# عدم — Kitâbu'l-'Ayn

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D9%85/sozluk/kitab_ayn
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D8%AF%D9%85/entries/kitab_ayn

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [عدم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D9%85.md)
- Kitâbu'l-'Ayn: Halîl b. Ahmed · 8. yy

## Madde başı: عدم

باب العين والدّال والميم معهما
ع د م، ع م د، د ع م - م ع د - د م ع - مستعملات م د ع مهملة
عدم:
العَدَمُ: فقدانُ الشيء وذهابه، والعُدْمُ لغة. إذا أرادوا التثقيل فتحوا العين، وإذا أرادوا التخفيف ضمُّوها.
عَدِمْتُ فلاناً أَعْدَمُهُ عَدَماً، أي: فقدته أفقده فقداً وفقداناً، أي: غاب عنك بموت أو فقدٍ لا يقدر عليه. وأَعْدَمَهُ الله مني كذا، أي: أفاتَه.
ورجلٌ عديمٌ لا مالَ له، وقد عَدِمَ مالَه وفَقَدَهُ وذهَبَ عنه.
والعديمُ: الفقيرُ، لأنّه فقد الغنى، وأَيِسَ منه، ويجوز جمعُه على: عُدَماء، كما يجمع الفقير فُقَراء. قال:
فعَديمُنا متعـفّـفٌ مـتـكـرِّمٌ		وعلى الغنيّ ضمانُ حقِّ المُعْدِمِ
وأَعْدَمَ فهو مُعْدِمٌ، وأفقر فهو مفقر، أي: نزل به العُدْمُ والفقر فهو صاحبه. قال حسان بن ثابت:
ربّ حِلْمٍ أضاعه عَدَمُ المـا		لِ وجهلٍ غطَّى عليه النّعيم
لأنّه إذا كان فقيراً لم يرى النّاسُ له قيمةً، ولا ينتفعون بحِلْمِه، ولا يهابونه، وإذا كان غنيّاً هِيبَ واحتُمِلَ له، وإن كان جهولاً طَمَعاً فيما عنده. قال:
أما تَرَيْني اليومَ لا أعدو غَنَمْ
أعينُ ما اسطعْتُ وعَوْني كالعَدَمْ
قال حمّاس: قوله: لا أعدو غنم، أي: ليس لي فضل على الغنم. أي: على حفظها، ويكون المعنى ليس عندي منفعة، ولا كفاية إلا مثل كفاية شاة من الغنم.
عمد:
عَمَدْتُ فلاناً أَعْمِدُهُ عَمْداً، أي: قصدته وتعمّدته مثله. والعَمْدُ: نقيض الخطأ.
والعمدان: تعمّد الشيء بعمادٍ يمسكه ويعتمد عليه.
والعُمُد: جمع عِمادٍ، والأَعْمِدَةُ جمع العَمود من حديد أو خشب. وعَمُود الخباء من خشب قائم في الوسط.
وأهل عَمُود وعِماد: أصحاب الأخبية، لا ينزلون غيرها. وقوله: "في عَمَدٍ مُمَدَّدَةٍ" أي: في شبه أخبية من نار ممدودة، ويقرأ في عُمُد، لغة، وهما جماعة عَمُود، وعَمَد بمنزلة أديم وأَدَم، وعُمُد بمنزلة رسول ورُسُل. ويقال: هي أوتاد أطباق تطبق على أهل النّار، ولا يدخل جهنّم بعد ذلك ريحٌ ولا يخرج منها تنفّس.
والعُمُدُّ: الشابّ الشديدُ الممتلىءُ شباباً. يقال: عُمُدٌّ وعُمُدّانيّ وعُمُدّانيّون، والمرأة: عُمُدّانيّة، أي: ذات جسم وعبالة، وهو أملأ الشباب وأردؤه. الدّال شديدة في كلّه.
عُمْدان: اسم جبل.
والعمود عرق الكبد الذي يسقيها. ويقال للوتين: عمود السَّحر. وعمود البطن شبه عرق ممدود من لدن الرُّهابَة إلى دُوَيْن السُّرّة في وسطه يشقّ من بطن الشّاة.
وعَمودُ السّنان ما توسّط شفرتيه من أصله، وهو الذي فيه خيط العَيْر. ورجلا الظّبي عموداه.
وعَمودُ الأمر: قوامُه الذي يستقيم به. وعمود الأذن: معظمها وقوامها الذي تثبت عليه الأذن.
وعميد القوم: سيّدهم الذي يعتمدون عليه في الأمور، إذا حَزَبَهُمْ أمرٌ فزعوا إليه وإلى رأيه.
والعميد: المعمود الذي لا يستطيع الجلوس من مرضه حتى يُعْمَدَ بالوسائد. ومنه اشتق القلب العميد وهو المعمود المشغوف الذي قد هدّه العشق وكسره فصار كشيء عُمِدَ بشيء. قال امرؤ القيس:
أأذكرتَ نفسَكَ ما لن يَعُودا		فهاج التّذكُّرُ قلباً عمـيدا
يقال: قلب عميد معمود معمّد. قال جميل:
فقلتُ لها يا بَثْنُ أوصيتِ كافـيا		وكلُّ امرئٍ لم يرعَهُ الله معمودُ
والعَمْدُ: ارتكابك أمراً بجدٍّ ويقين. تقول: فعلته عَمْداً على عين وعمد عين، وتعمّدت له وأتيت ذلك الأمر متعمّداً ومعتمداً بمعناه. قال:
فزادك الله غمًّا إذ كفلت بها		وإذا أتيت الذي أبلاك معتمدا
وعَمِدَ السّنام يَعْمَدُ عَمَداً فهو عَمِدٌ إذا كان ضخماً وارياً فحمل عليه ثقل فكسره ومات فيه شحمه فلا يستوي فيه أبداً كما يَعْمَدُ الجُرْحُ إذا عسر قبل أن ينضج بيضه فَيرِم. وبعيرٌ عَمِدٌ، وسنام عَمِدٌ، وناقة عَمِدَةٌ. وثرىً عَمِدٌ، أي: بلّته الأمطار، وأنشد أبو ليلى:
وهل أحبطنَّ القومَ بعد نُزولِهِمْ		أصولَ أَلاءٍ في ثرىً عَمِدٍ جعد
وبعير معمود، وهو داءٌ يأخذه في السّنام.
وقوله "خَلَقَ السّماواتِ بغير عَمَدٍ تَرَوْنَها". يقال: إنّ الله عجّب الخلق من خلق السّماوات في الهواء من غير أساس وأعمدة، وبناؤهم لا يثبت إلا بهما، فقال: خلقتهما من غير حاجة إلى الأعمدة ليعتبر الخلق ويعرفوا قدرته. وقال آخر: بغير عَمَدٍ ترونها، أي: لها عَمَدٌ لا ترونها. ويقال: عَمَدُها جَبَلُ قافٍ، وهي مثلُ القُبّة أطرافُها على ذلك الجَبَلِ والجَبَلُ محيط بالدّنيا من زبرجَدَةٍ خَضْراءَ وخضرةُ السّماءِ منه، فإذا كان يوم القيامة صيّره الله ناراً تحشر النّاس من كلّ أَوْبٍ إلى بيت المقدس. وأمّا قول ابن ميّادة:
وأَعْمَدُ من قومٍ كفاهم أخوهم
فإنهُ يقول: هل زدنا على أن كفينا إخواننا. قال عرّام: يقول: إنّي أجدُ من ذلك أَلَماً ووجعاً، أي: لا أعمد من ذاك. ويعني بقول أبي جهل حين صرع: أعمد من سيّد قتله قومه، أي: هل زاد على سيّدٍ قتله قومه، والعرب تقول: أعْمَدُ من كَيْلٍ مُحِقَ، أي: هل زاد على هذا?
دعم:

الدَّعْمُ: أن يميلَ الشيءُ فَتَدْعَمَهُ بِدِعامٍ، كما تَدْعَمُ عروشَ الكَرْمِ ونحوه فَتَدْعَمُهُ بشيءٍ يَصيرُ له مِساكاً. وجمعُهُ: دعائم. قال:
لمّا رأيت أنّه لا قامَه
وأنّه النزعُ على السآمة
جذبت جذباً زعْزَعَ الدِّعامة
وقال:
لأَدْعَمَنَّ العيسَ دَعْماً أيَّما
دعمٍ يثنّي العاشقَ المتيّما
وقال:
لا دَعْمَ بي لكنْ بليلى دَعْمُ
جارية في وَرِكّيْها شحْمُ
قوله: لادعم بي، أي: لا سِمَنَ بي يدعمني، أي يقوّيني. والدِّعامتان: خشبتا البكرة، بمنزلة القائمتين من الطين. والدِّعامة: اسم الخشبة التي يُدْعَم بها.
والمدعومُ الذي يميل فَتَدْعَمُهُ ليستمسك. والمدعومُ الذي يُحْملُ عليه الثِّقلُ من فوق كالسَّقف يُعْمَدُ بالأساطين المنصوبة.
دُعْمِيّ: اسم أبيٍّ حي من ربيعة، ومن ثقيف. ويقال للشيء الشّديد الدِّعام: إنّه لدُعْمِيّ. قال رؤبة:
حاول منه العرضُ طولاً سَلْهَبا
أكْتَدَ دُعْميَّ الحوامي جَسْرَبا
ودُعْمِيُّ: كلِّ شيءٍ أشدُّه وأكْثَرُهُ.
والدَّعْمُ: تقويةُ الشيءِ الواهنِ، نحو: الحائط المائل فتدعَمه بدِعامةٍ من خلفه، وبه يشبّه الرّجل السيّد يقال: دِعامةُ العشيرة، أي: به يتقوَّوْن. ودعائم الأمور: ما كان قوامها.
معد: الْمَعِدَةُ: ما يستوعبُ الطعام من الإنسان، والمِعْدَةُ لغةٌ. قال:
معداً وقلْ لجارتَيْك تمعدا
إنّي أرى المعد عليها أجودا
قال هذا ساقٍ يسقي إبِلَهُ فاستعان بجاريته إذ لا أعوان له يقول: امعدْ ونادِ جاريتك. والمَعْدُ: أن تأخذَ الشيء من الرّجل ويأخذَهُ منك. والمَعْدُ: نزعُ الماء من البئر.
ومُعِدَ الرّجل فهو مَمْعُودٌ، أي: دويت معدته فلم يستمرئْ ما يأكل واشتكاها. ويجوز جمعه على المِعَدِ.
مَعَدّ: اسم أبي نزار.
والتّمعدُدُ: الصبر على عيشهم في سفر وحضر. تَمَعْدَدَ فلانٌ. وكذلك إذا عاد إليهم بعد التحوّل عنهم إلى غيرهم.
والمَعَدُّ مشددة الدّال: اللحم الذي تحت الكتف، أو أسفل منه قليلاً، من أطيب لحم الجنب.
ويقال: المَعَدّان من الفرس ما بين كتفيه إلى مؤخر متنيه. قال ابن أحمر:
وإمّا زالَ سرجٌ عن معـدٍّ		وأَجْدِرْ بالحوادثِ أن تكونا
وقال:
وكأنّما تحتَ المعدِّ ضـئيلةٌ		ينفي رُقادَكَ لَدْغُها وسِمامُها
ومَثَلٌ تضربه العرب: قد يأكلُ المعدّيّ أكل السوء، وهو في الإشتقاق يخرج على مَفْعَل، وعلى تقدير فَعَلٍّ على مثال عَلَدٍّ ونحوه، ولم يشتقّ منه فِعْلٌ. مَعْدان: اسم رجل، ولو اشتق منه من سعة المعدة فقيل: معدان واسع المعدة لكان صواباً. والمُعَيْديْ: رجل من كنانة صغير الجثة عظيم الهيبة قال له النّعمان: أن تسمع بالمعَيْديْ خير من أن تراه. فذهب مثلاً. و المَعْدُ: الجَذْبُ. مَعَدْته مَعْداً. ويقال: امْعَدْ دَلْوَكَ، أي: انزَعْها وأَخْرِجْها من البئر. قال الراجز:
يا سعدُ يا ابن عَمَل يا سَعْدُ
هل يُروِيَنْ ذَوْدَكَ نَزْعٌ مَعْدُ
والمَعْدُ: الغضّ من الثّمار.
والتَّمَعْدُدُ: التّردُّد في الّلصوصيّة.
دمع:
دَمِعَتِ العينُ تدمَعُ دَمَعاً ودَمْعاً ودُمُوعاً. من قال: دَمِعَتْ قال: دَمَعاً، ومن قال: دَمَعَتْ قال: دَمْعاً. وعين دامعة، والدّمْع: ماؤها. والدَّمْعَة القطرة. والمَدْمَعُ: مجتمع الدّمع في نواحيها. يقال: فاضت مدامعي ومدامع عيني.
والماقيان من المدامع، وكذلك المؤخّران. وامرأة دَمِعَةٌ: سريعة الدمعة و البكاء، وإذا قلت: ما أكثر دَمْعَتَها خفّفت، لأنّ ذلك تأنيث الدمع. قال:
قد بليت مهجتي وقد قرح المد		مع...
و يقال للماء الصّافي: كأنّه دمعة.
والدَّمّاع من الثّرى ما تراه يتحلّب عنه النّدى، أو يكاد. قال:
من كلِّ دمَّاعِ الثَّرَى مُطَلَّلِ
يُثِرْنَ صيفيّ الظّباءِ الغُفَّلِ
ودُمّاعُ الكَرْمِ ما يسيل منه أيّام الربيع.
والدَّمّاعُ: ما تحرّك من رأس الصبيّ إذا ولد ما لم يشتدّ، وهي اللّمّاعة و الغاذية أيضاً. وشجّة دامعة: تسيل دماً.

### Türkçe

باب **العين** ve **الدّال** ve **الميم** onlarla birlikte
**ع د م**، **ع م د**، **د ع م** - **م ع د** - **د م ع** - kullanılmışlar; **م د ع** ihmal edilmiş

**عدم**:
**العَدَمُ**: şeyin yokluğu ve gitmesi; **العُدْمُ** da lugatça (aynı). Ağırlaştırmak istediklerinde **العين**’i fetha yaptılar; hafifletmek istediklerinde onu damme yaptılar.
**عَدِمْتُ** falancayı **أَعْدَمُهُ** **عَدَماً**, yani: onu yitirdim; yitiririm, yitiriş ve yitirme (gibi); yani: ölümle yahut kendisine güç yetirilemeyen bir kayıpla senden kayboldu. Ve “Allah onu benden şöyle şöyle **أَعْدَمَهُ**” (denir), yani: onu (benden) yitirdi.
Ve malı olmayan adam **عديمٌ**’dir; malını **عَدِمَ** ve onu yitirdi ve ondan gitti.
Ve **العديمُ**: fakirdir; çünkü zenginliği yitirmiştir, ondan ümidini kesmiştir. Ve onun **عُدَماء** üzerine cem’i caizdir; tıpkı **الفقير**’in **فُقَراء** üzerine cem’ edildiği gibi. Dedi ki:
فعَديمُنا متعـفّـفٌ مـتـكـرِّمٌ		وعلى الغنيّ ضمانُ حقِّ المُعْدِمِ
Ve **أَعْدَمَ**; o hâlde o **مُعْدِمٌ**’dir. Ve “fakirleşti”; o hâlde o **مفقر**’dir; yani: **العُدْمُ** ve fakirlik ona indi; o da onun sahibidir. Hassân b. Sâbit dedi ki:
ربّ حِلْمٍ أضاعه عَدَمُ المـا		لِ وجهلٍ غطَّى عليه النّعيم
Çünkü o fakir olduğunda insanlar onun için bir değer görmezler; onun **حِلْم**’inden faydalanmazlar; ondan çekinmezler. Zengin olduğunda ise, heybet duyulur ve onun için (kusur) taşınır; cahil olsa bile, yanındakine tamah sebebiyle. Dedi ki:
أما تَرَيْني اليومَ لا أعدو غَنَمْ
أعينُ ما اسطعْتُ وعَوْني كالعَدَمْ
Hammâs dedi: “**لا أعدو غنم**” sözü, yani: benim koyun üzerine bir fazlalığım yoktur; yani: onu gütme üzerine. Mana: bende bir fayda yoktur; bir kifayet yoktur; ancak koyunlardan bir koyunun kifayeti gibi.

**عمد**:
**عَمَدْتُ** falancayı **أَعْمِدُهُ** **عَمْداً**, yani: ona yöneldim ve onu kasdettim; onun gibi (kasıtla). Ve **العَمْدُ**: hatanın zıddıdır.
Ve **العمدان**: bir direkle onu tutan ve ona dayanılan bir dayanakla şeye kasdetmektir.
Ve **العُمُد**: **عِماد**’ın cem’idir. Ve **الأَعْمِدَةُ**: demirden yahut ağaçtan **العَمود**’un cem’idir. Ve çadırın direği, ortada dik duran ağaçtandır.
Ve **عَمُود** ve **عِماد** ehli: çadırların sahipleridir; onlardan başkasına inmezler. Ve onun sözü: “**في عَمَدٍ مُمَدَّدَةٍ**”, yani: uzatılmış ateşten çadırlar benzeri içinde. Ve **عُمُد**’da okunur; lugatça. İkisi de **عَمُود**’un cemaatidir. Ve **عَمَد**, **أديم** ve **أَدَم** menzilesindedir; **عُمُد** ise **رسول** ve **رُسُل** menzilesindedir. Ve denir ki: onlar tabakalar hâlinde kazıklardır; cehennem ehli üzerine kapanır; bundan sonra cehenneme bir rüzgâr girmez ve ondan bir nefes çıkmaz.
Ve **العُمُدُّ**: gençliğiyle dolu, güçlü gençtir. Denir: **عُمُدٌّ** ve **عُمُدّانيّ** ve **عُمُدّانيّون**; kadın: **عُمُدّانيّة**; yani: beden ve irilik sahibi. O, gençlerin en dolusu ve en kötüsüdür. **الدّال** onun tamamında şedîddir.
**عُمْدان**: bir dağın adıdır.
Ve **العمود**: karaciğerin onu sulayan damar(ı)dır. Ve **الوتين**’e: **عمود السَّحر** denir. Ve **عمود البطن**: **الرُّهابَة**’den göbeğin biraz aşağısına kadar ortasında uzatılmış bir damar benzeridir; koyunun karnından yarılır.
Ve **عَمودُ السّنان**: iki ağzının, kökünden itibaren ortasıdır; onda **خيط العَيْر** vardır. Ve ceylanın iki bacağı onun iki direğidir.
Ve **عَمودُ الأمر**: onun, kendisiyle doğrulanıp ayakta duran kıvamıdır. Ve kulağın direği: onun çoğu ve kulağın üzerine sabit olduğu kıvamıdır.
Ve **عميد القوم**: işlerde dayandıkları efendileridir; bir iş onları sıkıştırdığında ona ve onun görüşüne sığınırlar.
Ve **العميد**: hastalığından dolayı oturmaya güç yetiremeyen, yastıklarla **يُعْمَدَ** edilinceye kadar (destekleninceye kadar) olan **المعمود**’dur. Ondan **القلب العميد** türetilmiştir; o, aşkla tutkun, desteklenmiş; aşk onu yıkıp kırmıştır; böylece bir şeyle desteklenmiş bir şey gibi olmuştur. İmru’ul-Kays dedi ki:
أأذكرتَ نفسَكَ ما لن يَعُودا		فهاج التّذكُّرُ قلباً عمـيدا
Denir: **قلب عميد**; **معمود**; **معمّد**. Cemîl dedi ki:
فقلتُ لها يا بَثْنُ أوصيتِ كافـيا		وكلُّ امرئٍ لم يرعَهُ الله معمودُ
Ve **العَمْدُ**: bir işi ciddiyet ve yakîn ile işlemen/üstlenmendir. Dersin: onu **عَمْداً** “göz göre göre” yaptım; ve “**عمد عين**” (göz göre göre). Ve ona kasdettim; ve o işi kasdederek ve dayanarak, manasıyla, yaptım. Dedi ki:
فزادك الله غمًّا إذ كفلت بها		وإذا أتيت الذي أبلاك معتمدا
Ve **عَمِدَ** hörgüç **يَعْمَدُ** **عَمَداً**; o hâlde o **عَمِدٌ**’dir: iri ve etli olduğunda, üzerine bir ağırlık yüklenir de onu kırar; yağı onun içinde ölür; artık onda ebediyen düzelmez; tıpkı yaranın, beyazı olgunlaşmadan önce zorlaşıp şişmesi gibi **يَعْمَدُ** olması gibi. Ve **بعيرٌ عَمِدٌ**, ve **سنام عَمِدٌ**, ve **ناقة عَمِدَةٌ**. Ve **ثرىً عَمِدٌ**, yani: yağmurlar onu ıslattı. Ebû Leylâ inşâd etti:
وهل أحبطنَّ القومَ بعد نُزولِهِمْ		أصولَ أَلاءٍ في ثرىً عَمِدٍ جعد
Ve **بعير معمود**: hörgüçte onu tutan bir hastalıktır.
Ve onun sözü: “**خَلَقَ السّماواتِ بغير عَمَدٍ تَرَوْنَها**”. Denir ki: Allah, gökleri havada, temel ve direkler olmaksızın yaratmasından dolayı mahlûku hayrete düşürdü; onların binaları ancak ikisiyle sabit olur; dedi ki: onları direklere ihtiyaç olmaksızın yarattım ki mahlûk ibret alsın ve kudretini bilsin. Başkası dedi ki: “**بغير عَمَدٍ تَرَوْنَها**”, yani: onun direkleri vardır; siz onları görmezsiniz. Ve denir ki: onun direği **جَبَلُ قافٍ**’dır; o, kubbe gibidir; uçları o dağın üzerindedir; dağ dünyayı yeşil zebercedden kuşatmıştır; göğün yeşilliği ondandır. Kıyamet günü olduğunda Allah onu ateş yapar; insanları her bir yönden Beytü’l-Makdis’e sürer. İbn Meyyâde’nin sözüne gelince:
وأَعْمَدُ من قومٍ كفاهم أخوهم
Şüphesiz o der ki: kardeşlerimizi kifayet ettirmemizden başka bir şey artırdık mı? Arrâm dedi: der ki: ben bundan bir acı ve ağrı buluyorum; yani: bundan **أعمد** değilim. Ve Ebû Cehil’in, devrilip öldürüldüğünde söylediği sözü kasteder: “**أعمد**; kavmi onu öldürmüş bir efendiden (daha) mı?” yani: kavmi onu öldürmüş bir efendiden daha fazla mı (var)? Araplar der ki: “**أعْمَدُ من كَيْلٍ مُحِقَ**”, yani: bunun üzerine bir şey arttı mı?

**دعم**:

**الدَّعْمُ**: şeyin eğilmesi; sonra onu bir **دِعام** ile desteklemen; tıpkı asma çardaklarını ve benzerini desteklediğin gibi; sonra onu, kendisi için bir tutamak olacak bir şeyle desteklersin. Onun cem’i: **دعائم**. Dedi ki:
لمّا رأيت أنّه لا قامَه
وأنّه النزعُ على السآمة
جذبت جذباً زعْزَعَ الدِّعامة
Ve dedi ki:
لأَدْعَمَنَّ العيسَ دَعْماً أيَّما
دعمٍ يثنّي العاشقَ المتيّما
Ve dedi ki:
لا دَعْمَ بي لكنْ بليلى دَعْمُ
جارية في وَرِكّيْها شحْمُ
Onun sözü: “**لا دَعْمَ بي**”, yani: bende beni destekleyecek, yani beni kuvvetlendirecek bir semizlik yoktur. Ve **الدِّعامتان**: makaranın iki tahtasıdır; çamurdan iki dikme menzilesinde. Ve **الدِّعامة**: kendisiyle destek yapılan tahtanın adıdır.
Ve **المدعومُ**: eğilen; sonra tutunsun diye onu desteklersin. Ve **المدعومُ**: üstten ağırlık taşınan; tıpkı tavanın, dikilmiş sütunlarla **يُعْمَدُ** edilmesi gibi.
**دُعْمِيّ**: Rebîa’dan bir kabile ve Sakîf’ten bir kabile için bir babanın adıdır. Ve şiddetli şeye **الدِّعام** denir: “o, elbette **لدُعْمِيّ**’dir.” Ru’be dedi ki:
حاول منه العرضُ طولاً سَلْهَبا
أكْتَدَ دُعْميَّ الحوامي جَسْرَبا
Ve **دُعْمِيُّ**: her şeyin en şiddetlisi ve en çoğudur.
Ve **الدَّعْمُ**: zayıf şeyi kuvvetlendirmektir; meselâ eğik duvar; onu arkasından bir **دِعامة** ile desteklersin. Bununla efendi adam benzetilir; denir: **دِعامةُ العشيرة**; yani: onunla kuvvet bulurlar. Ve **دعائم الأمور**: onun kıvamı olan şeylerdir.

**معد**: **الْمَعِدَةُ**: insandan yemeği içine alan şeydir; **المِعْدَةُ** da lugattır. Dedi ki:
معداً وقلْ لجارتَيْك تمعدا
إنّي أرى المعد عليها أجودا
Dedi: bu, develerini sulayan bir sakidir; yardımcıları olmadığından cariyesinden yardım istedi; der ki: **امعدْ** ve cariyeni çağır. Ve **المَعْدُ**: adamdan bir şeyi alman ve onun da senden onu almasıdır. Ve **المَعْدُ**: kuyudan suyu çekip çıkarma.
**مُعِدَ** adam; o hâlde o **مَمْعُودٌ**’dur; yani: midesi hastalandı; yediğini hazmedemedi ve ondan şikâyet etti. Onun **المِعَدِ** üzerine cem’i caizdir.
**مَعَدّ**: Nizâr’ın babasının adıdır.
Ve **التّمعدُدُ**: onların yaşayışına, seferde ve hazarda, sabretmektir. Falanca **تَمَعْدَدَ**. Yine böyledir: onlardan başkasına dönüşüp onlardan ayrıldıktan sonra onlara geri döndüğünde.
Ve **المَعَدُّ** (şeddeli **الدّال** ile): kürek kemiğinin altındaki et; yahut ondan biraz aşağı; böğür etinin en lezzetlisindendir.
Ve denir: atın **المَعَدّان**’ı, iki küreği ile sırtının arka tarafı arasındadır. İbn Ahmer dedi ki:
وإمّا زالَ سرجٌ عن معـدٍّ		وأَجْدِرْ بالحوادثِ أن تكونا
Ve dedi ki:
وكأنّما تحتَ المعدِّ ضـئيلةٌ		ينفي رُقادَكَ لَدْغُها وسِمامُها
Arapların darb-ı meseli: **قد يأكلُ المعدّيّ أكل السوء**. O, اشتقاقta **مَفْعَل** üzerine çıkar; ve **فَعَلٍّ** takdiri üzere, **عَلَدٍّ** ve benzeri misali üzere; ondan bir **فِعْلٌ** türetilmemiştir. **مَعْدان**: bir adamın adıdır. Eğer ondan, midenin genişliğinden, “**معدان** geniş mideli” denilerek türetilseydi doğru olurdu. Ve **المُعَيْديْ**: Kinâne’den, cüssece küçük, heybetçe büyük bir adamdır; Nu‘mân ona dedi ki: “**أن تسمع بالمعَيْديْ خير من أن تراه**.” Böylece mesel oldu. Ve **المَعْدُ**: çekmedir. Onu **مَعَدْته** **مَعْداً**. Ve denir: **امْعَدْ دَلْوَكَ**, yani: onu çek ve onu kuyudan çıkar. Râciz dedi ki:
يا سعدُ يا ابن عَمَل يا سَعْدُ
هل يُروِيَنْ ذَوْدَكَ نَزْعٌ مَعْدُ
Ve **المَعْدُ**: meyvelerden taze/ham olanıdır.
Ve **التَّمَعْدُدُ**: hırsızlıkta gidip gelmedir.

**دمع**:
**دَمِعَتِ** göz **تدمَعُ** **دَمَعاً** ve **دَمْعاً** ve **دُمُوعاً**. Kim “**دَمِعَتْ**” derse “**دَمَعاً**” der; kim “**دَمَعَتْ**” derse “**دَمْعاً**” der. Ve **عين دامعة**; ve **الدّمْع**: onun suyudur. Ve **الدَّمْعَة**: damladır. Ve **المَدْمَعُ**: onun kenarlarında gözyaşının toplandığı yerdir. Denir: **فاضت مدامعي** ve **مدامع عيني**.
Ve **الماقيان** **المدامع**’dandır; yine **المؤخّران** da. Ve **امرأة دَمِعَةٌ**: gözyaşı ve ağlaması çabuk olan. Ve “onun **دَمْعَتَها** ne çok” dediğinde hafifletirsin; çünkü bu, **الدمع**’ın müennesi oluşudur. Dedi ki:
قد بليت مهجتي وقد قرح المد		مع...
Ve saf suya denir: sanki o bir **دمعة**’dır.
Ve **الدَّمّاع**: topraktan, üzerinde çiğin sızdığını gördüğün yahut neredeyse gördüğün şeydir. Dedi ki:
من كلِّ دمَّاعِ الثَّرَى مُطَلَّلِ
يُثِرْنَ صيفيّ الظّباءِ الغُفَّلِ
Ve **دُمّاعُ الكَرْمِ**: ilkbahar günlerinde ondan akan şeydir.
Ve **الدَّمّاعُ**: çocuk doğduğunda, sertleşmedikçe, başından hareket eden şeydir; o, **اللّمّاعة** ve **الغاذية** de. Ve **شجّة دامعة**: kan akıtan (yarık).
