# عدس — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D8%B3/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D8%AF%D8%B3/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [عدس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D8%B3.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: عدس

عدس يعدس عدسا، من حد ضرب: خدم، عن أبي عمرو، ونقله ابن القطع أيضا. وعدس في الأرض يعدس عدسا، بالفتح، وعدسانا، محركة، وعداسا، ككتاب، وهذان عن ابن عباد، وعدوسا، كعقود: ذهب، يقال: عدست به المنية، قال الكميت:
  أكلفها هول الظلام ولـم أزل                      أخا الليل معدوسا إلي وعادسا

  أي يسار إلي بالليل. وعدس المال عدسا: رعاه، عن ابن عباد. والعدس، بالفتح: الحدس، وزنا ومعنى، وهو الذهاب في الأرض كما تقدم. والعدس والحدس: شدة الوطء على الأرض. والعدس والحدس: الكدح. ومن أسماء العرب عدس وحدس، كزفر، قال الجوهري: وعدس مثل قثم: اسم رجل، وهو زرارة بن عدس، أو صوابه عدس، بضمتين، اسم رجل، كما قاله ابن بري، وقال: رواه ابن الديناري عن شيوخه. أو عدس ابن زيد بن عبد الله بن دارم من تميم، بضمتين خاصة، ومن سواه كزفر،قال ابن بري: وكذلك ينبغي في زرارة بن عدس، فإنه من ولد زيد أيضا. قلت: وهذه الضابطة التي نقلها ابن بري قد صرح بها ابن حبيب في كتاب مختلف القبائل أيضا هكذا. وعدس المذكور من تميم من ذريته صحابة وأشراف. قال الحافظ لكن في الصحابة وكيع بن عدس، بضمتين، نعم قال أحمد بن حنبل: إن الصواب أنه بالحاء المهملة. وكلام المصنف، رحمه الله، هنا غير محرر، فإنه خلط كلام الجوهري مع كلام ابن بري وإيراده، ولو اقتصر على ذكر الضابطة المشهورة لأصاب، فتأمل. والعدوس، كصبور: الجريئة القوية، على السير، عن ابن عباد. ورجل عدوس السرى: قوي عليه، والذي نصوا عليه: رجل عدوس الليل، أي قوي على السرى. هكذا نص عبارتهم، وكذلك الأنثى بغير هاء، يكون في الناس والإبل، وقال جرير:
  لقد ولدت غسان ثالثة الشوىعدوس السرى لا يقبل الكرم جيدها يعني ضبعا. وثالثة الشوى: يعني أنها عرجاء، فكأنها على ثلاث قوائم، كأنه قال: مثلوثة الشوى. والعدس، محركة: حب، م، معروف، ويقال له: العلس والبلس، والعدسة، بهاء: واحدته، وإنما خالف هنا قاعدته ليفرع عليه ما يأتي بعده من المعنى، وقد تفعل ذلك أحيانا من باب التفنن. قال الليث: العدسة: بثرة صغيرة شبيهة بالعدسة تخرج بالبدن مفرقة كالطاعون فتقتل غالبا، وقلما يسلم منها، وقد عدس، كعني، فهو معدوس: خرج به ذلك. وفي حديث أبي رافع: أن أبا لهب رماه الله بالعدسة، وهي من جنس الطاعون، كما صرح به غير واحد، وكانت قريش تتقي العدسة وتخاف عدواها، وعدس وحدس: زجر للبغال خاصة، عن أبن دريد، والعامة تقول: عد، قال بيهس بن صريم الجرمي:
  ألا ليت شعري هل أقولن لبغلتي                      عدس بعدما طال السفار وكلت وقد يعرب في ضرورة الشعر. وعدس: اسم للبغل أيضا، يسمونه بتسمية الزجر وسببه، لا أنه اسم له، لأن أصل عدس في الزجر، فلما كثر في كلامهم وفهم أنه زجر سمي به، كما قيل للحمار: سأسأ وهو زجر له فسمي به، وله نظائر غيره، قال يزيد بن مفرغ يخاطب بغلته:
  عدس ما لعباد عـلـيك إمـارة                      نجوت وهذا تحملين طـلـيق
  فإن تطرقي باب الأمير فإننـي                      لكل كريم ماجـد لـطـروق
  سأشكر ما أوليت من حسن نعمة                      ومثلي بشكر المنعمين خلـيق

  وعباد هذا: هو عباد بن زياد بن أبي سفيان، وكان قد ولاه معاوية سجستان، وأصحب معه يزيد المذكور، فحبسه خوفا من هجائه، فافتكه معاوية، والقصة طويلة فانظرها في حواشي ابن بري. وقال الخليل: عدس: اسم رجل كان عنيفا بالبغال أيام سليمان، صلوات الله وسلامه عليه، كانت إذا قيل لها: عدس انزعجت، وهذا غير معروف في اللغة. أو هو بالحاء، رواه الأزهري عن ابن أرقم، و قد تقدم في موضعه. وعدست به: قلت له: عدس الدابة: زجرها لتنهض، عدوسا. وعبد الله وعبد الرحمن ابنا عديس بن عمرو بن عبيد البلوي، كزبير: صحابيان، نزل عبد الله مصر، ويقال: إنه بايع تحت الشجرة، وكان أمير الجيش القادمين من مصر لحصار عثمان، رضي الله عنه، روى عنه جماعة في دمشق. عداس، كشداد: اسم، ومنهم عداس: مولى شيبة بن ربيعة، من أهل نينوى، الموصلي، له ذكر في الصحابة، وإليه نسب البستان في الطائف، وقد دخلته. وذكره السهيللي في الروض، وقال: هو غلام عتبة بن ربيعة وشيبة بن ربيعة، وفيه أن عداسا حين سمع رسول الله صلى الله عليه وسلم يذكر يونس بن متى عليه السلام قال: والله لقد خرجت منها، يعني نينوى وما فيها عشرة يعرفون ما متى، فمن أين عرفت متى وأنت أمي، وفي أمة أمية? فقال صلى الله عليه وسلم: هو أخي، كان نبيا وأنا نبي. وعدسة، بالتحريك: من أسماء النساء. وبنو عدسة: في طيء، وفي كلب أيضا بنو عدسة. ومما يستدرك عليه: عدس الرجل عدسا، إذا قوي على الشر، نقله ابن القطاع. وعديسة ابنة أهبان بن صيفي، لها ذكر في الترمذي. ومحمد بن عديس الكوفي، عن يونس بن أرقم، وأبو عدس أبي ابن عرين الكلبي، شاعر، مختلف في داله. وأبو الحسين محمد بن عبد الله بن عبدك الجرجاني العدسي، عن القاسم بن أبي حكيم. وأبو بكر محمد بن يوسف العدسي، جرجاني أيضا، تفقه وحدث عن أبي القاسم البقالي. وعدس بن عاصم بن قطن، ذكر ابن قانع أن له وفادة. وعدس بن هوذة البكائي، ذكره الدارقطني في الصحابة. وأبو الحجاج يسف بن عبد العزيز بن عبد الرحمن بن عديس، كزبير، حدث عن أبي الوليد الوقشي. وأبو حفص عمر بن محمد بن عديس: إمام لغوي.

### Türkçe

**عدس** **يعدس** **عدسا**: keskin darbeden: hizmet etti; Ebû Amr’dan; İbnü’l-Kattâ‘ da onu nakletti. Ve “yerde **عدس** eder, **يعدس** **عدسا**” (fetha ile), ve **عدسانا** (harekeli), ve **عداسا** (kitap gibi), bu ikisi İbn Abbâd’dandır; ve **عدوسا** (ukûd gibi): gitti; “ölümle onu **عدست** ettim” denir. el-Kumeyt dedi ki:
  Ona karanlığın dehşetini yüklerim ve hâlâ                      gece kardeşi olarak bana doğru **معدوسا** ve **عادسا** (olarak) (kalırım)

  Yani: geceleyin bana doğru sevk olunur. “Malı **عدس** etti” **عدسا**: onu güttü; İbn Abbâd’dan. Ve **العدس** (fetha ile): **الحدس**’tir; vezin ve mana bakımından; o, daha önce geçtiği üzere yerde gitmektir. Ve **العدس** ile **الحدس**: yere basmanın şiddetidir. Ve **العدس** ile **الحدس**: çabadır. Arapların adlarından **عدس** ve **حدس** vardır; **زفر** gibi. el-Cevherî dedi ki: ve **عدس** **قثم** gibi: bir adam adıdır; o, **زرارة بن عدس**’tir; yahut doğrusu **عدس**’tir, iki damme ile, bir adam adıdır; İbn Berrî’nin dediği gibi; ve dedi ki: İbnü’d-Dînârî onu şeyhlerinden rivayet etti. Yahut Temîm’den, iki damme ile özellikle, **عدس ابن زيد بن عبد الله بن دارم**; ondan başkası ise **زفر** gibidir. İbn Berrî dedi ki: **زرارة بن عدس**’te de böyle gerekir; çünkü o da Zeyd’in evladındandır. Dedim ki: İbn Berrî’nin naklettiği bu ضبط’ı İbn Habîb de “Kitâbu Muhtelifi’l-Kabâil”inde yine böyle açıkça belirtmiştir. Temîm’den zikredilen bu **عدس**’in zürriyetinden sahâbîler ve eşraf vardır. Hâfız dedi ki: fakat sahâbîlerde **وكيع بن عدس** vardır, iki damme ile; evet, Ahmed b. Hanbel dedi ki: doğrusu onun **الحاء** المهملة ile olduğudur. Musannifin—Allah ona rahmet etsin—buradaki sözü muharrar değildir; çünkü el-Cevherî’nin sözünü İbn Berrî’nin sözü ve onun aktarımıyla karıştırdı; meşhur ضبط’ı zikretmekle yetinseydi isabet ederdi; öyleyse düşün. Ve **العدوس** (sabûr gibi): yürüyüşe karşı cesur, güçlü (kadın); İbn Abbâd’dan. Ve “**عدوس** gece yürüyüşü adamı”: ona güçlüdür; onların nassettikleri: “**عدوس** gece adamı”, yani gece yürüyüşüne güçlü. İbarelerinin nassı böyledir; dişisi de **هاء** olmaksızın böyledir; insanlarda ve develerde olur. Cerîr dedi ki:
  Gassân, üçüncü incikliyi doğurdu:                      gece yürüyüşünün **عدوس**’u; boynu keremi kabul etmez; yani bir sırtlanı.

  “Üçüncü incikli”: yani o topaldır; sanki üç ayak üzerinde gibidir; sanki “dört incikli” demiştir. Ve **العدس** (harekeli): bir tane(ler); (çoğul); bilinen; ona **العلس** ve **البلس** de denir. Ve **العدسة** (هاء ile): onun bir tanesi; burada kaidesine muhalefet etti; ancak bundan sonra gelecek manadan dallandırmak için; bazen bunu çeşitlilik babından yaparlar. el-Leys dedi ki: **العدسة**: mercimeğe benzer küçük bir kabarcık; bedende dağınık olarak, taun gibi çıkar; çoğunlukla öldürür; ondan pek az kurtulunur. Ve **عدس** etti (anî gibi), o hâlde o **معدوس**’tur: onda o (şey) çıktı. Ebû Râfi‘ hadîsinde: Ebû Leheb’i Allah **بالعدسة** ile vurdu; o, taun cinsindendir; birden fazla kimse bunu açıkça söylemiştir. Kureyş **العدسة**’den sakınır ve onun bulaşmasından korkardı. Ve **عدس** ve **حدس**: özellikle katırlar için bir zecirdir; İbn Düreyd’den. Avam “**عد**” der. Bihes b. Suraym el-Cermî dedi ki:
  Keşke bilsem, katırıma şöyle diyecek miyim:                      **عدس**; sefer uzadıktan ve (o) yorulduktan sonra.

  Şiir zaruretinde i‘râb edilir. Ve **عدس**: katır için de bir addır; onu zecir adlandırmasıyla ve onun sebebiyle adlandırırlar; onun için bir isim olduğu için değil; çünkü **عدس**’in aslı zecirdedir. Onların sözünde çoğalınca ve onun zecir olduğu anlaşılınca onunla adlandırıldı; tıpkı eşeğe “**سأسأ**” denmesi gibi; o, onun için bir zecirdir, sonra onunla adlandırıldı; bunun başka benzerleri vardır. Yezîd b. Müferrığ katırına hitap ederek dedi ki:
  **عدس**; kulların senin üzerinde bir emirliği yoktur;                      kurtuldun ve sen (şimdi) serbest (olarak) taşıyorsun.
  Emir’in kapısını çalarsan, ben                      her kerim, yüce için kapı çalanım.
  Verdiğin güzel nimetten dolayı şükredeceğim;                      benim gibisi, nimet verenlere şükretmeye layıktır.

  Ve bu **عباد**: o, **عباد بن زياد بن أبي سفيان**’dır; Muâviye onu Sicistân’a vali yapmıştı; zikredilen Yezîd’i de onunla birlikte göndermişti; onu hicvinden korkarak hapsetti; Muâviye onu kurtardı; kıssa uzundur; onu İbn Berrî’nin hâşiyelerinde gör. el-Halîl dedi ki: **عدس**: Süleyman—Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun—zamanında katırlara karşı sert olan bir adamın adıdır; onlara “**عدس**” denildiğinde ürkerlerdi; bu dilde bilinmiş değildir. Yahut o **الحاء** iledir; el-Ezherî onu İbn Erkâm’dan rivayet etti; ve yeri geçti. Ve “onunla **عدست** ettim”: ona “**عدس**” dedim. “Bineği **عدس** etti”: onu kalksın diye zecirledi; **عدوسا**. Ve **عبد الله** ile **عبد الرحمن**: **عديس بن عمرو بن عبيد البلوي**’nin iki oğlu; **زبير** gibi: iki sahâbîdir. **عبد الله** Mısır’a indi; ve denilir ki: ağacın altında biat etti. Osman’ı kuşatmak için Mısır’dan gelen ordunun emiri idi—Allah ondan razı olsun. Şam’da ondan bir cemaat rivayet etti. **عداس** (Şeddâd gibi): bir addır. Onlardan **عداس**: Şeybe b. Rebîa’nın mevlası; Ninova ehlinden; Musullu; sahâbîlerde onun zikri vardır; Tâif’teki bostan ona nispet edildi; ben ona girdim. es-Süheylî onu “er-Ravd”da zikretti ve dedi ki: o, Utbe b. Rebîa ve Şeybe b. Rebîa’nın kölesidir. Orada: **عداس** Resûlullah صلى الله عليه وسلم’in Yunus b. Metta عليه السلام’ı zikrettiğini işitince dedi ki: Vallahi ondan çıktım—yani Ninova’dan—ve onda Metta’nın ne olduğunu bilen on kişi yoktu; sen Metta’yı nereden bildin, hâlbuki sen ümmîsin ve ümmî bir ümmet içindesin? Bunun üzerine صلى الله عليه وسلم dedi ki: O benim kardeşimdir; o bir nebiydi ve ben de nebiyim. Ve **عدسة** (hareke ile): kadın adlarındandır. Ve **بنو عدسة**: Tayy’da; ve Kelb’de de **بنو عدسة** vardır. Ve ona istidrâk olunanlardandır: “adam **عدس** etti” **عدسا**: şerre karşı güçlü oldu; İbnü’l-Kattâ‘ nakletti. Ve **عديسة** bint Ehbân b. Sayfî: onun Tirmizî’de zikri vardır. Ve **محمد بن عديس** el-Kûfî: Yûnus b. Erkâm’dan. Ve **أبو عدس**: Ebî b. ‘Arîn el-Kelbî; şair; **الدال**’inde ihtilaf edilmiştir. Ve **أبو الحسين محمد بن عبد الله بن عبدك الجرجاني العدسي**: el-Kâsım b. Ebî Hakîm’den. Ve **أبو بكر محمد بن يوسف العدسي**: yine Cürcânî; fıkıh öğrendi ve Ebû’l-Kâsım el-Bukâlî’den hadis rivayet etti. Ve **عدس بن عاصم بن قطن**: İbn Kâni‘ onun bir وفادة’si olduğunu zikretti. Ve **عدس بن هوذة البكائي**: Dârakutnî onu sahâbîlerde zikretti. Ve **أبو الحجاج يسف بن عبد العزيز بن عبد الرحمن بن عديس** (Zübeyr gibi): Ebû’l-Velîd el-Vakşî’den hadis rivayet etti. Ve **أبو حفص عمر بن محمد بن عديس**: lugavî imam.
