da **مثلوبة** manasındadır. Ve **العَدَسُ**: hububattandır; tekili **عَدَسَة**’dir; ve ona **العَلَسُ** ve **العَدَسُ** ve **البُلُسُ** denir. Ve **العَدَسَةُ**: veba gibi çıkan ve ondan nadiren kurtulunan öldürücü bir kabarcıktır; ve “**عُدِسَ**”. Ve **أبي رافع** hadîsinde: “**أَن أَبا لَهَبٍ رماه اللَّه بالعَدَسَةٍ**”; o, **العَدَسَة**’ye benzeyen bir kabarcıktır; veba cinsinden olup bedenin yerlerinde çıkar; sahibini çoğunlukla öldürür. Ve **عَدَسْ** ve **حَدَسْ**: katırlar için bir sürme (azarlama) sözüdür; avam “**عَدَّ**” der. **بَيْهَس بنُ صُرَيمٍ الجَرْمِيُّ** dedi ki:
أَلا لَيْتَ شِعْري، هَلْ أَقُولَنْ لِبَغْلَتي:  عَدَسْ بَعْدَما طالَ السِّفارُ وكَلَّتِ؟
Ve şair onu zaruret için i‘rablı yaptı; o da **بِشْرُ بنُ سفيان الرَّاسِيُّ**’dir; dedi ki:
فاللَّهُ بَيْني وبَيْنَ كلِّ أَخٍ  يَقولُ: أَجْذِمْ، وقائِلٍ: عَدَسا
**أجذم**: at için bir sürme (azarlama) sözüdür; ve **عَدَس**: katırların isimlerindendir; dedi ki:
إِذا حَمَلْتُ بِزَّتي على عَدَسْ،
على التي بَيْنَ الحِمارِ والفَرَسْ،
فلا أُبالي مَنْ غَزا أَو مَنْ جَلَسْ
Ve denildi ki: Araplar katırı, sürme ve sebebiyle **عَدَساً** diye adlandırdı; onun adı olduğu için değil. Ve **عَدَسْ**’ın aslı sürmededir; sözlerinde çoğalınca ve onun ona sürme olduğu anlaşılınca onunla adlandırıldı; tıpkı eşeğe “**سَأْسَأْ**” denmesi gibi; o, ona sürmedir, onunla adlandırıldı. Ve başkasının sözü gibi:
ولو تَرى إِذ جُبَّتي مِنْ طاقِ،
ولِمَّتي مِثلُ جَناحِ غاقِ،
تَخْفِقُ عندَ المَشْيِ والسِّباقِ
Ve denildi ki: **عَدَسْ** yahut **حَدَسْ**, Süleyman günlerinde katırlara sert davranan bir adamdı; ona “**حَدَسْ**” yahut “**عَدَس**” denince ürkerlerdi; bu, dilde bilinmez. Ve **الأَزهري** İbn **أَرقم**’dan, **عَدَسْ** yerinde **حَدَسْ** rivayet etti; dedi ki: Katır **حَدَسْ** adını işitince korkudan uçardı; insanlar buna alıştı; insanlar katında bilinen **عَدَسْ**’tır. Dedi ki: **يَزيدُ بنُ مُفَزِّغٍ** dedi; katırı bizzat **عَدَساً** yaptı; dedi ki:
عَدَسْ، ما لِعَبَّادٍ عَلَيْكِ إِمارَةٌ،
نَجَوْتِ وهذا تَحْمِلينَ طَلِيقُ
فإِنْ تَطْرُقي بابَ الأَمِيرِ، فإِنَّني
لِكُلِّ كريمٍ ماجِدٍ لَطَرُوقُ
سَأَشْكُرُ ما أُولِيتُ مِنْ حُسْنِ نِعْمَةٍ،
ومِثْلي بِشُكْرِ المُنْعِمِينَ خَلِيقُ
Ve bu **عَبَّاد**: **عباد بن زياد بن أَبي سفيان**’dır; Muaviye onu **سِجِسْتانَ**’a vali tayin etmişti ve **يَزيد بنَ مُفَرَّغٍ**’ı onunla birlikte götürmüştü; **عَبَّاد**’ın kardeşi **عبيد اللَّه** onunla birlikte götürülmesini, onun hicvinden korkarak hoş görmedi; İbn **مفرَّغ**’a dedi ki: “Ben korkuyorum ki **عباد** senden dolayı meşgul olur da bizi hicvedersin; **عَبَّاد**’a acele etmemenizi, bana yazıncaya kadar (beklemeni) severim.” Ve **عباد** uzun sakallı, geniş sakallı idi; bir gün bindi, İbn **مفرّغ** onun alayında idi; rüzgâr esti de sakalını kabarttı; **يزيد بن مفزع** dedi ki:
أَلا لَيْتَ اللِّحى كانتْ حَشِيشاً،
فتَعْلِفَها خيولَ المُسْلِمِينا
Ve onu çeşit çeşit hicivle hicvetti; **عبيد اللَّه بن زياد** onu yakaladı, bağladı; her gün onu kırbaçlıyor, çeşit çeşit azapla ona eziyet ediyor, ona müshil ilacı içiriyor, onu bir deveye bindiriyor ve ona bir dişi domuz bağlıyordu; ishal olup dişi domuzun üzerine akınca o bağırıyor ve onu incitiyordu. Bela uzayınca Muaviye’ye, onunla kendisini yumuşatacağı beyitler yazdı ve başına geleni zikretti; **عبيد اللَّه** onu **سجستان**’da **عباد**’a, onu hicvettiği kasideyle birlikte göndermişti. Bunun üzerine (Muaviye) kölesi **خَمْخَام**’ı çakmaktaşa (işaretle) gönderdi ve dedi ki: “**سجستان**’a git, İbn **مفرغ**’ı serbest bırak; **عباد**’dan izin isteme.” O **سجستان**’a geldi, İbn **مفرّغ**’ı sordu; ona yerini haber verdiler; onu bağlı buldu; bir demirci getirdi, bağlarını çözdü; onu hamama soktu, ona süslü elbiseler giydirdi ve onu bir katıra bindirdi. O ona binince, cümlesinden şu olan beyitler söyledi: **عدس ما لعباد**. Muaviye’nin yanına gelince ona dedi ki: “Bana, benden başkasına yapmadığını, benim yaptığım bir olay olmaksızın yaptı.” Muaviye dedi ki: “Senin şu sözünde yaptığın olaydan daha büyük hangi olay var:
أَلا أَبْلِغْ مُعاويةَ بنَ حَرْبٍ
مُغَلْغَلَةً عَنِ الرجُلُ اليَماني
أَتَغْضَبُ أَن يُقال: أَبُوكَ عَفٌّ،
وتَرْضى أَنْ يقالَ: أَبُوكَ زاني؟
قأَشْهَدُ أَنَّ رَحْمَك من زِيادٍ
كَرَحْمِ الفِيلِ من ولَدِ الأَتانِ
وأَشْهَدُ أَنها حَمَلَتْ زِياداً،
وصَخْرٌ من سُمَيَّةَ غيرُ داني”
İbn **مفرّغ** ona yemin etti ki bunu söylemedi; bunu ancak **عبد الرحمن ابن الحكم** (Mervan’ın kardeşi) söyledi; onu, Ziyad’ı hicvetmeye bir bahane edindi. Muaviye **عبد الرحمن بن الحكم**’e kızdı ve onun atiyyesini kesti.
Ve Arapların isimlerindendir: **عُدُسٌ** ve **حُدُسٌ** ve **عُدَسٌ**. Ve **عُدُسٌ**: bir kabiledir; **تميم**’de **الدال**’ın kesriyle, diğer Araplarda fethiyledir. Ve **عَدَّاسٌ** ve **عُدَيسٌ**: iki isimdir. **الجوهري** dedi ki: **عُدَسٌ** **قُثَمٍ** gibi bir adam adıdır; o, **زُرارَةُ بنُ عُدَسٍ**’tir. **ابن بري** dedi ki: doğrusu **عُدُسٌ**’tur, **الدال**’ın zammı ile. **ابن الأَنباري** şeyhlerinden rivayet etti; dedi ki: Araplarda olan her **عُدَسٌ**, **الدال**’ın fethi iledir; yalnız **عُدُسَ ابن زيد** hariç; onunki zamm iledir; o, **عُدُسُ بن زيد بن عبد اللَّه ابن دارِمٍ**’dir. **ابن بري** dedi ki: **زُرارة بن عُدَسٍ**’te de zamm gerekir; çünkü o da Zeyd’in evladındandır. Dedi ki: Araplarda olan her **سَدُوس** **السين**’in fethi iledir; yalnız **سُدُوسَ ابن أَصْمَعَ** **طَيِّء**’de; onunki zamm iledir.

**مقاييس اللغة:**
(**عدس**) **العين** ve **الدال** ve **السين**’de dilden hiçbir şey yoktur; fakat onlar bilinen taneyi **عَدَساً** diye adlandırırlar. Ve derler: **عَدَسْ**; katırlar için bir sürmedir. Dedi ki:
عَدَسْ ما لِعَبَّادٍ عليك إمارةٌ *** نَجوتِ وهذا تحملينَ طليقُ([2])
Ve onun sözü:
*إذا حَمَلْتُ بِزَّتي على عَدَس([3]) *
Şüphesiz o, katırı kasteder; onu, sürmesiyle **"عَدَسْ"** diye adlandırdı.

**القاموس المحيط:**
**عَدَسَ يَعْدِسُ**: hizmet etti; ve yerde **عَدْساً** ve **عَدَساناً** ve **عِداساً** ve **عُدوساً**: gitti; ve malı **عَدْساً**: onu güttü. Ve **العَدْسُ**: **الحَدْسُ**; ve yere basmanın şiddeti; ve çabalama. Ve **عُدَسُ**, **زُفَرَ** gibi yahut iki zamm ile: bir adam; yahut **عُدُسُ بنُ زَيدِ بنِ عبْدِ اللهِ بنِ دارِمٍ**, iki zamm ile; ondan başkası **زُفَرَ** gibi. Ve **العَدوسُ**: cesur (kadın). Ve “**رجُلٌ عَدوسُ السُّرَى**”: ona (gece yürüyüşüne) güçlü. Ve **العدسُ**: bilinen bir tane. Ve **العدسَةُ**: onun tekilidir; ve bedende çıkan, öldüren bir kabarcıktır; ve “**عُدِسَ**”, **عُنِيَ** gibi; o hâlde o **مَعْدُوسٌ**’tur. Ve **عَدَسْ**: katırlar için bir sürmedir; ve ayrıca katır için bir isimdir; ve Süleyman günlerinde katırlara sert davranan bir adamın adıdır; Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun; yahut o **الحاء** iledir; ve geçti. Ve “**عَدَسْتُ به**”: ona **عَدَسْ** dedim. Ve **عبدُ اللهِ** ve **عبدُ الرحمنِ**: **عُدَيْسٍ**’in iki oğlu, **زبَيْرٍ** gibi; iki sahabîdir. Ve **كشَدَّادٍ**: bir isimdir. Ve **بنو عَدَسَةَ**: **طَيِّىء**’de; ve **كَلْب**’de de.

**تاج العروس:**
ع د س
**عَدَسَ يَعْدِسُ عَدْساً** **مِن حَدٍّ ضَرَبَ**: hizmet etti; **أَبِي عَمْرٍو**’dan; İbn **القَطَّع** da onu nakletti. Ve “**عَدَسَ في الأَرْضِ يَعْدِسُ عَدْساً**” fetha ile; ve **عَدَسَاناً** harekeli; ve **عِدَاساً** **ككِتَابٍِ** gibi; bu ikisi İbn **عَبّاد**’dandır; ve **عُدُوساً** **كعُقُودٍ** gibi: gitti; denir: “**عَدَسَتْ به المَنِيَّةُ**”; **الكُمَيْت** dedi ki:
أُكَلِّفُهَا هَوْلَ الظَّلامِ ولَمْ أَزَلْ ... أَخَا اللَّيْلِ مَعْدُوساً إِليَّ وعَادِسا
yani: geceleyin bana doğru yürünür. Ve “**عَدَسَ المالَ عَدْساً**”: onu güttü; İbn **عبّاد**’dan. Ve **العَدْسُ** fetha ile: **الحَدْسُ**; vezin ve mana bakımından; o da, daha önce geçtiği üzere, yerde gitmektir. Ve **العَدْسُ** ve **الحَدْسُ**: yere basmanın şiddetidir. Ve **العَدْسُ** ve **الحَدْسُ**: çabalama. Ve Arapların isimlerindendir: **عُدَسُ** ve **حُدَسُ** **كزُفَر** gibi. **الجوْهرِيُّ** dedi ki: ve **عُدَسُ** **قُثَمَ** gibi: bir adamın adıdır; o, **زُرَارةُ بنُ عُدَسَ**’tır; yahut doğrusu **عُدُسٌ**’tur, iki zamm ile, bir adamın adı; İbn **برِّيّ**’nin dediği gibi. Ve dedi ki: İbn **الدِّينارِيّ** onu şeyhlerinden rivayet etti. Yahut **عُدُسُ ابنُ زَيْدِ بنِ عبدِ اللهِ بنِ دَارِمٍ** **تَمِيم**’dendir; iki zamm ile özellikle; ondan başkası **زُفَرَ** gibi. İbn **بَرِّيّ** dedi ki: **زُرَارةَ بنِ عُدُس**’te de böyle gerekir; çünkü o da Zeyd’in evladındandır. Dedim ki: İbn **بَرِّيّ**’nin naklettiği bu kaideyi İbn **حَبِيب** de **كِتاب مُخْتَلِف القَبَائِل**’de açıkça böyle zikretmiştir. Ve **تَمِيم**’den zikredilen bu **عُدُسٌ**’un zürriyetinden sahabîler ve eşraf vardır. **الحافِظُ** dedi ki: fakat sahabede **وَكِيعُ بنُ عُدُسٍ** iki zamm iledir; evet. **أَحْمَدُ بنُ حَنْبَلٍ** dedi ki: doğru olan, onun **الحاءِ المُهْمَلَة** ile olmasıdır. Ve musannifin—Allah ona rahmet etsin—buradaki sözü muhakkak değildir; çünkü **الجَوْهَرِيِّ**’nin sözünü İbn **بَرِّيّ**’nin sözüyle karıştırdı ve onu getirdi; meşhur kaideyi zikretmekle yetinseydi isabet ederdi; öyleyse düşün. Ve **العَدُوسُ** **كصَبُورٍ**: yürüyüşe karşı cesur, güçlü (kadın); İbn **عَبّاد**’dan. Ve “**رَجُلٌ عَدُوسُ السُّرَى**”: ona güçlü; onların nassettikleri: “**رَجُلٌ عَدُوسُ اللَّيْلِ**” yani gece yürüyüşüne güçlü. İşte onların ibaresinin nassı böyledir; dişisi de **هاء** olmaksızın böyledir; insanlarda ve develerde olur. Ve **جَرِير** dedi ki:
" لَقَدْ وَلَدَتْ غَسّانُ ثَالِثَةَ الشَّوَىعَدُوسَ السُّرَى لا يَقْبَلُ الكَرْمَ جِيدُهَا
yani **ضَبُعاً**. Ve **ثالِثَةُ الشَّوَى**: yani o topaldır; sanki üç ayak üzerindedir; sanki dedi ki: **مَثْلُوثَة الشَّوَى**. Ve **العَدَسُ** harekeli: bilinen bir tane; ve ona **العَلَسُ** ve **البَلَسُ** denir. Ve **العَدَسَةُ** **بهاءٍ** ile: onun tekilidir; burada kaidesine muhalefet etti; çünkü ondan sonra gelecek manaya dallandırmak istedi; bazen bunu, çeşitlilik babından yaparsın. **اللَّيْثُ** dedi ki: **العَدَسَةُ**: **العَدَسَة**’ye benzeyen küçük bir kabarcıktır; bedende dağınık çıkar, veba gibi; çoğunlukla öldürür; ondan nadiren kurtulunur; ve “**عُدِسَ**” **كعُنِيَ**; o hâlde o **مَعْدُوسٌ**’tur: onda bu çıktı. Ve **أَبِي رافِع** hadîsinde: “**أَنَّ أَبا لَهَبٍ رَماهُ اللهُ بالعَدَسَة ِ**”; o, veba cinsindendir; bunu birden fazla kişi açıkça söylemiştir. Ve **قُرَيْشٌ** **العَدَسَة**’den sakınır ve onun bulaşmasından korkardı. Ve **عَدَسْ** ve **حَدَسْ**: özellikle katırlar için bir sürmedir; İbn **دُرَيْد**’den; avam “**عَدْ**” der. **بَيْهَسُ بنُ صُرَيْمٍ الجَرْمِيُّ** dedi ki:
ألاَ لَيْتَ شِعْرِي هَلْ أَقُولَنْ لِبَغْلَتِي ... عَدَسْ بَعْدما طال السِّفَارُ وكَلَّتِ
Ve şiir zaruretinde i‘rablanabilir. Ve **عَدَسْ**: katırın da adıdır; onu, sürmenin adlandırmasıyla adlandırırlar; onun adı olduğu için değil; çünkü **عَدَسْ**’ın aslı sürmededir; sözlerinde çoğalınca ve onun sürme olduğu anlaşılınca onunla adlandırıldı; tıpkı eşeğe “**سَأْسَأْ**” denmesi gibi; o, ona sürmedir; onunla adlandırıldı; ve bunun benzerleri vardır. **يَزِيدُ بن مُفَرِّغٍ** katırına hitap ederek dedi ki:
عَدَس ما لعَبَّادٍ عَلَيْكَ إِمارَةٌ ... نَجَوْتِ وهذا تَحْمَلينَ طَليقُ
فَإِنْ تَطْرُقِي بابَ الأَمِيرِ فإِنَّنِي ... لكُلِّ كَريمٍ ماجِدٍ لَطَرُوقُ
سَأَشْكُر ما أُولِيتُ منْ حُسْن نِعْمَةٍ ... ومِثْلِي بشُكْرِ المُنْعِمِينَ خَليقُ
Ve bu **عَبَّاد**: **عباد بنُ زِيَاد بن أَبِي سُفْيَانَ**’dır; Muaviye onu **سِجِسْتَانَ**’a vali tayin etmişti ve zikredilen **يَزِيد**’i onunla birlikte götürmüştü; hicvinden korkarak onu hapsetti; Muaviye onu kurtardı; kıssa uzundur; İbn **بَرِّيّ**’nin haşiyelerinde ona bak. Ve **الخَليلُ** dedi ki: **عَدَسْ**: Süleyman günlerinde katırlara sert davranan bir adamın adıdır; Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun; onlara “**عَدَسْ**” denince ürkerlerdi; bu dilde bilinmez. Yahut o **الحاء** iledir; **الأَزْهريُّ** onu İbn **أَرْقَمَ**’dan rivayet etti; ve kendi yerinde geçti. Ve “**عَدَسْتُ به**”: ona dedim. “**عَدَسَ الدَّابَّةَ**”: onu, kalkıp **عُدُوساً** (hızlı gidişle) kalksın diye sürdü (azarladı). Ve **عبد الله** ve **عَبْد الرَّحْمن**: **عُدَيْس بن عَمْرو بن عُبَيْدٍ البَلَويّ**’nin iki oğlu, **زبُيْرٍ** gibi: iki sahabîdir; **عبد الله** Mısır’a indi; ve denir ki: ağacın altında biat etti; **عثمان**’ı kuşatmak için Mısır’dan gelen orduların emiri idi—Allah ondan razı olsun—; ondan Şam’da bir cemaat rivayet etti. **عَدَّاسٌ** **كشَدَّادٍ**: bir isimdir; ve onlardan **عَدَّاسٌ**: **شَيْبَةَ بن رَبِيعَةَ**’nin mevlası; **نينَوَى** ehlinden, **المَوْصلِيُّ**; sahabede onun zikri vardır; ve **الطّائف**’teki bostan ona nispet edildi; ben ona girdim. **السُّهَيْلليُّ** onu **الرَّوْض**’da zikretti ve dedi ki: o, **عُتْبَةَ بنِ رَبِيعَةَ** ve **شَيْبَةَ بنِ رَبِيعَةَ**’nin kölesidir; ve onda: **عَدَّاس** Resûlullah’ın—Allah ona salât ve selâm etsin—**يُونُسَ بنَ مَتَّى**’yı—selâm onun üzerine olsun—zikrettiğini işitince dedi ki: “Vallahi ben ondan çıktım—yani **نينَوَى**—ve onda, **مَتَّى**’nın ne olduğunu bilen on kişi yoktu; sen **أُمِّيّ** iken ve **أُمِّيّة** bir ümmet içinde iken **مَتّى**’yı nereden bildin?” O—Allah ona salât ve selâm etsin—dedi ki: “O benim kardeşimdir; o bir peygamberdi ve ben bir peygamberim.” Ve **عَدَسَةُ** tahrik ile: kadın isimlerindendir. Ve **بَنُو عَدَسَةَ**: **طَيِّء**’de; ve **كَلْب**’de de: **بَنُو عَدَسَةَ**. Ve ona istidrâk edilenlerdendir: “**عَدَسَ الرَّجُلُ عَدْساً**”: şerre karşı güçlü olunca; İbn **القَطَّاع** onu nakletti. Ve **عُدَيْسَةُ**: **أُهْبَانَ بن صَيْفيِّ**’nin kızı; **التِّرْمِذيِّ**’de onun zikri vardır. Ve **محَمَّد بنُ عُدَيْسٍ الكُوفِيُّ**: **يُونُسَ بن أَرْقَمَ**’dan; ve **أَبو عُدَس أُبِي ابن عُرَين الكَلْبيّ**: **الدال**’ında ihtilaf edilen bir şairdir. Ve **أَبو الحسَيْن محَمَّد بنُ عَبْد الله بن عَبْدَك الجُرْجَانيُّ العَدَسيّ**: **القَاسم بن أَبي حَكيمٍ**’den. Ve **أَبو بَكْرٍ محَمَّد بنُ يوسفَ العَدَسيُّ**: yine **جُرْجانِيّ**; fıkıh öğrendi ve **أَبي القَاسم البَقَّالِيّ**’den hadis rivayet etti. Ve **عُدَسُ بنُ عاصِم بن قَطَنٍ**: İbn **قانِعٍ** onun bir heyeti olduğunu zikretti. Ve **عُدَس بنُ هَوْذَةَ البَكَّائِيّ**: **الدارَقُطْنيّ** onu sahabede zikretti. Ve **أَبو الحَجَّاج يُسفُ بنُ عَبْد العَزِيز بن عَبْد الرّحْمن بن عُدَيْسٍ** **كزُبَيْرٍ**: **أَبي الوَليد الوَقَّشيّ**’den rivayet etti. Ve **أَبو حَفْصٍ عُمَر بنُ محَمَّد بن عُدَيْسٍ**: lugavî bir imamdır.
