# عذر — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B0%D8%B1/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D8%B0%D8%B1/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [عذر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B0%D8%B1.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: عذر

العُذْر: الحجة التي يُعْتَذر بها؛ والجمع أَعذارٌ.
يقال: اعْتَذَر فلان اعْتِذاراً وعِذْرةً ومَعْذُرِة من دِيْنهِ فعَذَرْته، وعذَرَ يَعْذُرِهُ فيما صنع عُذْراً وعِذْرةً وعُذْرَى ومَعْذُرِة، والاسم المعِذَرة
(* قوله: «والاسم المعذرة» مثلث الذال كما في القاموس).
ولي في هذا الأَمر عُذْرٌ وعُذْرَى ومَعْذرةٌ أَي خروجٌ من الذنب؛ قال الجَمُوح الظفري:
قالت أُمامةٌ لما جِئْتُ زائَرها:
هلاَّ رَمَيْتَ بَبَعْض الأَسْهُم السُّودِ؟
لله دَرُّكِ إِني قد رَمَيْتُهُمُ،
لولا حُدِدْتُ، ولا عُذْرَى لِمَحْدودِ
قال ابن بري: أَورد الجوهري نصف هذا البيت: إِني حُدِدْتُ، قال وصواب إِنشاده: لولا؛ قال: والأَسْهُم السُّود قيل كناية عن الأَسْطر المكتوبة، أَي هلاَّ كتبْتَ لي كتاباً، وقيل: أَرادت بالأَسْهُم السودِ نَظَرَ مُقْلَتيه، فقال: قد رَمَيتُهم لولا حُدِدْتُ أَي مُنِعت. ويقال: هذا الشعر لراشد بن عبد ربه وكان اسمه عاوِياً، فسماه النبي، صلى الله عليه وسلم، راشداً؛ وقوله: لولا حددت هو على إِرادة أَن تقديره لولا أَن حُدِدْتُ لأَنَّ لولا التي معناها امتناعُ الشيء لوجود غيره هي مخصوصة بالأَسماء، وقد تقع بعدها الأَفعال على تقدير أَن، كقول الآخر:
أَلا زَعَمَتْ أَسْماءُ أَن لا أُحِبُّها،
فقلتُ: بَلى، لولا يُنازِعُني شَغْلي
ومثله كثير؛ وشاهدُ العِذْرةِ مثل الرِّكبةِ والجِلْسةِ قولُ النابغة: ها إِنّ تا عِذْرة إِلاَّ تَكُنْ نَفَعَتْ،
فإِن صاحِبَها قد تاهَ في البَلَدِ
(* في ديوان النابغة:
ها إِنّ عِذْرةٌ إِلاَّ تكن تفعت * فإِنَّ صاحبها مشاركُ
النَّكَد).
وأَعْذَرَه كعذَرَه؛ قال الأَخطل:
فبن تكُ حَرْبُ ابْنَيْ نِزارٍ تَوَاضَعَتْ،
فقد أَعْذَرَتْنا في طِلابكمُ العُذْر
وأَعْذَرَ إِعْذاراً وعُذْراً: أَبْدَى عُذْراً؛ عن اللحياني. والعرب تقول: أَعْذَرَ فلانٌ أَي كان منه ما يُعْذَرُ به، والصحيح أَن العُذْرَ الاسم، والإِعْذار المصدر، وفي المثل: أَعْذَرَ مَنْ أَنْذَرَ؛ ويكون أَعْذَرَ بمعنى اعْتَذَر اعتذاراً يُعْذَرُ به وصار ذا عُذْرٍ منه؛ ومنه قول لبيد يخاطب بنتيه ويقول: إِذا متُّ فنُوحاً وابْكِيا عليّ حَوْلاً: فقُوما فقُولا بالذي قد عَلِمُتُما،
ولا تَخْمِشَا وَجْهاً ولا تَحْلِقا الشَّعَرْ
وقولا: هو المَرْءُ الذي لا خَلِيلَه
أَضاعَ، ولا خان الصديقَ، ولا غَدَرْ
إِلى الحولِ، ثم اسمُ السلامِ عليكما،
ومَنْ يَبْكِ حَوْلاً كامِلاً فقد اعْتَذَرْ
أَي أَتى بُعذْر، فجعل الاعْتِذارَ بمعنى الإِعْذارِ، والمُعْتَذِرُ يكون مُحِقّاً ويكون غير مُحِقٍّ؛ قال الفراء: اعْتَذَرَ الرجل إِذا أَتى بعُذْرٍ، واعْتَذَرَ إِذا لم يأْت بعُذْرٍ؛ وأَنشد:
ومن يبك حولاً كاملاً فقد اعتذر
أَي أَتى بعُذْرٍ. وقال الله تعالى: يَعْتَذِرون إِليكم إِذا رجعتُم إِليهم، قل لا تَعْتَذِرُوا لن نُؤْمِنَ لكم قد نَبّأَنا الله من أَخباركم؛ قل لا تَعْتَذِرُوا يعني أَنه لا عُذْرَ لهم، والمعَاذِيرُ يَشُوبُها الكذبُ. واعتذرَ رجلٌ إِلى عمر بن عبد العزيز فقال له: عَذَرْتُكَ غيرَ مُعْتَذِرٍ؛ يقول: عَذَرْتُك دون أَن تَعْتَذِرَ لأَنّ المُعْتَذِرَ يكون مُحِقّاً وغير محق؛ والمُعَذِّر أَيضاً: كذلك. واعْتَذَرَ منْ ذنبه وتَعَذّر: تَنَصَّلَ؛ قال أَبو ذؤيب:
فإِنك منها والتعَذّر بعدما
لَجَجتَ، وشطَّتْ مِن فُطَيمةَ دارُها
وتعذّر: اعْتَذَرَ واحتجَّ لنفسه؛ قال الشاعر:
كأَنّ يَدَيْها، حين يُفْلَقُ ضَفْرُها،
يدا نَصَفٍ غَيْرِي تَعَذّرُ مِنْ جُرْمِ
وعَذَّرَ في الأَمر: قَصَّر بعد جُهْد. والتَّعْذِيرُ في الأَمر: التقصيرُ فيه. وأَعْذَرَ: قَصَّر ولم يُبالِغ وهو يُرِي أَنه مُبالِغٌ. وأَعْذَرَ فيه: بالَغَ. وفي الحديث: لقد أَعْذَرَ اللهُ إِلى مَنْ بَلَغ مِنَ العُمْرِ ستّين سنة؛ أَي لم يُبْقِ فيه موضعاً للاعْتِذارِ، حيث أَمْهَلَه طُولَ هذه المدة ولم يَعْتَذِر. يقال: أَعْذَرَ الرجل إِذا بَلَغ أَقْصى الغايةِ في العُذْر. وفي حديث المِقْداد: لقد أَعْذَرَ اللهُ إِليك أَي عَذَرَكَ وجَعَلَك موضعَ العُذْر، فأَسْقَط عنك الجهاد ورَخّصَ لك في تركه لأَنه كان قد تَناهَى في السِّمَنِ وعَجَزَ عن القتال. وفي حديث ابن عمر: إِذا وُضِعَت المائدةُ فلْيأْكلِ الرجلُ مما عنده ولا يَرْفَعْ يده وإِن شَبِعَ ولْيُعذِرْ فإِن ذلك يُخَجَّلُ جَلِيسَه؛ الإِعْذارُ: المبالغة في الأَمر، أَي ليُبالِغْ في الأَكل؛ مثل الحديث الآخر: إِنه كان إِذا أَكَلَ مع قوم كانَ آخرَهم أَكْلاً؛ وقيل: إِنما هو وليُعَذِّرْ من التعذير التَّقْصِير أَي ليُقَصِّرْ في الأَكل لِيَتَوفَّرَ على الباقين ولْيُرِ أَنه بالغَ. وفي الحديث: جاءَنا بطعامٍ جَشْبٍ فكنا نُعَذِّرُ؛ أَي نُقَصِّر ونُرِي أَننا مجتهدون. وعَذّرَ الرجل، فهو مُعَذّرُ إِذا اعْتَذَرَ ولم يأْت بِعُذرٍ. وعَذَّرَ: لم يثبت له عُذْرٌ. وأَعْذَرَ: ثبت له عُذْرٌ. وقوله عز وجل: وجاء المُعَذِّرُون من الأَعراب لِيُؤْذَنَ لهم، بالتثقيل؛ هم الذين لا عُذْرَ لهم ولكن يتكلَّفُون عُذْراً. وقرئ: المُعْذِرون بالتخفيف، وهم الذين لهم عُذْرٌ، قرأَها ابن عباس ساكنةَ العين وكان يقول: والله لكذا أُنْزِلَت. وقال: لَعَنَ الله المُعَذِّرِينَ. قال الأَزهري: ذهب ابن عباس إِلى أَن المُعْذِرينَ الذين لهم العُذْر؛ والمُعَذِّرِينَ، بالتشديد: الذين يَعَتذِرون بلا عُذْرٍ كأَنهم المُقَصِّرون الذين لا عذر لهم، فكأَنَّ الأَمرَ عنده أَن المُعَذِّرَ، بالتشديد، هو المُظْهِرُ للعُذْرِ اعتلالاً من غير حقيقة له في العُذْر وهو لا عُذْرَ له، والمُعْذِر الذي له عُذْرٌ، والمُعَذِّرُ الذي ليس بمُحقٍّ على جهة المُفَعِّل لأَنه المُمَرِّض والمُقَصِّر يَعْتَذِرُ بغير عُذْرٍ. قال الأَزهري: وقرأَ يعقوب الحضرمي وحده: وجاء المُعْذِرُون، ساكنة العين، وقرأَ سائرُ قُرّاء الأَمْصارِ: المُعَذِّرُون، بفتح العين وتشديد الذال، قال: فمن قرأَ المُعَذِّرُون فهو في الأَصل المُعْتَذِرُون فأُدْغِمَت التاء في الذال لِقُرْب المَخْرَجين، ومعنى المُعْتَذِرُون الذين يَعْتَذِرُون، كان لهم عُذْرٌ أَو لم يكن، وهو ههنا شبيه بأَنْ يكون لَهم عُذْرٌ، ويجوز في كلام العرب المُعِذِّرُون، بكسر العين، لأَن الأَصل المُعْتَذِرُون فأُسكنت التاء وأُبدل منها ذال وأُدغمت في الذال ونُقِلَت حركتها إِلى العين فصار الفتح في العين أَوْلى الأَشياء، ومَنْ كَسَرَ العين جَرّة لإِلتقاء الساكنين، قال: ولم يُقْرَأْ بهذا، قال ويجوز أَن يكون المُعَذِّرُون الذين يُعَذِّرُون يُوهِمُون أَنَّ لهم عُذْراً ولا عُذْرَ لهم. قال أَبو بكر: ففي المُعَذِّرِينَ وجْهان: إِذا كان المُعَذِّرُون مِنْ عَذّرَ الرجل، فهو مُعَذِّر، فهم لا عذر لهم، وإِذا كان المُعَذِّرُون أَصلهم المُعْتَذِرُون فأُلْقِيَت فتحةُ التاء على العين وأُبْدِلَ منها دالٌ وأُدغمت في الذال التي بعدها فلهم عذر؛ قال محمد بن سلام الجُمَحِي: سأَلت يونس عن قوله: وجاء المعذرون، فقلت له: المُعْذِرُون، مخففة، كأَنها أَقْيَسُ لأَن المُعْذِرَ الذي له عُذْرٌ، والمُعَذِّر الذي يَعْتَذِر ولا عُذْر له، فقال يونس: قال أَبو عمرو بن العلاء كلا الفريقين كان مُسيِئاً جاء قوم فَعذَّرُوا وجَلَّحَ آخرون فقعدوا. وقال أَبو الهيثم في قوله: وجاء المُعَذِّرُون، قال: معناه المُعْتَذِرُون. يقال: عَذَّر يَعَذِّر عِذّاراً في معنى اعتذر، ويجوز عِذَّرَ الرجل يَعِذِّر، فهو مُعِذِّر، واللغة الأُولى أَجودهما. قال: ومثله هَدّى يَهَدِّي هِدّاءً إِذا اهْتَدَى وهِدَّى يَهِدِّي؛ قال الله عز وجل: أَم مَنْ لا يَهِدِّي إِلاَّ أَن يُهْدَى؛ ومثله قراءة من قرأَ يَخُصِّمُون، بفتح الخاء، قال الأَزهري: ويكون المُعَذِّرُون بمعنى المُقَصِّرِينَ على مُفَعِّليِن من التَّعْذير وهو التقصير. يقال: قام فلان قيام تَعْذِيرٍ فيما اسْتَكْفَيْتُه إِذا لم يُبالغْ وقَصَّرَ فيما اعْتُمِدَ عليه. وفي الحديث: أَن بني إِسرائيل كانوا إِذا عُمِلَ فيهم بالمعاصي نَهاهُم أَحْبارُهم تَعْذِيراً فعمَّهم الله بالعِقاب، وذلك إِذا لم يُبالِغُوا في نَهْيِهم عن المعاصي، وداهَنُوهم ولم يُنْكِرُوا أَعْمالَهم بالمعاصي حَقَّ الإِنْكارِ، أَي نَهَوْهم نَهْياً قَصَّروا فيه ولم يُبالغُوا؛ وضَعَ المصدرَ موضع اسم الفاعل حالاً، كقولهم: جاء مَشْياً. ومنه حديث الدعاء: وتَعاطى ما نَهَيْتُ عنه تَعْذِيراً. وروي عن النبي، صلى الله عليه وسلم، أَنه قال: لن يَهْلِكَ الناسُ حتى يُعذِرُوا من أَنفسهم؛ يقال: أَعْذَرَ من نفسه إِذا أَمْكَن منها، يعني أَنهم لا يَهْلِكون حتى تكثر ذنوبهم وعيوبهم، فيُعْذِرُوا من أَنْفُسِهم ويستوجبوا العقوبة ويكون لمن يُعَذِّبُهم عُذْرٌ، كأَنهم قاموا بعُذْرِه في ذلك، ويروى بفتح الياء، من عَذَرْته، وهو بمعناه، وحقيقة عَذَرْت مَحَوْتُ الإِساءَةَ وطَمَسْتها، وفيه لغتان؛ يقال أَعْذَرَ إِعذَاراً إِذا كثرت عيوبُه وذنوبه وصار ذا عيب وفساد. قال الأَزهري: وكان بعضهم يقول: عَذَر يَعْذِرُ بمعناه، ولم يَعْرفه الأَصمعي؛ ومنه قول الأَخطل: فإِن تَكُ حَرْبُ ابنَيْ نِزارٍ تواضَعَتْ،
فقد عَذَرَتْنا في كِلاب وفي كَعَبِ
(* هذا البيت مرويّ سابقاً في نفس الكلمة ؛ في صورة تختلف عما هو عليه هنا، وما في هذه الصفحة يتفق وما في ديوان الأخطل).
ويروى: أَعْذَرَتْنا أَي جعلت لنا عُذْراً فيما صنعناه؛ وهذا كالحديث الآخر: لن يَهْلِك على الله إِلا هَالِكٌ؛ ومنه قول الناس: مَن يَعْذِرُني من فلان؛ قال ذو الإِصْبَع العَدْوانيّ:
عِذِيرَ الحَيِّ مِن عَدْوَا
نَ، كانُوا حَيَّةَ الأَرضِ
بَغَى بَعْضٌ على بَعْضِ،
فلم يَرْعَوْا على بَعْضِ
فقد أَضْحَوْا أَحادِيثَ،
بِرَفْعِ القَولِ والخَفْضِ
يقول: هاتِ عُذْراً فيما فَعَل بعضُهم ببعض من التباعُد والتباغُض والقتل ولم يَرْعَ بعضُهم على بعض، بعدما كانوا حيَّةَ الأَرض التي يَحْذَرُها كلُّ أَحد، فقد صاروا أَحاديثَ للناس يرفعونها ويخفضونها، ومعنى يخفضونها يُسِرّونها، وقيل: معناه هاتِ مَن يَعْذِرُني؛ ومنه قول علي بن أَبي طالب، رضي الله عنه، وهو ينظر إِلى ابن مُلْجَم:
عَذِيرَك مِن خَلِيلك مِن مُرادِ
يقال: عَذِيرَك مِن فلان، بالنصب، أَي هاتِ مَن يَعْذِرُك، فَعِيل بمعنى فاعل، يقال: عَذِيري مِن فُلان أَي مَن يَعْذِرني، ونصبُه على إِضمار هَلُمَّ مَعْذِرَتَك إِيَّاي؛ ويقال: ما عندهم عَذِيرةٌ أَي لا يَعْذِرون، وما عندهم غفيرةٌ أَي لا يَغْفِرُون.
والعَذِيرُ: النَّصِيرُ؛ يقال: مَن عَذِيرِي مِن فلان أَي مَن نَصِيرِي. وعَذِيرُ الرجل: ما يَرُومُ وما يُحاوِلُ مما يُعْذَرُ عليه إِذا فَعَلَه؛ قال العجاج يخاطب امرأَته:
جارِيَ لا تَسْتَنْكِري عَذِيرِي،
سَيْرِي، وإِشْفاقي على بَعِيرِي
يريد يا جارية فرخم، ويروى: سَعْيِي، وذلك أَنه عزم على السفر فكانَ يرُمُّ رَحْل ناقته لسفره فقالت له امرأَته: ما هذا الذي ترُمُّ؟ فخاطبها بهذا الشعر، أَي لا تُنْكِري ما أُحاوِلُ. والعَذِيرُ: الحال؛ وأَنشد: لا تستنكري عذيري
وجمعه عُذُرٌ مثل سَرِيرٍ وسُرُرٍ، وإِنما خفف فقيل عُذْر؛ وقال حاتم: أَماوِيَّ قد طال التجنُّبُ والهجْرُ،
وقد عَذَرَتْنِي في طِلابِكُمُ العُذْرُ
أَماوِيَّ إِن المال غادٍ ورائحٌ،
ويَبْقَى من المال الأَحاديثُ والذِّكْرُ
وقد عَلِمَ الأَقوامُ لو أَن حاتماً
أَرادَ ثَراءَ المالِ، كان له وَفْرُ
وفي الصحاح:
وقد عذرتني في طلابكم عذر
قال أَبو زيد: سمعت أَعرابيين تميميّاً وقيسيّاً يقولان: تَعَذَّرْت إِلى الرجل تَعَذُّراً، في معنى اعْتَذَرْت اعْتِذاراً؛ قال الأَحْوَص بن محمد الأَنصاري:
طَرِيد تَلافاهُ يَزِيدُ برَحْمَةٍ،
فلم يُلْفَ مِنْ نَعْمائهِ يَتَعَذَّرُ
أَي يَعْتَذر؛ يقول: أَنعم عليه نعمة لم يحتج إِلى أَن يَعْتذر منها، ويجوز أَن يكون معنى قوله يَتَعَذَّر أَي يذهب عنها. وتَعَذَّر: تأَخَّر؛ قال امرؤ القيس:
بِسَيْر يَضِجُّ العَوْدُ منه، يَمُنّه
أَخُو الجَهْدِ، لا يَلْوِي على مَنْ تَعَذَّرا
والعَذِيرُ: العاذرُ. وعَذَرْته من فلان أَي لُمْت فلاناً ولم أَلُمْه؛ وعَذِيرَك إِيَّايَ منه أَي هَلُمَّ مَعْذِرَتك إِيَّايَّ، وقال خالد بن جَنْبة: يقال أَما تُعذرني من هذا؟ بمعنى أَما تُنْصِفُني منه. يقال: أَعْذِرْني من هذا أَي أَنْصِفْني منه. ويقال: لا يُعْذِرُك من هذا الرجل أَحدٌ؛ معناه لا يُلْزِمُه الذنب فيما تضيف إِليه وتشكوه منه؛ ومنه قول الناس: مَنْ يَعْذِرُني من فلان أَي من يقوم بعُذْرِي إِن أَنا جازيته بسُوءِ صنيعه، ولا يُلْزِمُني لوْماً على ما يكون مني إِليه؛ ومنه حديث الإِفك: فاسْتَعْذَرَ رسولُ الله، صلى الله عليه وسلم، من عبدالله بن أُبَيّ وقال وهو على المنبر: من يَعْذِرُني من رجل قد بلغني عنه كذا وكذا؟ فقال سعد: أَنا أَعْذِرُك منه، أَي من يقوم بعُذري إِن كافأْته على سوء صنيعه فلا يلومُني؟ وفي الحديث: أَن النبي، صلى الله عليه وسلم، استعذرَ أَبا بكر من عائشة، كان عَتَبَ عليها في شيء فقال لأَبي بكر: أَعْذِرْني منها إِن أَدَّبْتُها؛ أَي قُمْ بعُذْري في ذلك. وفي حديث أَبي الدرداء: مَنْ يَعْذِرُني من معاوية؟ أَنا أُخْبِرُه عن رسول الله، صلى الله عليه وسلم، وهو يخبرني عن نفسه. ومنه حديث علي: مَنْ يَعْذرني من هؤلاء الضَّياطِرة؟ وأَعْذر فلان من نفسه أَي أَتى من قبَل نفسه. قال: وعَذّر يُعذّر نفسه أَي أَتي من قبل نفسه؛ قال يونس: هي لغة العرب.
وتَعَذَّر عليه الأَمر: لم يستقم. وتَعَذَّر عليه الأَمر إِذا صعب وتعسر. وفي الحديث: أَنه كان يتعَذَّر في مرضه؛ أَي يتمنّع ويتعسر. وأَعْذَرَ وعَذَرَ: كَثُرت ذنوبه وعيوبه. وفي التنزيل: قالوا مَعْذِرةٌ إِلى ربكم؛ نزلت في قوم من بني إِسرائيلَ وعَظُوا الذين اعتدَوْا في السبت من اليهود، فقالت طائفة منهم: لِمَ تَعِظون قوماً اللهُ مْهْلِكهم؟ فقالوا، يعني الواعظين: مَعْذِرةٌ إِلى ربكم، فالمعنى أَنهم قالوا: الأَمرُ بالمعروف واجبٌ علينا فعلينا موعظةُ هؤلاء ولعلهم يتقون، ويجوز النصب في مَعْذِرة فيكون المعنى نَعْتَذِرُ مَعْذِرَةً بوَعْظِنا إِيَّاهم إِلى ربنا؛ والمَعْذِرةُ: اسمٌ على مَفْعِلة من عَذَرَ يَعْذِر أُقِيم مُقام الاعتذار؛ وقول زهير بن أَبي سلمى:
على رِسْلِكمْ إِنا سَنُعْدِي ورَاءكم،
فتمنعُكم أَرْماحُنا أَو سَنُعْذَر
قال ابن بري: هذا البيت أَورد الجوهري عجزه وأَنشد: ستمنعكم، وصوابه: فتمنعكم، بالفاء، وهذا الشعر يخاطب به آلَ عكرمة، وهم سُلَيم وغَطفان (*
قوله: «وهم سليم وغطفان» كذا بالأصل، والمناسب وهوازن بدل وغطفان كما يعلم مما بعد) وسليم هو سليم بن منصور بن عكرمة، وهوازن بن منصور بن عكرمة بن خَصَفة بن قَيْس عَيْلان، وغطفان هو غطفان بن سعد بن قيس عيلان، وكان بلغ زهيراً أَن هوازن وبني سليم يريدون غَزْوَ غطفان، وفدكَّرهم ما بين غطفان وبينهم من الرَّحِم، وأَنهم يجتمعون في النسب إِلى قيس؛ وقبل البيت:خُذُوا حظَّكم يا آلَ عِكْرِمَ، واذْكُروا
أَواصِرَنا، والرِّحْمُ بالغيب يُذْكَرُ
فإِنَّا وإِيَّاكم إِلى ما نَسُومُكم
لَمِثْلانِ، بل أَنتم إِلى الصُّلْح أَفْقَرُ
معنى قوله على رِسْلِكم أَي على مَهْلِكم أَي أَمْهِلوا قليلاً. وقوله: سَنُعْدِي وراءكم أَي سنعدي الخيل وراءكم. وقوله: أَو سنعذر أَي نأْتي بالعُذْر في الذبَّ عنكم ونصنع ما نُعْذَر فيه. والأَوَاصِرُ: القرابات. والعِذَارُ من اللجام: ما سال على خد الفرس، وفي التهذيب: وعِذَارُ اللجام ما وقع منه على خَدي الدابة، وقيل: عذَارُ اللجام السَّيْرانِ اللذان يجتمعان عند القَفا، والجمع عُذُرٌ. وعَذَرَه يَعْذِرُهُ عَذْراً وأَعْذَرَه وعَذَّرَه: أَلْجَمه، وقيل: عَذَّره جعل له عِذَاراً؛ وقول أَبي ذؤيب: فإِني إِذا ما خُلّةٌ رَثَّ وصلُها،
وجَدَّتْ لصَرْمٍ واستمرّ عِذارُها
لم يفسره الأَصمعي، ويجوز أَن يكون من عِذَار اللجام، وأَن يكون من التَعَذُّر الذي هو الامتناع؛ وفرس قصيرُ العِذَار وقصيرُ العِنان. وفي الحديث: الفَقْرُ أَزْيَنُ للمؤمن من عِذَارٍ حسَنٍ على خَدِّ فرس؛ العِذَارانِ من الفرس: كالعارِضَين من وجه الإِنسان، ثم سمي السير الذي يكون عليه من اللجام عِذاراً باسم موضعه. وعَذَرْت الفرس بالعِذَار أَعْذِره وأَعْذُره إِذا شَدَدْت عِذَارَه. والعِذَاران: جانبا اللحية لأَن ذلك موضع العذار من الدابة؛ قال رؤبة:
حتى رَأَيْنَ الشَّيْبَ ذا التَّلَهْوُقِ
يَغْشَى عِذَارَي لحْيَتي ويَرْتَقي
وعِذَارُ الرجل: شعرُه النابت في موضع العِذَار. والعِذَارُ: استواء شعر الغلام. يقال: ما أَحْسَنَ عِذَارَه أَي خطَّ لحيته. والعِذَارُ: الذي يضُمّ حبلَ الخطام إِلى رأْس البعير والناقة. وأَعْذَرَ الناقة: جعل لها عِذَاراً. والعِذَارُ والمُعَذَّر: المَقَذُّ، سمي بذلك لأَنه موضع العِذَار من الدابة. وعَذَّرَ الغلامُ: نبت شعرُ عِذَاره يعني خدّه. وخَلَعَ العِذَارَ أَي الحياء؛ وهذا مثل للشابّ المُنْهَمِك في غَيِّه، يقال: أَلْقَى عنه جِلْبابَ الحياء كما خلَع الفرسُ العِذارَ فَجَمَعَ وطَمَّح. قال الأَصمعي: خلَع فلان مُعَذَّرَه إِذا لم يُطِعْ مُرْشِداً، وأَراد بالمُعَذَّر الرَّسن ذا العِذَارين، ويقال للمنهمك في الغيّ: خلَع عِذَارَه؛ ومنه كتاب عبد الملك إِلى الحجاج: اسْتَعْمَلْتُك على العراقين فاخْرُجْ إِليهما كَمِيشَ الإِزار شديدَ العِذَارِ؛ يقال للرجل إِذا عزم على الأَمر: هو شديد العِذَار، كما يقال في خلافه: فلان خَليع العذار كالفرس الذي لا لجام عليه، فهو يَعِيرُ على وجهه لأَن اللجام يمسكه؛ ومنه قولهم: خَلَعَ عِذارَه أَي خرج عن الطاعة وانهمك في الغي. والعِذَارُ: سِمةٌ في موضع العِذَار؛ وقال أَبو علي في التذكرة: العِذَارُ سِمةٌ على القفا إِلى الصُّدْغَين. والأَول أَعرف. وقال الأَحمر: من السمات العُذْرُ. وقد عُذِرَ البعير، فهو مَعْذورٌ، والعُذْرةُ: سمة كالعِذار؛ وقول أَبي وجزة السعدي واسمه يزيد بن أَبي عُبَيد يصف أَياماً له مضت وطِيبَها من خير واجتماع على عيش صالح:
إِذِ الحَيُّ والحَوْمُ المُيَسِّرُ وَسْطَنا،
وإِذا نَحْنُ في حالٍ من العَيْشِ صالحِ
وذو حَلَقٍ تُقْضَى العَواذِيرُ بينَه،
يلُوحُ بأَخْطارٍ عِظَام اللَّقائِحِ
قال الأَصمعي: الحَوْم الإِبل الكثيرة. والمُيَسِّر: الذي قد جاء لبنُه. وذو حَلَقٍ: يعني إِبلاً مِيسَمُها الحَلَقُ: يقال: إِبلٌ محَلَّقة إِذا كان سِمَتُها الحَلَق. والأَخْطَارُ: جمع خِطْر، وهي الإِبل الكثيرة. والعَواذِيرُ: جمع عاذُور، وهو أَن يكون بنو الأَب مِيسَمُهم واحداً، فإِذا اقتسموا مالهم قال بعضهم لبعض: أَعْذِرْ عني، فيخُطّ في المِيسَم خطّاً أَو غيره لتعرف بذلك سمة بعضهم من بعض. ويقال: عَذِّرْ عَينَ بَعِيرك أَي سِمْه بغير سِمَه بعيري لتتعارف إِبلُنا. والعاذُورُ: سِمَةٌ كالخط، والجمع العَواذِيرُ. والعُذْرةُ: العلامة. والعُذْر: العلامة. يقال: أَعْذِر على نصيبك أَي أَعْلِمْ عليه. والعُذْرةُ: الناصية، وقيل: هي الخُصْلة من الشعر وعُرْفُ الفرس وناصيته، والجمعُ عُذَر؛ وأَنشد لأَبي النجم: مَشْيَ العَذارى الشُّعْثِ يَنْفُضْن العُذَرْ
وقال طرفة:
وهِضَبّات إِذا ابتلّ العُذَرْ
وقيل: عُذْر الفرس ما على المِنْسَج من الشعر، وقيل: العُذْرة الشعر الذي على كاهل الفرس. والعُذَرُ: شعرات من القفا إِلى وسط العنق. والعِذار من الأَرض: غِلَظٌ يعترض في فضاء واسع، وكذلك هو من الرمل، والجمع عُذْرٌ؛ وأَنشد ثعلب لذي الرمة:
ومِن عاقرٍ يَنْفِي الأَلاءَ سَراتُها،
عِذارَينِ من جَرْداءَ وعْثٍ خُصُورُها
أَي حَبْلين مستطيلين من الرمل، ويقال: طريقين؛ هذا يصف ناقة يقول: كم جاوزت هذه الناقة من رملة عاقر لا تنبت شيئاً، ولذلك جعلها عاقراً كالمرأَة العاقر. والأَلاءُ: شجر ينبت في الرمل وإِنما ينبت في جانبي الرملة، وهما العِذَارانِ اللذان ذكرهما. وجَرْداء: مُنْجَرِدة من النبت الذي ترعاه الإِبل. والوَعْثُ: السهل. وخُصورُها: جوانبها.
والعُذْرُ: جمع عِذار، وهو المستطيل من الأَرض. وعِذارُ العراق: ما انْفَسَح عن الطَّفِّ. وعِذارا النصل: شَفْرَتاه. وعِذارا الحائطِ والوادي: جانباه. ويقال: اتخذ فلان في كَرْمِهِ عِذاراً من الشجر أَي سِكّة مصطفة. والعُذْرة: البَظْر؛ قال:
تَبْتَلُّ عُذْرتُها في كلّ هاجِرِةٍ،
كما تَنَزَّل بالصَّفْوانةِ الوَشَلُ
والعُذْرةُ: الخِتَانُ والعُذْرة: الجلدة يقطعها الخاتن. وعَذَرَ الغلامَ والجارية يَعْذِرُهما عَذْراً وأَعْذَرَهما: خَنَنَهما؛ قال الشاعر:في فتْيَةٍ جعلوا الصَّلِيبَ إِلَهَهُمْ،
حَاشايَ، إِنِّي مسلم مَعْذُورُ
والأَكثر خَفَضْتُ الجارية؛ وقال الراجز:
تَلْوِيَةَ الخَاتِن زُبَّ المَعْذُور
والعِذَار والإِعْذار والعَذِيرة والعَذِيرُ، كله: طعام الختان. وفي الحديث: الوليمة في الإِعْذار حقٌّ؛ الإِعْذار: الختان. يقال: عَذَرته وأَعْذَرته فهو معذور ومُعْذَرٌ، ثم قيل للطعام الذي يُطْعم في الختان إِعْذار. وفي الحديث: كنا إِعْذارَ عامٍ واحد؛ أَي خُتِنّا في عام واحد، وكانوا يُخْتَنُونِ لِسِنٍّ معلومة فيما بين عشر سنين وخمسَ عشرة. وفي الحديث: وُلِدَ رسول الله، صلى الله عليه وسلم، مَعْذوراً مَسْروراً؛ أَي مختوناً مقطوع السرة. وأَعْذَرُوا للقوم: عَمِلوا ذلك الطعام لَهم وأَعَدّوه. والإِعْذارُ والعِذارُ والعَذِيرةُ والعَذِيرُ: طعامُ المأْدُبة. وعَذَّرَ الرجلُ: دعا إِليه. يقال: عَذَّرَ تَعْذِيراً للخِتَان ونحوه. أَبو زيد: ما صُنِع عند الختان الإِعْذار، وقد أَعْذَرْت؛ وأَنشد:
كلّ الطعامِ تَشْتَهِي رَبِيعَهْ:
الخُرْس والإِعْذار والنَّقِيعَهْ
والعِذَار: طعام البِنَاء وأَن يستفيد الرجلُ شيئاً جديداً يتّخذ طعاماً يدعو إِليه إِخوانه.
وقال اللحياني: العُذْرة قُلْفةُ الصبي ولم يَقُل إِن لك اسم لها قبل القطع أَو بعده. والعُذْرة: البَكارةُ؛ قال ابن الأَثير: العُذْرة ما لِلْبِكْر من الالتحام قبل الافتضاض. وجارية عَذْراء: بِكْرٌ لم يمسَّها رجل؛ قال ابن الأَعرابي وحده: سُمِّيت البكرُ عَذْراء لضِيقِها، من قولك تَعَذَّرَ عليه الأَمرُ، وجمعها عَذارٍ وعَذارى وعَذْراوات وعَذارِي كما تقدم في صَحارى. وفي الحديث في صفة الجنة: إِن الرجل لَيُفْضِي في الغَداةِ الواحدة إِلى مائة عَذْراء؛ وفي حديث الاستسقاء:
أَتَيْناكَ والعَذْراءُ يَدْمَى لَبانُها
أَي يَدْمَى صدرُها من شدة الجَدْب؛ ومنه حديث النخعي في الرجل يقول إِنه لم يَجد امرأَتَه عَذْراءَ قال: لا شيء عليه لأَن العُذْرةَ قد تُذْهِبُها الحيضةُ والوثْبةُ وطولُ التَّعْنِيس. وفي حديث جابر: ما لَكَ ولِلْعَذَارَى ولِعَابهنّ أَي مُلاعَبتِهنّ؛ ومنه حديث عمر: مُعِيداً يَبْتَغِي سَقَطَ العَذارَى
وعُذْرةُ الجاريةِ: اقْتِضاضُها. والاعْتذارُ: الاقْتِضاضُ. ويقال: فلان أَبو عُذْر فلانة إِذا كان افْتَرَعَها واقتضّها، وأَبو عُذْرَتها. وقولهم: ما أَنت بذي عُذْرِ هذا الكلامِ أَي لسْتَ بأَوَّلِ من اقْتضّه. قال اللحياني: للجارية عُذْرتانِ إِحداهما التي تكون بها بكراً والأُخرى فِعْلُها؛ وقال الأَزهري عن اللحياني: لها عُذْرتانِ إِحداهما مَخْفِضُها، وهو موضع الخفض من الجارية، والعُذْرةُ الثانية قضّتُها، سميت عُذْرةً بالعَذْر، وهو القطع، لأَنها إِذا خُفِضت قطعت نَواتُها، وإِذا افْتُرِعَت انقطع خاتمُ عُذْرتِها. والعاذُورُ: ما يُقْطع من مَخْفِض الجارية. ابن الأَعرابي: وقولهم اعْتَذَرْت إِليه هو قَطْعُ ما في قلبه. ويقال: اعْتَذَرَت المياهُ إِذا انقطعت. والاعْتِذارُ: قطعُ الرجلِ عن حاجته وقطعُه عما أَمْسَك في قلبه. واعْتَذَرت المنازلُ إِذا دَرَسَت؛ ومررت بمنزل مُعْتَذرٍ بالٍ؛ وقال لبيد:
شهور الصيف، واعْتَذَرَتْ نِطَاف الشيِّطَين مِن الشِّمال وتَعَذَرَّ الرسم واعْتَذَر: تَغَيَّر؛ قال أَوس:
فبطن السُّلَيِّ فالسّجال تَعَذَّرَت،
فمَعْقُلة إِلى مَطارِ فوَاحِف
وقال ابن ميّادةَ واسمه الرَّمَّاحُ بن أَبرد
(* قوله: «ابن أَبرد» هكذا
في الأَصل) :
ما هاجَ قَلْبك من مَعَارِفِ دِمْنَةٍ،
بالبَرْقِ بين أَصَالِفٍ وفَدَافِدِ
لَعِبَتْ بها هُوجُ الرِّياح فأَصْبَحَتْ
قَفْراً تَعَذَّر، غَيْرَ أَوْرَقَ هَامِدِ
البَرْق: جمع برقة، وهي حجارة ورملٌ وطين مختلطة. والأَصالِفُ والفَدافِدُ: الأَماكن الغليظة الصلبة؛ يقول: درست هذه الآثار غير الأَوْرَقِ الهامِد، وهو الرماد؛ وهذه القصيدة يمدح بها عبد الواحد بن سليمان ابن عبد الملك ويقول فيها:
مَنْ كان أَخْطَأَه الربيعُ، فإِنه
نُصِرَ الحجازُ بغَيْثِ عبد الواحدِ
سَبَقَتْ أَوائِلَه أَواخِرُه،
بمُشَرَّعِ عَذبٍ ونَبْتٍ واعِدِ
(* قوله: «سبقت أَوائله أواخره» هو هكذا في الأصل والشطر ناقص). نُصِرَ أَي أُمْطِر. وأَرض منصورة: ممطورة. والمُشَرَّعُ: شريعة الماء. ونَبْت واعِد أَي يُرْجى خيرُه، وكذلك أَرضٌ واعِدةٌ يُرْجى نباتُها؛ وقال ابن أَحمر الباهلي في الاعتذار بمعنى الدُّرُوس:
بانَ الشَّبابُ وأَفْنى ضِعْفَه العمُرُ،
لله دَرُّك أَيَّ العَيْشِ تَنْتَظِرُ؟
هل أَنتَ طالبُ شيءٍ لسْتَ مُدْرِكه؟
أَمْ هل لِقَلْبِك عن أُلاَّفِه وطَرُ؟
أَمْ كُنْتَ تَعْرِفُ آيات، فقد جَعَلَتْ
أَطْلالُ إِلْفِك بالوَدْكاءِ تَعْتَذِرُ؟
ضِعْفُ الشيء: مثلهُ؛ يقول: عِشْت عمرَ رجلين وأَفناه العمر. وقوله: أَم هل لقلبك أَي هل لقلبك حاجة غير أُلاَّفِه أَي هل له وَطَرٌ غيرهم. وقوله: أَم كنت تعرف آيات؛ الآيات: العلامات، وأَطْلالُ إِلْفك قد دَرَسَت، وأُخِذ الاعْتِذارُ من الذنب من هذا لأَن مَن اعْتَذَرَ شابَ اعتذارَه بكذِبٍ يُعَفِّي على ذنبه. والاعتِذارُ: مَحْوُ أَثر المَوْجِدة، من قولهم: اعْتَذَرَت المنازلُ إِذا دَرَسَت. والمَعاذِرُ: جمع مَعْذِرة. ومن أَمثالهم: المَعاذِرُ مكاذِبُ؛ قال الله عز وجل: بل الإِنسانُ على نفسه بَصِيرةٌ ولو أَلْقى مَعاذِيرَه؛ قيل: المعاذير الحُجَجُ، أَي لو جادَلَ عنها ولو أَدْلى بكل حجة يعتذر بها؛ وجاء في التفسير: المَعاذير السُّتور بلغة اليمن، واحدها مِعْذارٌ، أَي ولو أَلقى مَعاذِيرَه. ويقال: تَعَذَّرُوا عليه أَي فَرُّوا عنه وخذلوه. وقال أَبو مالك عمرو ابن كِرْكِرَة: يقال ضربوه فأَعْذَروه أَي ضربوه فأَثْقَلُوه. وضُرِبَ فلانٌ فأُعْذِرَ أَي أُشْرف به على الهلاك. ويقال: أَعْذَرَ فلان في ظَهْرِ فلان بالسيَاط إِعْذاراً إِذا ضرَبه فأَثَّر فيه، وشَتَمه فبالغَ فيه حتى أَثَّر به في سبِّه؛ وقال الأَخطل:
وقد أَعْذَرْن في وَضَحِ العِجَانِ
والعَذْراء: جامِعةٌ توضع في حَلْق الإِنسان لم توضع في عنق أَحد قبله، وقيل: هو شيء من حديد يعذَّب به الإِنسانُ لاستخراج مال أَو لإِقرارٍ بأَمر. قال الأَزهري: والعَذَارى هي الجوامع كالأَغْلال تُجْمَع بها الأَيدي إِلى الأَعناق. والعَذْراء: الرملة التي لم تُوطَأْ. ورَمْلة عَذْراء: لم يَرْكَبْها أَحدٌ لارتفاعها. ودُرَّة عَذْراءُ. لم تُثْقب. وأَصابعُ العَذارَى: صِنْف من العِنَب أَسود طوال كأَنه البَلُّوط، يُشَبَّه بأَصابع العَذارى المُخَضَّبَةِ. والعَذْراء: اسم مدينة النبي، صلى الله عليه وسلم، أُراها سميت بذلك لأَنها لم تُنْكَ. والعَذْراءُ: برْجٌ من بروج السماء. وقال النَّجَّامون: هي السُّنْبُلة، وقيل: هي الجَوْزاء. وعَذْراء: قرية بالشام معروفة؛ وقيل: هي أَرض بناحية دمشق؛ قال ابن سيده: أُراها سميت بذلك لأَنها لم تُنْكَ بمكروه ولا أُصِيبَ سُكّانُها بأَداة عدُوّ؛ قال الأَخطل:
ويامَنَّ عن نَجْدِ العُقابِ، وياسَرَتْ
بنَا العِيسُ عن عَذْراءَ دارِ بني الشَّجْب
والعُذْرةُ: نجْمٌ إِذا طلَع اشتد غَمُّ الحرّ، وهي تطلع بعد الشِّعْرى، ولها وَقْدة ولا رِيحَ لها وتأْخذ بالنفَس، ثم يطلُع سُهَيلٌ بعدها، وقيل: العُذْرة كواكبُ في آخر المَجَرَّة خمسة. والعُذْرةُ والعاذورُ: داءٌ في الحلق؛ ورجل مَعْذورٌ: أَصابَه ذلك؛ قال جرير:
غَمَزَ ابنُ مُرَّةَ يا فَرَزْدَقُ كَيْنَها،
غَمْزَ الطَّبِيبِ نَغانِغَ المَعْذُورِ
الكَيْنُ: لحم الفرج. والعُذْرة: وجع الحلق من الدم، وذلك الموضع أَيضاً يسمى عُذْرة، وهو قريب من اللَّهاةِ. وعُذِرَ، فهو مَعْذورٌ: هاجَ به وجعُ الحلقِ. وفي الحديث: أَنه رأَى صبيّاً أُعْلِقَ عليه من العُذْرةِ؛ هو وجع في الحلق يهيجُ من الدم، وقيل: هي قُرْحة تخرج في الحَزْم الذي بين الحلق والأَنف يَعْرِض للصبيان عند طلوع العُذْرة، فتَعْمِد المرأَة إِلى خِرْقةٍ فَتَفْتِلُها فتلاً شديداً، وتُدْخِلُها في أَنْفِه فتطعَن ذلك الموضعَ، فينفجرُ منه دمٌ أَسْودُ ربما أَقْرحَه، وذلك الطعنُ يسمى الدَّغْر. يقال: عَذَرَت المرأَةُ الصبيَّ إِذا غَمَزَت حلْقَه من العُذْرة، إِن فعلت به ذلك، وكانوا بعد ذلك يُعَلِّقون عليه عِلاقاً كالعُوذة. وقوله: عند طلوع العُذْرة؛ خي خمسةُ كواكبَ تحت الشِّعْرى العَبُور، وتسمى العَذارى، وتطلع في وسط الحرّ، وقوله: من العُذْرة أَي من أَجْلِها. والعاذِرُ: أَثرُ الجُرْح؛ قال ابن أَحمر:
أُزاحِمُهم بالباب إِذ يَدْفَعُونَني،
وبالظهرِ، مني من قَرَا الباب عاذِرُ
تقول منه: أَعْذَرَ به أَي ترك به عاذِراً، والعَذِيرُ مثله. ابن الأَعرابي: العَذْر جَمْع العَاذِر، وهو الإِبداء:. يقال: قد ظهر عاذِره، وهو دَبُوقاؤه.
وأَعْذَرَ الرجلُ: أَحْدَثَ.
والعاذِرُ والعَذِرةُ: الغائط الذي هو السَّلح. وفي حديث ابن عمر: أَنه كره السُّلْت الذي يُزْرَعُ بالعَذِرة؛ يريد الغائطَ الذي يلقيه الإِنسان. والعَذِرةُ: فناء الدار. وفي حديث عليٍّ: أَنه عاتَب قوماً فقال: ما لكم لا تُنَظِّفُون عَذِراتِكم؟ أَي أَفْنِيَتكم. وفي الحديث: إِن الله نظيف يُحِبّ النَّظافةَ فنظفوا عَذِراتكم ولا تَشَبَّهوا باليهود. وفي حديث رُقَيقة: وهذه عِبِدَّاؤُك بعَذِراتِ حَرَمِك، وقيل: العَذِرةُ أَصلها فِناءُ الدار، وإِيَّاها أَرادَ عليٌّ، رضي الله عنه، بقوله. قال أَبو عبيد: وإِنما سميت عَذِراتُ الناس بهذا لأَنها كانت تُلْقَى بالأَفْنِية، فكُنِيَ عنها باسم الفناء كما كُنِيَ بالغائط وهي الأَرض المطمئنة عنها؛ وقال الحطيئة يهجو قومه ويذكر الأَفنية:
لعَمْرِي لقد جَرَّبْتُكم، فوَجَدْتُكم
قِباحَ الوُجوهِ سَيِّئِي العَذِراتِ
أَراد: سيئين فحذف النون للإِضافة؛ ومدح في هذه القصيدة إِبِلَهُ فقال: مَهارِيس يُرْوِي رِسْلُها ضَيْفَ أَهْلِها،
إِذا النارُ أَبْدَتْ أَوْجُهَ الخفِراتِ
فقال له عمر: بئس الرجل أَنت إبِلَكَ وتهجو قومَك وفي الحديث: اليهودُ أَنْتَنُ خَلْقِ الله عَذِرةً؛ يجوز أَن يَعْنِيَ به الفِناءَ وأَن يَعْنِيَ به ذا بطونِهم، والجمع عَذِرات؛ قال ابن سيده: وإِنما ذكّرتها لأَن العذرة لا تكسر؛ وإِنه لَبَرِيءُ العَذِرة من ذلك على المثَل، كقولهم بَرِيءُ الساحةِ. وأَعْذَرَت الدارُ أَي كَثُرَ فيها العَذِرةُ. وتعَذَّرَ من العَذِرَة أَي تلَطَّخ. وعَذّره تَعْذيراً: لطَّخَه بالعَذِرَة. والعَذِرة أَيضاً: المَجْلِسُ الذي يجلس فيه القوم. وعَذِرةُ الطعامِ: أَرْدَأُ ما يخرج منه فيُرْمَى به؛ هذه عن اللحياني. وقال اللحياني: هي العَذِرة والعَذِبة. والعُذْرُ: النُّجْحُ؛ عن ابن الأَعرابي، وأَنشد لمسكين الدارمي:
ومُخاصِم خاصَمْتُ في كَبَدٍ،
مثل الدِّهان، فكان لي العُذْرُ
أَي قاوَمْتُه في مزلّةٍ فثبتت قدمي ولم تَثْبُتْ قدمُه فكان النُّجْحُ لي. ويقال في الحرب: لمن العُذْرُ؟ أَي النجح والغلبة.
الأَصمعي: لقيت منه غادُوراً أَي شّراً، وهو لغة في العاثُور أَو لثغة. وترك المطرُ به عاذِراً أَي أَثراً. والعواذِيرُ: جمع العاذِرِ، وهو الأَثر. وفي حديث علي، رضي الله عنه: لم يَبْقَ لهم عاذِرٌ أَي أَثر. والعاذِرُ: العِرْقُ الذي يخرُج منه دمُ المستحاضة، واللام أَعرف (* يريد ان
العاذل، باللام، الأَصمعي عرف من العاذر، بالراء). والعاذِرةُ: المرأَة المستحاضة، فاعلة بمعنى مفعولة، من إِقامة العُذْر؛ ولو قال إِن العاذِرَ هو العرف نفسه لأَنه يقوم بِعُذْرِ المرأَة لكان وجهاً، والمحفوظ العاذل، باللام.
وقوله عز وجل: فالمُلْقِيات ذكْراً عُذْراً أَو نُذْراً؛ فسره ثعلب فقال: العُذْرُ والنُّذْر واحد، قال اللحياني: وبعضهم يُثَقِّل، قال أَبو جعفر: مَن ثَقَّل أَراد عُذْراً أَو نُذْراً، كما تقول رُسُل في رُسْل؛ وقال الأَزهري في قوله عز وجل: عذراً أَو نذراً، فيه قولان: أَحدهما أَن يكون معناه فالمُلْقِيات ذِكْراً للإِعْذار والإِنذار، والقول الثاني أَنهما نُصِبَا على البدل من قوله ذِكْراً، وفيه وجه ثالث وهو أَن تنصِبَهما بقوله ذكراً؛ المعنى فالملقيات إِن ذَكَرَتْ عذراً أَو نذراً، وهما اسمان يقومان مقام الإِعْذار والإِنْذار، ويجوز تخفيفُهما وتثقيلُهما معاً. ويقال للرجل إِذا عاتَبَك على أَمر قبل التقدُّم إِليك فيه: والله وما استْتَعْذَرْتَ إِليَّ ما اسْتَنْذَرْت أَي لم تُقَدِّمْ إِليَّ المَعْذِرةَ والإِنذارَ. والاستعذارُ: أَن تقول له أَعْذِرْني منك. وحمارٌ عَذَوَّرٌ: واسعُ الجوف فحّاشٌ. والعَذَوَّرُ أَيضاً: الشسيء الخلُق الشديد النفْس؛ قال الشاعر:
حُلْو حَلال الماء غير عَذَوّر
أَي ماؤه وحوضُه مباح. ومُلْكٌ عَذَوَّرٌ: واسع عريض، وقيل شديد؛ قال كثير بن سعد:
أَرَى خَاليِ اللَّخْمِيَّ نُوحاً يَسُرُّني
كَرِيماً، إِذا ما ذَاحَ مُلْكاً عَذَوَّرا
ذَاحَ وحاذَ: جَمَعَ، وأَصل ذلك في الإِبل.
وعُذْرة: قبيلة من اليمن؛ وقول زينب بنت الطثرية ترثي أَخاها يزيد: يُعِينُك مَظْلوماً ويُنْجِيك ظالماً،
وكلُّ الذي حَمَّلْتَه فهو حامِلُهْ
إِذا نَزلَ الأَضْيافُ كان عَذَوَّراً
على الحَيِّ، حتى تَسْتَقلَّ مَراجِلُه
قوله: وينجيك ظالماً أَي إِن ظَلَمْتَ فطُولِبْت بظُلْمِكَ حَماكَ ومَنَعَ منك. والعَذوَّر: السيء الخلق، وإِنما جعلَتْه عَذوَّراً لشدة تَهَمُّمِه بأَمر الأَضياف وحِرْصِه على تعجيل قِراهم حتى تستقل المراجل على الأَثافيّ. والمَراجلُ: القدور، واحدها مِرْجَل.

### Türkçe

**العُذْر**: kendisiyle özür dilenilen hüccet; çoğulu **أَعذارٌ**.

Denir ki: falan kimse **اعْتَذَر**; **اعْتِذاراً** ve **عِذْرةً** ve **مَعْذُرِة** olarak, onun **دِيْنهِ**’nden (dolayı); böylece ben onu mazur gördüm; ve **عَذَرَ يَعْذُرِهُ** yaptığı şeyde **عُذْراً** ve **عِذْرةً** ve **عُذْرَى** ve **مَعْذُرِة** (olarak); isim **المعِذَرة**’dir.
(* Onun sözü: «**والاسم المعذرة**»; **الذال** üç türlü (harekeli)dir, **القاموس**’ta olduğu gibi).

Bu işte benim için **عُذْرٌ** ve **عُذْرَى** ve **مَعْذرةٌ** vardır; yani günahtan bir çıkış; dedi ki **الجَمُوح الظفري**:

قالت أُمامةٌ لما جِئْتُ زائَرها:
هلاَّ رَمَيْتَ بَبَعْض الأَسْهُم السُّودِ؟
لله دَرُّكِ إِني قد رَمَيْتُهُمُ،
لولا حُدِدْتُ، ولا عُذْرَى لِمَحْدودِ

İbn Berrî dedi: el-Cevherî bu beytin yarısını getirdi: **إِني حُدِدْتُ**; dedi ve onun doğru okunması: **لولا**’dır; dedi: ve **الأَسْهُم السُّود** denildi ki yazılı satırlara kinayedir; yani: bana bir mektup yazsaydın ya; ve denildi ki: **الأَسْهُم السودِ** ile onun iki gözbebeğinin bakışını kastetti; bunun üzerine dedi: onları attım; **لولا حُدِدْتُ** yani engellendim. Ve denir ki: bu şiir Râşid b. Abd Rabbih’indir; adı **عاوِياً** idi; Peygamber, sallallahu aleyhi ve sellem, onu **راشداً** diye adlandırdı; ve onun sözü: **لولا حددت**; şu iradeye göredir ki takdiri: **لولا أَن حُدِدْتُ**; çünkü manası “başkasının varlığı sebebiyle şeyin imtinaı” olan **لولا** isimlere mahsustur; ve onun ardından fiiller de gelebilir, **أَن** takdiri üzere; diğerinin sözü gibi:

أَلا زَعَمَتْ أَسْماءُ أَن لا أُحِبُّها،
فقلتُ: بَلى، لولا يُنازِعُني شَغْلي

Ve bunun benzeri çoktur; ve **العِذْرةِ**’nin şahidi, **الرِّكبةِ** ve **الجِلْسةِ** gibi, Nâbiga’nın sözü:

ها إِنّ تا عِذْرة إِلاَّ تَكُنْ نَفَعَتْ،
فإِن صاحِبَها قد تاهَ في البَلَدِ

(* Nâbiga divanında:
ها إِنّ **عِذْرةٌ** إِلاَّ تكن تفعت * فإِنَّ صاحبها مشاركُ
**النَّكَد**).

Ve **أَعْذَرَه**; **عذَرَه** gibi; el-Ahtal dedi:

فبن تكُ حَرْبُ ابْنَيْ نِزارٍ تَوَاضَعَتْ،
فقد أَعْذَرَتْنا في طِلابكمُ العُذْر

Ve **أَعْذَرَ**; **إِعْذاراً** ve **عُذْراً**: bir özür ortaya koydu; el-Lihyânî’den. Ve Araplar der ki: falan kimse **أَعْذَرَ**; yani ondan, kendisiyle mazur görülecek şey oldu; ve sahih olan: **العُذْرَ** isimdir, **الإِعْذار** masdardır; ve meselde: **أَعْذَرَ مَنْ أَنْذَرَ**; ve **أَعْذَرَ**, kendisiyle mazur olunacak bir **اعتذاراً** olarak **اعْتَذَر** manasında olur ve ondan bir **عُذْرٍ** sahibi oldu; bundan da Lebîd’in, iki kızına hitap ederek ve “öldüğümde bir yıl bana ağıt yakın ve ağlayın” diyerek, sözü:

فقُوما فقُولا بالذي قد عَلِمُتُما،
ولا تَخْمِشَا وَجْهاً ولا تَحْلِقا الشَّعَرْ
وقولا: هو المَرْءُ الذي لا خَلِيلَه
أَضاعَ، ولا خان الصديقَ، ولا غَدَرْ
إِلى الحولِ، ثم اسمُ السلامِ عليكما،
ومَنْ يَبْكِ حَوْلاً كامِلاً فقد اعْتَذَرْ

Yani bir **عُذْر** getirdi; böylece **الاعْتِذارَ**’ı **الإِعْذارِ** manasında kıldı; ve **المُعْتَذِرُ** haklı olur ve haklı olmayan olur; Ferrâ dedi: adam **اعْتَذَرَ**; bir **عُذْرٍ** getirdiği zaman; ve **اعْتَذَرَ**; bir **عُذْرٍ** getirmediği zaman; ve okudu:

ومن يبك حولاً كاملاً فقد اعتذر

Yani bir **عُذْرٍ** getirdi. Ve Allah Teâlâ dedi: **يَعْتَذِرون إِليكم إِذا رجعتُم إِليهم، قل لا تَعْتَذِرُوا لن نُؤْمِنَ لكم قد نَبّأَنا الله من أَخباركم؛ قل لا تَعْتَذِرُوا**; yani onlar için özür yoktur; ve **المعَاذِيرُ**’e yalan karışır. Ve bir adam Ömer b. Abdülazîz’e özür beyan etti; ona dedi ki: seni, özür beyan eden olmaksızın mazur gördüm; yani: seni, özür beyan etmene gerek olmaksızın mazur gördüm; çünkü **المُعْتَذِرَ** haklı olur ve haklı olmayan olur; ve **المُعَذِّر** de: böyledir. Ve günahından **اعْتَذَرَ** ve **تَعَذّر**: sıyrıldı; Ebû Züeyb dedi:

فإِنك منها والتعَذّر بعدما
لَجَجتَ، وشطَّتْ مِن فُطَيمةَ دارُها

Ve **تعذّر**: **اعْتَذَرَ** ve kendisi için hüccet getirdi; şair dedi:

كأَنّ يَدَيْها، حين يُفْلَقُ ضَفْرُها،
يدا نَصَفٍ غَيْرِي تَعَذّرُ مِنْ جُرْمِ

Ve **عَذَّرَ** işte: gayretten sonra kısalttı. Ve işte **التَّعْذِيرُ**: onda kısaltmadır. Ve **أَعْذَرَ**: kısalttı ve mübalağa etmedi; hâlbuki mübalağa ediyor olduğunu gösterir. Ve onda **أَعْذَرَ**: mübalağa etti. Ve hadiste: Allah, yaşı altmış seneye ulaşana karşı gerçekten **أَعْذَرَ**; yani onda özür beyanına yer bırakmadı; zira onu bu müddetin uzunluğu kadar mühlet verdi de o özür beyan etmedi. Denir ki: adam **أَعْذَرَ**; özürde en uç gayeye ulaştığı zaman. Ve Mikdâd hadîsinde: Allah sana karşı gerçekten **أَعْذَرَ**; yani seni mazur gördü ve seni özrün yeri kıldı; böylece senden cihadı düşürdü ve onu terk etmende sana ruhsat verdi; çünkü o şişmanlıkta nihayete varmış ve savaşmaktan aciz kalmıştı. Ve İbn Ömer hadîsinde: sofra konulduğu zaman adam önündekinden yesin ve doysa bile elini kaldırmasın ve **لْيُعذِرْ**; çünkü bu, oturan arkadaşını utandırır; **الإِعْذارُ**: işte mübalağadır; yani yemekte mübalağa etsin; diğer hadîs gibi: o, bir toplulukla yediği zaman onların en son yiyeni olurdu; ve denildi ki: ancak o, **وليُعَذِّرْ**’dir; **التعذير**’den, yani kısaltma; yani yemekte kısaltsın ki kalanlara artsın ve mübalağa ettiğini göstersin. Ve hadiste: bize sert bir yemekle geldi; biz de **نُعَذِّرُ** idik; yani kısaltırız ve gayretli olduğumuzu gösteririz. Ve adam **عَذّرَ**; o halde o **مُعَذّرُ**’dür; özür beyan ettiği ve bir özür getirmediği zaman. Ve **عَذَّرَ**: ona bir özür sabit olmadı. Ve **أَعْذَرَ**: ona bir özür sabit oldu. Ve Aziz ve Celîl olanın sözü: **وجاء المُعَذِّرُون من الأَعراب لِيُؤْذَنَ لهم**; ağırlaştırma ile; onlar, özrü olmayan fakat özür külfetine giren kimselerdir. Ve **المُعْذِرون** diye hafifletme ile de okunmuştur; onlar, özrü olan kimselerdir; onu İbn Abbas, **العين**’i sâkin olarak okudu ve derdi ki: vallahi böyle indirildi. Ve dedi: Allah **المُعَذِّرِينَ**’e lanet etti. Ezherî dedi: İbn Abbas, **المُعْذِرينَ**’in özrü olanlar olduğuna gitti; ve **المُعَذِّرِينَ**, şeddeli olarak: özürsüz özür beyan edenlerdir; sanki onlar, özrü olmayan, kısaltan kimselerdir; böylece onun yanında iş, sanki **المُعَذِّرَ**’in, şeddeli olarak, özrü hakikatte bulunmaksızın bir hastalık bahanesiyle özrü gösteren olduğu ve onun özrü olmadığı; ve **المُعْذِر**’in özrü olan olduğu; ve **المُعَذِّرُ**’ün, **المُفَعِّل** vezni cihetinden, haklı olmayan olduğu; çünkü o, hastalık isnat eden ve kısaltan, özürsüz özür beyan edendir. Ezherî dedi: Yakub el-Hadramî tek başına şöyle okudu: **وجاء المُعْذِرُون**; **العين** sâkin olarak; ve şehirlerin diğer kurrâsı şöyle okudu: **المُعَذِّرُون**; **العين** fethalı ve **الذال** şeddeli; dedi: kim **المُعَذِّرُون** okursa, aslında o **المُعْتَذِرُون**’dur; **التاء** **الذال**’e idğam edilmiştir, iki mahrecin yakınlığından dolayı; ve **المُعْتَذِرُون**’un manası: özür beyan edenlerdir; onlarda özür olsun veya olmasın; ve burada, onlarda özür olması ihtimaline benzer. Ve Arapların sözünde **المُعِذِّرُون** caizdir, **العين** kesriyle; çünkü asıl **المُعْتَذِرُون**’dur; sonra **التاء** sâkin kılındı ve onun yerine **ذال** bedel kılındı ve **الذال**’e idğam edildi ve onun harekesi **العين**’e nakledildi; böylece **العين**’de fetha, şeylerin en evlâsı oldu; ve kim **العين**’i kesrederse, iki sâkinin karşılaşması sebebiyle onu kesreder; dedi: bununla okunmamıştır; dedi: ve caizdir ki **المُعَذِّرُون**, **يُعَذِّرُون** olanlardır; kendilerinin bir özrü varmış vehmini verirler, hâlbuki onların özrü yoktur. Ebû Bekir dedi: **المُعَذِّرِينَ** hakkında iki vecih vardır: eğer **المُعَذِّرُون**, adam **عَذّرَ**’dan ise, o **مُعَذِّر**’dir; o halde onların özrü yoktur; ve eğer **المُعَذِّرُون**’un aslı…

**المُعْتَذِرُون**: Böylece **التاء**’nın fethası **العين** üzerine atıldı; ondan bir **دال** bedel kılındı ve kendisinden sonra gelen **الذال** içine idğam edildi; artık onlar için bir özür vardır. Muhammed b. Selâm el-Cumahî dedi ki: Yûnus’a şu sözü hakkında sordum: **وجاء المعذرون**; ona dedim ki: **المُعْذِرُون** (hafifletilmiş), sanki daha kıyasîdir; çünkü **المُعْذِرَ** o kimsedir ki onun için **عُذْرٌ** vardır; **المُعَذِّر** ise özür beyan eder de onun için özür yoktur. Yûnus dedi ki: Ebû Amr b. el-Alâ dedi: İki fırkanın da hepsi kötü davranmıştı; bir kavim geldi de **فَعذَّرُوا**; başkaları da **وَجَلَّحَ** etti de oturdular. Ebû’l-Heysem, şu sözü hakkında: **وجاء المُعَذِّرُون** dedi ki: Manası **المُعْتَذِرُون**’dur. Denir: **عَذَّر يَعَذِّر عِذّاراً**; **اعتذر** manasında. Ve caizdir: **عِذَّرَ** adam **يَعِذِّر**; o hâlde o **مُعِذِّر**’dir; birinci dil ikisinin daha iyisidir. Dedi ki: Bunun benzeri: **هَدّى يَهَدِّي هِدّاءً**; **اهْتَدَى** olduğu zaman; ve **هِدَّى يَهِدِّي**. Aziz ve celil Allah dedi: **أَم مَنْ لا يَهِدِّي إِلاَّ أَن يُهْدَى**. Bunun benzeri, **يَخُصِّمُون** okuyan kimsenin kıraati; **الخاء**’yı fetha ile. el-Ezherî dedi ki: **المُعَذِّرُون**, **التَّعْذير** (ki o, kısaltma/eksik bırakmadır) sebebiyle, **مُفَعِّليِن** vezni üzere **المُقَصِّرِينَ** manasında da olur.

Denir: Falan kimse, kendisinden kifayet istediğim şeyde aşırıya gitmediği ve kendisine dayanılan hususta kısalttığı zaman, **قيام تَعْذِيرٍ** tarzı bir kalkışla kalktı. Hadiste: Benî İsrail’de, içlerinde günahlarla amel edildiği zaman, hahamları onları **تَعْذِيراً** (kısaltarak) nehyederlerdi; derken Allah onları azapla kuşattı. Bu, günahlardan nehyetmelerinde mübalağa etmedikleri, onlara yumuşak davrandıkları ve günah amellerini hakkıyla inkâr etmedikleri zamandır; yani onları, içinde kısalttıkları ve mübalağa etmedikleri bir nehy ile nehyettiler. Masdarı, hâl olarak ism-i fâilin yerine koydu; onların sözü gibi: **جاء مَشْياً**. Ondandır: dua hadisi: **وتَعاطى ما نَهَيْتُ عنه تَعْذِيراً**.

Peygamber’den, صلى الله عليه وسلم, rivayet olundu ki dedi: İnsanlar, kendi nefislerinden **يُعذِرُوا** edinceye kadar helâk olmayacaklardır. Denir: **أَعْذَرَ من نفسه**; ondan (nefsinden) imkân verdiği zaman; yani onlar, günahları ve ayıpları çoğalıncaya kadar helâk olmazlar; böylece nefislerinden **يُعْذِرُوا** ederler, cezayı hak ederler ve onlara azap edecek kimse için bir **عُذْرٌ** olur; sanki bu hususta onun özrünü ikame etmişlerdir. **الياء**’nın fethasıyla da rivayet olunur; **عَذَرْته**’den; o da manasındadır. **عَذَرْت**’in hakikati: kötülüğü sildim ve onu yok ettim; onda iki lugat vardır. Denir: **أَعْذَرَ إِعذَاراً**; ayıpları ve günahları çoğaldığı, ayıp ve fesat sahibi olduğu zaman. el-Ezherî dedi ki: Bazıları şöyle derdi: **عَذَر يَعْذِرُ** onun manasında; el-Asmaî onu bilmedi. Ondandır el-Ahtal’ın sözü:

فإِن تَكُ حَرْبُ ابنَيْ نِزارٍ تواضَعَتْ،
فقد عَذَرَتْنا في كِلاب وفي كَعَبِ

(* Bu beyit, aynı kelimede daha önce rivayet edilmiştir; burada olduğundan farklı bir surette; bu sayfadaki ise el-Ahtal divanındakiyle uyuşur.)

Ve rivayet olunur: **أَعْذَرَتْنا**; yani yaptığımız şeyde bize bir **عُذْراً** kıldı. Bu, şu diğer hadis gibidir: Allah’a karşı ancak helâk olan helâk olur. Ondandır insanların sözü: **مَن يَعْذِرُني من فلان**. Zû’l-İsba‘ el-‘Advânî dedi ki:

عِذِيرَ الحَيِّ مِن عَدْوَا
نَ، كانُوا حَيَّةَ الأَرضِ
بَغَى بَعْضٌ على بَعْضِ،
فلم يَرْعَوْا على بَعْضِ
فقد أَضْحَوْا أَحادِيثَ،
بِرَفْعِ القَولِ والخَفْضِ

Der ki: Onların bazısının bazısına uzaklaşma, buğz ve öldürme ile yaptıkları şeyde bir özür getir; ve bazısı bazısına riayet etmedi; hâlbuki onlar, herkesin sakındığı yerin yılanı idiler; artık insanlar için, sözü yükseltip alçaltarak anlattıkları hikâyeler oldular. **يخفضونها**’nın manası: onu gizlerler; ve denildi: manası “bana kim özür beyan eder?” getir. Ondandır Ali b. Ebî Tâlib’in, رضي الله عنه, İbn Mülcem’e bakarken sözü:

عَذِيرَك مِن خَلِيلك مِن مُرادِ

Denir: **عَذِيرَك مِن فلان** (nasb ile); yani sana özür beyan edecek kimseyi getir. **فَعِيل** vezni, **فاعل** manasındadır. Denir: **عَذِيري مِن فُلان**; yani beni kim mazur görür? Onun nasbı, “**هَلُمَّ مَعْذِرَتَك إِيَّاي**” takdiri üzerinedir. Ve denir: Onlarda **عَذِيرةٌ** yoktur; yani mazur görmezler. Ve onlarda **غفيرةٌ** yoktur; yani bağışlamazlar.

**العَذِيرُ**: yardımcıdır; denir: **مَن عَذِيرِي مِن فلان**; yani falandan bana kim yardımcıdır? Ve adamın **عَذِيرُ**’i: yaptığı zaman kendisi hakkında mazur görüleceği şeylerden, kastettiği ve teşebbüs ettiği şeydir. el-‘Accâc, karısına hitap ederek dedi:

جارِيَ لا تَسْتَنْكِري عَذِيرِي،
سَيْرِي، وإِشْفاقي على بَعِيرِي

“Ey cariye” demek ister; tasğîr yapmıştır. Ve rivayet olunur: **سَعْيِي**. Bu, onun yolculuğa azmetmesi sebebiyledir; yolculuğu için dişi devesinin semer takımını onarıyordu; karısı ona dedi ki: Onardığın bu nedir? Ona bu şiirle hitap etti; yani teşebbüs ettiğim şeyi inkâr etme. **العَذِيرُ**: hâl (durum)dur; ve şu beyit okunmuştur:

لا تستنكري عذيري

Onun çoğulu **عُذُرٌ**’dur; **سَرِيرٍ** ve **سُرُرٍ** gibi. Ancak hafifletildi de **عُذْر** denildi. Hâtim dedi ki:

أَماوِيَّ قد طال التجنُّبُ والهجْرُ،
وقد عَذَرَتْنِي في طِلابِكُمُ العُذْرُ
أَماوِيَّ إِن المال غادٍ ورائحٌ،
ويَبْقَى من المال الأَحاديثُ والذِّكْرُ
وقد عَلِمَ الأَقوامُ لو أَن حاتماً
أَرادَ ثَراءَ المالِ، كان له وَفْرُ

Ve **الصحاح**’ta:

وقد عذرتني في طلابكم عذر

Ebû Zeyd dedi ki: Temîmî bir bedevî ile Kaysî bir bedevîyi işittim; ikisi şöyle diyorlardı: **تَعَذَّرْت إِلى الرجل تَعَذُّراً**; **اعْتَذَرْت اعْتِذاراً** manasında. Muhammed el-Ensârî’nin el-Ahvâs’ı dedi ki:

طَرِيد تَلافاهُ يَزِيدُ برَحْمَةٍ،
فلم يُلْفَ مِنْ نَعْمائهِ يَتَعَذَّرُ

Yani **يَعْتَذر**. Der ki: Ona bir nimet ihsan etti; ondan dolayı özür dilemeye ihtiyaç duymadı. Ve caizdir ki, **يَتَعَذَّر** sözünün manası: ondan gider (uzaklaşır) olsun. Ve **تَعَذَّر**: gecikti. İmru’ul-Kays dedi ki:

بِسَيْر يَضِجُّ العَوْدُ منه، يَمُنّه
أَخُو الجَهْدِ، لا يَلْوِي على مَنْ تَعَذَّرا

**العَذِيرُ**: **العاذر**’dir. **وعَذَرْته من فلان**: yani falanı kınadım da onu kınamadım. Ve **عَذِيرَك إِيَّايَ منه**: yani “**هَلُمَّ مَعْذِرَتك إِيَّايَّ**”. Hâlid b. Cünbe dedi ki: Denir: **أَما تُعذرني من هذا؟**; “Beni bunda insaflı kılmaz mısın?” manasında. Denir: **أَعْذِرْني من هذا**; yani beni bunda insaflı kıl. Ve denir: Bu adamdan seni hiç kimse **لا يُعْذِرُك**; manası: ona nispet ettiğin ve ondan şikâyet ettiğin şeyde günahı ona yüklemez. Ondandır insanların sözü: **مَنْ يَعْذِرُني من فلان**; yani ben onun kötü işine karşılık verirsem, özrümü kim ikame eder ve bana, ondan bana olacak şeyde bir kınama yüklemez? Ondandır **الإِفك** hadisi: Resûlullah, صلى الله عليه وسلم, Abdullah b. Übeyy’den **فاسْتَعْذَرَ** etti ve minber üzerinde iken dedi: “Hakkında bana şöyle şöyle ulaşan bir adamdan beni kim mazur görür?” Sa‘d dedi: “Ben seni ondan **أَعْذِرُك** ederim”; yani onun kötü işine karşılık verirsem özrümü ikame edecek kimse. Hadiste: Peygamber, صلى الله عليه وسلم, Ebû Bekir’den Âişe hakkında **استعذرَ** etti; bir şeyde ona sitem etmişti; Ebû Bekir’e dedi ki: “Onu edeplendirirsem, beni ondan **أَعْذِرْني** et”; yani bunda özrümü ikame et. Ebû’d-Derdâ hadisi: “Muâviye’den beni kim mazur görür? Ben ona Resûlullah’tan, صلى الله عليه وسلم, haber veriyorum; o ise bana kendi nefsinden haber veriyor.” Ondandır Ali hadisi: “Şu **الضَّياطِرة**’den beni kim mazur görür?” Ve “Falan, nefsinden **أَعْذر** etti”; yani kendi tarafından geldi. Dedi ki: **وعَذّر يُعذّر نفسه**; yani kendi tarafından geldi. Yûnus dedi: Bu, Arapların dilidir.

**وتَعَذَّر عليه الأَمر**: düzgün olmadı. Ve **وتَعَذَّر عليه الأَمر**: zorlaştığı zaman.

Ve **تَعَسَّرَ**. Ve hadiste: onun hastalığında **يَتَعَذَّرُ** olduğu (vardır); yani engellenir ve güçleşir.

Ve **أَعْذَرَ** ve **عَذَرَ**: günahları ve ayıpları çoğaldı. Ve tenzilde: “Rabbinize doğru bir **مَعْذِرَةٌ**” dediler; İsrailoğullarından bir kavim hakkında indi: Yahudilerden cumartesi hakkında haddi aşanlara öğüt verdiler; onlardan bir taife dedi ki: “Allah’ın helâk edicisi olduğu bir kavme niçin öğüt veriyorsunuz?” Dediler—yani öğüt verenler: “Rabbinize doğru bir **مَعْذِرَةٌ**”; mânâ: onlar dediler ki: iyiliği emretmek bize vaciptir; öyleyse bu kimselere öğüt üzerimize (düşer) ve belki sakınırlar. Ve **مَعْذِرَة**’de nasb câizdir; o hâlde mânâ: “Onlara öğüt vermemizle Rabbimize doğru bir **مَعْذِرَةً** ile özür beyan ederiz.” Ve **المَعْذِرَةُ**: **عَذَرَ يَعْذِرُ**’den **مَفْعِلة** vezni üzere bir isimdir; **الاعتذار**’ın makamına ikame edilmiştir. Ve Züheyr b. Ebî Sülmâ’nın sözü:

على رِسْلِكمْ إِنا سَنُعْدِي ورَاءكم،
فتمنعُكم أَرْماحُنا أَو سَنُعْذَر

İbn Berrî dedi: Bu beyti Cevherî onun ikinci mısraını getirdi ve “ستمنعكم” diye okudu; doğrusu: “فتمنعكم”, fâ ile’dir. Bu şiir, Âl-i İkrime’ye hitap edilir; onlar Sül(e)ym ve Ğatafân’dır.
(*
Onun sözü: “ve onlar Sül(e)ym ve Ğatafân’dır” asılda böyledir; uygun olan, sonra gelecekten bilindiği üzere, Ğatafân yerine Hevâzin’dir)
Ve Sül(e)ym, İkrime b. Mansûr b. İkrime’dir; Hevâzin, İkrime b. Mansûr b. İkrime b. Hasafe b. Kays Aylân’dır; ve Ğatafân, Ğatafân b. Sa‘d b. Kays Aylân’dır. Züheyr’e ulaşmıştı ki Hevâzin ve Benî Sül(e)ym, Ğatafân’ı gazvetmek istiyorlar; onlara, Ğatafân ile aralarındaki rahmi ve nesepte Kays’a kadar birleşmelerini hatırlattı. Ve beytten önce:

خُذُوا حظَّكم يا آلَ عِكْرِمَ، واذْكُروا
أَواصِرَنا، والرِّحْمُ بالغيب يُذْكَرُ
فإِنَّا وإِيَّاكم إِلى ما نَسُومُكم
لَمِثْلانِ، بل أَنتم إِلى الصُّلْح أَفْقَرُ

Onun “على رِسْلِكم” sözü’nün mânâsı: “على مَهْلِكم”, yani biraz mühlet verin. Ve onun “سَنُعْدِي وراءكم” sözü: atları arkanızdan koşturacağız. Ve onun “أَو سنعذر” sözü: sizi savunmada özür (getirecek şey) ile geliriz ve içinde mazur görüleceğimiz şeyi yaparız. Ve **الأَوَاصِرُ**: akrabalıklardır.

Ve **العِذَارُ** dizginden: atın yanağı üzerine sarkan şeydir. Ve **التهذيب**’de: dizginin **عِذَارُ**’ı, ondan binek hayvanının iki yanağı üzerine düşen şeydir. Ve denildi: dizginin **عِذَارُ**’ı, ense yanında birleşen iki kayıştır; çoğulu **عُذُرٌ**’dür. Ve **عَذَرَه يَعْذِرُهُ عَذْراً** ve **أَعْذَرَه** ve **عَذَّرَه**: ona gem vurdu. Ve denildi: **عَذَّرَه** ona **عِذَاراً** yaptı. Ve Ebû Züeyb’in sözü:

فإِني إِذا ما خُلّةٌ رَثَّ وصلُها،
وجَدَّتْ لصَرْمٍ واستمرّ عِذارُها

Asma‘î onu tefsir etmedi. Ve câizdir ki dizginin **عِذَار**’ından olsun; ve câizdir ki engellenme olan **التَعَذُّر**’dan olsun. Ve “kısa **العِذَار**’lı” ve “kısa **العِنان**’lı” at (vardır). Ve hadiste: “**الفَقْرُ** mümine, bir atın yanağı üzerinde güzel bir **عِذَار**’dan daha ziynettir.” Atın iki **عِذَار**’ı: insan yüzündeki iki **العارِضَين** gibidir; sonra, dizginden onun üzerinde bulunan kayış, bulunduğu yerin adıyla **عِذاراً** diye adlandırıldı.

Ve **عَذَرْتُ** atı **بالعِذَار** ile, **أَعْذِرُه** ve **أَعْذُرُه**: **عِذَار**’ını sıktığım zaman. Ve **العِذَاران**: sakalın iki yanı; çünkü bu, binek hayvanında **العِذَار**’ın yeridir. Rü’be dedi:

حتى رَأَيْنَ الشَّيْبَ ذا التَّلَهْوُقِ
يَغْشَى عِذَارَي لحْيَتي ويَرْتَقي

Ve erkeğin **عِذَارُ**’ı: **العِذَار** yerinde biten saçıdır. Ve **العِذَارُ**: oğlanın saçının düzgünleşmesi. Denilir: “Onun **عِذَار**’ı ne güzeldir”; yani sakalını çizdi (belirdi). Ve **العِذَارُ**: deve ve dişi devenin başına **الخطام** ipini birleştiren şeydir. Ve **أَعْذَرَ** dişi deveyi: ona **عِذَاراً** yaptı. Ve **العِذَارُ** ve **المُعَذَّر**: **المَقَذُّ**’dur; binek hayvanında **العِذَار**’ın yeri olduğu için böyle adlandırıldı.

Ve oğlan **عَذَّرَ**: **عِذَار**’ının saçı bitti; yani yanağı. Ve **خَلَعَ العِذَارَ**: yani hayâ (yı). Bu, sapkınlığında gömülüp kalmış genç için bir meseldir; denilir: “Hayânın **جِلْباب**’ını üzerinden attı”; tıpkı atın **العِذَار**’ı çıkarıp toplanıp şahlanması gibi. Asma‘î dedi: “Falan **مُعَذَّرَه**’ini çıkardı” denir; bir yol gösterene itaat etmediği zaman. Ve **المُعَذَّر** ile, iki **عِذَار**’lı yuları kastetti. Ve sapkınlıkta gömülüp kalmış kimseye denilir: “**خَلَعَ عِذَارَه**.” Ve ondan, Abdülmelik’in Haccâc’a mektubu: “Seni iki Irak üzerine görevlendirdim; öyleyse onlara, izarı toplanmış, **شديدَ العِذَارِ** olarak çık.” Kişi bir işe azmettiğinde ona: “O **شديد العِذَار**’dır” denilir; bunun zıddında da denilir: “Falan **خَليع العذار**’dır”; gemi olmayan at gibi; o, yüzü üzere koşup gider; çünkü gem onu tutar. Ve ondan onların sözü: “**خَلَعَ عِذارَه**”; yani itaattan çıktı ve sapkınlıkta gömülüp kaldı.

Ve **العِذَارُ**: **العِذَار** yerinde bir damgadır. Ve Ebû Ali **التذكرة**’de dedi: **العِذَارُ**, ense üzerinde iki şakak tarafına (uzanan) bir damgadır. Birincisi daha bilinir. Ve el-Ahmer dedi: damgalardan **العُذْرُ** vardır. Ve deve **عُذِرَ**; o hâlde o **مَعْذورٌ**’dur. Ve **العُذْرةُ**: **العِذَار** gibi bir damgadır. Ve Ebû Vecze es-Sa‘dî’nin—adı Yezîd b. Ebî ‘Ubeyd’dir—geçmiş günleri ve onların hoşluğunu, hayırdan ve salih bir yaşayış üzere toplanmadan (doğan hoşluğu) vasfederek sözü:

إِذِ الحَيُّ والحَوْمُ المُيَسِّرُ وَسْطَنا،
وإِذا نَحْنُ في حالٍ من العَيْشِ صالحِ
وذو حَلَقٍ تُقْضَى العَواذِيرُ بينَه،
يلُوحُ بأَخْطارٍ عِظَام اللَّقائِحِ

Asma‘î dedi: **الحَوْم** çok devedir. Ve **المُيَسِّر**: sütü gelmiş olandır. Ve **ذو حَلَقٍ**: yani damgası **الحَلَق** olan develer; denilir: **إِبلٌ محَلَّقة**; damgaları **الحَلَق** olduğu zaman. Ve **الأَخْطَارُ**: **خِطْر**’ın çoğuludur; o da çok develerdir. Ve **العَواذِيرُ**: **عاذُور**’un çoğuludur; o da şudur: baba bir kardeşlerin damgaları bir olur; mallarını paylaştıklarında, bazısı bazısına: “Benden yana **أَعْذِرْ**” der; o da damgada bir çizgi yahut başka bir şey çizer; bununla bazılarının damgası bazılarından bilinsin diye. Ve denilir: “Devenin gözünü **عَذِّرْ**”; yani onu, benim deveminkinden başka bir damga ile damgala ki develerimiz birbirini tanısın. Ve **العاذُورُ**: çizgi gibi bir damgadır; çoğulu **العَواذِيرُ**’dür.

Ve **العُذْرةُ**: alâmettir. Ve **العُذْر**: alâmettir. Denilir: “Payın üzerine **أَعْذِر**”; yani onun üzerine işaret koy. Ve **العُذْرةُ**: perçemdir. Ve denildi: o, saçtan bir tutamdır; ve atın yelesi ve perçemidir; çoğulu **عُذَر**’dir. Ve Ebû’n-Necm’den rivayet edildi:

مَشْيَ العَذارى الشُّعْثِ يَنْفُضْن العُذَرْ

Ve Tarafe dedi:

وهِضَبّات إِذا ابتلّ العُذَرْ

Ve denildi: atın **عُذْر**’ü, **المِنْسَج** üzerinde olan saçtır. Ve denildi: **العُذْرة** atın omuz başı üzerindeki saçtır. Ve **العُذَرُ**: enseden boynun ortasına (uzanan) kıllardır.

Ve yerden **العِذار**: geniş bir boşlukta enlemesine karşılayan bir kalınlıktır; kumdan da böyledir; çoğulu **عُذْرٌ**’dür. Ve Sa‘leb, Zü’r-Rumme’ye ait olarak okudu:

ومِن عاقرٍ يَنْفِي الأَلاءَ سَراتُها،
عِذارَينِ من جَرْداءَ وعْثٍ خُصُورُها

Yani kumdan iki uzun ip; ve denilir: iki yol. Bu, bir dişi deveyi vasfeder; der ki: bu dişi deve, hiçbir şey bitirmeyen kısır bir kumluktan ne kadar geçti; bu yüzden onu, kısır kadın gibi kısır yaptı. Ve **الأَلاءُ**: kumda biten bir ağaçtır; ancak kumluğun iki yanında biter; işte o, zikrettiği iki **العِذَاران**’dır. Ve **جَرْداء**: develerin otladığı bitkiden soyunmuş (çıplak) olandır. Ve **الوَعْثُ**: düzlüktür. Ve **خُصورُها**: yanlarıdır.

Ve **العُذْرُ**: **عِذار**’ın çoğuludur; o da yerden uzun olandır. Ve Irak’ın **عِذارُ**’ı: **الطَّفِّ**’ten genişleyen yerdir. Ve okun iki **عِذارا**’sı: iki ağzıdır. Ve duvarın ve vadinin iki **عِذارا**’sı: iki yanıdır. Ve denilir: falan, bağında ağaçtan bir **عِذاراً** edindi; yani sıralanmış bir yol.

Ve **العُذْرة**: **البَظْر**’dır; dedi ki:

تَبْتَلُّ عُذْرتُها في كلّ هاجِرِةٍ،
كما تَنَزَّل بالصَّفْوانةِ الوَشَلُ

**والعُذْرةُ**: sünnettir. Ve **العُذْرة**: sünnetçinin kestiği deridir. Ve **عَذَرَ** oğlanı ve cariyeyi, onları **يَعْذِرُهما** **عَذْراً**; ve **أَعْذَرَهما**: onları sünnet etti; şair dedi ki:
“Bir delikanlılar içinde ki **الصَّلِيبَ**i ilâhları yaptılar,
Ben müstesna; şüphesiz ben, mazur bir Müslümanım.”

Ve daha çoğu: cariyeyi indirdim (hıfzettim); râciz dedi ki:
“Sünnetçinin kıvırması, mazurun **زُبَّ**’ı(nı).”

Ve **العِذَار** ve **الإِعْذار** ve **العَذِيرة** ve **العَذِيرُ**, hepsi: sünnet yemeğidir. Ve hadiste: “**الإِعْذار**’daki ziyafet haktır”; **الإِعْذار**: sünnettir. Denir: onu **عَذَرته** ve **أَعْذَرته**; o da **معذور** ve **مُعْذَرٌ**’dır. Sonra sünnette yedirilen yemeğe **إِعْذار** denildi. Ve hadiste: “Biz bir yılın **إِعْذارَ**’ı idik”; yani bir yılda sünnet edildik; ve onlar, on yıl ile on beş arasında, bilinen bir yaş için sünnet edilirlerdi. Ve hadiste: “Resûlullah, sallallahu aleyhi ve sellem, **مَعْذوراً مَسْروراً** doğdu”; yani sünnetli, göbeği kesilmiş. Ve “kavim için **أَعْذَرُوا**”: o yemeği onlar için yaptılar ve hazırladılar. Ve **الإِعْذارُ** ve **العِذارُ** ve **العَذِيرةُ** ve **العَذِيرُ**: ziyafet yemeğidir. Ve **عَذَّرَ** adam: ona çağırdı. Denir: sünnet ve benzeri için **عَذَّرَ** (çağırdı), **تَعْذِيراً**. Ebû Zeyd: sünnette yapılan şey **الإِعْذار**’dır; ve “**أَعْذَرْت**” (sünnet yemeği yaptın); ve şu beyti okudu:
“Her yemeğin baharını iştah edersin:
**الخُرْس** ve **الإِعْذار** ve **النَّقِيعَهْ**.”

Ve **العِذَار**: düğün yemeğidir; ve erkeğin yeni bir şey elde etmesi (hâlinde) bir yemek yapması, ona kardeşlerini çağırmasıdır.

Ve el-Lihyânî dedi: **العُذْرة** çocuğun **قُلْفةُ**’sıdır; ve kesmeden önce yahut ondan sonra onun için bir isim vardır demedi. Ve **العُذْرة**: bekârettir; İbnü’l-Esîr dedi: **العُذْرة**, bakirenin iftizâzdan önceki bitişmesidir. Ve **جارية عَذْراء**: bir erkegin dokunmadığı bakiredir; yalnız İbnü’l-A‘râbî dedi: “Bakire, darlığından dolayı **عَذْراء** diye adlandırıldı; senin ‘iş ona **تَعَذَّرَ** etti’ sözünden.” Çoğulu **عَذارٍ** ve **عَذارى** ve **عَذْراوات** ve **عَذارِي**’dir; daha önce **صَحارى**’da geçtiği gibi. Ve cennetin vasfı hakkında hadiste: “Şüphesiz adam, bir tek sabah içinde yüz **عَذْراء**’a varır.” Ve yağmur duası hadîsinde:
“Bize geldin; hâlbuki **العَذْراءُ**’nın göğsü kanar,”
yani şiddetli kıtlıktan göğsü kanar; ve ondan, Nehaî’nin, “adam, karısını **عَذْراءَ** bulmadığını söyler” hakkındaki hadisi: “Ona bir şey yoktur; çünkü **العُذْرةَ**’yı hayız, sıçrayış ve uzun süre evde kalma (evlenmeme) giderebilir.” Ve Câbir hadîsinde: “Senin **العَذَارَى** ile ve onların oyunlarıyla ne işin var?” yani onlarla oynaşmak; ve ondan Ömer hadîsi:
“Yenileyen olarak, **سَقَطَ العَذارَى**’yı arar.”

Ve **عُذْرةُ الجاريةِ**: onun iftizâz edilmesidir. Ve **الاعْتذارُ**: iftizâzdır. Ve denir: falan, falancanın **أَبو عُذْر**’udur; eğer onu ilk defa yarmış ve iftizâz etmişse; ve **أَبو عُذْرَتها**. Ve onların sözü: “Sen bu sözün **ذي عُذْرِ**’ü değilsin”; yani onu ilk defa iftizâz eden değilsin. El-Lihyânî dedi: cariyenin iki **عُذْرة**’si vardır: biri onunla bakire olduğu; diğeri de onun fiilidir. El-Ezherî, el-Lihyânî’den: onun iki **عُذْرة**’si vardır: biri onun **مَخْفِضُها**’sı; o, cariyenin hıfz yeridir; ikinci **العُذْرة** onun iftizâzıdır; **العَذْر** ile, yani kesme ile, **عُذْرة** diye adlandırıldı; çünkü hıfz edildiğinde çekirdeği kesilir; ve iftizâz edildiğinde **عُذْرتِها**’nın mührü kopar. Ve **العاذُورُ**: cariyenin hıfz yerinden kesilen şeydir.

İbnü’l-A‘râbî: onların “Ona **اعْتَذَرْت**” sözü, onun kalbindekini kesmektir. Ve denir: sular **اعْتَذَرَت**; kesildiği zaman. Ve **الاعْتِذارُ**: adamın ihtiyacından kesilmesi ve kalbinde tuttuğu şeyden kesilmesidir. Ve meskenler **اعْتَذَرت**; silinip yok olduğu zaman; ve “yıpranmış, **مُعْتَذرٍ** bir menzilden geçtim”; Lebîd dedi ki:
“Yaz ayları; ve **نِطَاف** **الشيِّطَين** kuzeyden **اعْتَذَرَتْ** ve **تَعَذَرَّ**.”

Ve **الرسم** **اعْتَذَر**: değişti; Evs dedi ki:
“**بطن السُّلَيِّ** sonra **السّجال** **تَعَذَّرَت**;
Sonra **مَعْقُلة**’den **مَطارِ**’a, sonra **وَاحِف**’lere.”

Ve İbn Meyyâde—adı **الرَّمَّاحُ بن أَبرد**’dir (* “İbn **أَبرد**” sözü asılda böyledir)—dedi:
“Kalbini, **دِمْنَةٍ**’nin **مَعَارِفِ**’inden ne coşturdu,
**البَرْقِ**’ta, **أَصَالِفٍ** ile **فَدَافِدِ** arasında?
Şiddetli rüzgârlar onunla oynadı da sabahladı,
Issız bir yer; **تَعَذَّر** etti; **أَوْرَقَ هَامِدِ**’den başka.”

**البَرْق**: **برقة**’nın çoğuludur; o, taş, kum ve çamurun karışımıdır. Ve **الأَصالِفُ** ile **الفَدافِدُ**: kaba, sert yerlerdir; der ki: bu izler, sönmüş kül olan **الأَوْرَقِ الهامِد**’den başka, silinip yok oldu. Ve bu kasideyle Abdülvâhid b. Süleymân b. Abdülmelik’i över; ve içinde der ki:
“Kim ki bahar ona isabet etmemişse, şüphesiz o,
Abdülvâhid’in yağmuruyla Hicaz’a yardım edildi.
Evvelini âhiri geçti,
Tatlı bir **مُشَرَّعِ** ile ve umut veren bir bitkiyle.”
(* “**سبقت أَوائله أواخره**” sözü asılda böyledir; mısra eksiktir.)

**نُصِرَ**: yani yağmur verildi. Ve **أَرض منصورة**: yağmurlanmış. Ve **المُشَرَّعُ**: su şeriatı (suya giriş yeri). Ve **نَبْت واعِد**: yani hayrı umulur; aynı şekilde **أَرضٌ واعِدةٌ**: bitkisi umulur.

Ve İbn Ahmer el-Bâhilî, **الاعتذار**’ı **الدُّرُوس** mânasında (kullanarak) dedi:
“Gençlik gitti; ömrün zayıfını tüketti;
Allah için, senin hâlin ne; hangi yaşayışı beklersin?
Erişemeyeceğin bir şeyi mi arıyorsun?
Yoksa kalbinin, ülfet ettiklerinden başka bir isteği mi var?
Yahut sen işaretler bilirdin; artık yaptı ki
Ülfetinin harabeleri **بالوَدْكاءِ** **تَعْتَذِرُ**.”

**ضِعْفُ** şey: onun mislidir; der ki: iki adamın ömrü kadar yaşadın; ömür onu tüketti. Ve onun sözü: “Yoksa kalbinin…” yani kalbinin, ülfet ettiklerinden başka bir ihtiyacı var mı; yani onların dışında bir **وَطَرٌ**’u var mı. Ve onun sözü: “Yahut sen işaretler bilirdin”; **الآيات**: alâmetlerdir; ve ülfetinin harabeleri silinip yok oldu. Ve günahtan **الاعْتِذار** bunun içinden alındı; çünkü kim **اعْتَذَرَ** ederse, özrünü bir yalanla karıştırır; günahının üstünü örter. Ve **الاعتِذارُ**: kızgınlığın izini silmektir; onların “meskenler **اعْتَذَرَت**” sözünden; yok olduğu zaman. Ve **المَعاذِرُ**: **مَعْذِرة**’nin çoğuludur. Ve darb-ı mesellerinden: “**المَعاذِرُ** **مكاذِبُ**’dir.” Aziz ve celîl Allah dedi: “Bilakis insan, kendi nefsi üzerine basîrettir; velev ki **مَعاذِيرَه**’ini ortaya atsa.” Denildi: **المعاذير** hüccetlerdir; yani onun hakkında cedelleşse bile, ve özür olarak getirdiği her hücceti ortaya koysa bile. Ve tefsirde geldi: **المَعاذير** Yemen lügatinde örtülerdir; tekili **مِعْذارٌ**’dır; yani “velev ki **مَعاذِيرَه**’ini ortaya atsa.” Ve denir: ona karşı **تَعَذَّرُوا**; yani ondan kaçtılar ve onu yüzüstü bıraktılar. Ve Ebû Mâlik Amr b. Kirkire: denir: onu dövdüler de **فأَعْذَروه**; yani onu dövdüler de ağırlaştırdılar. Ve falan dövüldü de **فأُعْذِرَ**; yani onunla helâke yaklaşılmış oldu. Ve denir: falan, falanın sırtında kamçılarla **أَعْذَرَ** etti, **إِعْذاراً**; onu dövdü de onda iz bıraktığı zaman; ve ona sövdü de sövmesinde aşırıya gitti, ta ki sövmesinde onda iz bıraktı; Ahtal dedi ki:
“Ve **وَضَحِ العِجَانِ**’da **أَعْذَرْن** ettiler.”

Ve **العَذْراء**: bir halka (boyunduruk)tur; insanın boğazına konur; ondan önce hiç kimsenin boynuna konmamıştır. Ve denildi: demirden bir şeydir; onunla, mal çıkarmak yahut bir işi ikrar ettirmek için insana azap edilir. El-Ezherî dedi: ve **العَذَارى**; **الأَغْلال** gibi, ellerin boyunlara toplandığı **الجوامع**’dır. Ve **العَذْراء**: ayak basılmamış kumluktur. Ve **رَمْلة عَذْراء**: yüksekliğinden dolayı ona hiç kimse binmemiştir. Ve **دُرَّة عَذْراءُ**: delinmemiştir. Ve **أَصابعُ العَذارَى**: siyah, uzun, sanki palamut gibi bir üzüm cinsidir; kınalanmış **العَذارى** parmaklarına benzetilir. Ve **العَذْراء**: Peygamberin şehrinin adıdır, sallallahu aleyhi ve sellem…

Ve (böylece) tamamladı; onu bununla adlandırılmış görüyorum; çünkü o, nikâhlanmadı. Ve **العَذْراءُ**: göğün burçlarından bir burçtur. Ve yıldızbilimciler dedi: o **السُّنْبُلة**’dir; ve denildi: o **الجَوْزاء**’dır. Ve **عَذْراء**: Şam’da bilinen bir köydür; ve denildi: o, Dımaşk tarafında bir arazidir; İbn Sîde dedi: onu bununla adlandırılmış görüyorum; çünkü o, bir mekruhla nikâhlanmadı ve sakinleri bir düşman âletiyle vurulmadı; el-Ahtal dedi:

Ve ey **مَنَّ**’e yönelen, **نَجْدِ العُقابِ**’dan; ve ey sola giden,
bizi **العِيسُ** **عَذْراءَ**’dan, **دارِ بني الشَّجْب**’dan uzaklaştırdı

Ve **العُذْرةُ**: bir yıldızdır; çıktığında sıcağın gamı şiddetlenir; ve o, **الشِّعْرى**’dan sonra doğar; ve onun bir yakıcılığı vardır ve onun rüzgârı yoktur ve nefesi tutar; sonra onun ardından **سُهَيلٌ** doğar; ve denildi: **العُذْرة** **المَجَرَّة**’nin sonunda beş yıldızdır. Ve **العُذْرةُ** ve **العاذورُ**: boğazda bir hastalıktır; ve **مَعْذورٌ** adam: ona o isabet etmiştir; Cerîr dedi:

Ey Ferazdak, İbn Murra onun **كَيْنَها**’sını dürttü,
**المَعْذُورِ**’un **نَغانِغَ**’ini tabibin dürtmesi gibi

**الكَيْنُ**: ferç eti. Ve **العُذْرة**: kandan boğaz ağrısıdır; ve o yer de **عُذْرة** diye adlandırılır; ve o, **اللَّهاةِ**’ye yakındır. Ve **عُذِرَ**; o hâlde o **مَعْذورٌ**dur: boğaz ağrısı onunla kabardı. Ve hadiste: onun, üzerine **العُذْرةِ**’den (bir şey) asılmış bir çocuk gördüğü (rivayet edilmiştir); o, boğazda bir ağrıdır; kandan kabarır; ve denildi: o, boğaz ile burun arasındaki **الحَزْم**’de çıkan bir yaradır; **العُذْرة**’nin doğuşu sırasında çocuklara arız olur; bunun üzerine kadın bir bez parçasına yönelir de onu çok şiddetli bir büküşle büker; ve onu onun burnuna sokar da o yeri deler; böylece ondan siyah bir kan fışkırır; belki onu yaralamıştır; ve o delme **الدَّغْر** diye adlandırılır. Denilir: kadın çocuğu **عَذَرَت**; eğer onun boğazını **العُذْرة**’den dolayı dürttüyse; eğer ona bunu yaptıysa; ve onlar bundan sonra onun üzerine **عِلاقاً** (bir şey) asarlardı; **العُوذة** gibi. Ve onun sözü: **عند طلوع العُذْرة**; o, **الشِّعْرى العَبُور**’un altında beş yıldızdır; ve **العَذارى** diye adlandırılır; ve sıcağın ortasında doğar; ve onun sözü: **من العُذْرة** yani onun sebebiyle. Ve **العاذِرُ**: yaranın izi; İbn Ahmer dedi:

Kapıda onlarla itişirim, beni iterlerken,
ve sırtta, benden, kapının **قَرَا**’sından bir **عاذِرُ** vardır

Ondan şöyle dersin: onunla **أَعْذَرَ**; yani onunla bir **عاذِراً** bıraktı; ve **العَذِيرُ** onun gibidir. İbnü’l-A‘râbî: **العَذْر** **العَاذِر**’in cem‘idir; ve o, ortaya koymadır. Denilir: onun **عاذِرُه**’i ortaya çıktı; ve o, onun **دَبُوقاؤه**’dur.

Ve adam **أَعْذَرَ**: hades çıkardı.

Ve **العاذِرُ** ve **العَذِرةُ**: **السَّلح** olan dışkıdır. İbn Ömer hadîsinde: onun, **العَذِرة** ile ekilen **السُّلْت**’u kerih gördüğü (vardır); insanın attığı dışkıyı kasteder. Ve **العَذِرةُ**: evin avlusudur. Ali hadîsinde: onun, bir kavmi azarlayıp şöyle dediği (vardır): size ne oluyor da **عَذِراتِكم**’ı temizlemiyorsunuz? yani avlularınızı. Ve hadiste: Allah temizdir, temizliği sever; öyleyse **عَذِراتكم**’ı temizleyin ve Yahudilere benzemeyin. Ruqayqa hadîsinde: ve işte senin **عِبِدَّاؤُك**’un, senin harem’inin **عَذِراتِ**’ındadır. Ve denildi: **العَذِرةُ**’nin aslı evin avlusudur; ve Ali, رضى الله عنه, sözüyle onu kastetmiştir. Ebû Ubeyd dedi: insanların **عَذِراتُ**’ı ancak bununla adlandırıldı; çünkü o, avlulara atılırdı; böylece avlunun adıyla ondan kinaye yapıldı; tıpkı **الغائط** ile kinaye yapıldığı gibi; o da alçak yer olan topraktır. Ve el-Hutay’a kavmini hicvedip avluları zikrederek dedi:

Ömrüme yemin olsun, sizi denedim de sizi buldum:
çirkin yüzlü, **العَذِراتِ**’ı kötü

Şunu kastetti: kötü olanlar; sonra izâfet için nûn’u hazfetti; ve bu kasidede develerini övdü de dedi:

**مَهارِيس**; onun **رِسْلُها**’sı, ehlinin misafirini sular,
ateş, örtülülerin yüzlerini ortaya çıkardığında

Bunun üzerine Ömer ona dedi: sen ne kötü adamsın; develerini övüyor ve kavmini hicvediyorsun. Ve hadiste: Yahudiler, Allah’ın yaratıklarının **عَذِرةً** bakımından en kokmuşudur; bununla avluyu kastetmesi caizdir ve bununla karınlarının içindekini kastetmesi caizdir; cem‘i **عَذِرات**’tır; İbn Sîde dedi: onu ancak müzekker kıldı; çünkü **العذرة** kırılmaz; ve “o, bundan **العَذِرة**’den berîdir” mesel üzere (söylenir); onların “**بَرِيءُ الساحةِ**” demeleri gibi. Ve ev **أَعْذَرَت**: yani onda **العَذِرةُ** çoğaldı. Ve **تعَذَّرَ** **العَذِرَة**’den: yani bulaştı. Ve onu **عَذّره تَعْذيراً**: onu **العَذِرَة** ile bulaştırdı.

Ve **العَذِرة** ayrıca: kavmin oturduğu meclistir. Ve **عَذِرةُ الطعامِ**: ondan çıkanın en kötüsüdür; onunla atılır; bu, Lihyânî’dendir. Lihyânî dedi: o, **العَذِرة** ve **العَذِبة**’dir. Ve **العُذْرُ**: başarıdır; İbnü’l-A‘râbî’den; ve Miskîn ed-Dârimî’ye ait olarak inşad etti:

Ve bir hasım; ciğerde (bir işte) çekiştim,
yağ gibi; böylece **العُذْرُ** benim oldu

Yani onu kaygan bir yerde karşı koydum da ayağım sabit kaldı ve onun ayağı sabit kalmadı; böylece başarı benim oldu. Ve savaşta denilir: kimin **العُذْرُ**’ü var? yani başarı ve galebe.

el-Asma‘î: ondan **غادُوراً** ile karşılaştım; yani şer ile; ve o, **العاثُور**’da bir lugattır yahut bir peltekliktir. Ve yağmur onunla bir **عاذِراً** bıraktı; yani bir iz. Ve **العواذِيرُ**: **العاذِرِ**’in cem‘idir; ve o, izdir. Ali, رضي الله عنه, hadîsinde: onlar için bir **عاذِرٌ** kalmadı; yani bir iz. Ve **العاذِرُ**: müstahâzanın kanının çıktığı damardır; ve **اللام** daha bilinir
(* yani **العاذل**’in, **اللام** ile olanı, el-Asma‘î’ye göre **العاذر**’den, **الراء** ile olandan daha bilinir). Ve **العاذِرةُ**: müstahâza kadın; **العُذْر**’ü ikame etmekten, mef‘ûl manasında fâ‘ile (kalıbı)dır; ve eğer “**العاذِرَ** örfün kendisidir; çünkü o, kadının **عُذْرِ**’ü ile kaim olur” deseydi, bir vecih olurdu; ve mahfuz olan **العاذل**’dir, **اللام** ile.

Ve O’nun عز وجل sözü: **فالمُلْقِيات ذكْراً عُذْراً أَو نُذْراً**; Sa‘leb onu tefsir etti de dedi: **العُذْرُ** ve **النُّذْر** birdir. Lihyânî dedi: ve bazısı teşdîd eder. Ebû Ca‘fer dedi: kim teşdîd ederse **عُذْراً أَو نُذْراً** kastetmiştir; tıpkı **رُسُل**’de **رُسْل** dediğin gibi. el-Ezherî, O’nun عز وجل sözü hakkında: **عذراً أَو نذراً**; onda iki söz vardır: birincisi, manası **فالمُلْقِيات**’ın, i‘zâr ve inzâr için bir zikir atması olmasıdır; ikinci söz, onların, **ذِكْراً** sözünden bedel olarak nasb edilmesidir; ve onda üçüncü bir vecih vardır: onları **ذكراً** sözüyle nasb etmendir; mana: **فالملقيات** eğer **عذراً أَو نذراً** zikrederse; ve ikisi, i‘zâr ve inzâr makamında kaim olan iki isimdir; ve ikisini birlikte tahfîf etmek ve teşdîd etmek caizdir.

Ve bir adama, sana, sana gelmeden önce bir iş hakkında sitem ettiğinde denilir: Allah’a yemin olsun, bana **استْتَعْذَرْتَ** etmedin; bana **اسْتَنْذَرْت** etmedin; yani bana mazereti ve uyarıyı takdim etmedin. Ve **الاستعذارُ**: ona “benden dolayı beni mazur gör” demendir.

Ve **حمارٌ عَذَوَّرٌ**: içi geniş, çok fuhşeden. Ve **العَذَوَّرُ** ayrıca: kötü huylu, nefsi şiddetli; şair dedi:

Tatlı, helâl su; **عَذَوّر** olmayan

Yani onun suyu ve havuzu mubahtır. Ve **مُلْكٌ عَذَوَّرٌ**: geniş, enli; ve denildi: şiddetli; Kesîr b. Sa‘d dedi:

Lahmî dayım Nûh’u görüyorum; beni sevindirir,
kerimdir; **مُلْكاً عَذَوَّرا** topladığında

**ذَاحَ** ve **حاذَ**: topladı; ve bunun aslı develerdedir.

Ve **عُذْرة**: Yemen’den bir kabiledir; ve Tufriyye’nin kızı Zeyneb’in, kardeşi Yezîd’e mersiye olarak sözü:

Sana mazlumken yardım eder ve zalimken seni kurtarır,
yüklediğin her şey, onun yüklenenidir
Misafirler indiğinde **عَذَوَّراً** olurdu,
mahalle üzerine; ta ki kazanları (yerinden) kalksın

Onun sözü: “ve zalimken seni kurtarır” yani eğer zulmettin de zulmünle talep olundun ise, seni korudu ve senden (talebi) engelledi. Ve **العَذوَّر**: kötü huyludur; onu ancak, misafirlerin işiyle şiddetli ilgilenmesi ve onların ikramını çabuklaştırmaya hırs göstermesi sebebiyle **عَذوَّراً** kıldı; ta ki kazanlar (yerinden) kalksın diye…

**الأَثافيّ**. Ve **المَراجلُ**: kazanlar; onun teki **مِرْجَل**.
