# عدن (ع-د-ن) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D9%86
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D8%AF%D9%86

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

“Firdevs“ özel mülkiyetli bahçedir, “aden“ ise yaz ve kış meyve veren bahçe demektir

- Harfler: ع - د - ن
- Kur'an'da: 11 geçiş · 11 ayet · 1 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [عَدْنٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D9%86/siga/%D8%B9%D9%8E%D8%AF%D9%92%D9%86%D9%8D.md) | فَعْلٍ | Sürekli kalmak | 11 | 11 | [9:72](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D9%86/ayet/9:72.md) |

## Mücavir kökler — 51 mücavir (69 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [جنن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D9%86.md) — 11 ortak ayet · G² 77 · Bahçe demektir
2. [تحت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%AD%D8%AA.md) — 6 ortak ayet · G² 44 · Ayağın alt tarafı demektir
3. [جري](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D9%8A.md) — 6 ortak ayet · G² 40 · Cariye yelkenli sandal demektir
4. [نهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%87%D8%B1.md) — 6 ortak ayet · G² 35 · Durgun suyda dibe çöken mile “leyl“ akıp denize giden…
5. [دخل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AE%D9%84.md) — 5 ortak ayet · G² 26 · Dahl: Kuytu yer demektir
6. [حلي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%84%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 16 · Hilye takı demektir
7. [سور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 14 · “Sare” inişli çıkışlı dağ silsilesidir
8. [خلد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%AF.md) — 3 ortak ayet · G² 13 · Huld : Parçalanmayan sert kaya demektir
9. [لبس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%A8%D8%B3.md) — 2 ortak ayet · G² 13 · “Lebas” kurulup gerilmiş ser yay, eğilmiş sert ağaç…
10. [بوب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 12 · Bab kapı demektir
11. [جزي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B2%D9%8A.md) — 3 ortak ayet · G² 12 · Ceze’e (hemze ile) bir şeyin parçası, bozulmadan bütünden…
12. [فوز](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D8%B2.md) — 2 ortak ayet · G² 12 · Fevz Gölgeliktir
13. [وعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D8%AF.md) — 3 ortak ayet · G² 11 · “Va’id” yağmur bulutu demektir
14. [ذرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 10 · Zerre toz demektir
15. [طيب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 9 · İyi
16. [سندس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%86%D8%AF%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · İpek kumaş
17. [ذهب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%87%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 9 · Zihbe, ara ara yağan yağmur, gidip gelen yağış demektir
18. [رضي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B6%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Radiy : Rda (re,dat,ayn) memede biberon, süt
19. [سكن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%83%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · “Sikkin” bıçak demektir
20. [أرك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Misvak ağacıdır
21. [رفق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%81%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Rifak hayvanı ayağından bağlamak için kullanılan ip demektir
22. [زوج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D8%AC.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · İlik ve düğme çiftinin her biridir
23. [لؤلؤ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%A4%D9%84%D8%A4.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · İnci
24. [خضر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B6%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Hudr : Sebzedir
25. [أبو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%A8%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Bab kapı demektir
26. [برق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Berg parlak taş demektir
27. [حرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Harir, ipek demektir
28. [وكأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%83%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · “Vika” arkalık, sırtın yaslandığı şeydir
29. [عظم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B8%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Büyük
30. [ثوب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%88%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Sevb dış elbise demektir
31. [صلح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D8%AD.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Sarh köşk, serh (sinle) silah demektir
32. [أبد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%A8%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Badiye çöl demektir
33. [فتح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Feth, kapının açılması demektir
34. [ذنب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%86%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Zenb : Kuyruk demektir
35. [خشي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Haşy : Ayaktaki kuru ottur
36. [زكو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%83%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Zekiyye“ bol otlaklı arazi demektir
37. [غيب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%8A%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Ğayb, Uzaktan bakıldığında arazide kapalı kalmış yere, dibi…
38. [عزز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D8%B2.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Yağmur suyu ile doymuş topraktır
39. [نعم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B9%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · "Neam" geviş getiren çift parmaklı hayvanların ortak adıdır
40. [كبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A8%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Yaşlı adamdır
41. [حسن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Hüsn : Sıra dağların yan yana olan iki büyük dağın en…
42. [حكم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%83%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Gem demektir
43. [عند](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · “Anid“ yulara gelmeyen devedir
44. [ملك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Melekut, tüm kainatı mülk olarak varlığını ifade eder
45. [غفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%81%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Ğafere, Hefere kelimesi ile akrabadır
46. [وقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Takva kelimesindeki ilk te harfi vavdan dönüşmüştür, vav…
47. [عبد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Ana kapının önündeki bekçidir
48. [رحم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AD%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Rahim, bebeğin doğana kadar geliştiği yerdir
49. [ربب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Ribve, tümsek demektir
50. [شيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Şey
51. [أتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | عدن |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [خلد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%AF.md), [ثوى](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%88%D9%8A.md), [سكن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%83%D9%86.md), [أوى](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D9%8A.md) |
| Zıt Kök | [ظعن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D8%B9%D9%86.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir yere yerleşip kök salmak, yaz ve kış ayrılmaksızın orada ikamet etmek, ayrışmaz cevherin merkezde sabitlenmesi |
| Çekirdek Özet 2 | Cennetin geçici bir konaklama değil, varlığın asıl köküne ve kesintisiz nimet merkezine kavuşması |
| Çekirdek Özet 3 | Varlığın kökeni, kaynağı, madeni ve değişmez istikrar merkezi |
| Kritik Hata Riski | Aden kavramını yalnızca coğrafi bir özel isim veya soyut bir cennet katı sanarak kökün taşıdığı kesintisiz ikamet, merkezilik ve cevherin sabitlenişi anlamını gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| عد | Belirli bir haddi, sınırı, hareketi veya yönelimi tayin etme; bir noktayı esas alarak sayma veya aşma ([عدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D8%AF.md), [عدل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D9%84.md), [عدو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D9%88.md)) | ن | Belirlenen noktada içselleşme, süreklilik ve kalıcılık kazanma; hareketin bir merkeze bağlanıp kesintisiz bir yerleşiklik ve kök salmaya dönüşmesi |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ع | göz; görme, bilme, kaynak | Kaynağa, öze ve merkezde olana odaklanma |
| د | kapı; giriş, geçiş, hareket | Bir alana giriş, eşiği geçip mekana dahil olma |
| ن | filiz, yılan, balık; süreklilik, çoğalma, canlılık | Süreklilik, kalıcılık ve canlılığın kök salıp devam etmesi |
| عدن | Kaynağa ve mekana girip orada kesintisiz kök salma | Varlığın özün bulunduğu alana dahil olarak orayı kalıcı yurt edinmesi ve ayrılmaksızın istikrar bulması |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Develerin tuzlu ve mineralli otlakta ayrılmaksızın uzun süre kalıp otlaması; insanların yaz kış ayrılmadıkları maden yatağı ve yerleşim merkezi |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Lebîd b. Rebîa divanında sahil boyundaki kalıcı konak yeri anlamında geçer: لقد يعلم صحبي كلهم / بعدان السيف صبري ونقل |
| Erken Arapça kullanım | Bir memlekette yurt edinip yerleşmek anlamında عَدَنَ بِالمَكَانِ ifadesi ve madenlerin çıkarıldığı kök yatak için مَعْدِن kelimesinin kullanımı |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisānü’l-Arab.

### Sami etimolojik katman

Sami dil ailesinde عدن kökü; zevk, bolluk, bereket ve kalıcı yerleşim semantik matrisiyle derin tarihsel bağlara sahiptir. İbranicede *ʿēden* kelimesi zevk, lezzet, bolluk, lütuf ve cennet bahçesi anlamlarına gelirken, Akatçada *edinu* (Sümerce kökenli *eden* üzerinden) bozkır, ova ve verimli düzlük anlamını taşır. Erken Sami katmanında yer alan bolluk, ferahlık ve verimli mekan algısı, klasik Arapçada mekana yerleşme, kök salma, sürekli ikamet etme ve cevherin öz yatağı manalarına doğru odaklanmıştır. Bu bakımdan Arapça عدن, hem kadim Sami mirasındaki nimet ve bolluk merkezini korumuş hem de fiil düzeyinde ayrılmaksızın kalma ve sabitleşme dinamizmini çekirdek anlam kılmıştır.

Güven: Kesin

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, HALOT, Lane’s Lexicon, David Cohen.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Bir mekanda yaz kış ayrılmadan ikamet etme ve maden yatağında özün toplanması | Klasik sözlüklerde ikamet ve merkezilik ekseninde açıklanır | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice zevk ve bolluk bahçesi anlamındaki sözcük ile Akatça verimli düzlük kavramı | Doğu ve Batı Sami dillerindeki lütuf, bolluk ve mekan anlamları Arapçada ikamet ve istikrarla birleşmiştir | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Sümerce verimli açık alan ve ova anlamındaki sözcüğün Akatça üzerinden Sami dillerine etkisi | Sümerce ile Sami dilleri arasındaki erken etkileşimde coğrafi mekan adının bolluk ve ikamet kavramına evrilişi | Muhtemel |

Kaynak: HALOT, Brown-Driver-Briggs, The Foreign Vocabulary of the Qur’an, Lisānü’l-Arab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| عدن | Anlamlı | İkamet etmek, yerleşmek, maden | Bir yerde sürekli kalıp kök salmak ve cevherin kaynağı | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [عند](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D8%AF.md) | Anlamlı | Yanında olmak; haktan sapmak, inat etmek | Mekansal yakınlık veya çizgiden büsbütün sapıp ayrılma | Kur'an'da geçer; ayrışma ve sınır boyutu taşır |
| [دعن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B9%D9%86.md) | Anlamlı | Uysal ve boyun eğici olmak | İtaat etmek, yumuşak başlı davranmak | Kur'an'da geçmez |
| [دنع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%86%D8%B9.md) | Anlamlı | Alçalmak, soysuzlaşmak | Haysiyetsiz ve düşük karakterli olmak | Kur'an'da geçmez |
| [نعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B9%D8%AF.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez |
| [ندع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AF%D8%B9.md) | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Müstakil ve yaygın bir kullanım tespit edilmemiştir | Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| عدن | Merkez | Kalıcı ikamet, merkezde kök salma | Yaz ve kış ayrılmaksızın varlığın asıl merkezinde ve madeninde karar kılması | Nimetin ve varoluşun kesintisiz, köklü ve daimî yurdu |
| [خلد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%AF.md) | Komşu | Ebediyet ve süreklilik | Zamanın kesintisiz akışı içinde varlığın bozulmadan ve yok olmadan devam etmesi | Zaman boyutundaki ebediyeti ve aşınmazlığı vurgular |
| [ثوى](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%88%D9%8A.md) | Komşu | Bir yerde konaklayıp yerleşmek | Bir mekanda konaklayıp ağırlanmak ve orada bir süre kalıcı olmak | Ağırlanma ve geçici veya kalıcı konaklama boyutunu öne çıkarır |
| [سكن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%83%D9%86.md) | Komşu | Dinginlik ve yerleşme | Hareketin, çalkantının veya kaygının durulup sükunete kavuşulması | Psikolojik ve fiziksel huzur ile durulmayı ifade eder |
| [أوى](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D9%8A.md) | Komşu | Sığınma ve barınma | Dış tehlikelerden korunmak üzere korunaklı bir alana yönelme | Korunma ve barınak arayışını içerir |
| [ظعن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D8%B9%D9%86.md) | Zıt | Göç etmek, ayrılmak | Bulunulan yerden çadırları toplayıp başka bir mekana doğru yola koyulma | Mekanı terk etme, yerleşikliği bozma ve ayrılma hareketi |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | عدن | Sürekli kalmak, maden, merkez | Bir yerde yaz kış ayrılmadan kök salma ve cevherin merkezini ifade eder | Kesin |
| Latince | manere, residentia, fodina | Kalmak, ikamet etmek, maden | Mekanda kalıcılığı ve yerleşmeyi karşılar; cennetin metafizik bolluk boyutunu tek başına taşımaz | Güçlü |
| İngilizce | abide, settle, dwelling, mine | Sürekli ikamet etmek, yerleşmek, maden | Yerleşikliği ve kaynak maden anlamını verir; kökün yaz kış kesintisiz meyve veren bahçe çağrışımını tam yansıtmaz | Güçlü |
| Almanca | weilen, siedeln, Erzader | Yerleşmek, kalıcı olmak, maden damarı | İkamet ve cevher yatağı anlamlarını karşılar, kökün manevi zenginliğini kısmen dışarıda bırakır | Güçlü |
| Fransızca | demeurer, séjourner, gisement | İkamet etmek, kalıcı yurt edinmek, maden yatağı | Kalış ve maden yatağı yönünü karşılar; ebedî lütuf ve kök salma boyutunun bir kısmını kapsamaz | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Oxford English Dictionary, Grimm Wörterbuch.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| عَدْنٍ | Asla çıkış veya göçün olmadığı ebedî ikamet ve yerleşim bahçeleri | Müminlerin nihai kurtuluş ve kesintisiz nimet yurdu bağlamı (Tevbe [9:72](https://lisan.digital/tr/ayet/9:72.md), Kehf [18:31](https://lisan.digital/tr/ayet/18:31.md), Sâd [38:50](https://lisan.digital/tr/ayet/38:50.md), Beyyine [98:8](https://lisan.digital/tr/ayet/98:8.md)) |
| عَدْنٍ | Kapıları ardına kadar açılmış, yaz kış kesintiye uğramayan ilahi lütuf ve fıtrat merkezi | Cennetin en mutena, merkezi ve yüksek tabakası bağlamı (Meryem [19:61](https://lisan.digital/tr/ayet/19:61.md), Tâhâ [20:76](https://lisan.digital/tr/ayet/20:76.md), Fâtır [35:33](https://lisan.digital/tr/ayet/35:33.md), Mü'min [40:8](https://lisan.digital/tr/ayet/40:8.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Cennetin ebediyeti ve nimetlerin kesintisizliği | Cennet ehlinin oradan hiçbir zaman çıkarılmayacağı ve cennet nimetlerinin fani olmadığı meselesi | Ebedî sebat, zeval bulmama ve mutlak tatmin |
| Fıkıh | Madenler ve yer altı kaynaklarının mülkiyeti ile zekatı | Yerden çıkarılan madenlerden verilecek pay ve maden ocaklarının hukuki mülkiyeti | Toprakta sabitlenmiş yer altı cevherleri ve iktisadi haklar |
| Tefsir | İlgili terkibin vasıf veya özel isim oluşu | Cennetin ortası ve merkezi mi yoksa genel olarak ebedî ikamet bahçeleri mi olduğu tartışması | İkamet-i daime, cevher yatağı ve cennetin kalbi |
| Hadis | İnsanların fıtratı ve manevi seciyeleri | İnsanların asalet ve karakter bakımından altın ve gümüş madenleri gibi farklı fıtri cevherlere sahip olması | Fıtratta sabit olan ahlaki ve manevi öz |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Ahiret ve vuslat bağlamı | Ebedî ikamet ve rıza makamı | İnsanın yaratılış gayesine ve nihai sükunet yurduna kavuşması | Geçici dünya sürgününden sonra asıl vatana yerleşmeyi temsil eder | Kesin |
| İlmi | Bilgi teorisi ve yöntem | Temel kaynak, aksiyom, asıl veri | Bilginin değişkenlerden arınıp köklü ve sabit prensiplere dayandırılması | Tali yorumların asıl kaynağa ve sabit metne ircasıdır | Güçlü |
| Siyasi | Kurumsal yapı ve devlet felsefesi | Kalıcı merkez, anayasal zemin ve kurumsal istikrar | Yönetimin dönemsel krizlere rağmen sabit ilkeler üzerinde durması | Göçebe ve istikrarsız yönetim tarzına karşı yerleşik nizamı ifade eder | Güçlü |
| İktisadi | Üretim ve sermaye düzeni | Madenler, sabit sermaye, kesintisiz üretim kaynağı | Üretimin dönemsel değil, yaz kış kesintisiz işleyen ana kaynaklara dayanması | Tüketim odaklı değil, rezerv ve köklü kaynak temelli iktisadi yapı | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Çekici merkez, potansiyel kuyusu ve kararlı denge | Dinamik bir sistemin zamanla yakınsayıp içinde sabitlendiği, enerji minimumunun ve kararlılığın sağlandığı merkez | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Sedenterleşme, kurumsal kökleşme ve ontolojik güvenlik | Bireyin ve toplumun göçebelikten yerleşik düzene geçerek kök salması, sarsılmaz bir kimlik ve yurt bağı kurması | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimeyi yalnızca kadim metinlerdeki bir mekan adı olarak görüp geçmişte kalmış bir anlatıya veya ahiretteki bir mevki etiketine indirgemek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da her zaman terkip halinde gelen kök; ayrılmanın, yabancılaşmanın ve dönemsel kıtlığın bulunmadığı, varlığın ilahi cevherle kesintisiz buluştuğu nihai ikamet durumunu kapsar |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Cenneti sadece maddi bir haz mekanı sanıp, insanın ontolojik yuvasına dönmesi, madenindeki saflığa ermesi ve kesintisiz istikrara kavuşması yönündeki derin varoluşsal boyutunu kaybetmek |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | İnsanın dünya hayatındaki geçicilik, yabancılık ve göç ıstırabına karşı, ahirette vadedilen kurtuluşun asıl vatana ve kök salınacak merkeze dönüş olduğunu gösterir; cennetin en belirleyici vasfının zevalsiz ikamet olduğunu bildirir |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Müminlerin amellerinin mükâfatı olarak cennetin vasfedildiği eskatolojik ayetlerde belirleyicidir (Tevbe [9:72](https://lisan.digital/tr/ayet/9:72.md), Râ'd [13:23](https://lisan.digital/tr/ayet/13:23.md), Nahl [16:31](https://lisan.digital/tr/ayet/16:31.md), Kehf [18:31](https://lisan.digital/tr/ayet/18:31.md), Sâd [38:50](https://lisan.digital/tr/ayet/38:50.md)) |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Cennet nimetinin geçici bir ödül veya kesintiye uğrayabilecek dönemsel bir ikram olduğu zannını yıkar; insanın manevi cevherinin arınarak ebedî bir istikrar merkezinde toplanacağını ortaya koyar |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Develerin otlakta yaz kış ayrılmaksızın kalması, insanların bir yurtta kök salıp ikamet etmesi, maden cevherinin yerin derinliğinde sabitlenmesi.
- Soyut anlam: Varlığın aradığı nihai dinginlik, ayrışmaz cevher, kesintisiz verimlilik ve hiçbir göçün izlemediği ebedî istikrar.
- Sistematik karşılık: Değişken ve dalgalı süreçlerin kararlı bir çekim merkezinde toplanması ve nihai durağanlık potansiyeline ulaşması.
- LaTeX modeli: $$S(t) \xrightarrow{t \to \infty} E_0, \quad \nabla V(E_0) = 0, \quad \frac{\partial E_0}{\partial t} = 0$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $S(t)$ zamana bağlı olarak dinamik değişim gösteren varlık veya durum akışını temsil eder. $t \to \infty$ koşulunda sistem $E_0$ ile gösterilen ve zamana bağlı türevi sıfır olan ($\frac{\partial E_0}{\partial t} = 0$) değişmez ikamet ve denge durumuna yakınsar. $\nabla V(E_0) = 0$ ifadesi ise potansiyel fonksiyonunun gradyanının sıfırlandığı, hiçbir sürükleyici ve bozucu kuvvetin kalmadığı mutlak istikrar ve maden merkezini sembolize eder.

## Geçtiği ayetler (11 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D8%AF%D9%86/occurrences?meal=IK

### [Tevbe 9:72](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D9%86/ayet/9:72.md) — عَدْنٍ

وَعَدَ اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا وَمَسَاكِنَ طَيِّبَةً فِي جَنَّاتِ عَدْنٍ وَرِضْوَانٌ مِنَ اللَّهِ أَكْبَرُ ذَلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ

Meal (IK): Allah mü’min erkeklere ve mü’min kadınlara, içinde temelli kalacakları ve altından ırmaklar akan cennetleri vaadetti. Ve Adn cennetlerinde çok güzel meskenler de. Allah tarafından bir hoşnudluk ise daha büyüktür. En büyük kurtuluş işte budur.

### [Rad 13:23](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D9%86/ayet/13:23.md) — عَدْنٍ

جَنَّاتُ عَدْنٍ يَدْخُلُونَهَا وَمَنْ صَلَحَ مِنْ آبَائِهِمْ وَأَزْوَاجِهِمْ وَذُرِّيَّاتِهِمْ وَالْمَلَائِكَةُ يَدْخُلُونَ عَلَيْهِمْ مِنْ كُلِّ بَابٍ

Meal (IK): Adn cennetleridir; oraya girerler. Babalarının, eşlerinin, çocuklarının iyi olanları da oraya girerler. Melekler her kapıdan yanlarına gelir.

### [Nahl 16:31](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D9%86/ayet/16:31.md) — عَدْنٍ

جَنَّاتُ عَدْنٍ يَدْخُلُونَهَا تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ لَهُمْ فِيهَا مَا يَشَاءُونَ كَذَلِكَ يَجْزِي اللَّهُ الْمُتَّقِينَ

Meal (IK): Adn cennetlerine girerler. Onların altlarından ırmaklar akar. Orada diledikleri kendilerinindir. Ve işte Allah; müttakileri böyle mükafatlandırır.

### [Kehf 18:31](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D9%86/ayet/18:31.md) — عَدْنٍ

أُولَئِكَ لَهُمْ جَنَّاتُ عَدْنٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهِمُ الْأَنْهَارُ يُحَلَّوْنَ فِيهَا مِنْ أَسَاوِرَ مِنْ ذَهَبٍ وَيَلْبَسُونَ ثِيَابًا خُضْرًا مِنْ سُنْدُسٍ وَإِسْتَبْرَقٍ مُتَّكِئِينَ فِيهَا عَلَى الْأَرَائِكِ نِعْمَ الثَّوَابُ وَحَسُنَتْ مُرْتَفَقًا

Meal (IK): İşte onlara; altlarından ırmaklar akan Adn cennetleri vardır. Orada altın bilezikler takınırlar, ince ve kalın ipekliden yeşil elbiseler giyerek tahtları üzerine otururlar. O ne güzel mükafat ve ne güzel duraktır.

### [Meryem 19:61](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D9%86/ayet/19:61.md) — عَدْنٍ

جَنَّاتِ عَدْنٍ الَّتِي وَعَدَ الرَّحْمَنُ عِبَادَهُ بِالْغَيْبِ إِنَّهُ كَانَ وَعْدُهُ مَأْتِيًّا

Meal (IK): Rahman’ın kullarına gıyaben vaad ettiği Adn cennetlerine. Şüphesiz O’nun sözü yerini bulacaktır.

### [Taha 20:76](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D9%86/ayet/20:76.md) — عَدْنٍ

جَنَّاتُ عَدْنٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا وَذَلِكَ جَزَاءُ مَنْ تَزَكَّى

Meal (IK): Altlarından ırmaklar akan ve içinde temelli kalacakları Adn cennetleri vardır ve bu, arınanların mükafatıdır.

### [Fatır 35:33](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D9%86/ayet/35:33.md) — عَدْنٍ

جَنَّاتُ عَدْنٍ يَدْخُلُونَهَا يُحَلَّوْنَ فِيهَا مِنْ أَسَاوِرَ مِنْ ذَهَبٍ وَلُؤْلُؤًا وَلِبَاسُهُمْ فِيهَا حَرِيرٌ

Meal (IK): Adn cennetleri. Oraya girerler. Orada altun bilezikler ve incilerle süslenirler ve orada elbiseleri de ipektendir.

### [Sad 38:50](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D9%86/ayet/38:50.md) — عَدْنٍ

جَنَّاتِ عَدْنٍ مُفَتَّحَةً لَهُمُ الْأَبْوَابُ

Meal (IK): Kapıları kendilerine açılmış Adn cennetleri.

### [Mü'min 40:8](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D9%86/ayet/40:8.md) — عَدْنٍ

رَبَّنَا وَأَدْخِلْهُمْ جَنَّاتِ عَدْنٍ الَّتِي وَعَدْتَهُمْ وَمَنْ صَلَحَ مِنْ آبَائِهِمْ وَأَزْوَاجِهِمْ وَذُرِّيَّاتِهِمْ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ

Meal (IK): Rabbımız; onları ve babalarından, eşlerinden, soylarından salih olanları kendilerine vaadettiğin Adn cennetlerine girdir. Şüphesiz ki Aziz, Hakim olan Sensin Sen.

### [Saff 61:12](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D9%86/ayet/61:12.md) — عَدْنٍ

يَغْفِرْ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ وَيُدْخِلْكُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ وَمَسَاكِنَ طَيِّبَةً فِي جَنَّاتِ عَدْنٍ ذَلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ

Meal (IK): O; sizin günahlarınızı bağışlar, sizi altlarından ırmaklar akan cennetlere ve Adn cennetlerindeki güzel yerlere koyar. İşte en büyük kurtuluş budur.

### [Beyyine 98:8](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D9%86/ayet/98:8.md) — عَدْنٍ

جَزَاؤُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ جَنَّاتُ عَدْنٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ ذَلِكَ لِمَنْ خَشِيَ رَبَّهُ

Meal (IK): Rabbları katında onların mükafatı; altlarından ırmaklar akan ve orada temelli kalacakları Adn cennetleridir. Allah onlardan hoşnud, onlar da O’ndan razıdırlar. İşte bu, Rabbından korkan kimseye mahsustur.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

“Firdevs“ özel mülkiyetli bahçedir, “aden“ ise yaz ve kış meyve veren bahçe demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D9%86/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب العين والدّال والنون معهما
ع د ن، ع ن د، د ن ع مستعملات د ع ن، ن ع د، ن د ع مهملان
عدن:
عدن: موضعٌ يُنْسَبُ إليه الثّيابُ العَدَنيّة.
والمَعْدِنُ: مكانُ كلِّ شيء، أصلهُ و مُبْتَدَؤه، نحو الذهب، والفضة والجوهر والأشياء، ومنه: جنّات عَدْن.
وفلانٌ مَعْدِنُ الخَيْر ومَعْدِنُ الشّرّ. عَدَان: موضع على ساحلٍ من السّواحل. قال لبيد:
ولقد يعلم صبحي أنّـنـي		بعَدانِ السِّيفِ صبري ونَقَل
والعَدَنُ: إقامة الإبل على الحَمْض خاصّة. عدَنت الإبل تعْدُنُ عُدونا.
عَدَنيّة: من أسماء النّساء و الثياب. عدنان: اسم أبي مَعَدّ.
عند:
عَنَدَ الرّجل يَعْنُدُ عَنْداً وعُنُوداً فهو عاند وعنيد، إذا طغى وعتا، وجاوز قدره، ومنه: المعاندة، وهو أن يعرف الرّجلُ الشيءَ ويأبى أن يقبلَه أو يُقِّرَ به.
والعَنُودُ من الإبل: الذي لا يُخالِطُ الإبل، إنّما هو في ناحية.
ورجلٌ عَنُودٌ: يَحلُّ وَحْدَهُ، لايخالط النّاس. قال:
وصاحبٍ ذي ريبةٍ عَنُودِ
بَلَّدَ عنّي أسوأ التّبليد
وأمّا العنيد فهو من التّجبّر، لذلك خالفوا بين العَنودِ والعانِدِ والعَنيدِ. ويقال للجبّار العنيد: لقد عَنَدَ عَنْداً وعُنُوداً.
عند: حرف الصّفة، فكون موضعاً لغيره، ولفظه نصب، لأنّه ظرفٌ لغيره، وهو في التّقريب شِبْهُ اللِّزْق، لا يكاد يجيء إلا منصوباً، لأنّه لا يكون إلا صفة معمولاً فيها، أو مضمراً فيها فِعْلٌ إلا في حرف واحد، وذلك قول القائل لشيء، بلا علم: هو عندي كذا وكذا، فيقال له: أَوَلَكَ عِنْدٌ? فَيُرْفَعُ. وزعموا أنّه في هذا الموضِع يراد به القلبُ وما فيه من معقول اللُّبّ. و العِرْقُ العانِدُ: الذي ينفجِرُ منه الدّمُ فلا يكادُ يرقأ، وأنشد:
وطعنة عانِدُها يَفُورُ
دنع:
رجلُ دَنِعٌ من قوم دنائع، وهو الغَسْلُ الذي لا لُبّ له ولا عَقْل. و الدّانِعُ: الذي يأتي مداقّ الأمورِ و المخازي ولا يكرّم نفسه.

##### Türkçe

باب **العين** و**الدّال** و**النون** معهما
**ع د ن**، **ع ن د**، **د ن ع** kullanımdadır; **د ع ن**، **ن ع د**، **ن د ع** ihmâl edilmiştir.

**عدن**:
**عدن**: Kendisine **الثّيابُ العَدَنيّة** nisbet edilen bir yerdir.
Ve **المَعْدِنُ**: her şeyin yeri; onun aslı ve başlangıcıdır; altın, gümüş, cevher ve eşyalar gibi. Ondandır: **جنّات عَدْن**.
Ve falan kimse **مَعْدِنُ الخَيْر** ve **مَعْدِنُ الشّرّ**dür. **عَدَان**: sahillerden bir sahil üzerinde bir yerdir. Lebîd dedi ki:
ولقد يعلم صبحي أنّـنـي		بعَدانِ السِّيفِ صبري ونَقَل
Ve **العَدَنُ**: develerin özellikle **الحَمْض** üzerinde ikamet etmesidir. **عدَنت الإبل** **تعْدُنُ** **عُدونا**.
**عَدَنيّة**: kadın adlarından ve elbiselerden (bir addır). **عدنان**: **مَعَدّ**’ın babasının adıdır.

**عند**:
**عَنَدَ** adam **يَعْنُدُ** **عَنْداً** ve **عُنُوداً**; o hâlde o **عاند** ve **عنيد**dir; azıp taşkınlık ettiğinde, azgınlaştığında ve haddini aştığında. Ondandır: **المعاندة**; o da, adamın bir şeyi bilip onu kabul etmeyi yahut onu ikrar etmeyi reddetmesidir.
Ve develerden **العَنُودُ**: develere karışmayan; ancak bir tarafta olan (devedir).
Ve **رجلٌ عَنُودٌ**: tek başına konaklar; insanlarla karışmaz. Dedi ki:
وصاحبٍ ذي ريبةٍ عَنُودِ
بَلَّدَ عنّي أسوأ التّبليد
Ve **العنيد** ise zorbalıktandır; bu yüzden **العَنودِ** ile **العانِدِ** ve **العَنيدِ** arasında ayrım yaptılar. Ve inatçı zorba için denir: gerçekten **عَنَدَ** **عَنْداً** ve **عُنُوداً**.

**عند**: sıfat harfidir; böylece başkası için bir yer olmak (mânâsındadır). Lafzı nasbdır; çünkü o, başkası için bir zarftır. Yakınlıkta **شِبْهُ اللِّزْق** gibidir; neredeyse ancak mansub gelir; çünkü o, ancak kendisinde amel edilen bir sıfat olur, yahut kendisinde bir fiil gizlenmiş olur; yalnız bir harf müstesna: o da, bir şey hakkında bilgisizce söyleyenin sözü: “**هو عندي كذا وكذا**”; ona denir ki: “**أَوَلَكَ عِنْدٌ?**” Böylece merfû kılınır. Ve zannettiler ki bu yerde onunla kalp ve onun içinde aklın mâkulleri kastedilir. Ve **العِرْقُ العانِدُ**: ondan kanın fışkırdığı, neredeyse durmadığı (damardır). Ve şu beyit okunmuştur:
وطعنة عانِدُها يَفُورُ

**دنع**:
**رجلُ دَنِعٌ**: **قوم دنائع**’den (olan) bir adamdır; o, içinde öz ve akıl olmayan aşağılık kimsedir. Ve **الدّانِعُ**: işlerin inceliklerine ve rezilliklere gelen ve kendini yüceltmeyen (kimsedir).

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D9%86/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

عَدَنْتُ البلد: توطّنته. وعَدَنت الإبل بمكانِ كذا: لزِمته فلم تَبرح. ومنه: "جَنّات عَدْنٍ" أي جنات إقامة. ومنه سمي المَعْدِنُ، بكسر الدال، لأن الناس يُقيمون فيه الصيفَ والشِّتاء. ومركزُ كلِّ شيء: مَعْدِنُه. والعادِنُ: الناقة المقيمة في المرعى. وعَدانُ البحر، بالفتح: ساحِله. والعَدينَةُ: رقعة في أسفل الدَلو، والجمع العَدائِنُ. يقال: غَرْبٌ مُعَدَّنٌ، إذا قطع أسفله ثم خُرِزَ برُقعة. وقال:
والغَرْبَ ذا العَدينَةِ المُوَعَّدا
والعَداناتُ: الفِرَقُ من الناس.

##### Türkçe

**عَدَنْتُ** beldeyi: onu yurt edindim. Ve **عَدَنت** develer falan yerde: ona yapışıp kaldı da ayrılmadı. Ondandır: "**جَنّات عَدْنٍ**", yani ikamet bahçeleri. Ondandır ki **المَعْدِنُ** isimlendirildi, **الدال**’ın kesresiyle; çünkü insanlar onda yazı ve kışı ikamet ederler. Ve her şeyin merkezi: onun **مَعْدِنُ**’udur. Ve **العادِنُ**: otlakta ikamet eden dişi deve. Ve **عَدانُ البحر** (fetha ile): onun sahili. Ve **العَدينَةُ**: kovanın alt tarafında bir yama; çoğulu **العَدائِنُ**. Denir: **غَرْبٌ مُعَدَّنٌ**, eğer altı kesildi de sonra bir yamayla dikildiyse. Ve dedi ki:
والغَرْبَ ذا العَدينَةِ المُوَعَّدا
Ve **العَداناتُ**: insanlardan fırkalar.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D9%86/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب العين والدال مع النون
عند ، عدن ، دعن ، دنع ، ندع : مستعملة .
عدن : قال الله جلّ وعزّ : ( جَنَّاتِ عَدْنٍ ) ( التّوبَة : 72 ) رُوى عن ابن مسعود أنه قال : جنات عدن : بُطْنَان الجنّة . قلت وبُطْنَانها : وسطها . وبُطْنان الأودية : المواضع التي يسترِيض فيها ماء السيل . فيَكْرُم نباتُها ، واحدها بَطْنٌ . قلت : والعَدْنُ مأخوذ من قولك : عَدَنَ فلان بالمكان إذا أقام به ، يَعْدِن عُدُوناً ، قاله أبو زيد وابن الأعرابيّ . قال شمر : وقال القُزْمُلِيّ : اسم عَدْنَان مشتق من العَدْن ، وهو أن تلزم الإبلُ المكانَ فتألفَه ولا تبرحه . تقول تركتُ إبل بني فلان عَوَادِن بمكان كذا وكذا . قال : ومنه المَعْدِن ، وهو المكان الذي يثبت فيه الناس ولا يتحوّلون عنه شتاءً ولا صيفاً . قلت : ومَعْدِن الذهب والفضّة سُمِّي مَعْدِناً لإنبات الله جلّ وعزّ فيه جوهرهما وإثباته إيّاه في الأرض حتى عَدَنَ أي ثبت فيها . قال الله جلّ وعزّ : ( وَأَنْبَتْنَا فِيهَا مِن كُلِّ شَىْءٍ مَّوْزُونٍ ) ( الحِجر : 19 ) ، وفُسِّرَ الموزون على وجهين : أحدهما أن هذه الجواهر كلّها ممّا يوزَن ، مثل الرَصَاص والنُحاس والحديد والثمنين أعني الذهب والفضة ، كأنه قَصَدَ قصْد كل شيء يُوزَن ولا يُكَال . وقيل : معنى قوله : ( مِن كُلِّ شَىْءٍ مَّوْزُونٍ ( أنه المقَدّر المعلوم وزنُه وقدرُه عند الله تعالى . وقال أبو مالك : يقال : عَدَنَتْ إبلُ فلان بمكان كذا وكذا أي صَلحَتْ بذلك المكان . وعَدَنَتْ مَعِدَته على كذا وكذا أي صَلحَتْ . وقال الليث : المَعْدِن مكان كل شيء يكون فيه أصله ومُبتدؤه ؛ نحو معدن الذهب والفضة والأشياء . ويقال : فلان مَعدِن للخير والكرم إذا جُبِل عليهما . قال : والعَدْن : إقامة الإبل في الحَمْض خاصَّةً . وقال أبو زيد : عَدَنَت الإبِلُ في الحَمْض تَعْدِن عُدُوناً إذا استمرأت المكانَ ونَمَتْ عليه ، ولا تَعْدِن إلا في الحَمْض .
وقال أبو مالك : يكون في كل شيء . أبو عبيد : العَدَّان : الزمان ، وأنشد بيت الفرزدق :
أتبكي على عِلْجٍ بمَيْسَان كافِرٍ
ككِسْرَى على عِدَّانِهِ أو كقَيْصَرَا
يخاطب مسكيناً الدارميّ لمّا رثى زياداً ، وفيها يقول البيت :
أقول له لمّا أتاني نَعِيُّهُ
به لا بظبي في الصرائم أعْفَرَا
وقال أبو عمرو في قوله :
ولا على عَدَّان مُلك محتَضَر
أي على زمانه وإبّانه . قلت : وسمعت أعرابيًّا من بني سعدٍ بالأحساء يقول : كان أمر كذا وكذا على عِدّان ابن بورٍ ، وابن بور كان والياً بالبحرين قبل استيلاء القرامطة أبادهم الله عليها . يريد : كان ذلك أيام ولايته عليها . وقال الفرّاء : كان ذلك على عِدَّان فِرْعون . قلت : من جعل عِدَّان فِعلاَناً فهو من العَدّ والعِدَاد . ومن جعله فِعلالاً فهو من عَدَن . والأقرب عندي أنه من العَدّ ؛ لأنه جُعِل بمعنى الوقت . والعَيْدان من النخل ما طال وأمَّا العَدَان بفتح العين فإن الفرّاء حكى عن المفضّل أنه قال : العَدَان : سبع سنين . يقال : مكثنا في غلاء السعر عَدَانَيْنِ ، وهما أربع عشرة سنة ، الواحد عَدَانٌ . وهو سبع سنين . وأمَّا قول لبيد :
ولقد يعلم صحبي كلهم
بعَدَان السِيف صَبري وَنَقَلْ
فإن شمراً رواه بِعَدَان السِيف . وقال : عَدَان : موضع على سِيف البحر . ورواه أبو الهيثم بِعِدان السيف بكسر العين . قال : ويروى بَعَدَانِي السيف . وقال : أرادُوا : جمع العَدِينة فقلبوا والأصل بعَدَائن السيف فأخّر الياء ، وقال عَدَانِي . وروى أبو عُمَر عن ثعلب عن ابن الأعرابي قال : عَدان النهر بفتح العين : ضَفّته ، وكذلك عِبْره ومِعبَره وبِرْغيله . وقال أبو عمرو : العَدَانة : الجماعة من الناس ، وجمعه عَدَانات . وأنشد :
بَني مَالكٍ لدَّ الحُضَينُ وراءكم
رجالاً عَدَاناتٍ وخَيْلاً أكاسِما
وقال ابن الأعرابي : رجال عَدانَات : مقيمون . وقال : روضة أُكْسُوم إذا كانت ملتفّةً بكثرة النبات . أبو عبيد عن الفرّاء : عَدّنتُ به الأرضَ ووَجَنْتُ به الأرض ومَرّنتُ به الأرض إذا ضربْتَ به الأرض . عمرو عن أبيه قال : العَدِين : عُرًى مُنَقَّشة تكون في أطراف عُرَى المزادة ، واحدتها عَدِينة . وقال ابن الأعرابي : العَدِينة : رقعة منقَّشَة تكون في عروة المَزَادة . وقال ابن شميل : الغَرْبُ يُعَدَّن إذا صغُر الأدِيم وأرادوا توفيره زادوا له عَدِينَة أي زادوا في ناحية منه رُقعة ، والخُفُّ يُعَدَّن : يزاد في مؤخّر الساق منه زيادة حتى يتّسع . قال : وكل رقعة تزاد في الغَرْب فهي عَدِينَة ، وهي كالبَنِيقة في القميص . وأنشد :
والغَرْبَ ذا العَدِينة الموَعَّبَا
والموعّب : الموسَّعُ الموَفّر . وقال أبو سعيد في قول المخبَّل :
خَوَامِس تنشقّ العصا عن رؤوسها
كما صَدَع الصخر الثِقالَ المُعَدِّنُ
قال : المُعَدِّن : الذي يُخرِج من المعدِن
الصخر ثم يكسِّرها يبتغي فيها الذهب . وعَدَّنَ الشاربُ إذا امتلأ ، مثل أَوَّنَ وعَدَّلَ . وعَدَنُ أبْيَن : بلد على سِيف البحر في أقصى بلاد اليمن .
عند : قال الله جلّ وعزّ : ( عَتِيدٌ أَلْقِيَا فِى جَهَنَّمَ كُلَّ كَفَّارٍ عَنِيدٍ ) ( ق : 24 ) قال قتادة : العنيد : المُعرِض عن طاعة الله تعالى . وقال الزجاج : عَنَدَ أي عَنَدَ عن الحقّ . ورُوِي عن ابن عباس أنه سئل عن المستحاضة فقال : إنه عِرْقٌ عانِد أو رَكْضة من الشيطان . قال أبو عبيد : العِرْق العانِد : الذي عَنَدَ وبَغَى ؛ كالإنسان يُعَانِد ، فهذا العِرْق في كثرة ما يخرج منه بمنزلته ، وأنشد للراعي :
ونحن تركنا بالفُعَالِيِّ طَعنَة
لها عَانِد فوق الذراعين مُسْبِلُ
وقال شمر : العَانِد : الذي لا يَرْقأَ . قال : وأصله من عُنود الإنسان إذا بَغَى وعَنَدَ عن القصد . وأنشد :
ومَجَّ كل عانِدٍ نَعُورِ
أبو عبيد : عَنَدَ العِرْق وأَعْنَدَ إذا سال . وقال الكِسائي : عَنَدَت الطعنةُ تَعْنُدُ وتَعْنِد إذا سال دمها بعيداً من صاحبها ، وهي طعنة عانِدة . قال : وعَنَدَ الدمُ يَعْنِدُ إذا سال في جانب . رواه ثعلب عن سلمة عن الفرّاء أن الكسائي قاله . أبو حاتم عن الأصمعي : عَنَدَ فلان عن الطريق يَعْنِدُ عُنُوداً إذا تباعد . ويقال : فلان يعانِد فلاناً أي يفعل مثل فعله ، وهو يعارضه ويباريه . قال : والعامّة يفسّرُونه : يعانِدُه : يفعل خلاف فعله . قال : ولا أعرف ذلك ولا أُثبته ، وأنشد :
وقد يحبّ كلُّ شيء وَلَدَهْ
حتى الحُبَارَى وتَدِفُّ عَنَدَهْ
أي معارضة للولد . قلت : تعارِضه شفقةً عليه . شمر عن أبي عدنان عن الأصمعي : يقال عَانَدَ فلان فلاناً إذا جانَبَه . ودمٌ عَانِد : يسيل جَانِباً . قلت أنا : المُعَانِد هو المعارِض بالخلاف لا بالوفاق . وهذا الذي يعرفه العوامّ . وقد يكون العِنَاد معارضةً بغير الخلاف ؛ كما قال الأصمعي . واستخرجه من عَنَدِ الحُبَارَى جعله اسماً من عانَد الحُبَارَى فَرخَهُ إذا عارضه في الطيران أوَّلَ ما ينهض كأنه يعلّمه الطيران شفَقة عليه . وقال الليث : عَنَدَ الرجل يَعْنِد عُنُوداً وعَاندَ مُعَانَدَةً ، وهو أن يعرف الشيءَ ويأبى أن يقبله ؛ ككفر أبي طالب ، كان كفره مُعَانَدَة ؛ لأنه عرَف وأقرّ وأنِف أن يقال : تبع ابن أخيه ، فصار بذلك كافراً .
وأمَّا العَنِيد فهو من التجبّر ، يقال : جبّار عَنِيد . قال : والعَنُود من الإبل الذي لا يخالطها ، إنما هو في ناحية أبداً . وروى شمر بإسنادٍ له رَفَع الحديث فيه إلى عمر أنه وصف نفسه بالسياسة فقال : إني أَنْهز اللَفُوت وأضُمّ العَنُود وأُلْحِق القَطُوف وأزجُر العرُوض . قال : العَنُود : التي تُعَانِد عن الإبل تطلب خيار المَرْتَع تتأنَّف ، وبعض الإبل يرتع ما وجَد . وقال ابن الأعرابي وأبو نصر : هي التي تكون في طائفة الإبل أي في ناحيتها . وقال القيسيُّ : العَنُود من الإبل : التي تعانِد
الإبل فتعارضها . قال : فإذا قادتهن قُدُماً أمامهنّ فتلك السلوف . أبو عُمَر عن ثعلب عن ابن الأعرابي : أعنَدَ الرجل إذا عارض إنساناً بالخِلاف ، وأَعْنَدَ إذا عارض بالاتّفاق . قال : ومنه قوله : حتى الحُبَارَى ويُحبّ عَندَه أي اعتراضه . وقال ابن شميل : عَنَدَ الرجل عن أصحابه يعنِد عُنوداً إذا ما تركهم واجتاز عليهم ، وعَنَدَ عنهم إذا ما تركهم في سَفَرٍ وأخذ في غير طريقهم أو تخلَّف عنهم . والعُنُود كأنه الخلاف والتباعد والتَرك لو رأيت رجلاً بالبصرة من أهل الحجاز لقلت : شَدَّ ما عَنَدْت من قومك أي تباعدت عنهم . وسحابةٌ عَنُود : كثيرة المطر . وجمعه عُنُدٌ وقال الراعي :
دِعْصاً أرذَّ عليه فُرَّقٌ عُنُدٌ
وقدح عَنُود وهو الذي يخرج فائزاً على غير وجهة سائر القِدَاح . ويقال : استعنَدني فلان من بين القوم أي قَصَدَني . وعَانَد ، البعيرُ خِطامه أي عَارَضَه . أبو عبيد عن أبي زيد : مالي عن ذلك الأمر عُنْدَدٌ ولا مُعْلَنْدَدٌ ، أي مالي منه بُدّ . وكذلك قال ابن الأعرابي . وقال أبو عمرو : العَنْدُدُ : الحِيلة . أبو عبيد عن أبي زيد : أعنَدَ الرجل في قَيْئه إعناداً إذا أتبع بعضَه بعضاً . وقال الليث : عِنْدَ : حرفُ صفةٍ يكون موضعاً لغيره ، ولفظه نصبٌ ؛ لأنه ظَرْف لغيره وهو في التقريب شِبه اللِزْق . ولا يكاد يجيء في الكلام إلا منصوباً ؛ لأنه لا يكون إلا صفة معمولاً فيها أو مضمراً فيها فِعلٌ ، إلاّ في حرف واحد . وذلك أن يقول القائل لشيء بلا عِلم : هذا عِندي كذا وكذا ، فيقال : أوَلك عِندٌ فيُرفع .
وزعموا أنه في هذا الموضع يراد به القلب وما فيه من معقول اللبّ . قلت : وأرجو أن يكون ما قاله الليث في تفسير ( عند ) قريباً مما قاله النحويون . الفرّاء : العرب تأمر من الصفات بعليك وعندك ودونك وإليك . يقولون : إليك إليك عَنّي يريدون : تأخّر ، كما يقولون : وراءك وراءك . فهذه الحروف كثيرة . وزعم الكسائيّ أنه سمع : البعيرَ بينكما فخذاه ، فنصب البعير . وأجاز ذلك في كل الصفات التي تفرد . ولم يجزه في اللام ولا الباء ولا الكاف . وسمع الكسائي العرب تقول : كما أنْتِني يريد : انتظرني في مكانك . أبو زيد يقال : إنّ تحت طِرِّيقتك لعِنْدَاوَة . والطِّرِّيقة : اللين والسكون . والعِنْدَاوَة : الجفْوة والمكر . وقال الأصمعي : معناه : إن تحت سكونك لنَزْوةً وطِماحاً . وقال غيره : العِنداوة الالتواء والعَسَرُ . وقال : هو من العَدَاء . وهمزه بعضهم فجعل النون والهمزة زائدتين ، على بناء فِنْعَلْوَة . وقال غيره : عِنْدَأْوة فِعْلَلْوَة .
دنع : الليث : رجلٌ دَنيعة من قوم دَنَائع . وهو الفَسْل الذي لا لُبّ له ولا عقل : وأنشد شمر لبعضهم :
فله هنالك لا عليه إذا
دَنِعَتْ أنوفُ القوم للتّعْسِ
يقول له الفضل في هذا الزمان لا عليه إذا دُعِي على القوم . ودَنِعَتْ أي دَقّتْ ولَؤُمَتْ . ورواه ابن الأعرابي وإن رَغِمَتْ . ابن شميل : دَنِعَ الصبي إذا جُهِدَ وجاع واشتهى . وقال ابن بزرج : دَنِع وَرَثِع إذا طمِعَ .
عمرو عن أبيه قال : الدنيع : الخسيس .
ندع : ثعلب عن ابن الأعرابي : أندَعَ الرجل إذا تبع أخلاق اللئام والأنذال . قال : وأدنع إذا تبع طريقة الصالحين .
دعن : قرأت بخط أبي الهيثم في تفسير شعر ابن مقبل لأبي عمرو : يقال : أُدعِنت الناقةُ وأُدعِن الجمل إذا أطيل ركُوبه حتى يهلك ، رواه بالدال والنون . وقد أهمل اللّيث وشمر دعن .

##### Türkçe

باب **العين** ve **الدال** ile **النون**

**عند** ، **عدن** ، **دعن** ، **دنع** ، **ندع** : kullanımdadır.

**عدن** : Allah جلّ وعزّ dedi: ( **جَنَّاتِ عَدْنٍ** ) ( **التّوبَة : 72** ) İbn Mesud’dan rivayet olundu ki dedi: **جنات عدن**: cennetin iç kısımlarıdır. Dedim: ve onun iç kısımları: onun ortasıdır. Ve vadilerin iç kısımları: sel suyunun içinde yayıldığı yerlerdir. Böylece bitkisi değerli olur; onun teki **بَطْنٌ**’dur. Dedim: ve **العَدْنُ** senin sözünden alınmıştır: **عَدَنَ** falan kimse mekânda, orada ikamet ettiğinde; **يَعْدِن** **عُدُوناً**; bunu Ebû Zeyd ve İbnü’l-A‘râbî söyledi. Şemmer dedi: ve **القُزْمُلِيّ** dedi: **عَدْنَان** ismi **العَدْن**’den türemiştir; o da develerin mekâna bağlanmasıdır; ona alışır ve ondan ayrılmaz. Dersin: falan oğullarının develerini şöyle şöyle bir yerde **عَوَادِن** bıraktım. Dedi: ve ondan **المَعْدِن**; o, insanların içinde sabit kaldığı ve ondan kışın da yazın da yer değiştirmediği yerdir. Dedim: ve altın ve gümüşün **مَعْدِن**’i, Allah جلّ وعزّ orada onların cevherini bitirdiği ve onu yerde sabit kıldığı için **مَعْدِناً** diye adlandırıldı; ta ki **عَدَنَ** yani onda sabit oldu. Allah جلّ وعزّ dedi: ( **وَأَنْبَتْنَا فِيهَا مِن كُلِّ شَىْءٍ مَّوْزُونٍ** ) ( **الحِجر : 19** ) ve **الموزون** iki vecih üzere tefsir edildi: birincisi, bu cevherlerin hepsinin tartılan şeylerden olmasıdır; **الرَصَاص** ve **النُحاس** ve demir ve iki bedel, yani altın ve gümüş gibi; sanki tartılan ve ölçülmeyen her şeyin kastını kastetti. Ve denildi: onun sözü ( **مِن كُلِّ شَىْءٍ مَّوْزُونٍ** )’un manası: Allah تعالى katında ağırlığı ve miktarı takdir edilmiş, bilinen olandır. Ebû Mâlik dedi: denilir: falanın develeri şöyle şöyle bir yerde **عَدَنَتْ**; yani o yerle düzeldi. Ve midesi şöyle şöyle şeye **عَدَنَتْ**; yani düzeldi. Leys dedi: **المَعْدِن** her şeyin aslının ve başlangıcının bulunduğu yerdir; altın ve gümüşün ve şeylerin madeni gibi. Ve denilir: falan kimse hayır ve kerem için **مَعدِن**’dir; ikisine yoğrulmuşsa. Dedi: ve **العَدْن**: develerin özellikle **الحَمْض**’da ikametidir. Ebû Zeyd dedi: develer **الحَمْض**’da **عَدَنَت**; **تَعْدِن عُدُوناً**; mekânı hazmettiğinde ve onun üzerinde geliştiğinde; ve ancak **الحَمْض**’da **تَعْدِن**.

Ebû Mâlik dedi: her şeyde olur. Ebû Ubeyd: **العَدَّان**: zamandır. Ve Ferazdak’ın beytini okudu:

أتبكي على عِلْجٍ بمَيْسَان كافِرٍ
ككِسْرَى على عِدَّانِهِ أو كقَيْصَرَا

Miskîn ed-Dârimî’ye hitap eder; Ziyâd’ı mersiyelediğinde; ve onda beyti söyler:

أقول له لمّا أتاني نَعِيُّهُ
به لا بظبي في الصرائم أعْفَرَا

Ebû Amr onun sözü hakkında dedi:

ولا على عَدَّان مُلك محتَضَر

yani onun zamanı ve vaktinde. Dedim: ve Ahsa’da Benî Sa‘d’dan bir bedevîyi işittim, diyordu: şöyle şöyle iş, İbn Bûr’un **عِدّان**’ı üzerinde idi; ve İbn Bûr, Karmatîlerin ona hâkim oluşundan önce Bahreyn’de vali idi; Allah onları orada yok etsin. İster: onun oradaki valiliği günlerinde idi. Ferrâ dedi: bu, Firavun’un **عِدَّان**’ı üzerinde idi. Dedim: kim **عِدَّان**’ı **فِعلاَناً** yaparsa, o **العَدّ** ve **العِدَاد**’dandır. Kim onu **فِعلالاً** yaparsa, o **عَدَن**’dandır. Ve bana daha yakın olan, onun **العَدّ**’dan olmasıdır; çünkü vakit manasında kılındı. Ve **العَيْدان** hurmadan, uzayan olandır. Ama **العَدَان** (ayn’ın fethiyle) gelince: Ferrâ, Mufaddal’dan nakletti ki dedi: **العَدَان**: yedi senedir. Denilir: fiyat pahalılığında iki **عَدَانَيْنِ** kaldık; onlar on dört senedir; teki **عَدَانٌ**’dır; ve o yedi senedir. Ama Lebîd’in sözü:

ولقد يعلم صحبي كلهم
بعَدَان السِيف صَبري وَنَقَلْ

Şemmer onu **بِعَدَان السِيف** diye rivayet etti. Ve dedi: **عَدَان**: deniz kıyısında bir yerdir. Ebû’l-Heysem onu **بِعِدان السيف** (ayn’ın kesriyle) rivayet etti. Dedi: ve **بَعَدَانِي السيف** ile de rivayet olunur. Ve dedi: istediler: **العَدِينة**’nin çoğulu; ters çevirdiler; asıl **بعَدَائن السيف** idi; sonra yâ’yı geciktirdiler ve **عَدَانِي** dedi. Ebû ‘Umar, Sa‘leb’den, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti, dedi: nehrin **عَدان**’ı (ayn’ın fethiyle): onun kıyısıdır; aynı şekilde onun **عِبْره**’si ve **مِعبَره**’si ve **بِرْغيله**’si. Ebû Amr dedi: **العَدَانة**: insanlardan bir topluluktur; çoğulu **عَدَانات**. Ve okudu:

بَني مَالكٍ لدَّ الحُضَينُ وراءكم
رجالاً عَدَاناتٍ وخَيْلاً أكاسِما

İbnü’l-A‘râbî dedi: **رجال عَدانَات**: ikamet edenlerdir. Ve dedi: **روضة أُكْسُوم**; bitkinin çokluğuyla birbirine girmiş olduğunda. Ebû Ubeyd, Ferrâ’dan: **عَدّنتُ** onunla yeri ve **وَجَنْتُ** onunla yeri ve **مَرّنتُ** onunla yeri; onunla yeri dövdüğünde. Amr, babasından dedi: **العَدِين**: nakışlı halkalardır; **المزادة**’nin halkalarının uçlarında olur; onun teki **عَدِينة**’dir. İbnü’l-A‘râbî dedi: **العَدِينة**: nakışlı bir yamadır; **المَزَادة**’nin halkasında olur. İbn Şümeyl dedi: **الغَرْبُ** **يُعَدَّن**; deri küçüldüğünde ve onu artırmak istediklerinde ona **عَدِينَة** eklerler; yani onun bir tarafına bir yama eklerler. Ve **الخُفُّ** **يُعَدَّن**: bacağın arka tarafında ona bir artırma eklenir; ta ki genişlesin. Dedi: ve **الغَرْب**’a eklenen her yama **عَدِينَة**’dir; ve o, gömlekteki **البَنِيقة** gibidir. Ve okudu:

والغَرْبَ ذا العَدِينة الموَعَّبَا

Ve **الموعّب**: genişletilmiş, artırılmış olandır. Ebû Sa‘îd, Muhabbal’ın sözü hakkında:

خَوَامِس تنشقّ العصا عن رؤوسها
كما صَدَع الصخر الثِقالَ المُعَدِّنُ

Dedi: **المُعَدِّن**: **المعدِن**’den kayayı çıkaran, sonra onu kıran; onda altın arar. Ve içen kimse **عَدَّنَ**; dolduğunda; **أَوَّنَ** ve **عَدَّلَ** gibi. Ve **عَدَنُ أبْيَن**: Yemen beldelerinin en ucunda, deniz kıyısında bir beldedir.

**عند** : Allah جلّ وعزّ dedi: ( **عَتِيدٌ أَلْقِيَا فِى جَهَنَّمَ كُلَّ كَفَّارٍ عَنِيدٍ** ) ( **ق : 24** ) Katâde dedi: **العنيد**: Allah تعالى’ya itaattan yüz çevirendir. Zeccâc dedi: **عَنَدَ** yani haktan **عَنَدَ** etti. İbn Abbâs’tan rivayet olundu ki **المستحاضة** hakkında soruldu da dedi: o, **عِرْقٌ عانِد** yahut şeytandan bir tekmedir. Ebû Ubeyd dedi: **العِرْق العانِد**: **عَنَدَ** eden ve azan olandır; insan gibi **يُعَانِد**; işte bu damar, ondan çıkanın çokluğunda onun menzilesindedir. Ve Râ‘î’nin şu beytini okudu:

ونحن تركنا بالفُعَالِيِّ طَعنَة
لها عَانِد فوق الذراعين مُسْبِلُ

Şemmer dedi: **العَانِد**: durmayan olandır. Dedi: ve aslı, insanın **عُنود**’undan; azdığında ve kasttan **عَنَدَ** ettiğinde. Ve okudu:

ومَجَّ كل عانِدٍ نَعُورِ

Ebû Ubeyd: damar **عَنَدَ** etti ve **أَعْنَدَ**; aktığında. Kisâî dedi: yara **عَنَدَت**; **تَعْنُدُ** ve **تَعْنِد**; kanı sahibinden uzağa aktığında; ve o **طعنة عانِدة**’dir. Dedi: ve kan **عَنَدَ** eder; **يَعْنِدُ**; bir yanda aktığında. Sa‘leb, Seleme’den, Ferrâ’dan rivayet etti ki Kisâî bunu söyledi. Ebû Hâtim, Asma‘î’den: falan kimse yoldan **عَنَدَ** etti; **يَعْنِدُ عُنُوداً**; uzaklaştığında. Ve denilir: falan kimse falan kimseye **يعانِد**; yani onun yaptığı gibi yapar; ona karşı çıkar ve onunla yarışır. Dedi: ve avam onu şöyle açıklar: **يعانِدُه**: onun yaptığının tersini yapar. Dedi: bunu bilmem ve sabitlemem. Ve okudu:

وقد يحبّ كلُّ شيء وَلَدَهْ
حتى الحُبَارَى وتَدِفُّ عَنَدَهْ

yani yavruya karşı çıkma. Dedim: ona şefkatle karşı çıkar. Şemmer, Ebû ‘Adnân’dan, Asma‘î’den: denilir: falan kimse falan kimseye **عَانَدَ** etti; ondan ayrıldığında. Ve **دمٌ عَانِد**: yana doğru akar. Dedim ben: **المُعَانِد** muhalefetle karşı çıkandır, muvafakatle değil. Bu, avamın bildiğidir. Ve **العِنَاد** muhalefetsiz bir karşı çıkma da olabilir; Asma‘î’nin dediği gibi. Onu **عَنَدِ الحُبَارَى**’dan çıkardı; onu, **عانَد** eden **الحُبَارَى**’nın yavrusuna, uçuşta karşı çıkması yahut ilk kalktığında ona karşı çıkması; sanki ona uçmayı öğretir, ona şefkatle. Leys dedi: adam **عَنَدَ** eder; **يَعْنِد عُنُوداً**; ve **عَاندَ مُعَانَدَةً**; o, şeyi bilip onu kabul etmeyi reddetmektir; Ebû Tâlib’in küfrü gibi; onun küfrü **مُعَانَدَة** idi; çünkü bildi ve ikrar etti ve “kardeşinin oğluna tâbi oldu” denilmesinden çekindi; böylece kâfir oldu.

Ama **العَنِيد** zorbalıktandır; denilir: **جبّار عَنِيد**. Dedi: ve develerden **العَنُود**: onlara karışmayan olandır; ancak daima bir yandadır. Şemmer, kendi isnadıyla, hadisi Ömer’e رفع ederek rivayet etti: siyaseti anlatırken kendini vasfetti de dedi: “Ben **اللَفُوت**’u dürterim, **العَنُود**’u toplarım, **القَطُوف**’u yetiştiririm ve **العرُوض**’u azarlarım.” Dedi: **العَنُود**: develerden, iyi otlağı arayarak develere karşı **تُعَانِد** eden; kibirlenir; bazı develer bulduğunu otlar. İbnü’l-A‘râbî ve Ebû Nasr dedi: o, deve sürüsünün bir taifesinde; yani onun yanında olandır. Kaysî dedi: develerden **العَنُود**: develere **تعانِد** eden, böylece onlara karşı duran olandır. Dedi: onları önden önlerine doğru sürdüğünde, işte onlar **السلوف**’tur. Ebû ‘Umar, Sa‘leb’den, İbnü’l-A‘râbî’den: adam **أعنَدَ** etti; bir insana muhalefetle karşı çıktığında; ve **أَعْنَدَ**; muvafakatle karşı çıktığında. Dedi: ve ondan onun sözü: “hatta **الحُبَارَى** da ve **يُحبّ عَندَه**”; yani onun karşı çıkması. İbn Şümeyl dedi: adam arkadaşlarından **عَنَدَ** eder; **يعنِد عُنوداً**; onları bırakıp onların üzerinden geçtiğinde; ve onlardan **عَنَدَ** eder; bir yolculukta onları bırakıp onların yolundan başka bir yola girdiğinde yahut onlardan geri kaldığında. Ve **العُنُود** sanki muhalefet ve uzaklaşma ve terk etmektir; Basra’da Hicaz ehlinden bir adam görsen, dersin: kavminden ne çok **عَنَدْت**; yani onlardan uzaklaştın. Ve **سحابةٌ عَنُود**: yağmuru çok olan. Çoğulu **عُنُدٌ**’dur. Râ‘î dedi:

دِعْصاً أرذَّ عليه فُرَّقٌ عُنُدٌ

Ve **قدح عَنُود**: diğer okların gidiş yönü dışında, kazanan olarak çıkan olandır. Ve denilir: falan kimse beni kavmin arasından **استعنَدني**; yani beni kastetti. Ve deve, yularını **عَانَد** etti; yani ona karşı geldi. Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: “O işten bana **عُنْدَدٌ** yoktur ve **مُعْلَنْدَدٌ** yoktur”; yani ondan bana kaçış yoktur. İbnü’l-A‘râbî de böyle dedi. Ebû Amr dedi: **العَنْدُدُ**: hiledir. Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: adam kusmasında **أعنَدَ** etti; **إعناداً**; bir kısmını bir kısmına eklediğinde. Leys dedi: **عِنْدَ**: bir sıfat harfidir; başkası için yer olur; lafzı nasbdır; çünkü başkası için zarf olur; ve yakınlıkta yapışıklığa benzer. Konuşmada neredeyse ancak mansub gelir; çünkü ancak bir sıfat olarak, onda amel edilen yahut onda bir fiil gizlenmiş olarak olur; ancak tek bir harfte. O da, söyleyenin bir şeyi ilimsiz söylemesidir: “Bu, **عِندي** şöyle şöyledir”; denilir: “Senin **عِند**’in mi var?”; böylece رفع edilir.

Ve zannettiler ki bu yerde onunla kalp ve onda bulunan akledilen öz kastedilir. Dedim: ve umarım ki Leys’in **( عند )**’ın tefsirinde söylediği, nahivcilerin söylediğine yakındır. Ferrâ: Araplar sıfatlardan emir verir: **عليك** ve **عندك** ve **دونك** ve **إليك** ile. Derler: “**إليك إليك** benden”; isterler: geri dur; “**وراءك وراءك**” dedikleri gibi. İşte bu harfler çoktur. Kisâî zannetti ki şunu işitti: “**البعيرَ** بينكما فخذاه”; böylece **البعير**’i nasb etti. Ve bunu, tekil gelen bütün sıfatlarda caiz gördü. Ve onu **اللام**’da, **الباء**’da, **الكاف**’ta caiz görmedi. Kisâî, Arapların şöyle dediğini işitti: “**كما أنْتِني**”; ister: yerinde beni bekle. Ebû Zeyd: denilir: “Şüphesiz senin **طِرِّيقة**’nın altında bir **عِنْدَاوَة** vardır.” Ve **الطِّرِّيقة**: yumuşaklık ve sükûndur. Ve **العِنْدَاوَة**: cefa ve hiledir. Asma‘î dedi: manası: “Şüphesiz sükûnetinin altında bir sıçrayış ve şahlanış vardır.” Başkası dedi: **العِنداوة** kıvrılma ve zorluktur. Ve dedi: o, **العَدَاء**’dandır. Bazıları onu hemzeledi; böylece **النون** ve hemzeyi زائد kıldı; **فِنْعَلْوَة** vezni üzere. Başkası dedi: **عِنْدَأْوة** **فِعْلَلْوَة**’dir.

**دنع** : Leys: **رجلٌ دَنيعة**; **دَنَائع** kavminden. O, içinde öz ve akıl olmayan aşağılık kimsedir. Ve Şemmer, bazısına ait olarak okudu:

فله هنالك لا عليه إذا
دَنِعَتْ أنوفُ القوم للتّعْسِ

Der: bu zamanda ona fazilet vardır; kavme beddua edildiğinde onun aleyhine yoktur. Ve **دَنِعَتْ** yani inceldi ve alçaldı. İbnü’l-A‘râbî onu “**وإن رَغِمَتْ**” diye rivayet etti. İbn Şümeyl: çocuk **دَنِعَ** etti; zorlandığında ve acıktığında ve arzuladığında. İbn Bezrec dedi: **دَنِع** ve **رَثِع**; tamah ettiğinde.

Amr, babasından dedi: **الدنيع**: aşağılıktır.

**ندع** : Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: adam **أندَعَ** etti; alçakların ve rezillerin ahlâkına uyduğunda. Dedi: ve **أدنع** etti; salihlerin yoluna uyduğunda.

**دعن** : Ebû’l-Heysem’in hattıyla, İbn Mukbil’in şiirinin Ebû Amr’a tefsirinde okudum: denilir: dişi deve **أُدعِنت** ve erkek deve **أُدعِن**; binilmesi uzatılıp da helâk oluncaya kadar; onu **الدال** ve **النون** ile rivayet etti. Leys ve Şemmer **دعن**’ı ihmal etti.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D9%86/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب العين والدال وما يثلثهما)
(عدر) العين والدال والراء ليس بشيء. وقد ذُكرت فيه كلمة. قالوا: العدْر([1]) : المطر الكثير.
(عدس) العين والدال والسين ليس فيه من اللّغة شيء، لكنّهم يسمُّون الحبَّ المعروفَ عَدَساً. ويقولون: عَدَسْ، زجرٌ للبغال. قال:
عَدَسْ ما لِعَبَّادٍ عليك إمارةٌ *** نَجوتِ وهذا تحملينَ طليقُ([2])
وقوله:
*إذا حَمَلْتُ بِزَّتي على عَدَس([3]) *
فإنّه يريد البغلة، سمَّاها "عَدَسْ" بزَجْرها.
(عدف) العين والدال والفاء أُصَيلٌ صحيح يدلُّ على قِلّةٍ أو يسيرٍ من كثير. من ذلك العَدْف والعَدُوف، وهو اليسير من العَلَف. يقال: ما ذاقت الخيل عَدُوفاً. قال:
ومُجَنَّباتٍ مـا يَذُقْـنَ عَدوفـاً  *** يَقذِفـن بالمُهَـرات والأمهارِ([4])
والعَدْف: النَّوال القليل. يقال: أصبنا ماله عَدْفا.
ومن الباب العِدْفة، وهي كالصَّنِفَة من الثَّوب. وأمَّا قول الطرِمَّاح:
حَمّالُ أثقالِ دِيات الثَّأَى  *** عن عِدَف الأصل وكُرَّامِها([5])
قالوا: العِدَف: القليل([6]) .
(عدق) العين والدال والقاف ليس بشيء. وذكروا أنّ حديدةً ذاتَ شُعَبٍ يُستخرج بها الدَّلو من البئر يقال لها: عَوْدَقة. وحكَوا: عَدَق بِظَنِّه، مثل رَجَم. وما أحسب لذلك شاهداً من شعرٍ صحيح.
(عدك) العين والدال والكاف ليس بشيء، إلاّ كلمةً من هَنَواتِ ابن دُرَيد، قال: العَدْك: ضرب الصُّوف بالمِطْرَقة([7]) .
(عدل) العين والدال واللام أصلان صحيحان، لكنَّهما متقابلان كالمتضادَّين: أحدُهما يدلُّ على استواء، والآخر يدلُّ على اعوجاج.
فالأول العَدْل من النَّاس: المرضيّ المستوِي الطّريقة. يقال: هذا عَدْلٌ، وهما عَدْلٌ. قال زهير:
متى يَشْتجرْ قومٌ يَقُلْ سَرَوَاتُهُمْ  *** هُم بيننا فهمْ رِضاً وهُمُ عدلُ([8])
وتقول: هما عَدْلانِ أيضاً، وهم عُدولٌ، وإن فلاناً لعَدْلٌ بيِّن العَدْل والعُدُولة([9]) . والعَدْل: الحكم بالاستواء. ويقال للشَّيء يساوي الشيء: هو عِدْلُه. وعَدلْتُ بفلانٍ فلاناً، وهو يُعادِله. والمُشْرِك يَعدِل بربِّه، تعالى عن قولهم عُلُوَّاً كبيراً، كأنه يسوِّي به غيره.
ومن الباب: العِدْلان: حِمْلا الدَّابّة، سمِّيا بذلك لتساويهما. والعَديل: الذي يعادلك في المَحْمِل. والعَدْل: قِيمة الشيء وفِدَاؤُه. قال الله تعالى: ﴿وَلاَ يُقبَلُ مِنْهَا عَدْلٌ﴾  [البقرة 123]، أي فِدْية. وكلُّ ذلك من المعادَلة، وهي المساواة.
والعَدْل: نقيض الجَوْر، تقول: عَدَل في رعيته. ويومٌ معتدل، إذا تساوَى حالا حرِّه وبَرْدِه، وكذلك في الشيء المأكول. ويقال: عدَلْتُه حتى اعتدل، أي أقمته *حتى استقامَ واستوَى. قال:
صَبَحْتَ بها القوم حتى امْتَسَكْـ  *** ـتَ بالأرض تَعْدِلُها أن تميلا([10])

ومن الباب: المعتدلِة من النُّوق، وهل الحسنة المتَّفقة الأعضاء. فأمَّا قولهم لِضرْبٍ من السُّفن: عَدَوْلِيَّة، فقد يجوز أن يكون من القياس الذي قِسْناه، لأنها لا تكون إِلاّ مستويةً معتدِلة. على أنَّ الخليلَ زَعَم أنّها منسوبة إلى موضعٍ يقال له عَدَوْلَى. قال طرفة:
عَدَوْليَّةٍ أو من سفين ابنِ يامِنٍ  *** يجورُ بها الملاَّحُ طوراً ويهتدِي([11])
فأمّا الأصل الآخَر فيقال في الاعوجاج: عَدَل. وانعدَلَ، أي انعَرَج. وقال ذو الرُّمَّة:
وإِنِّي لأُنحِْي الطَّرفَ من نحوِ غيرها  *** حياءً ولو طاوعتُه لم يُعادِل([12])
(عدم) العين والدال والميم أصلٌ واحدٌ يدلُّ على فِقْدَان الشيء وذَهابه. من ذلك العَدَم. وعَدِم فلانٌ الشَّيء، إذا فقده. وأعْدمه الله تعالى كذا، أي أفاتَه. والعديم: الذي لا مالَ لـه؛ ويجوز جمعُه على العُدَماء، كما يقال فقير وفُقَراء. وأعْدَمَ الرّجلُ: صار ذا عدمٍ([13]) . وقال في العديم:
وعَدِيمُنـا متـعففٌ متـكرِّمٌ  *** وعلى الغنيِّ ضَمانُ حقِّ المُعْدِمِ
وقال في العدم حسّانُ بن ثابت:
رُبَّ حِلمٍ أضاعه عَُدَُم الما *** لِ وجهلٍ غطّى عليه النّعيمُ([14])
(عدن) العين والدال والنون أصلٌ صحيح يدلُّ على الإقامة. قال الخليل: العَدْن: إقامة الإبل في الحَمْض خاصّة. تقول: عَدَنَت الإبل تَعْدِن عَدْناً. والأصل الذي ذكره الخليل هو أصلُ الباب، ثمَّ قيس به كلُّ مُقام، فقيل جنةُ عَدْنٍ، أي إقامة. ومن الباب المعدِنُ: مَعدن الجواهر. ويقيسون على ذلك فيقولون: هو مَعدن الخَير والكَرَم. وأمّا العِدَان والعَدان فساحِلُ البحر. ويجوز أن يكون من القياس الذي ذكرناه، وليس ببعيد. وقال لبيد:
لقد يعلم صَحبي كلُّهم  *** بِعَدَانِ السَّيفِ صبري ونَقَلْ([15])
وعَدَنُ: بلد.
(عدو) العين والدال والحرف المعتل أصلٌ واحدٌ صحيحٌ يرجع إليه الفروعَ كلّها، وهو يدلُّ على تجاوُزٍ في الشيء وتقدُّمٍ لما ينبغي أن يقتصر عليه. من ذلك العَدْو، وهو الحُضْر. تقول: عدا يعدو عَدْواً، وهو عادٍ. قال الخليل: والعُدُوُّ مضموم مثقّل، وهما لغتان: إحداهما عَدْو كقولك غَزْو، والأُخرى عُدُوّ كقولك حُضور وقُعود. قال الخليل: التعدّي: تجاوز ما ينبغي أن يُقْتَصَر عليه. وتقرأ هذه الآية على وجهين: ﴿فَيَسُبُّوا الله عَدْواً بغيرِ علمٍ﴾ و﴿عُدُوَّاً([16])﴾ [الأنعام 108]. والعادي: الذي يعدو على الناس ظُلْماً وعُدواناً. وفلانٌ يعدو أمرَكَ، وما عَدَا أنْ صَنَع كذا. ويقال من عَدْوِ الفرس: عَدَوَانٌ، أي جيِّد العَدْوِ وكثيرُه. وذئب عَدَوَانٌ: يعدُو على الناس. قال:
نُهْدُ القُصَيْرَى عَدَوانُ الجَمْزِ([17])
تَذْكُرُ إذ أنت شديدُ القَفْزِ([18])
 وتقول: ما رأيت أحداً ما عدا زَيْداً. قال الخليل: أي ماء جاوَزَ زيداً. ويقال: عدا فلانٌ طَورَه. ومنه العُدْوانُ، قال: وكذلك العَدَاء، والاعتداء، والتعدِّي. وقال أبو نُخَيلة:
ما زال يَعدُو طَورَه العبدُ الرَّدِي  *** ويعتدي ويعتدي ويعتدي
قال: والعُدْوان: الظلم الصُّراح([19]) . والاعتداء مشتقٌّ من العُدْوَان. فأمَّا العَدْوَى فقال الخليل: هو طلبك إلى والٍ أو قاضٍ أن يُعدِيَك على مَن ظَلَمك أي يَنقِم([20]) منه باعتدائه عليك. والعَدْوَى ما يقال إِنّه يُعدِي، من جَرَبٍ أو داء([21]) . وفي الحديث: "لا عَدْوَى ولا يُعدِي شيء شيئاً". والعُدَاء كذلك([22]) . وهذا قياسٌ، أي إذا كان به داء لم يتجاوزْه إليك. والعَدْوَة: عَدوَة اللّصّ وعدوة المُغِير. يقال عدا عليه فأخَذَ مالَه، وعدا عليه بسيفه: ضَرَبه لا يريد به عدواً على رجليه، لكن هو من الظُّلم. وأما قوله:
* وعادت عَوادٍ بيننا وخُطُوب([23]) *
 فإنّه يريد أنّها تجاوَزَتْ حتَّى شغلت. ويقال: *كُفَّ عنا عادِيتَك. والعادية: شُغل من أشغال الدَّهر يَعدُوك عن أمرك، أي يَشغلُك. والعَدَاء: الشُّغْل. قال زُهير:
فصَرِّمْ حَبلَها إِذْ صرَّمتهُ  *** وعَادَك أن تلاقِيَها عَداءُ([24])
فأمّا العِدَاء فهو أن يُعادِيَ الفرسُ أو الكلبُ [أو] الصَّيّادُ بين صيدين([25]) ، يَصرع أحدَهما على إثر الآخر. قال امرؤ القيس:
فعادَى عِداءً بين ثَورٍ ونعجة  *** وبين شَبوبٍ كالقضيمة قَرْهبِ([26])
فإن ذلك مشتقٌّ من العَدْو أيضاً، كأنّه عَدَا على هذا وعدا على الآخَر. وربما قالوا: عَدَاء، بنصب العين. وهو الطَّلَق الواحد. قال:
* يَصْرع الخَمْسَ عَدَاءً في طَلَق([27]) *
والعَدَاء: طَوَار كلِّ شيء، انقاد معه عَرضه أو طُوله. يقولون: لزِمتُ عَدَاء النَّهر، وهذا طريقٌ يأخُذ عَداءَ الجَبل. وقد يقال العُِدْوة في معنى العَداء، وربما طُرحت الهاء فيقال عِدْوٌ، ويُجمَع فيقال: أعداء النّهر، وأعداء الطريق. قال: والتَّعداء: التَّفعال. وربما سمّو المَنْقَلة([28]) العُدَواء. وقال ذو الرمة:
هامَ الفؤادُ بذكراها وخامَرَهُ  *** منها على عُدَواء [الدَّارِ] تَسقيمُ([29])
قال الخليل: والعِنْدأْوَة: التواء وعَسَر قال الخليل: وهو من العَدَاء. ونقول: عَدَّى [عن الأمر] يعدِّي تعديةً، أي جاوزَه إلى غيره. وعدّيت عنِّي الهَمَّ، أي نحّيته عنِّي. وعدِّ عنِّي إلى غيري. وعَدِّ عن هذا الأمر، أي تجاوَزْه وخُذ في غيره. قال النابغة:
فعدِّ عمّا ترى إِذْ لا ارتجاعَ لـه  *** وانمِ القُتود على عَيرانةٍ أُجُدِ([30])
وتقول: تعدّيت المفازةَ، أي تجاوزتُها إلى غيرها. وعَدَّيت النّاقةَ أُعدِّيها. قال:
ولقد عَدَّيْتَ دَوْسَرَةً  *** كعَلاَة القَيْنِ مِذكارا([31])
ومن الباب: العدُوّ، وهو مشتقٌّ من الذي قدّمْنا ذِكره، يقال للواحد والاثنين والجمعِ: عدوّ. قال الله تعالى في قِصّة إبراهيم: ﴿فَإِنَّهُمْ عَدُوٌّ لي إِلاَّ رَبَّ الَعالمِين﴾  [الشعراء 77]. والعِدَى والعُدَى والعادِي([32]) والعُدَاة. وأمّا العُدَواء فالأرض اليابسة الصلبة، وإِنّما سمِّيت بذلك لأنّ مَن سكنها تعدّاها. قال الخليل: وربّما جاءت في جوف البئر إذا حفرت، وربَّما كانت حجراً حتَّى يَحِيدوا عنها بعضَ الحَيْد. وقال العجّاج في وصف الثَّور وحَفْرة الكِناس، يصفُ أنّه انتهى إلى عُدَوَاءَ صُلبةٍ فلم يُطِقْ حَفْرَها فاحرَوْرَف عنها:
وإن أصابَ عُدَوَاءَ احْرَورفا  *** عنها ووَلاَّها الظلُّوف الظُّلَّفا([33])
والعُِدْوة: صَلابةً من شاطئ الواد. ويقال عُدْوة، لأنّها تُعادِي النهر مثلاً، أي كأنّهما اثنان يتعادَيانِ. قال الخليل: والعَدَويّة من نبات الصَّيف بعد ذَهاب الرَّبيع، يخضرُّ فترعاه الإبل. تقول: أصابت الإِبل عَدَويَّة، وزنه فَعَليّة.
(عدب) العين والدال والباء زعم الخليل أنَّه مهمل، ولعلَّه لم يبلغْه فيه شيء. فأمّا البناء فصحيح. والعَدَاب: مسترِقٌّ من الرَّمل. قال ابن أحمر:
كثَور العَدَاب الفَرْدِ يَضْرِبُه الندى  *** تَعلَّى النَّدى في مَتْنِهِ وتحدّرا([34])
والله أعلم.
--------------ـــ
([1]) بفتح العين وضمها كما في اللسان. وضبط في الأصل والمجمل بالفتح فقط.
([2]) ليزيد بن مفرغ، كما في اللسان (عدس) والخزانة (2: 514).
([3]) الرجز في اللسان (عدس) والمخصص (6: 183). وقد سبق في (طفو).
([4]) للربيع بن زياد العبسي، يحرض قومه في طلب دم مالك بن زهير العبسى. وينسب أيضاً لقيس بن زهير. اللسان (مهر، عدف). وانظر إصلاح المنطق 432.
([5]) ديوان الطرماح 163 واللسان (عدف).
([6]) في شرح الديوان: "يعني يزيد بن المهلب. وعدفة كل شيء: أصله الذاهب في الأرض".
([7]) نص ابن دريد (2: 280): "والعدك لغة يمانية زعموا، وهو ضرب الصوف بالمطرقة".
([8]) ديوان زهير 107.
([9]) والعدالة أيضاً. والعدولة لم ترد في اللسان ووردت في القاموس.
([10]) في اللسان: "أعدلها أن تميلا".
([11]) من معلقته المشهورة.
([12]) ديوان ذي الرمة 493. والشاهد فيه أن: "لم يعادل" بمعنى لم ينعدل.
([13]) يقال بفتحتين وضمتين، وضمة.
([14]) ديوان حسان 378 والبيان (2: 325/4: 58).
([15]) ديوان لبيد 14 طبع 1881 واللسان (عدن، سيف، نقل) وإصلاح المنطق 60 والمخصص  (2: 129) ، وفي اللسان (سيف) أن السيف: موضع. وفي (عدن) أن شمراً رواه بفتح العين، ورواية أبي الهيثم بكسرها.
([16]) هذه قراءة يعقوب والحسن. وقراءة الجمهور: "عدوا" بفتح العين وسكون الدال. إتحاف فضلاء البشر 215.
([17]) بعده في اللسان: * وأنت تعدو بخروف مبزي *.
([18]) في الأصل: "الفقر"، وصوابه من اللسان (عدا).
([19]) في الأصل: "التراح"، صوابه في المجمل.
([20]) في الأصل: "ينقسم".
([21]) في الأصل: "أو داب".
([22]) انفرد بذكر هذه اللغة لهذا المعنى. وليس في سائر المعاجم إلا فرس ذو عدواء، إذا لم يكن ذا طمأنينة وسهولة. ومكان ذو عدواء، أي ليس بمطمئن. وعدواء الشوق: ما برح بصاحبه. والعدواء أيضاً: إناخة قليلة. والعدواء كذلك: بعد الدار.
([23]) عجز بيت لعلقمة الفحل في ديوانه 131 والمفضليات 191. وصدره:
* يكلفني ليلى وقد شط وليها * وفي الأصل: "عدت عواد"، تحريف.
([24]) الديوان 62. وفي اللسان بعد إنشاده: "قالوا: معنى عادك عداك، فقلبه".
([25]) في المجمل: "أن يعادي الفرس أو الصائد بين الصيدين".
([26]) ديوان امرئ القيس 86 واللسان (عدا).
([27]) أنشده في اللسان (عدا 257).
([28]) المنقلة: الأرض فيها حجارة تنقلها قوائم الدواب من موضع إلى موضع. وفي الأصل "المشغلة"، تحريف. وفسر "العدواء" في المجمل بأنها بعد الدار.
([29]) ديوان ذي الرمة 570 واللسان (سقم). وعجزه في المجمل (عدا) واللسان (عدا 261). وكلمة "الدار" ساقطة من الأصل وإثباتها من المراجع السالفة الذكر.
([30]) ديوان النابغة 17 واللسان (نمى).
([31]) البيت لعدي بن زيد، كما سبق في (ذكر)، وكما في اللسان (دسر).
([32]) في الأصل: "والعدى".
([33]) البيتان في ملحقات ديوان العجاج 83. وأنشدهما في اللسان (عدا، حرف، ظلف).
([34]) أنشده في اللسان (عدب)، وهو في المجمل (عدب) بدون نسبة.

ـ

##### Türkçe

(باب **العين** ve **الدال** ve ikisini üçleyen şey)
(**عدر**) **العين** ve **الدال** ve **الراء** bir şey değildir. Ve onda bir kelime zikredilmiştir. Dediler: **العدْر**([1]) : çok yağmur.
(**عدس**) **العين** ve **الدال** ve **السين** onda dilden bir şey yoktur; lâkin onlar bilinen taneye **عَدَساً** adını verirler. Ve derler: **عَدَسْ**، katırlar için bir azarlamadır. Dedi:
عَدَسْ ما لِعَبَّادٍ عليك إمارةٌ *** نَجوتِ وهذا تحملينَ طليقُ([2])
Ve onun sözü:
*إذا حَمَلْتُ بِزَّتي على عَدَس([3]) *
Şüphesiz o, katırı kasteder; onu, onu azarlamasıyla “**عَدَسْ**” diye adlandırdı.
(**عدف**) **العين** ve **الدال** ve **الفاء** sahih bir asıldır; çoktan bir azlığa yahut bir az şeye delâlet eder. Bundan: **العَدْف** ve **العَدُوف**; o, yemden az olandır. Denir: Atlar **عَدُوفاً** tatmadı. Dedi:
ومُجَنَّباتٍ مـا يَذُقْـنَ عَدوفـاً  *** يَقذِفـن بالمُهَـرات والأمهارِ([4])
Ve **العَدْف**: az bağıştır. Denir: Onun malından **عَدْفا** elde ettik.
Ve babdandır: **العِدْفة**; o, elbiseden **الصَّنِفَة** gibidir. Ama الطرِمَّاح’ın sözü:
حَمّالُ أثقالِ دِيات الثَّأَى  *** عن عِدَف الأصل وكُرَّامِها([5])
Dediler: **العِدَف**: az([6]).
(**عدق**) **العين** ve **الدال** ve **القاف** bir şey değildir. Ve zikrettiler ki: çatalları olan bir demir, onunla kuyudan kova çıkarılır; ona **عَوْدَقة** denir. Ve naklettiler: **عَدَق** zannıyla, **رَجَم** gibi. Ve ben bunun için sahih bir şiir şahidi sanmıyorum.
(**عدك**) **العين** ve **الدال** ve **الكاف** bir şey değildir; ancak İbn Dُرَيد’in hezeyanlarından bir kelime müstesna. Dedi: **العَدْك**: yünü tokmakla dövmek([7]).
(**عدل**) **العين** ve **الدال** ve **اللام** iki sahih asıldır; lâkin ikisi, zıtlar gibi karşı karşıyadır: ikisinden biri düzlüğe delâlet eder, diğeri eğriliğe delâlet eder.
Birincisi, insanlardan **العَدْل**: razı olunan, yolu düzgün olandır. Denir: Bu **عَدْلٌ**dur; ve onlar ikisi **عَدْلٌ**dur. Zُهير dedi:
متى يَشْتجرْ قومٌ يَقُلْ سَرَوَاتُهُمْ  *** هُم بيننا فهمْ رِضاً وهُمُ عدلُ([8])
Ve dersin: Onlar ikisi ayrıca **عَدْلانِ**; ve onlar **عُدولٌ**; ve şüphesiz falan kimse elbette **عَدْلٌ**dür, **العَدْل** ve **العُدُولة**([9])si açık. Ve **العَدْل**: eşitlikle hükmetmektir. Ve bir şeye, bir şeye eşit olan şeye denir: o, onun **عِدْلُه**’dur. Ve falan kimseye falanı **عَدلْتُ**; ve o, ona **يُعادِله**. Ve müşrik, Rabbine **يَعدِل** eder—onların sözünden yüce ve büyük bir yücelikle münezzehtir—sanki onunla başkasını eşitliyor.
Ve babdandır: **العِدْلان**: binitin iki yükü; ikisi, eşitliklerinden dolayı böyle adlandırıldı. Ve **العَديل**: mahmilde sana denk olan. Ve **العَدْل**: şeyin kıymeti ve fidyesi. Allah تعالى dedi: ﴿وَلاَ يُقبَلُ مِنْهَا عَدْلٌ﴾  [البقرة 123]، yani fidye. Ve bunların hepsi **المعادَلة**dendir; o da eşitliktir.
Ve **العَدْل**: **الجَوْر**’un zıddıdır; dersin: Raiyyeti içinde **عَدَل** etti. Ve **معتدل** bir gün; sıcağının ve soğuğunun iki hâli eşit olduğunda; ve aynı şekilde yenilen şeyde. Ve denir: Onu **عدَلْتُ** ta ki **اعتدل** etti; yani onu doğrulttum *ta ki doğruldu ve düzleşti. Dedi:
صَبَحْتَ بها القوم حتى امْتَسَكْـ  *** ـتَ بالأرض تَعْدِلُها أن تميلا([10])

Ve babdandır: develerden **المعتدلِة**; o, güzel, uzuvları uyumlu olandır. Ama onların gemilerden bir tür için söyledikleri: **عَدَوْلِيَّة**; kıyas ettiğimiz kıyastan olması câizdir; çünkü o, ancak düz, mutedil olur. Şu da var ki الخليل, onun **عَدَوْلَى** denilen bir yere nisbet olduğunu iddia etti. طَرَفة dedi:
عَدَوْليَّةٍ أو من سفين ابنِ يامِنٍ  *** يجورُ بها الملاَّحُ طوراً ويهتدِي([11])
Ama diğer asla gelince, eğrilikte denir: **عَدَل**. Ve **انعدَلَ**; yani eğrildi. Ve ذو الرُّمَّة dedi:
وإِنِّي لأُنحِْي الطَّرفَ من نحوِ غيرها  *** حياءً ولو طاوعتُه لم يُعادِل([12])
(**عدم**) **العين** ve **الدال** ve **الميم** tek bir asıldır; şeyin yokluğuna ve gitmesine delâlet eder. Bundan: **العَدَم**. Ve falan kimse şeyi **عَدِم** etti; onu kaybettiğinde. Ve Allah تعالى ona şunu **أعْدمه**; yani onu yok etti. Ve **العديم**: malı olmayan kimsedir; ve onun **العُدَماء** üzerine cem‘i câizdir; nasıl ki **فقير** ve **فُقَراء** denir. Ve adam **أعْدَمَ**: **عدمٍ** sahibi oldu([13]). Ve **العديم** hakkında dedi:
وعَدِيمُنـا متـعففٌ متـكرِّمٌ  *** وعلى الغنيِّ ضَمانُ حقِّ المُعْدِمِ
Ve **العدم** hakkında حسانُ بن ثابت dedi:
رُبَّ حِلمٍ أضاعه عَُدَُم الما *** لِ وجهلٍ غطّى عليه النّعيمُ([14])
(**عدن**) **العين** ve **الدال** ve **النون** sahih bir asıldır; ikamete delâlet eder. الخليل dedi: **العَدْن**: develerin özellikle **الحَمْض**’da ikametidir. Dersin: Develer **عَدَنَت**; **تَعْدِن** **عَدْناً**. الخليل’in zikrettiği asıl, babın aslıdır; sonra her ikamet ona kıyas edildi; böylece **جنةُ عَدْنٍ** denildi; yani ikamet. Ve babdandır **المعدِن**: cevherlerin madeni. Ve bunun üzerine kıyas ederler de derler: O, hayrın ve keremin **مَعدن**idir. Ama **العِدَان** ve **العَدان** deniz sahilidir. Ve zikrettiğimiz kıyastan olması câizdir; uzak değildir. Ve لَبيد dedi:
لقد يعلم صَحبي كلُّهم  *** بِعَدَانِ السَّيفِ صبري ونَقَلْ([15])
Ve **عَدَنُ**: bir beldedir.
(**عدو**) **العين** ve **الدال** ve illetli harf tek bir sahih asıldır; bütün dallar ona döner; ve o, şeyde bir aşmaya ve sınırlandırılması gerekenin ötesine geçmeye delâlet eder. Bundan: **العَدْو**; o, koşmadır. Dersin: **عدا** **يعدو** **عَدْواً**; ve o, **عادٍ**dir. الخليل dedi: Ve **العُدُوُّ** (ضمّ ile, şeddeli) iki lugattır: birisi **عَدْو**; senin **غَزْو** demen gibi; diğeri **عُدُوّ**; senin **حُضور** ve **قُعود** demen gibi. الخليل dedi: **التعدّي**: sınırlandırılması gerekeni aşmaktır. Ve bu âyet iki vecih üzere okunur: ﴿فَيَسُبُّوا الله عَدْواً بغيرِ علمٍ﴾ ve ﴿عُدُوَّاً([16])﴾ [الأنعام 108]. Ve **العادي**: insanlara zulüm ve **عُدواناً** ile saldıran kimsedir. Ve falan kimse senin işini **يعدو** eder; ve **ما عَدَا** şunu yaptı. Ve atın koşmasından denir: **عَدَوَانٌ**; yani koşması iyi ve çok. Ve **ذئب عَدَوَانٌ**: insanlara koşar. Dedi:
نُهْدُ القُصَيْرَى عَدَوانُ الجَمْزِ([17])
تَذْكُرُ إذ أنت شديدُ القَفْزِ([18])
Ve dersin: Zeyd’den başka kimseyi görmedim. الخليل dedi: yani Zeyd’i aşan kimseyi görmedim. Ve denir: Falan kimse haddini **عدا** etti. Ve ondan **العُدْوانُ**. Dedi: Ve aynı şekilde **العَدَاء** ve **الاعتداء** ve **التعدِّي**. Ve أبو نُخَيلة dedi:
ما زال يَعدُو طَورَه العبدُ الرَّدِي  *** ويعتدي ويعتدي ويعتدي
Dedi: Ve **العُدْوان**: apaçık zulümdür([19]). Ve **الاعتداء** **العُدْوَان**’dan türemiştir. Ama **العَدْوَى**’ya gelince, الخليل dedi: O, seni zulmeden kimseye karşı sana **يُعدِيَك** diye bir vali yahut kadıya başvurmandır; yani sana karşı tecavüzü sebebiyle ondan intikam alır([20]). Ve **العَدْوَى**: uyuzdan yahut hastalıktan, bulaştırdığı söylenen şeydir([21]). Ve hadiste: “**لا عَدْوَى** ولا يُعدِي شيء شيئاً”. Ve **العُدَاء** da böyledir([22]). Ve bu bir kıyastır; yani onda bir hastalık varsa, onu sana aşmaz. Ve **العَدْوَة**: hırsızın saldırısı ve baskıncının saldırısı. Denir: Ona saldırdı da malını aldı; ve ona kılıcıyla saldırdı: onu vurdu; bununla ayakları üzerinde koşmayı kastetmez; lâkin o, zulümdendir. Ama onun sözü:
* وعادت عَوادٍ بيننا وخُطُوب([23]) *
Şüphesiz o, onların aşıp da meşgul edinceye kadar (ileri) geçtiğini kasteder. Ve denir: *Bizden **عادِيتَك**’i geri çevir. Ve **العادية**: zamanın işlerinden bir meşguliyettir; seni işinden **يَعدُوك** eder; yani seni meşgul eder. Ve **العَدَاء**: meşguliyettir. زُهير dedi:
فصَرِّمْ حَبلَها إِذْ صرَّمتهُ  *** وعَادَك أن تلاقِيَها عَداءُ([24])
Ama **العِدَاء**: atın yahut köpeğin [yahut] avcının iki av arasında düşmanlık etmesidir([25]); birini ötekinin ardından yere serer. امرؤ القيس dedi:
فعادَى عِداءً بين ثَورٍ ونعجة  *** وبين شَبوبٍ كالقضيمة قَرْهبِ([26])
Şüphesiz bu da **العَدْو**’dan türemiştir; sanki buna saldırdı ve ötekine saldırdı. Ve bazen derler: **عَدَاء**; **العين**’i nasb ile. Ve o, tek bir salıveriştir. Dedi:
* يَصْرع الخَمْسَ عَدَاءً في طَلَق([27]) *
Ve **العَدَاء**: her şeyin kenarıdır; onunla birlikte eni yahut boyu uzanır. Derler: Nehrin **عَدَاء**’ına yapıştım; ve bu, dağın **عَدَاء**’ını alan bir yoldur. Ve **العُِدْوة** bazen **العَداء** mânasında söylenir; ve bazen **الهاء** atılır da **عِدْوٌ** denir; ve cem‘ edilir de denir: nehrin **أعداء**’ı ve yolun **أعداء**’ı. Dedi: Ve **التَّعداء**: **التَّفعال**dır. Ve bazen **المَنْقَلة**([28])’ye **العُدَواء** adını verdiler. Ve ذو الرمة dedi:
هامَ الفؤادُ بذكراها وخامَرَهُ  *** منها على عُدَواء [الدَّارِ] تَسقيمُ([29])
الخليل dedi: Ve **العِنْدأْوَة**: bükülme ve zorluktur. الخليل dedi: Ve o, **العَدَاء**’dandır. Ve deriz: **عَدَّى** [işten] **يعدِّي** **تعديةً**; yani onu başkasına aştırdı. Ve benden gamı **عدّيت**; yani onu benden uzaklaştırdın. Ve benden başkasına **عدِّ**. Ve bu işten **عَدِّ**; yani onu aş ve başkasına gir. النابغة dedi:
فعدِّ عمّا ترى إِذْ لا ارتجاعَ لـه  *** وانمِ القُتود على عَيرانةٍ أُجُدِ([30])
Ve dersin: Çölü **تعدّيت**; yani onu başkasına geçtim. Ve deveyi **عَدَّيت**; onu **أُعدِّيها**. Dedi:
ولقد عَدَّيْتَ دَوْسَرَةً  *** كعَلاَة القَيْنِ مِذكارا([31])
Ve babdandır: **العدُوّ**; ve o, zikrettiğimiz şeyden türemiştir; bir, iki ve cem‘ için denir: **عدوّ**. Allah تعالى İbrahim kıssasında dedi: ﴿فَإِنَّهُمْ عَدُوٌّ لي إِلاَّ رَبَّ الَعالمِين﴾  [الشعراء 77]. Ve **العِدَى** ve **العُدَى** ve **العادِي**([32]) ve **العُدَاة**. Ama **العُدَواء**: kuru, sert topraktır; ancak ona bu ad verildi; çünkü onda oturan onu aşar. الخليل dedi: Ve bazen kuyu kazıldığında kuyunun içinde gelir; ve bazen taş olur; ta ki ondan bir miktar sapıncaya kadar. Ve العجّاج, öküzün ve ininin çukurunun vasfında dedi; onun, sert bir **عُدَوَاءَ**’a ulaştığını, onu kazmaya güç yetiremediğini, ondan dönüp uzaklaştığını vasfeder:
وإن أصابَ عُدَوَاءَ احْرَورفا  *** عنها ووَلاَّها الظلُّوف الظُّلَّفا([33])
Ve **العُِدْوة**: vadinin kıyısından bir sertliktir. Ve **عُدْوة** denir; çünkü o, meselâ nehre **تُعادِي** eder; yani sanki ikisi, birbirine düşmanlık eden iki şeydir. الخليل dedi: Ve **العَدَويّة**, baharın gitmesinden sonra yaz bitkisindendir; yeşerir de develer onu otlar. Dersin: Develer **عَدَويَّة** buldu; vezni **فَعَليّة**’dir.
(**عدب**) **العين** ve **الدال** ve **الباء** hakkında الخليل, onun ihmal edilmiş olduğunu iddia etti; belki onda bir şey ona ulaşmadı. Ama bina sahihdir. Ve **العَدَاب**: kumdan bir sızıntıdır. İbn أحمر dedi:
كثَور العَدَاب الفَرْدِ يَضْرِبُه الندى  *** تَعلَّى النَّدى في مَتْنِهِ وتحدّرا([34])
Ve Allah daha iyi bilir.
--------------ـــ
([1]) **العين**’in fethi ve zammı ile; **اللسان**’da olduğu gibi. Asılda ve **المجمل**’de yalnız feth ile ضبط edildi.
([2]) Yezîd b. Mufarrığ’a aittir; **اللسان** (**عدس**) ve **الخزانة** (2: 514)’te olduğu gibi.
([3]) **الرجز** **اللسان** (**عدس**) ve **المخصص** (6: 183)’tedir. Ve daha önce (**طفو**)’da geçti.
([4]) er-Rabî‘ b. Ziyâd el-‘Absî’nindir; kavmini, Mâlik b. Zُهير el-‘Absî’nin kanını istemeye teşvik eder. Ve ayrıca Kays b. Zُهير’e de nisbet edilir. **اللسان** (**مهر**، **عدف**). Ve bk. **إصلاح المنطق** 432.
([5]) **ديوان الطرماح** 163 ve **اللسان** (**عدف**).
([6]) Divan şerhinde: “Yani Yezîd b. el-Muhellib’i kastediyor. Ve her şeyin **عدفة**’si: yerde kaybolup giden aslıdır.”
([7]) İbn Dُرَيد’in metni (2: 280): “Ve **العدك** Yemenî bir lugattır, iddia ettiler; ve o, yünü tokmakla dövmektir.”
([8]) **ديوان زهير** 107.
([9]) Ve **العدالة** da. **العدولة** **اللسان**’da gelmedi; **القاموس**’ta geldi.
([10]) **اللسان**’da: “**أعدلها أن تميلا**”.
([11]) Meşhur muallakasındandır.
([12]) **ديوان ذي الرمة** 493. Ve şahid şundadır ki: “**لم يعادل**” mânası: **لم ينعدل**.
([13]) İki fetha ile ve iki zamme ile ve bir zamme ile denir.
([14]) **ديوان حسان** 378 ve **البيان** (2: 325/4: 58).
([15]) **ديوان لبيد** 14 (1881 baskı) ve **اللسان** (**عدن**، **سيف**، **نقل**) ve **إصلاح المنطق** 60 ve **المخصص** (2: 129). Ve **اللسان** (**سيف**)’de **السيف**’in bir yer olduğu. Ve (**عدن**)’de Şemr’in **العين**’i feth ile rivayet ettiği; Ebû’l-Heysem’in rivayeti ise kesr iledir.
([16]) Bu, Ya‘kūb ve el-Hasen’in kıraatidir. جمهور’un kıraati: “**عدوا**” **العين**’in fethi ve **الدال**’in sükûnu ile. **إتحاف فضلاء البشر** 215.
([17]) Ondan sonra **اللسان**’da: * وأنت تعدو بخروف مبزي *.
([18]) Asılda: “**الفقر**”; doğrusu **اللسان** (**عدا**)’dandır.
([19]) Asılda: “**التراح**”; doğrusu **المجمل**’dedir.
([20]) Asılda: “**ينقسم**”.
([21]) Asılda: “**أو داب**”.
([22]) Bu mânâ için bu lugatı zikretmekte tek kaldı. Ve diğer sözlüklerde ancak: **فرس ذو عدواء**; eğer sükûnet ve kolaylık sahibi değilse. Ve **مكان ذو عدواء**; yani düz değil. Ve **عدواء الشوق**: sahibini bırakmadı. Ve **العدواء** ayrıca: az bir çöktürme. Ve **العدواء** yine: evin uzaklığı.
([23]) ‘Alkame el-Fahl’ın divanında 131 ve **المفضليات** 191’de bir beytin ikinci mısraıdır. Birinci mısraı:
* يكلفني ليلى وقد شط وليها * Asılda: “**عدت عواد**”; tahriftir.
([24]) Divan 62. Ve **اللسان**’da onu naklettikten sonra: “Dediler: **عادك**’ın mânası **عداك**’tır; onu ters çevirdi.”
([25]) **المجمل**’de: “Atın yahut avcının iki av arasında düşmanlık etmesi.”
([26]) **ديوان امرئ القيس** 86 ve **اللسان** (**عدا**).
([27]) Onu **اللسان**’da (**عدا** 257) nakletti.
([28]) **المنقلة**: içinde taşlar olan toprak; binitlerin ayakları onları bir yerden bir yere taşır. Asılda “**المشغلة**”; tahriftir. Ve **المجمل**’de **العدواء**’yı evin uzaklığı diye tefsir etti.
([29]) **ديوان ذي الرمة** 570 ve **اللسان** (**سقم**). Ve onun ikinci mısraı **المجمل** (**عدا**) ve **اللسان** (**عدا** 261)’dedir. “**الدار**” kelimesi asıldan düşmüştür; ve onu, daha önce zikredilen kaynaklardan ispat ettik.
([30]) **ديوان النابغة** 17 ve **اللسان** (**نمى**).
([31]) Beyit, daha önce (**ذكر**)’de geçtiği gibi ve **اللسان** (**دسر**)’de olduğu gibi, ‘Adî b. Zeyd’indir.
([32]) Asılda: “**والعدى**”.
([33]) İki beyit, **ملحقات ديوان العجاج** 83’tedir. Ve onları **اللسان** (**عدا**، **حرف**، **ظلف**)’da nakletti.
([34]) Onu **اللسان** (**عدب**)’de nakletti; ve o, **المجمل** (**عدب**)’dedir, nisbet olmaksızın.

ـ

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D9%86/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- قال تعالى: ﴿جنات عدن﴾ [النحل/31]، أي: استقرار وثبات، وعدن بمكان كذا: استقر، ومنه المعدن: لمستقر الجواهر، وقال عليه الصلاة والسلام: (المعدن جبار) (عن جابر قال: قال رسول الله صلى الله عليه وسلم: (السائبة جبار، والجب جبار، والمعدن جبار، وفي الركاز الخمس) أخرجه أحمد في المسند 3/354؛ وفيه مجالد بن سعيد وقد اختلط، وأبو يعلى، والدارقطني 3/178. وانظر: مجمع الزوائد 6/306).

##### Türkçe

- Yüce Allah dedi ki: ﴿**جنات عدن**﴾ [النحل/31]; yani: yerleşme ve sebat. Ve **عدن** falan yerde: yerleşti. Ondandır **المعدن**: cevherlerin yerleşip durduğu yer. Ve (ona salât ve selâm olsun) dedi ki: (**المعدن جبار**) (Câbir’den: dedi ki: Allah’ın Resûlü صلى الله عليه وسلم dedi ki: (**السائبة جبار**، و**الجب** **جبار**، و**المعدن** **جبار**، و**في الركاز الخمس**) Ahmed bunu el-Müsned’de 3/354’te çıkardı; onda Mücâlid b. Saîd vardır ve ihtilât etmiştir; ve Ebû Ya‘lâ, ve ed-Dârakutnî 3/178. Ve bak: Mecma‘u’z-Zevâid 6/306).

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D9%86/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ع د ن
عدنت الإبل بالمرعى وعدن القوم بالبلد‏:‏ أقاموا وطال عدنهم فيه وعدونهم‏.‏
وفلان في معدن الخير والكرم‏.‏
وهو من مراكز الخير ومعادنه‏.‏
وعليه عدنيّات أي ثياب كريمة وأصلها النسبة إلى عدن تقول‏:‏ مرّت جوار مدنيّات عليهنّ رياط عدنيّات وكثر حتى قيل للرجل الكريم الأخلاق‏:‏ عدنيّ كما قيل للشيء العجيب من كل فنّ‏:‏ عبقريّ‏.‏
قال كثير بن جابر المحاربيّ‏:‏ سرت ما سرت من ليلها ثم عرست إلى عدنيّ ذي غناء وذي فضل إلى ابن حصان لم تخضرم جدودها كريم النثا والخيم والعقل والأصيل كذا روي في الحصائل وفي التكملة‏:‏ العذبيّ بالعين المضمومة والذا المعجمة وقال‏:‏ أراه‏.‏
مأخوذاً من العذب وأنا أراه قد احتبى في تصحيفه والمخضرم‏:‏ الذي ولدته الإماء من جهة الأبوين‏.‏

##### Türkçe

ع د ن
**عدنت الإبل بالمرعى** ve **عدن القوم بالبلد**: ikamet ettiler; onda **عدنهم** ve **عدونهم** uzadı.
Ve falan, hayır ve keremin **معدن**’indedir.
Ve o, hayrın merkezlerindendir ve onun **معادن**’indendir.
Ve onun üzerinde **عدنيّات** vardır; yani kıymetli elbiseler. Aslı, **عدن**’e nispet(tir). Şöyle dersin: **مرّت جوار مدنيّات عليهنّ رياط عدنيّات**. Ve çoğaldı; hatta, ahlâkı kerim olan adama: **عدنيّ** denildi; her fenden acayip olan şeye: **عبقريّ** denildiği gibi.
Muhâribî Kuseyr b. Câbir dedi:
سرت ما سرت من ليلها ثم عرست إلى عدنيّ ذي غناء وذي فضل إلى ابن حصان لم تخضرم جدودها كريم النثا والخيم والعقل والأصيل
Böylece **الحصائل**’de rivayet olundu; ve **التكملة**’de: **العذبيّ** (aynı dammeli ve **الذا** mu‘ceme ile) (denildi). Ve dedi: **أراه**.
**العذب**’den alınmış(tır); ve ben, onun tashîfinde ihtibâ ettiğini görüyorum. Ve **المخضرم**: ebeveyn cihetinden cariyelerin doğurduğu kimsedir.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D9%86/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

عَدَنَ فلان بالمكان يَعْدِنُ ويَعْدُنُ عَدْناً وعُدُوناً: أَقام. وعَدَنْتُ البلدَ: تَوَطَّنْتُه. ومرْكَزُ كل شيء مَعْدِنُه، وجنّاتُ عَدْنٍ منه أَي جنات إِقامة لمكان الخُلْد، وجناتُ عَدْنٍ بُطْنانُها، وبُطْنانها وسَطُها. وبُطْنانُ الأَودية: المواضعُ التي يَسْتَرْيضُ فيها ماءُ السيل فيَكْرُمُ نباتُها، واحدها بَطْنٌ. واسم عَدْنان مشتق من العَدْنِ، وهو أَن تَلْزَمَ الإِبلُ المكانَ فتأْلَفَه ولا تَبْرَحَه. تقول: تَرَكْتُ إِبل بني فلان عَوادِنَ بمكان كذا وكذا؛ قال: ومنه المَعْدِن، بكسر الدال، وهو المكان الذي يَثْبُتُ فيه الناس لأَن أَهله يقيمون فيه ولا يتحوَّلون عنه شتاء ولا صيفاً، ومَعْدِنُ كل شيء من ذلك، ومَعْدِنُ الذهب والفضة سمي مَعْدِناً لإنْبات الله فيه جوهرهما وإِثباته إِياه في الأَرض حتى عَدَنَ أَي ثبت فيها. وقال الليث: المَعْدِنُ مكان كل شيء يكون فيه أَصله ومَبْدَؤه نحو مَعْدِنِ الذهب والفضة والأَشياء. وفي الحديث: فَعَنْ معادِنِ العرب تسأَلوني؟ قالوا: نعم، أَي أُصولها التي ينسبون إليها ويتفاخرون بها. وفلان مَعْدِنٌ للخير والكرم إذا جُبِل عليهما، على المَثَل؛ وقال أَبو سعيد في قول المُخَبَّل:
خَوَامِسُ تَنْشقُّ العَصا عن رُؤوسها،
كما صَدَعَ الصَّخْرَ الثِّقالَ المُعَدِّنُ
قال: المُعَدِّنُ الذي يُخْرِجُ من المَعْدَنِ الصخرَ ثم يَكْسِرُها يبتغي فيها الذهب. وفي حديث بلال ابن الحرث: أَنه أَقطعه مَعادِن القَبَلِيَّةِ؛ المَعادِنُ: المواضع التي يستخرج منها جواهر الأَرض. والعَدَانُ: موضع العُدُونِ. وعَدَنَتِ الإِبل بمكان كذا تَعْدِنُ وتَعْدُنُ عَدْناً وعُدُوناً: أَقامت في المَرْعَى، وخص بعضهم به الإِقامة في الحَمْضِ، وقيل: صَلَحَتْ واسْتَمْرأَت المكانَ ونَمَتْ عليه؛ قال أَبو زيد: ولا تَعْدِنُ إلا في الحَمْضِ، وقيل: يكون في كل شيء، وهي ناقة عادِنٌ، بغير هاء. والعَدَنُ: موضع باليمن، ويقال له أَيضاً عَدَنُ أَبْيَنَ، نُسِبَ إلى أَبْيَنَ رجلٍ من حِمْير لأَنه عَدَنَ به أَي أَقام؛ قال الأَزهري: وهي بلد عى سِيف البحر في أَقصى بلاد اليمن؛ وفي الحديث ذِكْرُ عَدَنِ أَبْيَنَ؛ هي مدينة معروفة باليمن أُضيفت إلى أَبْيَنَ بوزن أَبيض، وهو رجل من حمير. أَبو عبيد: العِدَّانُ الزمان؛ وأَنشد بيت الفرزدق يخاطب مِسْكيناً الدَّارِمِيَّ لما رَثَى زياداً:
أََتَبْكي على عِلْجِ، بِمَيْسانَ، كافِرٍ
ككِسْرَى على عِدّانِه، أَو كَقَيْصَرا؟
وفيه يقول هذا البيت:
أَقولُ له لما أَتاني نَعِيُّه:
به لا بِظَبْيٍ بالصَّرِيمةِ أَعْفَرا.
وقال أَبو عمرو في قوله:
ولا على عِدّانِ مُلْكٍ مُحْتَضَرْ
أَي على زمانه وإِبَّانِه. قال الأَزهري: وسمعت أَعرابياً من بني سعد بالأَحْساءِ يقول: كان أَمْرُ كذا وكذا على عِدَّانِ ابن بُور؛ وابنُ بُور كان والياً بالبَحْرَيْن قبل استيلاء القَرامِطَة عليها، يريد كان ذلك أَيام ولايته عليها. وقال الفراء: كان ذلك على عِدَّانِ فرعون، قال الأَزهري: من جعل عِدَّانَ فِعْلاناً فهو من العَدِّ والعِدَادِ، ومن جعله فِعلالاً فهو من عَدَنَ، قال: والأَقرب عندي أَنه من العَدِّ لأَنه جعل بمعنى الوقت. والعَدَان، بفتح العين: سبع سنين، يقال: مَكَثْنا في غَلاء السِّعْرِ عَدَانَيْنِ، وهما أَربع عشرة سنة، الواحد عَدَانٌ، وهو سبع سنين. والعَدَانُ: موضعُ كل ساحلٍ، وقيل: عَدَان البحر، بالفتح، ساحله؛ قال يَزيدُ بنُ الصَّعِقِ:
جَلَبْنَ الخيلَ من تَثْلِيثَ، حتى
وَرَدْنَ على أُوَارةَ فالعَدَانِ.
والعدانُ: أَرض بعينها من ذلك؛ وأَما قول لبيد ابن ربيعة العامري: ولقد يَعْلَمُ صَحْبي كُلُّهُمْ،
بعَدَانِ السّعيفِ صَبْرِي ونَقَلْ.
فإِن شمراً رواه: بعَدَانِ السيف، وقال: عَدَانُ موضع على سيفِ البحر، ورواه أَبو الهيثم: بعِدان السِّيفِ، بكسر العين، قال: ويروى بعَدَاني السِّيفِ، وقال: أَراد جمع العَدِينَة، فقلب الأَصل بعَدَائِن السِّيفِ فأَخَّرَ الياء وقال: عَداني، وقيل: أَراد عَدَنَ فزاد فيه الأَلف للضرورة، ويقال: هو موضع آخر: ابن الأَعرابي: عَدَانُ النهر، بفتح العين، ضَفَّتُه، وكذلك عِبْرَتُه ومَعْبَرُه وبِرْغِيلُه. وعَدَنَ الأَرضَ يَعْدِنُها عَدْناً وعَدَّنَها: زبَّلَها. والمِعْدَنُ: الصاقُورُ. والعَدِينَة: الزيادة التي تُزادُ في الغَرْبِ، وجمع العَدِينَة عدَائن. يقال: غَرْبٌ مُعَدَّنٌ إذا قطع أَسفله ثم خرز برقعة؛ وقال:
والغَرْبَ ذا العَدِينَة المُوَعبَّا.
المُوَعَّبُ: المُوَسَّعُ الموَفَّر. أَبو عمرو: العَدِينُ عُرىً مُنَقَّشَة تكون في أَطراف عُرَى المَزادة، وقيل: رُقْعَة مُنَقَّشَة تكون في عُرْوة المزادة. وقال ابن شميل: الغَرْب يُعَدَّنُ إذا صَغُر الأَديم وأَرادوا تَوْفِيرَه زادوا له عَدِينَةً أَي زادوا له في ناحية منه رُقْعَة. والخُفُّ يُعَدَّنُ: يزاد في مُؤَخَّرِ الساق منه زيادة حتى يتسع، قال: وكل ُقْعة تُزاد في الغرب فهي عَدِينَة، وهي كالبَنِيقَةِ في القميص. ويقال: عَدَّنَ به الأَرض وعَدَّنه ضربها به. يقال: عَدَّنْتُ به الأَرضَ ووَجَنْتُ به الأَرضَ ومَرَّنْتُ به الأَرضَ إذا ضَرَبت به الأَرض. وعَدَّنَ الشاربُ إذا امتلأ، مثل أَوَّنَ وعَدَّلَ. والعَيْدانُ: النخل الطِّوال؛ وأَنشد أَبو عبيدة لابن مُقْبل قال:
يَهْزُزْنَ للمَشْيِ أَوْصالاً مُنَعِّمَةً،
هَزَّ الجَنُوبِ، ضُحًى، عَيْدانَ يَبْرِينَا.
قال أَبو عمرو: العَدَانَة الجماعة من الناس، وجمعه عَدانات؛ وأَنشد: بني مالكٍ لَدَّ الحُضَيْنُ، ورَاءِكُمْ،
رِجالاً عَدَاناتٍ وخَيْلاً أَكاسِما.
وقال ابن الأَعرابي: رجال عَدَاناتٌ مُقيمون، وقال: روضة أُكْسُومٌ إذا كانت ملتفة بكثرة النبات. والعَدَان: قبيلة من أَسد؛ قال الشاعر: بَكِي على قَتْلي العَدانِ، فإِنهم
طالتْ إِقامَتُهم ببَطْنِ بَِرَامِ
(* قوله «قال الشاعر بكي إلخ» عبارة ياقوت: عدان السيف، بالفتح، ضفته؛ قال الشاعر: بكي إلخ. وبعده:
كانوا على الأعداء نار محرّق * ولقومهم حرماً من الأحرام
لا تهلكي جزعاً فإني واثق * برماحنا وعواقب الأيام).
والعَدَانات: الفِرَق من الناس. وعَدْنانُ بن أُدٍّ: أَبو مَعَدٍّ. وعَدَانُ وعُدَيْنَة: من أَسماء النساء.

##### Türkçe

**عَدَنَ** falan kimse mekânda **يَعْدِنُ** ve **يَعْدُنُ** **عَدْناً** ve **عُدُوناً**: ikamet etti.

Ve **عَدَنْتُ** beldeyi: onu yurt edindim. Ve her şeyin merkezi onun **مَعْدِنُ**’idir; ve ondan **جنّاتُ عَدْنٍ** yani ebedîlik mekânı için ikamet bahçeleri, ve **جناتُ عَدْنٍ** onun **بُطْنانُها**’dır; ve onun **بُطْنانها**’sı onun ortasıdır. Ve vadilerin **بُطْنانُ**’ı: sel suyunun içinde yatıştığı yerlerdir; böylece bitkisi gürleşir; onun teki **بَطْنٌ**’dur. Ve **عَدْنان** ismi **العَدْنِ**’den türemiştir; o da develerin mekâna yapışıp onu alışması ve ondan ayrılmamasıdır. Dersin ki: “Falan oğullarının develerini falan falan yerde **عَوادِنَ** olarak bıraktım”; dedi ki: Ve ondan **المَعْدِن** ( **الدال**’ın kesresiyle), o, insanların içinde sabit kaldığı yerdir; çünkü onun ahalisi orada ikamet eder ve ondan ne kışın ne yazın göçmez; ve bununla her şeyin **مَعْدِنُ**’i; ve altın ile gümüşün **مَعْدِنُ**’i **مَعْدِناً** diye adlandırıldı; çünkü Allah orada ikisinin cevherini bitirdi ve onu yerde sabit kıldı; ta ki **عَدَنَ** yani onda sabit oldu. Leys dedi: **المَعْدِنُ** her şeyin aslının ve başlangıcının bulunduğu yerdir; altın ve gümüşün ve şeylerin **مَعْدِنِ**’i gibi. Hadiste: “Arapların **معادِنِ**’lerinden mi bana soruyorsunuz?”; dediler: Evet; yani kendilerine nisbet ettikleri ve onunla övündükleri kökleri. Ve falan kimse, ikisine yoğrulmuş ise, mesel olarak, hayır ve kerem için bir **مَعْدِنٌ**’dir. Ebû Saîd, **المُخَبَّل**’in sözünde dedi:
خَوَامِسُ تَنْشقُّ العَصا عن رُؤوسها،
كما صَدَعَ الصَّخْرَ الثِّقالَ المُعَدِّنُ
Dedi: **المُعَدِّنُ** maden’den kayayı çıkaran, sonra onu kıran, içinde altın arayan kimsedir. Bilâl b. el-Hâris hadîsinde: ona **مَعادِن** **القَبَلِيَّةِ**’yi iktâ etti; **المَعادِنُ**: yerin cevherlerinin çıkarıldığı yerlerdir. Ve **العَدَانُ**: **العُدُونِ**’un yeri. Ve develer falan yerde **عَدَنَتِ**; **تَعْدِنُ** ve **تَعْدُنُ** **عَدْناً** ve **عُدُوناً**: merada ikamet etti; bazısı bunu **الحَمْضِ**’da ikamete tahsis etti; ve denildi ki: yer ona uygun oldu ve onu hazmetti ve onun üzerinde semirdi; Ebû Zeyd dedi: ancak **الحَمْضِ**’da **تَعْدِنُ**; ve denildi ki: her şeyde olur; ve o, **عادِنٌ** ( **هاء** olmaksızın) bir dişi devedir. Ve **العَدَنُ**: Yemen’de bir yerdir; ona ayrıca **عَدَنُ أَبْيَنَ** da denir; **أَبْيَنَ**’e nisbet edildi; **حِمْير**’den bir adamdır; çünkü onda **عَدَنَ** yani ikamet etti; Ezherî dedi: o, Yemen beldelerinin en ucunda deniz kıyısında bir beldedir. Hadiste **عَدَنِ أَبْيَنَ**’in zikri: Yemen’de bilinen bir şehirdir; **أَبْيَنَ**’e ( **أَبيض** vezninde) izafe edilmiştir; o, Himyer’den bir adamdır. Ebû Ubeyd: **العِدَّانُ** zaman’dır; ve Ferazdak’ın, Ziyâd’ı mersiyelediğinde, **مِسْكيناً الدَّارِمِيَّ**’ye hitap ederek söylediği beyti okudu:
أََتَبْكي على عِلْجِ، بِمَيْسانَ، كافِرٍ
ككِسْرَى على عِدّانِه، أَو كَقَيْصَرا؟
Ve onda bu beyti söyler:
أَقولُ له لما أَتاني نَعِيُّه:
به لا بِظَبْيٍ بالصَّرِيمةِ أَعْفَرا.
Ebû Amr, şu sözünde dedi:
ولا على عِدّانِ مُلْكٍ مُحْتَضَرْ
Yani onun zamanı ve vaktinde. Ezherî dedi: Ahsa’da Benî Sa‘d’dan bir bedevînin şöyle dediğini işittim: “Falan falan iş, İbn Bûr’un **عِدَّانِ**’ı üzerinde idi”; İbn Bûr, Karmatîler Bahreyn’e galebe çalmadan önce Bahreyn’de vali idi; yani onun üzerindeki valiliği günlerinde idi. Ferrâ dedi: “Bu, Firavun’un **عِدَّانِ**’ı üzerinde idi”; Ezherî dedi: Kim **عِدَّانَ**’ı **فِعْلاناً** yaparsa o, **العَدِّ** ve **العِدَادِ**’dandır; kim onu **فِعلالاً** yaparsa o, **عَدَنَ**’dandır; dedi: Bana göre en yakını, vakit mânasında kılındığı için, **العَدِّ**’dendir. Ve **العَدَان** ( **العين**’in fethiyle): yedi senedir; denir ki: “Fiyat pahalılığında iki **عَدَانَيْنِ** kaldık”; ikisi on dört senedir; teki **عَدَانٌ**’dır; o, yedi senedir. Ve **العَدَانُ**: her sahilin yeridir; ve denildi ki: **عَدَان** deniz (feth ile) onun sahilidir; Yezîd b. es-Sa‘ik dedi:
جَلَبْنَ الخيلَ من تَثْلِيثَ، حتى
وَرَدْنَ على أُوَارةَ فالعَدَانِ.
Ve **العدانُ**: bundan belirli bir arazidir. Lebîd b. Rebîa el-Âmirî’nin sözüne gelince:
ولقد يَعْلَمُ صَحْبي كُلُّهُمْ،
بعَدَانِ السّعيفِ صَبْرِي ونَقَلْ.
Şemir onu “**بعَدَانِ السيف**” diye rivayet etti ve dedi: **عَدَانُ** deniz kıyısında bir yerdir. Ebû’l-Heysem onu “**بعِدان السِّيفِ**” ( **العين**’in kesresiyle) diye rivayet etti; dedi: “**بعَدَاني السِّيفِ**” diye de rivayet olunur; dedi: **العَدِينَة**’nin cem‘ini kastetti; aslı “**بعَدَائِن السِّيفِ**” idi; sonra **الياء**’yı tehir etti ve “**عَداني**” dedi. Ve denildi ki: **عَدَنَ**’ı kastetti; zaruret için ona **الأَلف**’i ziyade etti. Ve denilir: o başka bir yerdir. İbnü’l-A‘râbî: **عَدَانُ** nehir ( **العين**’in fethiyle) onun kıyısıdır; ve aynı şekilde onun **عِبْرَتُه**’si ve **مَعْبَرُه**’u ve **بِرْغِيلُه**’dur. Ve **عَدَنَ** toprağı **يَعْدِنُها** **عَدْناً** ve **عَدَّنَها**: onu gübreledi. Ve **المِعْدَنُ**: balta. Ve **العَدِينَة**: kovaya eklenen ziyadedir; **العَدِينَة**’nin cem‘i **عدَائن**’dir. Denir ki: altı kesilip sonra bir yama ile dikilirse **غَرْبٌ مُعَدَّنٌ**; ve dedi:
والغَرْبَ ذا العَدِينَة المُوَعبَّا.
**المُوَعَّبُ**: genişletilmiş, bol olan. Ebû Amr: **العَدِينُ** nakışlı kulplardır; su tulumunun kulplarının uçlarında olur; ve denildi ki: su tulumunun kulpunda olan nakışlı bir yamadır. İbn Şümeyl dedi: **الغَرْب** derisi küçülür ve onu bol kılmak isterlerse ona bir **عَدِينَةً** eklerler; yani onun bir tarafına bir yama eklerler. Ve mest **يُعَدَّنُ**: bacağın arka tarafında ona bir ziyade eklenir; ta ki genişlesin; dedi: Kovaya eklenen her yama **عَدِينَة**’dir; o, gömlekteki **البَنِيقَةِ** gibidir. Ve denilir: onunla yere **عَدَّنَ** ve onu onunla **عَدَّنه**: onunla yere vurdu. Denir ki: “Onunla yere **عَدَّنْتُ** ve onunla yere **وَجَنْتُ** ve onunla yere **مَرَّنْتُ**”; onunla yere vurduğunda. Ve bıyık **عَدَّنَ**: dolduğunda; **أَوَّنَ** ve **عَدَّلَ** gibi. Ve **العَيْدانُ**: uzun hurma ağaçları; Ebû Ubeyde, İbn Mukbil’den şu beyti okudu:
يَهْزُزْنَ للمَشْيِ أَوْصالاً مُنَعِّمَةً،
هَزَّ الجَنُوبِ، ضُحًى، عَيْدانَ يَبْرِينَا.
Ebû Amr dedi: **العَدَانَة** insan topluluğudur; cem‘i **عَدانات**’tır; ve okudu:
بني مالكٍ لَدَّ الحُضَيْنُ، ورَاءِكُمْ،
رِجالاً عَدَاناتٍ وخَيْلاً أَكاسِما.
İbnü’l-A‘râbî dedi: **عَدَاناتٌ** erkekler, ikamet edenlerdir. Ve dedi: **روضة أُكْسُومٌ**; bitkinin çokluğuyla sıkı dokulu olduğunda. Ve **العَدَان**: Esed’den bir kabiledir; şair dedi:
بَكِي على قَتْلي العَدانِ، فإِنهم
طالتْ إِقامَتُهم ببَطْنِ بَِرَامِ
(* “**قال الشاعر بكي إلخ**” sözü: Yâkût’un ibaresidir: **عدان السيف** (feth ile) onun kıyısıdır; şair dedi: “**بكي إلخ**”. Ve ondan sonra:
كانوا على الأعداء نار محرّق * ولقومهم حرماً من الأحرام
لا تهلكي جزعاً فإني واثق * برماحنا وعواقب الأيام).
Ve **العَدَانات**: insanlardan fırkalardır. Ve **عَدْنانُ بن أُدٍّ**: **مَعَدٍّ**’in babasıdır. Ve **عَدَانُ** ve **عُدَيْنَة**: kadın isimlerindendir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D9%86/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ع د ن * * عَدَنْتُ * بالبلد توطنته وبابه ضرب و * عَدَنَتِ * الإبل بمكان كذا لزمته فلم تبرح ومنه ﴿جنات * عَدْنٍ *﴾ أي جنات إقامة ومنه سمي * المَعْدِنُ * بكسر الدال لأن الناس يقيمون فيه الصيف والشتاء ومركز كل شيء مَعْدِنُهُ و * عَدَنُ * بلد

##### Türkçe

* ع د ن * **عَدَنْتُ** beldede: ona vatan edindim; babı **ضرب**’dır. Ve **عَدَنَتِ** develer falan yerde: ona yapışıp kaldı; ayrılmadı. Ondandır: ﴿**جنات عدن**﴾ yani ikamet cennetleri. Ve ondandır: **المَعْدِنُ** ( **الدال**’ın kesresiyle) diye adlandırıldı; çünkü insanlar orada yaz ve kış ikamet ederler. Her şeyin merkezi onun **مَعْدِنُهُ**’dur. Ve **عَدَنُ** bir beldedir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D9%86/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

( عَدَنَ بالبَلَدِ يَعْدِنُ ويَعْدُنُ ) ، مِن حَدَّيْ ضَرَبَ ونَصَرَ ، ( عَدْناً وعُدُوناً : أَقَامَ ؛ ومنه : ﴿جَنَّاتُ عَدْنٍ﴾ ، أَي ) جَنَّاتُ إقامَةٍ لمَكانِ الخُلْدِ ، وجَنَّاتُ عَدْنٍ : بُطْنانُها ، وبُطْنانُها : وَسَطُها ؛ وبُطْنانُ الأَوْديَةِ : المَواضِعُ التي يَسْتَرْيِضُ فيها ماءُ السَّيْلِ فيَكْرُمُ نَباتُها .
( و ) عَدَنَتِ ( الإِبِلُ ) بِمكانِ كذا تَعْدِنُ وتَعْدُنُ عَدْناً وعُدوناً : أَقامَتْ في المَرْعَى ، وخصَّ بعضُهم به الإِقامَة ( في الحَمْضِ ) ؛ وقيلَ : صَلَحَتْ و ( اسْتَمْرَتْهُ ونَمَتْ عليه ولَزِمَتْه ) .
قالَ أَبو زيْدٍ : ولا تَعْدِنُ إلاَّ في الحَمْضِ ، وقيلَ : يكونُ في كلِّ شيءٍ ، ( فهي عادِنٌ ) ، بغيرِ هاءٍ .
( و ) عَدَنَ ( الأَرضَ يَعْدِنُها ) عَدْناً : ( زَبَّلَها ) ، أَي أَصْلَحها بالزبلِ ، ( كَعَدَّنَها ) ؛ بالتَّشْديدِ .
( و ) عَدَنَ ( الشَّجَرَةَ ) يَعْدِنُها عَدْناً : ( أَفْسَدَها بالفأْسِ ونحوِها .
( و ) عَدَنَ ( الحَجَرَ ) عَدْناً : ( فَلَعَهُ ) بالفأْسِ .
( والمَعْدِنُ ، كمَجْلِسٍ ) ، وحَكَى بعضُهم كمَقْعَدٍ أَيْضاً وليسَ بثَبْتٍ ، ( مَنْبِتُ الجَواهِرِ من ذَهَبٍ ونحوِهِ ) ، سُمِّيَت بذلِكَ ( لإِقامَةِ أَهْلِه فيه دائماً ) لا يَتَحوَّلُون عنه شِتاءً ولا صيفاً ؛ ( أَو لإِنْباتِ اللهاِ ، عزَّ وجلَّ إيَّاهُ فيه ) وإثْباته إيَّاهُ في الأرْضِ

حتى عَدَنَ أَي ثَبَتَ فيها .
( و ) قالَ اللَّيْثُ : المَعْدِنُ : ( مكانُ كلِّ شيءٍ ) يكونُ ( فيه أَصْلُه ) ومَبْدؤُه نَحْو مَعْدِنِ الذهبِ والفضَّةِ والأَشْياء ؛ والجَمْعُ المَعادِنُ ؛ ومنه حدِيثُ بِلالِ بنِ الحارِثِ : أَنَّه أَقْطَعه مَعادِنَ القَبَلِيَّةِ ، وهي المواضِعُ التي تُسْتَخْرجُ منها جَواهِرُ الأرْضِ .
( و ) المِعْدَنُ ، ( كمِنْبرٍ : الصَّاقورُ ) شِبْه الفأْسِ .
( وعَدَّنَ به الأَرضَ تَعْدِيناً : ضَرَبَها به ) ليصْلحَها ؛ وكذلِكَ وجن به ، ومَرَّنَ به .
( و ) عَدَّنَ ( الشَّارِبُ : امْتَلَأَ ) ، مثْلُ أَوَّن وعَدَّل .
( و ) العَدانُ ، ( كسَحابٍ : ع ) مِن دِيارِ تميمٍ سيف كاظمة .
وقيلَ : ماءٌ لسعْدِ بنِ زيْدِ مَنَاة بنِ تَمِيمٍ ؛ قالَ يزيدُ بنُ الصَّعْقِ :
جَلَبْنا الخيلَ من تَثْلِيثَ حتى وَرَدْنَ على أُوَارةَ فالعَدَانِ ( و ) قيلَ : العَدَانُ : ( ساحِلُ البَحْرِ ) كلّه كالطفِّ ، قالَ لبيدُ بنُ ربيعَةَ العامِرِيُّ :
ولقد يَعْلَمُ صَحْبي كُلُّهُمْبعَدَانِ السَّيفِ صَبْرِي ونَقَلْ ( و ) قالَ شَمِرٌ : عَدَانُ موضِعٌ على سَيْفِ البَحْر .
ورَوَاه ، أبو الهَيْثمِ بكسْرِ العَيْن .
قالَ ابنُ الأَعْرابيِّ : العَدَانُ : ( حافَةُ النَّهْرِ ) ، وكذلِكَ ضَفَّتُه وعَبْرَتُه ومَعْبَرُه وبِرْغِيلُه .
( و ) العَدانُ ( مِن الزَّمانِ سَبْعُ سِنينَ ، يقالُ : مَكَثُوا ) في غَلاءِ السِّعْرِ ( عَدَاناً ) أَو عَدَانَيْن ، وهما أَرْبَع عَشَرَةَ سَنَة .

( و ) العَدَانةُ ، ( بهاءٍ : الجماعَةُ ) مِن الناسِ ، ( ج عَداناتٌ ) ؛ عن أَبي عَمْرٍ و ؛ وأَنْشَدَ :
بَني مالكٍ لَدَّ الحُصَيْرِ ورَاءكُمْرِجالاً عَدَاناتٍ وخَيْلاً أَكاسماقالَ ابنُ الأَعرابيِّ : رِجالٌ عَدَاناتٌ : مُقِيمونَ .
وقالَ غيرُهُ : العَدَاناتُ : الفِرَقُ مِن الناسِ .
( والعَيدانُ ) : النَّخلُ الطِّوالُ ، مَرَّ ( في الَّدالِ ) لأنَّ وَزْنَه فَعْلان .
( وعَدْنانُ ) بنُ أُدِّ بنِ أُدَدِ بنِ الهَمَيْسع ، ( أَبو مَعَدَ ) : القَبيلَةُ المَشْهورَةُ ؛ وعَدْنانُ الجَدُّ الحادِي والعشْرُون لسيِّدِنا رسُولِ اللهاِ ، صلى الله عليه وسلم وضَبَطَه الأفطسيّ النسَّابَةُ بضمِّ العَيْن والثَّاءِ مثلَّثةً وكلّ مَن كانَ منهم بالشامِ واليَمَنِ ومِصْرَ والغَرْب فهم مُقِيمونَ على نَسَبِهم في عَدْنان .
قلْتُ : وضَبَطَه ابنُ حبيب كضَبْطِ شيْخ الشرف ، وضَبَطَه ابنُ الحبابِ النسَّابَة كضَبْطِ الأفطسيِّ ؛ وقيلَ كالأوَّل ولكنَّ دَالَهُ مَفْتوحةٌ .
( والعَدِينَةُ والعَدانَةُ ) ، كسَفِينَةٍ وسَحابَةٍ : ( رُقْعَةٌ ) مُنَقَّشةٌ تكونُ ( في أَسْفلِ الدَّلْوِ ) .
وقالَ أَبو عَمْرٍ و : في أَطْرافِ عُرَا المَزادَةِ ، ( ج عَدائِنُ ) ؛ قالَ :
والغَرْبَ ذو العَدِينَة المُوَعَّبا ( وغَرْبٌ مُعَدَّنٌ ، كمُعَظَّمٍ ) : قُطِعَ أَسْفَله ثم ( خُرِزَ بها ) .
وقالَ ابنُ شُمَيْل : الغَرْبُ يُعَدّنُ إذا صَغُر الأدِيم وأَرادُوا تَوْفِيرَه زادُوا له في ناحِيَةٍ منه رُقْعَة .
قالَ : وكلُّ رُقْعَة تُزادُ في الغَرْبِ فهي عَدِينَة ، وهي كالبَنِيقَةِ في القمِيصِ .
( و ) المُعَدِّنُ ، ( كمُحدِّثٍ : مُخْرِجُ الصَّخْرِ من المَعْدِنِ ) ثم يكسرُه ( يُبْتَغَى فيه الذَّهَبُ ونحوُه ) ؛ وبه

فَسَّر أَبو سعيدٍ قَوْلَ المُخَبَّل :
خَوامِسُ تَنْشَقُّ العَصا عن رُؤُوسهاكما صَدَعَ الصَّخْرَ الثِّقالَ المُعَدِّنُ ( والعَدَوْدَنِيُّ : السَّريعُ ) مِن الإِبِلِ ، ( أَو الشَّديدُ ) منها ، ( أَو مَنْسوبٌ إلى فَحْلٍ ) اسْمه عَدَوْدَن ؛ ( أَو ) إلى ( أَرْضٍ ) اسْمها كذلِكَ .
( وعَدَنُ أَبْيَنَ ، محرَّكةً : جَزِيرَةٌ باليمنِ أَقامَ بها أَبْيَنُ ) ، رجلٌ مِن حِمْيرٌ فنُسِبَ إليه ، ويقالُ فيه إبْين ، بالكسْرِ ، ويبين بالياءِ ، هكذا جَزَمَ به غيرُ واحِدٍ مِن الأئمَّةِ .
ونَقَلَ شيْخُنا عن حَواشِي الكشاف للفاضِلِ اليَمَنيّ ، وهو أعْرَفُ ببِلادِه : أَبْيَنُ اسمُ قَصَبَة بَيْنها وبينَ عَدَنَ ثمَانيَة فَراسِخَ ، أُضِيفَتْ إليها الأدْنى مُلابَسَة ؛ ا ه .
قالَ شيْخُنا : وهو ينافي قَوْلَ المصنِّفِ ، رحِمَه الله تعالى .
قلْتُ : لا مُنافَاةَ ، فإنّ كِلاَ المَوْضِعَيْن نُسِبَ إلى أَبْيَنَ فأحَدُهما سُمِّي باسْمِه ، والثاني لإِقامَتِه فيه كثيراً ، ويكْفِي في تعْليلِ أَسْماء المَواضِع أَدْنى مُناسَبَة . وأغْرَبُ من ذلِكَ ما نَقَلَه ابنُ الجوانيّ النسَّابَةُ عنْدَ ذِكْرِه أَوْلاد عَدْنان ما نصّه : وعَدنٌ : رجلٌ وهو صاحِبُ عَدَنٍ ؛ فإن صحَّ هذا فقَوْل الفاصل قريب للحقِّ ، فيكونُ الموضِعُ سُمِّي باسْمِ عَدنِ بنِ عَدْنان ، وأَبْيَنُ باسْمِ رجُلٍ مِن حِمْيرَ ، وأُضِيفَ هذا إليه لقرْبِهِ منه ، ويَدَلُّكَ على هذا قَوْله : ( وعَدَنُ لاعَةَ : ة بقُرْبِه ) أَي بقُرْبِ عَدَن ، أُضِيفَت إلى لاَعَة .
وقالَ بعضُ النسَّابِين : إنَّ عَدناً نُسِبَتْ إلى عَدَنِ بنِ سبا بن نفثان بن إبراهيم أَوَّل من نَزِلَها .
وعَدَنُ

اليوْمَ : فرضَةُ اليَمَنِ ، ومَقَرّ كلّ فَضْل مُسْتَحْسن .
( وعَدَنَةُ ، محرّكةً : ع بناحِيَةِ الرَّبَذَةِ ) .
وقالَ نَضر : هو في جهَةِ الشّمَالِ مِن الشّرَبَةِ .
قالَ أَبو عُبَيْدَةَ : في عدته عُرَيتناتٌ وأُقُرُّ الزوراء وعُراعرٌ وكثيبٌ مياه .
( و ) عَدَنَةُ : ( اسمُ ) رجُلٍ ، وهو عَدَنَةُ بنُ أُسامَةَ ؛ قالَ الأميرُ : هكذا وَجَدْته بخطِّ ابنِ عبدةَ النسَّابَة ؛ وضَبَطَه الدَّارْقطْني عُدَيَّة كسُمَيّة .
( و ) عُدْنَةُ ، ( بالضَّمِّ : ثَنِيَّةٌ قُرْبَ مَلَلَ ) .
وقالَ نَصْر : هَضبَةٌ .
( و ) عَدَانٌ وعُدَيْنةَ ، ( كسَحابٍ وجُهَينَةَ : مِن أَسْمائِهِنَّ .
( وعَيْدَنَتِ النَّخلةُ : صارَتْ عَيْدانَةً ) ، أَي طَوِيْلَة ، وقد ذُكِرَ في الَّدالِ .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :
عَدَنَ البلَدَ : تَوَطَّنَه .
ومَرْكَزُ كلِّ شيءٍ : مَعْدِنُه .
والمَعادِنُ : الأُصُولُ .
وهو مَعْدِنٌ للخَيْرِ والكَرَمِ إذا جُبِلَ عليهما ، على المَثَلِ .
والعَدَانُ ، كسَحابٍ : موضِعُ العُدُونِ ، وتَرَكْتُ إِبِلَ بَني فلانٍ عَوادِنَ بمكانَ كذا ، أَي مُقِيماتٌ به .
والعِدَّانُ ، بالكسْرِ فالتَّشْديدِ : الزَّمانُ ؛ منهم مَنْ جَعَلَه فِعْلالاً من العَدَن .
وقالَ الفرّاء : الأقْربُ عنْدِي أنَّه فِعْلانُ مِن العَدِّ والعِدَادِ ، وقد ذُكِرَ في مَوْضِعِه .
وخُفٌّ مُعَدّنٌ ، كمُعَظَّمٍ : زيدَ في آخرِ السَّاق منه زِيادَة حتى اتَّسعَ .
والعَدَانُ : قَبيلَةٌ مِن بَني أَسَدٍ ؛ قالَ الشاعِرُ :

بَكِّي على قتل العَدانِ فإنَّهمطالتْ إقامَتُهم بيَطْنِ بَرَامِوالاعدانُ : ماءٌ لبَني مازِنَ مِن تَمِيمٍ ؛ نَقَلَه ياقوت .
وسكَّة عَدْني بفتحٍ فسكونٍ : بنَيْسابُورَ .
والعدنيُّ : مَن يَنْسجُ الثِّيابَ العَدَنِيَّة بنَيْسابُور منهم أَبو سعْدٍ محمد بن إبرهيمَ بنِ الحريري النسَّاج ، ماتَ ببَغْدادَ بعْدَ الثّلاثِين وخَمْسُمائةٍ .
وذُو عُدَيْنَةَ ، كجُهَيْنَةَ : قَرْيةٌ بثغر باليمنِ ، منها : الحُسَيْنُ بنُ عليِّ بنِ الحُسَيْن بنِ إسْمعيل الزُّبَيْديُّ العُدَيْنيُّ الفَقيهُ المحدِّثُ ، ماتَ سَنَة نيِّفٍ وثَلاثِين وستّمائَةٍ نَقَلَه الحافِظُ وعليه عدَنيَّات : أَي ثيابٌ كَريمَة وأَصْلُها النِّسْبة إلى عَدَنٍ .
تقولُ : مَرَّتْ جَوارٍ مَدنِيَّات عليهنَّ رِياطٌ عَدَنيَّات ؛ وكَثُرَ حتى قيلَ للرَّجُلِ الكَريمِ الأَخْلاقِ : عَدَنيٌّ ، كما قِيلَ للنَّفِيسِ مِن كلِّ شيءٍ : عَبْقريٌّ كما في الأساسِ .
وعَدَّانٌ ، كشَدَّادٍ : قصرٌ لأُخْت الزبَّاء على الفُراتِ ، عن نَصْر .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :

##### Türkçe

( **عَدَنَ بالبَلَدِ يَعْدِنُ ويَعْدُنُ** ) ، **ضَرَبَ** ve **نَصَرَ**’ın iki haddi üzere, ( **عَدْناً وعُدُوناً** : ikamet etti; ondan: ﴿**جَنَّاتُ عَدْنٍ**﴾ ، yani ) ebedîlik mekânı olduğundan ikamet bahçeleri; ve **جَنَّاتُ عَدْنٍ**: onun iç kısımlarıdır; ve onun iç kısımları: onun ortasıdır; ve vadilerin iç kısımları: sel suyunun içinde otlaklaştığı yerlerdir de bitkisi gürleşir.

( ve ) **عَدَنَتِ** ( **الإِبِلُ** ) falan yerde **تَعْدِنُ وتَعْدُنُ** **عَدْناً وعُدوناً**: merada ikamet etti; bazıları bunu ( **في الحَمْضِ** )’de ikamete tahsis etti; ve denildi ki: düzeldi ve ( **اسْتَمْرَتْهُ ونَمَتْ عليه ولَزِمَتْه** ).

Ebû Zeyd dedi: ancak **في الحَمْضِ**’de **تَعْدِنُ**; ve denildi ki: her şeyde olur; ( o hâlde o **عادِنٌ**’dir ), هاء’sız.

( ve ) **عَدَنَ** ( **الأَرضَ يَعْدِنُها** ) **عَدْناً**: ( **زَبَّلَها** ), yani onu gübre ile ıslah etti, ( **كَعَدَّنَها** ); şeddeli.

( ve ) **عَدَنَ** ( **الشَّجَرَةَ** ) **يَعْدِنُها عَدْناً**: ( onu balta ve benzeriyle bozdu.

( ve ) **عَدَنَ** ( **الحَجَرَ** ) **عَدْناً**: ( onu baltayla söktü ).

( **المَعْدِنُ** , **مَجْلِسٍ** gibi ), bazıları **مَقْعَدٍ** gibi de nakletti, fakat sabit değildir, ( altın ve benzeri cevherlerin bittiği yer ); bununla adlandırıldı ( ehlinin onda daima ikamet etmesi sebebiyle ) kışın da yazın da ondan ayrılmazlar; ( yahut Allah’ın, عزّ وجلّ, onu onda bitirmesi ) ve onu yerde sabit kılması sebebiyle

hatta **عَدَنَ** yani onda sabit oldu.

( ve ) Leys dedi: **المَعْدِنُ**: ( her şeyin yeri ) ki ( onun aslı ) ve başlangıcı onda olur; altın, gümüş ve şeylerin madeni gibi; çoğulu **المَعادِنُ**’dir; ondan Bilâl b. el-Hâris hadisi: ona **مَعادِنَ القَبَلِيَّةِ**’yi iktâ etti; o, yerin cevherlerinin çıkarıldığı yerlerdir.

( ve ) **المِعْدَنُ** , ( **مِنْبرٍ** gibi: **الصَّاقورُ** ) balta benzeri.

( ve ) onunla yeri **عَدَّنَ** **تَعْدِيناً**: onunla vurdu, onu ıslah etmek için; bunun gibi onunla **وَجَنَ** etti ve onunla **مَرَّنَ** etti.

( ve ) **عَدَّنَ** ( **الشَّارِبُ**: ( doldu ) ), **أَوَّن** ve **عَدَّل** gibi.

( ve ) **العَدانُ** , ( **سَحابٍ** gibi: ع ) Temîm diyarından, Kâzıme’nin sahilidir.

Ve denildi ki: Temîm’den Sa‘d b. Zeyd Menât’ın bir suyudur; Yezîd b. es-Sa‘k dedi:
تَثْلِيثَ’ten atları getirdik, ta ki **أُوَارةَ**’ya, sonra **العَدَانِ**’a vardılar.
( ve ) denildi ki: **العَدَانُ**: ( denizin sahili ) bütünüyle, **الطفِّ** gibi; Lebîd b. Rabî‘a el-Âmirî dedi:
Ve elbette bütün arkadaşlarım bilir, **بعَدَانِ السَّيفِ**’de sabrımı ve naklimi.
( ve ) Şemir dedi: **عَدَانُ** deniz sahilinde bir yerdir.

Ve onu Ebû’l-Heysem ayn’ı kesreli olarak rivayet etti.

İbnü’l-A‘râbî dedi: **العَدَانُ**: ( nehrin kenarı ); bunun gibi onun kıyısı, geçidi, geçit yeri ve **بِرْغِيلُه**.

( ve ) **العَدانُ** ( zamandan yedi yıl ); denilir: fiyat pahalılığında ( **عَدَاناً** ) yahut **عَدَانَيْن** kaldılar; ikisi on dört yıldır.

( ve ) **العَدَانةُ** , ( هاء ile: ( topluluk ) ) insanlardan; ( çoğulu **عَداناتٌ** ); Ebû ‘Amr’dan; ve inşâd etti:
بَني مالكٍ لَدَّ الحُصَيْرِ ورَاءكُمْرِجالاً عَدَاناتٍ وخَيْلاً أَكاسما
İbnü’l-A‘râbî dedi: **رِجالٌ عَدَاناتٌ**: ikamet edenler.

Başkası dedi: **العَدَاناتُ**: insanlardan fırkalardır.

( **العَيدانُ** ): uzun hurma ağaçlarıdır; ( **الدَّالِ**’da ) geçti; çünkü vezni **فَعْلان**’dır.

( **عَدْنانُ** ) b. **أُدِّ** b. **أُدَدِ** b. **الهَمَيْسع** , ( **أَبو مَعَدَ** ): meşhur kabiledir; ve **عَدْنانُ** Efendimiz Allah’ın Resûlü’nün, صلى الله عليه وسلم, yirmi birinci ceddi; onu nesep âlimi Aftasî ayn’ı damme ile ve ثاء’yı üç noktalı olarak ضبط etti; ve onlardan Şam’da, Yemen’de, Mısır’da ve garpta olanların hepsi **عَدْنان** nesebi üzere ikamet edicilerdir.

Dedim: onu İbn Habîb, Şeyhüşşeref’in ضبطı gibi ضبط etti; ve onu nesep âlimi İbnü’l-Habbâb, Aftasî’nin ضبطı gibi ضبط etti; ve denildi ki: ilki gibi, fakat دال’ı fethalıdır.

( **العَدِينَةُ والعَدانَةُ** ), **سَفِينَةٍ** ve **سَحابَةٍ** gibi: ( bir yama ) nakışlıdır, ( kovasının alt tarafında ) olur.

Ebû ‘Amr dedi: su tulumunun kulplarının uçlarında; ( çoğulu **عَدائِنُ** ); dedi ki:
والغَرْبَ ذو العَدِينَة المُوَعَّبا
( ve **غَرْبٌ مُعَدَّنٌ** , **مُعَظَّمٍ** gibi ): altı kesildi, sonra ( onunla dikildi ).

İbn Şümeyl dedi: deri küçülünce ve onu artırmak isteyince, onun bir tarafına bir yama eklerlerse **الغَرْبُ يُعَدّنُ**.

Dedi: **الغَرْبِ**’e eklenen her yama **عَدِينَة**’dir; o, gömlekteki **البَنِيقَةِ** gibidir.

( ve ) **المُعَدِّنُ** , ( **مُحدِّثٍ** gibi: ( madenden kayayı çıkaran ) ) sonra onu kırar; ( onda altın ve benzeri aranır ); ve bununla

Ebû Sa‘îd, el-Muhabbel’in sözünü tefsir etti:
خَوامِسُ تَنْشَقُّ العَصا عن رُؤُوسهاكما صَدَعَ الصَّخْرَ الثِّقالَ المُعَدِّنُ
( **العَدَوْدَنِيُّ**: ( hızlı ) ) develerden; ( yahut ( şiddetli ) ) onlardan; ( yahut adı **عَدَوْدَن** olan bir aygıra nisbetli ); ( yahut ) adı böyle olan ( bir araziye ) nisbetli.

( **عَدَنُ أَبْيَنَ** , harekeli: Yemen’de bir ada; **أَبْيَنُ** orada ikamet etti ), Himyer’den bir adam, ona nisbet edildi; onda **إبْين** diye de denilir, kesre ile; ve **يبين** diye, ياء ile; bunu birden fazla imam böyle kesinleştirdi.

Şeyhimiz, Yemenli fazılın el-Keşşâf hâşiyelerinden nakletti—o, beldesini daha iyi bilir: **أَبْيَنُ** bir kasabanın adıdır; onunla **عَدَنَ** arasında sekiz fersah vardır; en yakını ona ilâve edildi, münasebet sebebiyle; ا ه .

Şeyhimiz dedi: bu, musannifin sözüne aykırıdır, Allah تعالى ona rahmet etsin.

Dedim: aykırılık yoktur; çünkü iki yer de **أَبْيَنَ**’e nisbet edildi; ikisinden biri onun adıyla adlandırıldı, ikincisi de onda çok ikamet etmesi sebebiyle; ve yer adlarını gerekçelendirmede en küçük münasebet yeter. Bundan daha garibi, nesep âlimi İbnü’l-Cevânî’nin **أَوْلاد عَدْنان** zikrinde naklettiği, lafzı şudur: ve **عَدنٌ**: bir adamdır ve o **عَدَنٍ**’in sahibidir; eğer bu sahihse, ayıranın sözü hakka yakındır; o hâlde yer, **عَدنِ بنِ عَدْنان**’ın adıyla adlandırılmış olur; ve **أَبْيَنُ** Himyer’den bir adamın adıyla; ve bu, ona yakınlığı sebebiyle ona izafe edildi; ve sana bunu delil gösteren onun sözüdür: ( **وعَدَنُ لاعَةَ : ة بقُرْبِه** ) yani **عَدَن**’e yakın; **لاَعَة**’ye izafe edildi.

Bazı nesepçiler dedi: **عَدناً** **عَدَنِ بنِ سبا بن نفثان بن إبراهيم**’e nisbet edildi; ona ilk inen odur.

Ve **عَدَنُ**

**اليوْمَ**: Yemen’in gümrüğü (liman vergisi yeri), ve her beğenilmiş faziletin karargâhı.

(**وعَدَنَةُ** , harekeli olarak: **ع**’dan, **الرَّبَذَةِ** nahiyesinde).

**نَضر** dedi: O, **الشّرَبَةِ**’nin kuzey cihetindedir.

**أَبو عُبَيْدَةَ** dedi: Onun **عدته**’sinde **عُرَيتناتٌ** ve **أُقُرُّ الزوراء** ve **عُراعرٌ** ve su(lar) kum tepesi vardır.

(ve) **عَدَنَةُ**: (isim) bir adamdır; o, **عَدَنَةُ بنُ أُسامَةَ**’dır; **الأميرُ** dedi: Onu, nesep âlimi İbn **عبدة**’nin hattıyla böyle buldum; **الدَّارْقطْني** onu **عُدَيَّة** diye ضبط etti, **سُمَيّة** gibi.

(ve) **عُدْنَةُ** (ötre ile): **مَلَلَ** yakınında bir geçittir.

**نَصْر** dedi: Bir tepedir.

(ve) **عَدَانٌ** ve **عُدَيْنةَ** ( **سَحابٍ** ve **جُهَينَةَ** gibi): onların isimlerindendir.

(**وعَيْدَنَتِ النَّخلةُ**: **عَيْدانَةً** oldu), yani uzun; ve **الَّدالِ**’da zikredilmiştir.

Ona ilâve olarak istidrâk olunanlardandır:

**عَدَنَ البلَدَ**: onu yurt edindi.

Her şeyin merkezi: onun **مَعْدِنُه**’dir.

**المَعادِنُ**: asıllardır.

Ve o, hayır ve kerem için bir **مَعْدِنٌ**’dir; eğer ikisi üzerine yoğrulmuşsa; mesel olarak.

**والعَدَانُ** , **سَحابٍ** gibi: **العُدُونِ**’un yeri; ve “Falanoğullarının develerini filan yerde **عَوادِنَ** bıraktım”, yani orada ikamet edenler.

**والعِدَّانُ** , kesre sonra teşdîd ile: zaman; onlardan onu **العَدَن**’den **فِعْلالاً** kılan vardır.

**الفرّاء** dedi: Bana göre en yakını, onun **العَدِّ** ve **العِدَادِ**’dan **فِعْلانُ** olmasıdır; ve kendi yerinde zikredilmiştir.

**وخُفٌّ مُعَدّنٌ** , **مُعَظَّمٍ** gibi: onun bacağının sonunda bir artış artırıldı, ta ki genişledi.

**والعَدَانُ**: **بَني أَسَدٍ**’den bir kabiledir; şair dedi:

بَكِّي على قتل العَدانِ فإنَّهم
طالتْ إقامَتُهم بيَطْنِ بَرَامِ

**والاعدانُ**: **تَمِيمٍ**’den **بَني مازِنَ**’e ait bir sudur; onu **ياقوت** nakletti.

**وسكَّة عَدْني** fetha sonra sükûn ile: **نَيْسابُورَ**’dadır.

**والعدنيُّ**: **نَيْسابُورَ**’da **الثِّيابَ العَدَنِيَّة** dokuyan kimsedir; onlardandır: **أَبو سعْدٍ محمد بن إبرهيمَ بنِ الحريري النسَّاج**; beş yüz otuzdan sonra Bağdat’ta öldü.

**وذُو عُدَيْنَةَ** , **جُهَيْنَةَ** gibi: Yemen’de bir sınır yerinde bir köydür; ondandır: **الحُسَيْنُ بنُ عليِّ بنِ الحُسَيْن بنِ إسْمعيل الزُّبَيْديُّ العُدَيْنيُّ الفَقيهُ المحدِّثُ**; altı yüz otuz küsur senesinde öldü; onu **الحافِظُ** nakletti; ve onun üzerinde **عدَنيَّات** vardır: yani değerli elbiseler; ve aslı **عَدَنٍ**’e nisbet etmektir.

Dersin ki: **مَرَّتْ جَوارٍ مَدنِيَّات**; onların üzerinde **رِياطٌ عَدَنيَّات** vardır; ve çoğaldı, ta ki güzel ahlâklı adama “**عَدَنيٌّ**” denildi; nitekim her şeyin nefisine “**عَبْقريٌّ**” denildi; **الأساسِ**’ta olduğu gibi.

**وعَدَّانٌ** , **شَدَّادٍ** gibi: Fırat üzerinde **الزبَّاء**’ın kız kardeşi için bir saraydır; **نَصْر**’dan.

Ona ilâve olarak istidrâk olunanlardandır:

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D9%86/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

عَدَنَ بِهِ
1 عَدَنَ بِهِ ذ , (Mgh, Msb, Msb, K,) aor. عَدِنَ and عَدُنَ , inf. n. عَدْنٌ and عُدُونٌ, (Msb, K,) He remained, stayed, dwelt, or abode, in it, (Mgh, Msb, K,) namely, a place, (Mgh, Msb,) or a country, or town. (K.) Whence, (Msb, K,) or from عَدَنَت said of camels as expl. in what follows, (S,) جَنَّاتُ عَدْنٍ, (S, Msb, K,) [applied to Paradise,] meaning Gardens of abode, (S, Msb,) or gardens of perpetual abode. (TA.) And عَدَنْتُ البَلَدَ means I took for myself the country, or town, as a home, or settled place of abode. (S.) ― -b2- And عَدَنَتِ الاـِبِلُ (S, Msb TA) بِمَكَانِ كَذَا, (S, TA,) aors. as above, (Msb, TA,) and so the inf. ns., (TA,) The camels kept to such a place, not quitting it: (S:) or remained, or stayed, (Msb, TA,) in such a place, in the pasturage, (TA,) or pasturing upon the [plants, or trees, called] حَمْض: (Msb, TA:) or عَدَنْتِ الاـِبِلُ فِى الحَمْضِ the camels found the حمض to be wholesome (اِسْتَمْرَتْهُ [for اِسْتَمْرَأَتْهُ]), and increased, or fattened, thereon, and kept thereto: (K, TA:) accord. to AZ, the verb is used of camels only in relation to the حمض: or, as some say, it is in relation to anything: (TA:) and the epithet ↓ عَادِنٌ, (S, K,) without ة, (TA,) is applied to a she-camel of which this verb is used; (S, K;) and its pl. is عَوَادِنُ. (TA.) -A2- عَدَنَ الأَرْضَ, aor. عَدِنَ , (K,) inf. n. عَدْنٌ, (TA,) He dunged, or manured, the land; as also ↓ عَدَّنَهَا. (K.) ― -b2- And عَدَنَ الشَّجَرَةَ, (K,) inf. n. عَدْنٌ, (TA,) He marred the tree with an axe or the like. (K.) ― -b3- عَدَنَ الحَجَرَ, (K,) inf. n. عَدْنٌ, (TA,) He pulled out the stone (K, TA) with the فَأْس [meaning hoe]. (TA.) -A3- See also Q. Q. 1.

عدّن الأَرْضَ
2 عدّن الأَرْضَ ذ : see 1, near the end. -A2- Also, inf. n. تَعْدِينٌ, He smote the ground بِالْمِعْدَنِ, i. e. with the صَاقُور [or pickaxe], (K, TA,) to put it in a good state [app. for cultivation, by breaking it up]. (TA.) -A3- عدّن الغَرْبَ He added a piece, called عَدِينَة, in one side of the hide of which the غرب [or large leathern bucket] was made, to render it of full dimensions, it being [too] small. (ISh, TA.) [And probably, He added to the غَرْب an عَدِينَة (q. v.) of any kind.] -A4- And عدّن said of a drinker, He became full. (K.)

عَيْدَنَتِ النَّخْلَةُ
Q. Q. 1 عَيْدَنَتِ النَّخْلَةُ ذ , (K accord. to the TA, and so in the TA in art. عود, as on the authority of Az,) or ↓ عَدَنَت, (so in the CK and in my MS. copy of the K,) The palm-tree became such as is termed عَيْدَانَة (K, TA) i. e. tall [&c., n. un. of عَيْدَانٌ, mentioned in art. عود]. (TA.)

عَدَنِىٌّ
عَدَنِىٌّ ذ of, or belonging to, [the place called] عَدَن [in El-Yemen]: ― -b2- hence, عَدَنِيَّاتٌ meaning Highly-prized garments: and an epithet applied to رِيَاط [pl. of رَيْطَةٌ] worn by young women, or girls: ― -b3- and hence likewise عَدَنِىٌّ is an epithet applied to a man as meaning Generous in natural dispositions: (TA:) [or this may be from what next follows:] ― -b4- عَدَنِىٌّ signifies also One who weaves [the garments called] الثِّيَاب العَدَنِيَّة in Neysلboor [app. from سِكَّةُ عَدْنَى, which, as is said in the TA, is in Neysلboor]. (TA.)

عَدَانٌ
عَدَانٌ ذ A place of عُدُون [i. e. of remaining, staying, dwelling, or abiding, of men in a place, or of camels in the pasturage &c.: see 1]. (TA.) ― -b2- Also The shore of the sea: (S, K:) but in the phrase بِعَدَانِ السِّيفِ in a verse of Lebeed, it is said that he meant عَدَن [of El-Yemen], adding the ا by poetic license; or some other place: (S:) Sh says that is there means a place on the shore of the sea: and AHeyth related it with kesr to the ع. (TA.) And (K, TA) accord. to IAar (TA) it signifies The side of a river. (K, TA.) -A2- And A period of seven years: one says, مَكَثُوا عَدَانًا [They tarried during a period of seven years], (K, TA,) and عَدَانَيْنِ i. e. fourteen years. (TA.)

عَدَانَةٌ
عَدَانَةٌ ذ A company (AA, K, TA) of men: (AA, TA:) pl. عَدَانَاتٌ: (AA, K, TA:) or this latter signifies parties, or distinct bodies, of men: (S, TA:) and accord. to IAar رِجَالٌ عَدَانَاتٌ means men remaining, staying, dwelling, or abiding. (TA.) -A2- See also what next follows.

عَدِينَةٌ
عَدِينَةٌ ذ A piece, or patch, in the bottom, or lower part, of a leathern bucket; (S, K;) as also ↓ عَدَانَةٌ: (K:) or at the extremities of the loops of the [leathern water-bag called] مَزَادَة: (AA, TA:) or any piece that is added in the [large leathern bucket called] غَرْب, like the بَنِيقَة in the shirt: (ISh, TA:) pl. عَدَائِنُ. (S, K.)

عِدَّانٌ
عِدَّانٌ ذ , signifying A time, [as also عَدَّانٌ,] is said by some to be of the measure فِعْلَالٌ [a mistranscription for فِعَّالٌ] from عَدَنَ; but Fr held it to be more probably of the measure فِعْلَانٌ from العَدّ and العِدَاد, in the place of which [i. e. in art. عد] it has been mentioned. (TA.)

عَدَوْدَنِىٌّ
عَدَوْدَنِىٌّ ذ Swift; (K, TA;) applied to a camel: (TA:) or strong, robust, or hardy; (K, TA;) so applied: (TA:) or whose origin is referred to a certain stallion, (K, TA,) named عَدَوْدَن; (TA;) or to a certain land, (K, TA,) so named. (TA.)

عَادِنٌ
عَادِنٌ ذ [act. part. n. of 1:] as an epithet applied to a she-camel; pl. عَوَادِنُ: see 1, latter half.

عَيْدَانٌ
عَيْدَانٌ ذ (S, K) meaning Tall palm-trees (S) [or the tallest of palm-trees &c. (see art. عود)] has been mentioned in the portion appropriated to words of which the last radical letter is د, (S, K,) as being of the measure فَعْلَانٌ: (TA:) or they are so called because of their long remaining; the word being of the measure فَيْعَالٌ from عَدَنَ بِالمَكَانِ: (Ham p. 712:) [it is a coll. gen. n. :] n. un. with ة, (S, O, K, all in art. عود.)

مَعْدِنٌ
مَعْدِنٌ ذ , (S, Mgh, Msb, K, &c.,) and accord. to some مَعْدَنٌ also, but this is not of established authority, (TA,) A mine; i. e. a place of the origination of the جَوَاهِر [meaning native ores] of gold and the like: (K:) the place of the origination of anything, (Lth, Msb, K, TA,) as of gold, and of silver, and of other things: (Lth, TA:) or the gold, and silver, [and any other metal or mineral, such as is of value,] created by God in the earth: (Mgh:) so called because the people thereof remain there (S, Mgh, Msb, K) always, (K,) summer and winter; (S, Mgh, Msb;) or because the native ore created therein by God has remained fixed in it; (Msb; [and the like is said in the Mgh and K;]) or, as some say, from عَدَنْتُ الحَجَرَ meaning “ I pulled out the stone: ” (Ham p. 81:) the pl. is مَعَادِنُ. (TA.) It signifies also A place of fixedness of anything. (S, TA.) And مَعَادِنُ signifies also Origins, or sources. (TA.) [Hence the saying,] هَجَرٌ مَعْدِنُ التَّمْرِ (assumed tropical:) [Hejer is famous as the place of production of dates]. (S in art. بضع.) And [hence] one says, هُوَ مَعْدِنٌ لِلْخَيْرِ وَالكَرَمِ (tropical:) [He is a natural source of goodness and generosity], meaning that he was created with a disposition thereto. (TA.) [And هُمْ كِرَامُ المَعَادِنِ (assumed tropical:) They are generous in respect of their origins: see a verse cited voce اـِنْ, p. 107.]

مِعْدَنٌ
مِعْدَنٌ ذ A صَاقُور [or pickaxe], (K, TA,) resembling a فَأْس. (TA.)

غَرْبٌ مُعَدَّنٌ
غَرْبٌ مُعَدَّنٌ ذ [A large leathern bucket] having a piece, or patch, called عَدِينَة, sewed upon its bottom, or lower part, (S, K,) in consequence of its having been rent in that part. (S. [See also 2.]) And خُفٌّ مُعَدَّنٌ A boot having a piece added at the end of the shank, so as to widen it. (TA.)

مُعَدِّنٌ
مُعَدِّنٌ ذ One who extracts the masses of stone from a mine, seeking to find in them gold and the like, (K, TA,) after having then broken them in pieces. (TA.)

مَعْدِنِىٌّ
[ مَعْدِنِىٌّ ذ , also pronounced مَعْدَنِىٌّ, Of, or belonging to, a mine; mineral; and metallic. ― -b2- And A mineral; and a metal: pl. مَعْدَنِيَّاتٌ.]

##### Türkçe

**عَدَنَ بِهِ**
1 **عَدَنَ بِهِ** ذ , (Mgh, Msb, Msb, K,) muzârîsi **عَدِنَ** ve **عَدُنَ** , mastarı **عَدْنٌ** ve **عُدُونٌ**, (Msb, K,) O, onda kaldı, durdu, ikamet etti yahut barındı; (Mgh, Msb, K,) yani bir yerde, (Mgh, Msb,) yahut bir ülkede, yahut bir şehirde. (K.) Buradan, (Msb, K,) yahut aşağıda açıklanacağı üzere develer hakkında söylenen **عَدَنَت**’ten, (S,) **جَنَّاتُ عَدْنٍ**, (S, Msb, K,) [Cennet’e uygulanarak,] “ikamet bahçeleri” mânâsınadır, (S, Msb,) yahut “sürekli ikamet bahçeleri”. (TA.) Ve **عَدَنْتُ البَلَدَ** “ülkeyi yahut şehri kendime bir ev, yahut yerleşilen ikamet yeri edindim” demektir. (S.) ― -b2- Ve **عَدَنَتِ الاـِبِلُ** (S, Msb TA) **بِمَكَانِ كَذَا**, (S, TA,) muzârîleri yukarıdaki gibidir, (Msb, TA,) mastarlar da böyledir, (TA,) Develer böyle bir yere yapışıp kaldılar, ondan ayrılmadılar: (S:) yahut böyle bir yerde kaldılar yahut durdular, (Msb, TA,) otlakta, (TA,) yahut **حَمْض** denilen [bitkiler yahut ağaçlar] üzerinde otlayarak: (Msb, TA:) yahut **عَدَنْتِ الاـِبِلُ فِى الحَمْضِ** “develer **حمض**’ı sağlığa uygun buldular ( **اِسْتَمْرَتْهُ** [**اِسْتَمْرَأَتْهُ** yerine]), onunla arttılar yahut semirdiler ve ona yapışıp kaldılar” demektir: (K, TA:) AZ’ye göre fiil, develer hakkında yalnız **حمض** ile ilgili olarak kullanılır: yahut bazılarınca, her şeyle ilgili olarak kullanılır: (TA:) ve sıfat olan ↓ **عَادِنٌ**, (S, K,) ة’siz olarak, (TA,) bu fiilin kendisi hakkında kullanıldığı dişi deveye uygulanır; (S, K;) bunun çoğulu **عَوَادِنُ**’dür. (TA.) -A2- **عَدَنَ الأَرْضَ**, muzârîsi **عَدِنَ** , (K,) mastarı **عَدْنٌ**, (TA,) O, toprağı gübreledi; bunun gibi ↓ **عَدَّنَهَا** da. (K.) ― -b2- Ve **عَدَنَ الشَّجَرَةَ**, (K,) mastarı **عَدْنٌ**, (TA,) O, ağacı balta yahut benzeriyle zedeledi. (K.) ― -b3- **عَدَنَ الحَجَرَ**, (K,) mastarı **عَدْنٌ**, (TA,) O, taşı (K, TA) **فَأْس** ile [yani çapa ile] çekip çıkardı. (TA.) -A3- Q. Q. 1’e de bak.

**عدّن الأَرْضَ**
2 **عدّن الأَرْضَ** ذ : 1’e, sonlara yakın yere bak. -A2- Ayrıca, mastarı **تَعْدِينٌ**, O, yeri **بِالْمِعْدَنِ** ile, yani **صَاقُور** [yahut kazma] ile vurdu, (K, TA,) onu iyi bir hâle koymak için [görünüşe göre ekim için, onu parçalayarak]. (TA.) -A3- **عدّن الغَرْبَ** O, **غَرْب**’ın [yahut büyük deri kovasının] yapıldığı derinin bir yanında, küçük olduğundan onu tam ölçüye getirmek için, **عَدِينَة** denilen bir parça ekledi. (ISh, TA.) [Ve muhtemelen: **غَرْب**’a her türden bir **عَدِينَة** (bk. o) ekledi.] -A4- Ve **عدّن** içen kimse hakkında: O, doydu. (K.)

**عَيْدَنَتِ النَّخْلَةُ**
Q. Q. 1 **عَيْدَنَتِ النَّخْلَةُ** ذ , (K, TA’ya göre; ve TA’da عود maddesinde de, Az’dan naklen böyledir,) yahut ↓ **عَدَنَت**, (CK’de ve K’nın bende bulunan yazma nüshasında böyle,) Hurma ağacı **عَيْدَانَة** diye adlandırılan türden oldu (K, TA) yani uzun [&c., عود maddesinde zikredilen **عَيْدَانٌ**’un tekili]. (TA.)

**عَدَنِىٌّ**
**عَدَنِىٌّ** ذ, [El-Yemen’deki] **عَدَن** [denilen yere] ait, yahut ona mensup: ― -b2- buradan, **عَدَنِيَّاتٌ** “çok kıymetli elbiseler” mânâsınadır: ve genç kadınların yahut kızların giydiği **رِيَاط**’a [**رَيْطَةٌ**’nin çoğulu] uygulanan bir sıfattır: ― -b3- ve buradan yine **عَدَنِىٌّ**, “tabiî huylarında cömert” mânâsıyla bir erkeğe uygulanan bir sıfattır: (TA:) [yahut bu, hemen sonra gelen şeyden olabilir:] ― -b4- **عَدَنِىٌّ** ayrıca, Neysلboor’da [görünüşe göre **سِكَّةُ عَدْنَى**’dan; ki TA’da denildiğine göre Neysلboor’dadır] **الثِّيَاب العَدَنِيَّة** [denilen elbiseleri] dokuyan kimse demektir. (TA.)

**عَدَانٌ**
**عَدَانٌ** ذ **عُدُون**’un yeri [yani insanların bir yerde kalmasının, durmasının, ikamet etmesinin; yahut develerin otlakta vb. kalmasının yeri: 1’e bak]. (TA.) ― -b2- Ayrıca denizin kıyısı: (S, K:) fakat Lebeed’in bir beytindeki **بِعَدَانِ السِّيفِ** ibaresinde, onun **عَدَن**’i [El-Yemen’deki] kastettiği, şiir zaruretiyle ا’yı eklediği; yahut başka bir yeri kastettiği söylenmiştir: (S:) Sh der ki orada “deniz kıyısında bir yer” demektir: ve AHeyth onu ع’nin kesresiyle rivayet etti. (TA.) Ve (K, TA) IAar’a göre (TA) “bir nehrin yanı” demektir. (K, TA.) -A2- Ve yedi yıllık bir süre: “**مَكَثُوا عَدَانًا**” denir [yedi yıllık bir süre kaldılar], (K, TA,) ve **عَدَانَيْنِ** yani on dört yıl. (TA.)

**عَدَانَةٌ**
**عَدَانَةٌ** ذ Erkeklerden bir topluluk: (AA, K, TA) (AA, TA:) çoğulu **عَدَانَاتٌ**: (AA, K, TA:) yahut bu sonuncusu “erkeklerden fırkalar yahut ayrı topluluklar” demektir: (S, TA:) ve IAar’a göre **رِجَالٌ عَدَانَاتٌ** “kalan, duran, ikamet eden erkekler” demektir. (TA.) -A2- Ayrıca hemen sonra gelen şeye bak.

**عَدِينَةٌ**
**عَدِينَةٌ** ذ Deri kovasının dibinde yahut alt kısmında bir parça yahut yama; (S, K;) bunun gibi ↓ **عَدَانَةٌ** da: (K:) yahut [deri su tulumu denilen] **مَزَادَة**’nin halkalarının uçlarında: (AA, TA:) yahut gömlekteki **بَنِيقَة** gibi, [büyük deri kova denilen] **غَرْب**’a eklenen her parça: (ISh, TA:) çoğulu **عَدَائِنُ**. (S, K.)

**عِدَّانٌ**
**عِدَّانٌ** ذ , “bir zaman” mânâsında, [**عَدَّانٌ** da böyledir,] bazılarınca **عَدَنَ**’dan **فِعْلَالٌ** veznindendir [**فِعَّالٌ** için yanlış yazım]; fakat Fr, bunun daha muhtemelen **العَدّ** ve **العِدَاد**’dan **فِعْلَانٌ** vezninde olduğunu kabul etti; onun yerine [yani عد maddesinde] zikredilmiştir. (TA.)

**عَدَوْدَنِىٌّ**
**عَدَوْدَنِىٌّ** ذ Hızlı; (K, TA;) deveye uygulanır: (TA:) yahut güçlü, kuvvetli yahut dayanıklı; (K, TA;) ona uygulanır: (TA:) yahut aslı, **عَدَوْدَن** adlı belirli bir aygıra nispet edilir, (K, TA;) yahut bu adla anılan belirli bir toprağa. (TA.)

**عَادِنٌ**
**عَادِنٌ** ذ [1’in ism-i fâili:] dişi deveye uygulanan bir sıfat olarak; çoğulu **عَوَادِنُ**: 1’e, ikinci yarıya bak.

**عَيْدَانٌ**
**عَيْدَانٌ** ذ (S, K) “uzun hurma ağaçları” (S) [yahut hurma ağaçlarının en uzunu vb. (عود maddesine bak)] mânâsında, son kök harfi د olan kelimelere ayrılan kısımda zikredilmiştir, (S, K,) **فَعْلَانٌ** vezninde olmak üzere: (TA:) yahut uzun süre kalmalarından dolayı böyle adlandırılmışlardır; kelime **عَدَنَ بِالمَكَانِ**’dan **فَيْعَالٌ** veznindedir: (Ham p. 712:) [bu, cem‘î cins ismidir:] tekili ة ile, (S, O, K, hepsi عود maddesinde.)

**مَعْدِنٌ**
**مَعْدِنٌ** ذ , (S, Mgh, Msb, K, &c.,) ve bazılarına göre **مَعْدَنٌ** da; fakat bu sabit bir otoriteye dayalı değildir, (TA,) Bir maden; yani altın ve benzeri **جَوَاهِر**’in [yani tabiî cevherlerin] meydana geliş yeri: (K:) herhangi bir şeyin meydana geliş yeri, (Lth, Msb, K, TA,) altının, gümüşün ve başka şeylerin: (Lth, TA:) yahut Allah’ın yerde yarattığı altın ve gümüş [ve değerli olan her başka metal yahut mineral]: (Mgh:) oranın halkı orada (S, Mgh, Msb, K) daima kaldığı için böyle adlandırılmıştır, (K,) yaz ve kış; (S, Mgh, Msb;) yahut Allah’ın orada yarattığı tabiî cevher onda sabit kalmış olduğu için; (Msb; [ve benzeri Mgh ve K’da söylenmiştir;]) yahut bazılarınca, **عَدَنْتُ الحَجَرَ** “taşı çekip çıkardım” mânâsından: (Ham p. 81:) çoğulu **مَعَادِنُ**’dür. (TA.) Ayrıca herhangi bir şeyin sabitlik yeri demektir. (S, TA.) Ve **مَعَادِنُ** ayrıca “asıl kaynaklar yahut menşeler” demektir. (TA.) [Bundan dolayı şu söz,] **هَجَرٌ مَعْدِنُ التَّمْرِ** (mecaz kabul edilerek:) [Hejer, hurmanın üretim yeri olarak meşhurdur]. (S, بضع maddesinde.) Ve [bundan dolayı] “**هُوَ مَعْدِنٌ لِلْخَيْرِ وَالكَرَمِ**” denir (mecaz:) [O, hayrın ve keremin tabiî kaynağıdır], yani ona yatkın bir tabiat üzere yaratılmıştır. (TA.) [Ve **هُمْ كِرَامُ المَعَادِنِ** (mecaz kabul edilerek:) Onlar, asılları bakımından cömerttirler: اـِنْ maddesinde, s. 107’de zikredilen bir beyte bak.]

**مِعْدَنٌ**
**مِعْدَنٌ** ذ **صَاقُور** [yahut kazma], (K, TA,) **فَأْس**’e benzeyen. (TA.)

**غَرْبٌ مُعَدَّنٌ**
**غَرْبٌ مُعَدَّنٌ** ذ [Büyük deri kova], alt kısmında yırtılmış olması sebebiyle dibine yahut alt kısmına **عَدِينَة** denilen bir parça yahut yama dikilmiş olan. (S, K,) (S. [2’ye de bak.]) Ve **خُفٌّ مُعَدَّنٌ**: koncun ucuna bir parça eklenmiş, böylece genişletilmiş bir mest. (TA.)

**مُعَدِّنٌ**
**مُعَدِّنٌ** ذ Bir madenden taş kütlelerini çıkaran, onların içinde altın ve benzerini bulmayı isteyen kimse, (K, TA,) sonra onları parçalara ayırdıktan sonra. (TA.)

**مَعْدِنِىٌّ**
[ **مَعْدِنِىٌّ** ذ , ayrıca **مَعْدَنِىٌّ** diye de telaffuz edilir, Madene ait yahut madenle ilgili; mineral; ve metalik. ― -b2- Ve bir mineral; ve bir metal: çoğulu **مَعْدَنِيَّاتٌ**.]

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D9%86/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

عَدَنَ
عَدَنَ I ,  U ( n. ac. عَدْن 1 ,  عُدُوْن 27 )
a.  [ acc. or Bi ], Stayed, remained in; dwelt, abode in.

b.  ( n. ac. عَدْن 1 ), Dunged, manured.

c.  Pulled up.

عَدَّنَ
عَدَّنَ II ,
a.  see I (b) .

b.  Dug up ( ground ); worked ( mine ).

عَدْن
عَدْن 1 ,
a.  Abode, dwelling.

b.  Eden.

عَدَن
عَدَن 4 ,
a.  Aden ( city ).

مَعْدَنِيّ
مَعْدَنِيّ 17yi ,
a.  Metallic; mineral; mineralogical; mineralogic.

مَعْدِن
مَعْدِن 18 , ( pl. مَعَاْدِنُ 44 ),
a.  Mine.

b.  Mineral.

c.  Place of production;   source, origin.

مِعْدَن
مِعْدَن 20 ,
a.  Pickaxe.

عَدَاْن
عَدَاْن 22 ,
a.  Shore; bank.

b.  Period of seven years.

عَدَاْنَة
عَدَاْنَة 22t ,
a.  Company, body of men.

b.  see 25t .

عَدِيْنَة
عَدِيْنَة 25t , ( pl. عَدَاْئِنُ 46 ),
a.  Patch.

عَدْنَاْنُ
عَدْنَاْنُ 33 ,  عِدْنَاْن 34 ,
a.  A time, period.

عَدَّنَ
N. Ag. عَدَّنَ II ,
a.  Miner.

جَنَّات عَدْن
جَنَّات عَدْن
a.  The gardens of Eden, Paradise.

##### Türkçe

**عَدَنَ**
**عَدَنَ** I , U ( n. ac. **عَدْن** 1 , **عُدُوْن** 27 )
a.  [ acc. veya Bi ile ], İçinde kaldı, içinde devam etti; içinde ikamet etti, içinde oturdu.

b.  ( n. ac. **عَدْن** 1 ), Gübreledi, gübre döktü.

c.  Söktü, kökünden çıkardı.

**عَدَّنَ**
**عَدَّنَ** II ,
a.  I (b)’ye bak.

b.  (Toprağı) kazdı; (madeni) işletti.

**عَدْن**
**عَدْن** 1 ,
a.  İkametgâh, mesken.

b.  Aden.

**عَدَن**
**عَدَن** 4 ,
a.  Aden (şehir).

**مَعْدَنِيّ**
**مَعْدَنِيّ** 17yi ,
a.  Metalik; mineral; mineralojik; mineralojik.

**مَعْدِن**
**مَعْدِن** 18 , ( pl. **مَعَاْدِنُ** 44 ),
a.  Maden ocağı.

b.  Mineral.

c.  Üretim yeri; kaynak, menşe.

**مِعْدَن**
**مِعْدَن** 20 ,
a.  Kazma.

**عَدَاْن**
**عَدَاْن** 22 ,
a.  Kıyı; yaka.

b.  Yedi yıllık dönem.

**عَدَاْنَة**
**عَدَاْنَة** 22t ,
a.  Topluluk, adamlar güruhu.

b.  25t’ye bak.

**عَدِيْنَة**
**عَدِيْنَة** 25t , ( pl. **عَدَاْئِنُ** 46 ),
a.  Yama.

**عَدْنَاْنُ**
**عَدْنَاْنُ** 33 , **عِدْنَاْن** 34 ,
a.  Bir zaman, dönem.

**عَدَّنَ**
N. Ag. **عَدَّنَ** II ,
a.  Madenci.

**جَنَّات عَدْن**
**جَنَّات عَدْن**
a.  Aden bahçeleri, Cennet.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D9%86/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

عدن
عَدَنَ - يَعْدِنُ - عَدْن
عَدَنَ - يَعْدِنُ + كائن + مكاناً: يزينه بأغلى المعادن والجواهر والذهب، وذلك ليقيم فيه بشكل ثابت ودائم وخالد ويتمتع بجماله
عَدَنَ - يَعْدِنُ + كائن +في بلد أو مكان: أقام فيه واستقر ً
عَدْن: اسم فعل " عَدَنَ - يَعْدِنُ ": الإقامة الدائمة والخلود في مكان جميل وغني وخاصة بالمعادن والذهب والنفائس
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ  " العمارة والزخرفة والتزيين والتحف "، وهي:
فَرْدَسَ - يُفَرْدِسُ، عَدَنَ - يَعْدِنُ، عَبْقَرَ - يُعَبْقِرُ، زَخْرَفَ - يُزَخْرِفُ، هَامَ - يَهُوْمُ (هَمَنَ - يَهْمِنُ)، مَصَرَ - يَمْصُرُ
عدن
جنات عدن
 	﴿وعد الله المؤمنين والمؤمنات جنات تجري من تحتها الأنهار خالدين فيها ومساكن طيبة في جنات عدن ورضوان من الله أكبر ذلك هو الفوز العظيم(72)﴾ التوبة ﴿يغفر لكم ذنوبكم ويدخلكم جنات تجري من تحتها الأنهار ومساكن طيبة في جنات عدن ذلك الفوز العظيم(12)﴾ الصف
 	﴿جنات عدن يدخلونها ومن صلح من آبائهم وأزواجهم وذرياتهم والملائكة يدخلون عليهم من كل باب(23)﴾ الرعد ﴿ربنا وأدخلهم جنات عدن التي وعدتهم ومن صلح من آبائهم وأزواجهم وذرياتهم إنك أنت العزيز الحكيم(8)﴾ غافر
 	﴿أولئك لهم جنات عدن تجري من تحتهم الأنهار يحلون فيها من أساور من ذهب ويلبسون ثيابا خضرا من سندس وإستبرق متكئين فيها على الأرائك نعم الثواب وحسنت مرتفقا(31)﴾ الكهف ﴿جنات عدن يدخلونها يحلون فيها من أساور من ذهب ولؤلؤا ولباسهم فيها حرير(33)﴾ فاطر
 	﴿جنات عدن يدخلونها تجري من تحتها الأنهار لهم فيها ما يشاءون كذلك يجزي الله المتقين(31)﴾ النحل ﴿جنات عدن تجري من تحتها الأنهار خالدين فيها وذلك جزاء من تزكى(76)﴾ طه ﴿جزاؤهم عند ربهم جنات عدن تجري من تحتها الأنهار خالدين فيها أبدا رضي الله عنهم ورضوا عنه ذلك لمن خشي ربه(8)﴾ البينة
 	﴿جنات عدن التي وعد الرحمان عباده بالغيب إنه كان وعده مأتيا(61)﴾ مريم ﴿جنات عدن مفتحة لهم الأبواب(50)﴾ ص
مختار الصحاح
● [عدن] ع د ن: عَدَنْتُ بالبلد توطنته وبابه ضرب و عَدَنَتِ الإبل بمكان كذا لزمته فلم تبرح ومنه ﴿جنات عَدْنٍ﴾ أي جنات إقامة ومنه سمي المَعْدِنُ بكسر الدال لأن الناس يقيمون فيه الصيف والشتاء ومركز كل شيء مَعْدِنُهُ و عَدَنُ بلد
الراغب
عدن
- قال تعالى: }جنات عدن{ [النحل/31]، أي: استقرار وثبات، وعدن بمكان كذا: استقر، ومنه المعدن: لمستقر الجواهر، وقال عليه الصلاة والسلام: (المعدن جبار) (عن جابر قال: قال رسول الله صلى الله عليه وسلم: (السائبة جبار، والجب جبار، والمعدن جبار، وفي الركاز الخمس) أخرجه أحمد في المسند 3/354؛ وفيه مجالد بن سعيد وقد اختلط، وأبو يعلى، والدارقطني 3/178. وانظر: مجمع الزوائد 6/306).
ملخص اللسان:
1.     عَدَنَ فلان بالمكان يَعْدِنُ ويَعْدُنُ عَدْناً وعُدُوناً: أَقام.
2.     وجنّاتُ عَدْنٍ منه أَي جنات إِقامة لمكان الخُلْد،
3.     المَعْدِن، وهو المكان الذي يَثْبُتُ فيه الناس لأَن أَهله يقيمون فيه ولا يتحوَّلون عنه شتاء ولا صيفاً،
4.     ومَعْدِنُ الذهب والفضة سمي مَعْدِناً لإنْبات الله فيه جوهرهما وإِثباته إِياه في الأَرض حتى عَدَنَ أَي ثبت فيها.
5.     المَعْدِنُ مكان كل شيء يكون فيه أَصله ومَبْدَؤه نحو مَعْدِنِ الذهب والفضة والأَشياء
6.     وعَدَنَتِ الإِبل بمكان كذا عَدْناً: أَقامت في المَرْعَى، وقيل:صَلَحَتْ واسْتَمْرأَت المكانَ ونَمَتْ عليه؛
7. وعَدَنَ الأَرضَ يَعْدِنُهاعَدْناً وعَدَّنَها: زبَّلَها.
8. وتَعْدُنُ عَدْناً وعُدُوناً: أَقامت في المَرْعَى، وخص بعضهم به الإِقامة في الحَمْضِ،
لسان العرب
● - عدن: عَدَنَ فلان بالمكان يَعْدِنُ ويَعْدُنُ عَدْناً وعُدُوناً: أَقام.       وعَدَنْتُ البلدَ: تَوَطَّنْتُه. ومرْكَزُ كل شيء مَعْدِنُه، وجنّاتُ       عَدْنٍ منه أَي جنات إِقامة لمكان الخُلْد، وجناتُ عَدْنٍ بُطْنانُها،       وبُطْنانها وسَطُها. وبُطْنانُ الأَودية: المواضعُ التي يَسْتَرْيضُ فيها       ماءُ السيل فيَكْرُمُ نباتُها، واحدها بَطْنٌ. واسم عَدْنان مشتق من       العَدْنِ، وهو أَن تَلْزَمَ الإِبلُ المكانَ فتأْلَفَه ولا تَبْرَحَه. تقول:       تَرَكْتُ إِبل بني فلان عَوادِنَ بمكان كذا وكذا؛ قال: ومنه المَعْدِن، بكسر       الدال، وهو المكان الذي يَثْبُتُ فيه الناس لأَن أَهله يقيمون فيه ولا       يتحوَّلون عنه شتاء ولا صيفاً، ومَعْدِنُ كل شيء من ذلك، ومَعْدِنُ الذهب       والفضة سمي مَعْدِناً لإنْبات الله فيه جوهرهما وإِثباته إِياه في الأَرض       حتى عَدَنَ أَي ثبت فيها. وقال الليث: المَعْدِنُ مكان كل شيء يكون فيه       أَصله ومَبْدَؤه نحو مَعْدِنِ الذهب والفضة والأَشياء. وفي الحديث:       فَعَنْ معادِنِ العرب تسأَلوني؟ قالوا: نعم، أَي أُصولها التي ينسبون إليها       ويتفاخرون بها. وفلان مَعْدِنٌ للخير والكرم إذا جُبِل عليهما، على       المَثَل؛ وقال أَبو سعيد في قول المُخَبَّل:       خَوَامِسُ تَنْشقُّ العَصا عن رُؤوسها،       كما صَدَعَ الصَّخْرَ الثِّقالَ المُعَدِّنُ       قال: المُعَدِّنُ الذي يُخْرِجُ من المَعْدَنِ الصخرَ ثم يَكْسِرُها       يبتغي فيها الذهب. وفي حديث بلال ابن الحرث: أَنه أَقطعه مَعادِن       القَبَلِيَّةِ؛ المَعادِنُ: المواضع التي يستخرج منها جواهر الأَرض. والعَدَانُ:       موضع العُدُونِ. وعَدَنَتِ الإِبل بمكان كذا تَعْدِنُ وتَعْدُنُ عَدْناً       وعُدُوناً: أَقامت في المَرْعَى، وخص بعضهم به الإِقامة في الحَمْضِ، وقيل:       صَلَحَتْ واسْتَمْرأَت المكانَ ونَمَتْ عليه؛ قال أَبو زيد: ولا       تَعْدِنُ إلا في الحَمْضِ، وقيل: يكون في كل شيء، وهي ناقة عادِنٌ، بغير هاء.       والعَدَنُ: موضع باليمن، ويقال له أَيضاً عَدَنُ أَبْيَنَ، نُسِبَ إلى       أَبْيَنَ رجلٍ من حِمْير لأَنه عَدَنَ به أَي أَقام؛ قال الأَزهري: وهي بلد       عى سِيف البحر في أَقصى بلاد اليمن؛ وفي الحديث ذِكْرُ عَدَنِ أَبْيَنَ؛       هي مدينة معروفة باليمن أُضيفت إلى أَبْيَنَ بوزن أَبيض، وهو رجل من حمير.       أَبو عبيد: العِدَّانُ الزمان؛ وأَنشد بيت الفرزدق يخاطب مِسْكيناً       الدَّارِمِيَّ لما رَثَى زياداً:       أََتَبْكي على عِلْجِ، بِمَيْسانَ، كافِرٍ       ككِسْرَى على عِدّانِه، أَو كَقَيْصَرا؟       وفيه يقول هذا البيت:       أَقولُ له لما أَتاني نَعِيُّه:       به لا بِظَبْيٍ بالصَّرِيمةِ أَعْفَرا.       وقال أَبو عمرو في قوله:       ولا على عِدّانِ مُلْكٍ مُحْتَضَرْ       أَي على زمانه وإِبَّانِه. قال الأَزهري: وسمعت أَعرابياً من بني سعد       بالأَحْساءِ يقول: كان أَمْرُ كذا وكذا على عِدَّانِ ابن بُور؛ وابنُ بُور       كان والياً بالبَحْرَيْن قبل استيلاء القَرامِطَة عليها، يريد كان ذلك       أَيام ولايته عليها. وقال الفراء: كان ذلك على عِدَّانِ فرعون، قال       الأَزهري: من جعل عِدَّانَ فِعْلاناً فهو من العَدِّ والعِدَادِ، ومن جعله       فِعلالاً فهو من عَدَنَ، قال: والأَقرب عندي أَنه من العَدِّ لأَنه جعل بمعنى       الوقت. والعَدَان، بفتح العين: سبع سنين، يقال: مَكَثْنا في غَلاء       السِّعْرِ عَدَانَيْنِ، وهما أَربع عشرة سنة، الواحد عَدَانٌ، وهو سبع سنين.       والعَدَانُ: موضعُ كل ساحلٍ، وقيل: عَدَان البحر، بالفتح، ساحله؛ قال       يَزيدُ بنُ الصَّعِقِ:       جَلَبْنَ الخيلَ من تَثْلِيثَ، حتى       وَرَدْنَ على أُوَارةَ فالعَدَانِ.       والعدانُ: أَرض بعينها من ذلك؛ وأَما قول لبيد ابن ربيعة العامري:       ولقد يَعْلَمُ صَحْبي كُلُّهُمْ،       بعَدَانِ السّعيفِ صَبْرِي ونَقَلْ.       فإِن شمراً رواه: بعَدَانِ السيف، وقال: عَدَانُ موضع على سيفِ البحر،       ورواه أَبو الهيثم: بعِدان السِّيفِ، بكسر العين، قال: ويروى بعَدَاني       السِّيفِ، وقال: أَراد جمع العَدِينَة، فقلب الأَصل بعَدَائِن السِّيفِ       فأَخَّرَ الياء وقال: عَداني، وقيل: أَراد عَدَنَ فزاد فيه الأَلف للضرورة،       ويقال: هو موضع آخر: ابن الأَعرابي: عَدَانُ النهر، بفتح العين، ضَفَّتُه،       وكذلك عِبْرَتُه ومَعْبَرُه وبِرْغِيلُه. وعَدَنَ الأَرضَ يَعْدِنُها       عَدْناً وعَدَّنَها: زبَّلَها. والمِعْدَنُ: الصاقُورُ. والعَدِينَة:       الزيادة التي تُزادُ في الغَرْبِ، وجمع العَدِينَة عدَائن. يقال: غَرْبٌ       مُعَدَّنٌ إذا قطع أَسفله ثم خرز برقعة؛ وقال:       والغَرْبَ ذا العَدِينَة المُوَعبَّا.       المُوَعَّبُ: المُوَسَّعُ الموَفَّر. أَبو عمرو: العَدِينُ عُرىً       مُنَقَّشَة تكون في أَطراف عُرَى المَزادة، وقيل: رُقْعَة مُنَقَّشَة تكون في       عُرْوة المزادة. وقال ابن شميل: الغَرْب يُعَدَّنُ إذا صَغُر الأَديم       وأَرادوا تَوْفِيرَه زادوا له عَدِينَةً أَي زادوا له في ناحية منه رُقْعَة.       والخُفُّ يُعَدَّنُ: يزاد في مُؤَخَّرِ الساق منه زيادة حتى يتسع، قال:       وكل ُقْعة تُزاد في الغرب فهي عَدِينَة، وهي كالبَنِيقَةِ في القميص.       ويقال: عَدَّنَ به الأَرض وعَدَّنه ضربها به. يقال: عَدَّنْتُ به الأَرضَ       ووَجَنْتُ به الأَرضَ ومَرَّنْتُ به الأَرضَ إذا ضَرَبت به الأَرض. وعَدَّنَ       الشاربُ إذا امتلأ، مثل أَوَّنَ وعَدَّلَ. والعَيْدانُ: النخل الطِّوال؛       وأَنشد أَبو عبيدة لابن مُقْبل قال:       يَهْزُزْنَ للمَشْيِ أَوْصالاً مُنَعِّمَةً،       هَزَّ الجَنُوبِ، ضُحًى، عَيْدانَ يَبْرِينَا.       قال أَبو عمرو: العَدَانَة الجماعة من الناس، وجمعه عَدانات؛ وأَنشد:       بني مالكٍ لَدَّ الحُضَيْنُ، ورَاءِكُمْ،       رِجالاً عَدَاناتٍ وخَيْلاً أَكاسِما.       وقال ابن الأَعرابي: رجال عَدَاناتٌ مُقيمون، وقال: روضة أُكْسُومٌ إذا       كانت ملتفة بكثرة النبات. والعَدَان: قبيلة من أَسد؛ قال الشاعر:       بَكِي على قَتْلي العَدانِ، فإِنهم       طالتْ إِقامَتُهم ببَطْنِ بَِرَامِ       (* قوله «قال الشاعر بكي إلخ» عبارة ياقوت: عدان السيف، بالفتح، ضفته؛       قال الشاعر: بكي إلخ. وبعده:       كانوا على الأعداء نار محرّق * ولقومهم حرماً من الأحرام       لا تهلكي جزعاً فإني واثق * برماحنا وعواقب الأيام).       والعَدَانات: الفِرَق من الناس. وعَدْنانُ بن أُدٍّ: أَبو مَعَدٍّ.       وعَدَانُ وعُدَيْنَة: من أَسماء النساء.
مقاييس اللغة:
(عدن) العين والدال والنون أصلٌ صحيح يدلُّ على الإقامة. قال الخليل: العَدْن: إقامة الإبل في الحَمْض خاصّة. تقول: عَدَنَت الإبل تَعْدِن عَدْناً. والأصل الذي ذكره الخليل هو أصلُ الباب، ثمَّ قيس به كلُّ مُقام، فقيل جنةُ عَدْنٍ، أي إقامة. ومن الباب المعدِنُ: مَعدن الجواهر. ويقيسون على ذلك فيقولون: هو مَعدن الخَير والكَرَم. وأمّا العِدَان والعَدان فساحِلُ البحر. ويجوز أن يكون من القياس الذي ذكرناه، وليس ببعيد. وقال لبيد:
لقد يعلم صَحبي كلُّهم  *** بِعَدَانِ السَّيفِ صبري ونَقَلْ([15])
وعَدَنُ: بلد.
القاموس المحيط:
عَدَنَ بالبَلَدِ يَعْدِنُ ويَعْدُنُ عَدْناً وعُدوناً أقامَ، ومنه " جَنَّاتُ عَدْنٍ " ، و الإِبِلُ في الحَمْضِ اسْتَمْرَتْهُ، ونَمَتْ عليه، ولَزِمَتْه، فهي عادِنٌ، و الأرضَ يَعْدِنُها زَبَّلَها، كَعَدَّنَها،
و الشَّجَرَةَ: أفْسَدَها بالفاسِ ونحوِها، و الحَجَر: قَلَعَهُ. والمَعْدِنُ، كمَجْلِسٍ: مَنْبِتُ الجَواهِرِ من ذَهَبٍ ونحوِهِ، لإِقامةِ أهلهِ فيه دائماً، أو لإِنْبَاتِ الله عزَّ وجلَّ إياهُ فيه،ومكانُ كلِّ شيءٍ فيه أصلُه. وكمِنْبَرٍ: الصَّاقُورُ. وعَدَّنَ به الأرضَ تَعْدِيناً: ضَرَبَها به، و الشارِبُ: امْتَلأَ.
وكسَحابٍ: ع، وساحِلُ البَحْرِ، وحافَةُ النَّهْرِ، و من الزَّمانِ: سَبْعُ سِنينَ، يقالُ: مَكَثُوا عَدَاناً، وبهاءٍ: الجَماعَةُ ج: عَداناتٌ. والعَيْدانُ: في الدالِ. وعَدْنَانُ: أبو مَعَدٍّ. والعَدِينَةُ والعَدانَةُ: رُقْعَةٌ في أسْفَلِ الدَّلْوِ ج: عَدَائِنُ. وغَرْبٌ مُعَدَّنٌ، كمُعَظَّمٍ: خُرِزَ بها. وكمُحَدِّثٍ: مُخْرِجُ الصَّخْرِ من المَعْدِنِ، يُبْتَغَى فيه الذَّهَبُ ونحوُه. والعَدَوْدَنِيُّ: السَّريعُ، أو الشَّديدُ، أو مَنْسوبٌ إلى فَحْلٍ أو أرضٍ. وعَدَنُ أبْيَنَ، محرَّكَةً: جَزيرَةٌ باليَمَنِ، أقامَ بها أبْيَنُ. وعَدَنُ لاعَةَ: ة بِقُرْبِه. وعَدَنَةُ، محرَّكةً: ع بناحِيَةِ الرَّبَذَةِ، واسمٌ، وبالضم: ثَنِيَّةٌ قُرْبَ مَلَلَ. وكسَحابٍ وجُهَيْنَةَ: من أسْمائِهِنَّ.
وعَيْدَنَتِ النَّخْلَةُ: صارت عَيْدانَةً.
تاج العروس:
( عدن بالبلد يعدن ويعدن ) من حدى ضرب ونصر ( عدنا وعدونا اقام ومنه جنات عدن ) أي جنات اقامة لمكان الخلد وجنات عدن بطنانها وبطنانها وسطها وبطنان
الاودية المواضع التى يستر بض فيها ماء السيل فيكرم نباتها ( و ) عدنت ( الابل ) بمكان كذا تعدن وتعدن عدنا وعدونا اقامت في المرعى وخص بعضهم به الاقامة ( في الحمض ) وقيل صلحت و ( استمرته ونمت عليه ولزمته ) قال أبو زيد ولا تعدن الا في الحمض وقيل يكون في كل شئ ( فهى عادن ) بغير هاء ( و ) عدن ( الارض يعدنها ) عدنا ( زبلها ) أي اصلحها بالزبل ( كعدنها ) بالتشديد ( و ) عدن
( الشجرة ) يعدنها عدنا ( افسدها بالفاس ونحوها و ) عدن ( الحجر ) عدنا ( قلعه ) بالفاس ( والمعدن كمجلس ) وحكى بعضهم كمقعد ايضا وليس بثبت ( منبت الجواهر من ذهب ونحوه ) سميت بذلك ( لاقامة اهله فيه دائما لا يتحولون عنه شتاء ولا صيفا ( أو لانبات الله عزوجل اياه فيه ) واثباته اياه في الارض حتى عدن أي ثبت فيها ( و ) قال الليث المعدن ( مكان كل شئ ) يكون ( فيه اصله ) ومبدؤه نحو معدن الذهب والفضة والاشياء والجمع المعادن ومنه حديث بلال بن الحرث انه اقطعه معادن القبلية وهى المواضع التى تستخرج منها جواهر الارض ( و ) المعدن ( كمنبر الصاقور ) شبه الفاس ( وعدن به الارض تعدينا ضربها به ) ليصلحها وكذلك وجن به ومرن به ( و ) عدن ( الشارب امتلاء ) مثل اون وعدل ( و ) العدان ( كسحاب ع ) من ديار تميم سيف كاظمة وقيل ماء لسعد بن زيد مناة بن تميم قال يزيد بن الصعق جلبنا الخيل من تثليث حتى * ورده على اوارة فالعدان ( و ) قيل العدان ( ساحل البحر ) كله كالطف قال لبيدبن ربيعة العامري ولقدء يعلم صحبى كلهم * بعد ان السيف صبرى ونقل ( و ) فال شمر عدان موضع على سيف البحر ورواه أبو الهيثم بكسر العين قال ابن الاعرابي العدان ( حافة النهر ) وكذلك ضفته وعبرته ومعبره وبرغيله ( و ) العدان ( من الزمان سبع سنين يقال مكثوا ) في غلاء السعر ( عدانا ) أو عدانين وهما اربع عشرة سنة ( و ) العدانة ( بهاء الجماعة ) من الناس ( ج عدانات ) عن ابى عمرو وانشد بنى مالك لدا الحصير وراءكم * رجالا عدانات وخيلا اكاسما قال ابن الاعرابي رجال عدانات مقيمون وقال غيره العدانات الفرق من الناس ( والعيدان النخل الطوال مر ( في الدال ) لان وزنه فعلان ( وعدنان ) بن اد بن ادد بن الهميسع ( أبو معد ) القبيلة المشهورة وعدنان الجد الحادى والعشرون لسيدنا رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم وضبطه الافطسى النسابة بضم العين والثاء مثلثة وكل من كان منهم بالشام واليمن ومصر والغرب فهم مقيمون على نسبهم في عدنان * قلت وضبطه ابن حبيب كضبط شيخ الشرف وضبطه ابن الحباب النسابة كضبط الافطسى وقيل كالاول ولكن داله مفتوحة ( والعدينة والعدانة ) كسفينة وسحابة ( رقعة ) منقشة تكون ( في اسفل الدلو ) وقال أبو عمرو في اطراف عرا المزادة ( ج عدائن ) قال * والغرب ذو العدينة الموعبا ( وغرب معدن كمعظم ) قطع اسفله ثم ( خرز بها ) وقال ابن شميل الغرب يعدن إذا صغر الاديم وارادوا توفيره زادو اله في ناحية منه رقعة قال وكل رقعة تزاد في الغرب فهى عدينة وهى كالبنيقة في القميص ( و ) المعدن ( كمحدث مخرج الصخر من المعدن ) ثم يكسره ( يبتغى فيه الذهب ونحوه ) وبه فسر أبو سعيد قول المخبل خوامس تنشق العصا عن رؤسها * كما صدع الصخر الثقال المعدن ( والعدودنى السريع ) من الابل ( أو الشديد ) منها ( أو منسوب الى فحل ) اسمه عدودن ( أو ) الى ( ارض ) اسمها كذلك ( وعدن ابين محركة جزيرة باليمن اقام بها ابين ) رجل من حمير فنسب إليه ويقال فيه ابين بالكسر ويبين بالياء هكذا جزم به غير واحد من الائمة ونقل شيخنا عن حواشى الكشاف للفاضل اليمنى وهو اعرف ببلاده ابين اسم قصبة بينها وبين عدن ثمانية فراسخ اضيفت إليها لادنى ملابسة اه قال قال شيخنا وهو ينافى قول المصنف رحمه الله تعالى * قلت لا منافاة فان كلا الموضعين نسب الى ابين فاحدهما سمى باسمه والثانى لاقامته فيه كثيرا ويكفى في تعليل اسماء المواضع ادنى مناسبة واغرب من ذلك ما نقله ابن الجوانى النسابة عند ذكره اولاد عدنان ما نصه وعدن رجل وهو صاحب عدن فان صح هذا فقول الفاصل قريب للحق فيكون الموضع سمى باسم عدن بن عدنان وابين باسم رجل من حمير واضيف هذا إليه لقربه منه ويدلك على هذا قوله ( وعدن لاعة ة بقربه ) أي بقرب عدن اضيفت الى لاعة وقال بعض النسابين ان عدنا نسبت الى عدن بن سبا بن نفثان بن ابراهيم اول من نزلها وعدن اليوم فرضة اليمن ومقر كل فضل مستحسن ( وعدنة محركة ع بناحية الربذة ) وقال نضر هو في جهة الشمال من الشربة قال أبو عبيدة في عدنة عريتنات واقرو الزوراء وعرا عرو كثيب مياه ( و ) عدنة ( اسم ) رجل وهو عدنة بن اسامة قال الامير هكذا وجدته بخط ابن عبدة النسابة وضبطه الدار قطني عدية كسمية ( و ) عدنة ( بالضم ثينة قرب ملل ) وقال نصر هضبة ( و ) عدان وعدنية ( كسحاب
وجهينة من اسمائهن وعيدنت انخلة صارت عيدانة ) أي طويلة وقد ذكر في الدال * ومما يستدرك عليه عدن البلد توطنه ومركز كل شئ معدنه والمعادن الاصول وهو معدن للخير والكرم إذا جبل عليهما على المثل والعدان كسحاب موضع العدون وتركت ابل بنى فلان عوادن بمكان كذا أي مقيمات به والعدان بالكسر فالتشديد الزمان منهم من جعله فعلا لا من العدن وقال الفراء الاقرب عندي انه فعلان من العدو العداد وقد ذكر في موضعه وخف معدن كمعظم زيد في آخر الساق منه زيادة حتى اتسع والعدان قبيلة من بنى اسد قال الشاعر بكى على قتل العدان فانهم * طالت اقامتهم ببطن برام والاعدان ماء لبنى مازن من تميم نقله ياقوت وسكة عدني بفتح فسكون بنيسابور والعدنى من ينسج الثياب العدنية بنيسابور منهم
أبو سعد محمد بن ابراهيم بن الحريري النساج مات ببغداد بعد الثلاثين وخمسمائة وذو عدينة كجهينة قرية بثغر باليمن منها الحسين ابن على بن الحسين بن اسمعيل الزبيدى العدينى الفقية المحدث مات سنة نيف وثلاثين وستمائة نقله الحافظ وعليه عدنيات أي ثياب كريمة واصلها النسبة الى عدن تقول مرت جوار مدنيات عليهن رياط عدنيات وكثر حتى قيل للرجل الكريم الاخلاق عدني كما قيل للنفيس من كل شئ عبقري كما في الاساس وعدان كشداد قصر لاخت الزباء على الفرات عن نصر * ومما يستدرك عليه العيد شون دويبة ذكره صاحب اللسان وتقدم للمصنف في حرف الشين وما يتعلق به

_Türkçe çeviri henüz yok_
