# عذر — Müfredât

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B0%D8%B1/sozluk/mufredat
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D8%B0%D8%B1/entries/mufredat

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [عذر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B0%D8%B1.md)
- Müfredât: Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

## Madde başı: عذر

- العذر: تحري الإنسان ما يمحو به ذنوبه. ويقال: عذر وعذر، وذلك على ثلاثة أضرب: إما أن يقول: لم أفعل، أو يقول: فعلت لأجل كذا، فيذكر ما يخرجه عن كونه مذنبا، أو يقول: فعلت ولا أعود، ونحو ذلك من المقال. وهذا الثالث هو التوبة، فكل توبة عذر وليس كل عذر توبة، واعتذرت إليه أتيت بعذر، وعذرته: قبلت عذره. قال تعالى: ﴿يعتذرون إليكم إذا رجعتم إليهم قل لا تعتذروا﴾ [التوبة/94]، والمعذر: من يرى أن له عذرا ولا عذر له. قال تعالى: ﴿وجاء المعذرون﴾ [التوبة/90]، وقرئ (المعذرون) (وبها قرأ يعقوب الحضرمي. انظر: إرشاد المبتدي ص 355) أي: الذين يأتون بالعذر. قال ابن عباس: لعن الله المعذرين ورحم المعذرين (انظر: الدر المنثور 4/260؛ والأضداد لابن الأنباري ص 321؛ واللسان (عذر). قال ابن الأنباري: كأن المعذر عنده الذي يأتي بمحض العذر، والمعذر: المقصر؛ وانظر عمدة الحفاظ: عذر)، وقوله: ﴿قالوا معذرة إلى ربكم﴾ [الأعراف/164]، فهو مصدر عذرت، كأنه قيل: أطلب منه أن يعذرني، وأعذر: أتى بما صار به معذورا، وقيل: أعذر من أنذر (انظر: الأضداد ص 321؛ والبصائر 4/36) : أتى بما صار به معذورا، قال بعضهم: أصل العذر من العذرة وهو الشيء النجس (راجع: اللسان مادة (عذر) )، ومنه سمي القلفة العذرة، فقيل: عذرت الصبي: إذا طهرته وأزلت عذرته، وكذا عذرت فلانا: أزلت نجاسة ذنبه بالعفو عنه، كقولك: غفرت له، أي: سترت ذنبه، وسمي جلدة البكارة عذرة تشبيها بعذرتها التي هي القلفة، فقيل: عذرتها، أي: افتضضتها، وقيل للعارض في حلق الصبي عذرة، فقيل: عذر الصبي إذا أصابه ذلك، قال الشاعر:
*- غمز الطبيب نغانغ المعذور*
* (هذا عجز بيت لجرير، وشطره:
*غمز ابن مرة يا فرزدق كينها*
وهو في ديوان ص 885؛ والمجمل 3/655؛ والأضداد ص 322؛ وتهذيب اللغة 2/310. النغانغ: لحمات عند اللهوات)
ويقال: اعتذرت المياه: انقطعت، واعتذرت المنازل: درست، على طريق التشبيه بالمعتذر الذي يندرس ذنبه لوضوح عذره، والعاذرة قيل: المستحاضة (قال ابن فارس: ويقال: إن العاذرة: المرأة المستحاضة، وفيه نظر، كأنهم أقاموا الفاعل مقام المفعول؛ لأنها تعذر في ترك الوضوء والاغتسال. انظر: المجمل 3/656)، والعذور: السيء الخلق اعتبارا بالعذرة، أي: النجاسة، وأصل العذرة: فناء الدار، وسمي ما يلقى فيه باسمها.

### Türkçe

- **العذر**: insanın, onunla günahlarını sileceği şeyi araştırmasıdır. Ve denilir: **عذر** ve **عذر**; bu da üç kısım üzeredir: ya “yapmadım” der, yahut “şu sebepten yaptım” der de onu günahkâr olmaktan çıkaran şeyi zikreder, yahut “yaptım ve dönmeyeceğim” der; ve bunun benzeri sözlerden. Bu üçüncüsü ise **التوبة**’dir; her **توبة** bir **عذر**dür, fakat her **عذر** bir **توبة** değildir. Ve **اعتذرت إليه**: ona bir özür getirdim. Ve **عذرته**: onun özrünü kabul ettim. Yüce Allah dedi ki: ﴿يعتذرون إليكم إذا رجعتم إليهم قل لا تعتذروا﴾ [التوبة/94]. Ve **المعذر**: kendisi için bir özür bulunduğunu gören, hâlbuki özrü olmayan kimsedir. Yüce Allah dedi ki: ﴿وجاء المعذرون﴾ [التوبة/90]. Ve ( **المعذرون** ) diye de okunmuştur (ve bununla Ya‘kūb el-Ḥaḍramī okumuştur. Bkz.: إرشاد المبتدي s. 355); yani: özür ile gelenler. İbn عباس dedi ki: “Allah **المعذرين**’e lânet etsin ve **المعذرين**’e rahmet etsin” (bkz.: الدر المنثور 4/260; والأضداد لابن الأنباري s. 321; واللسان (**عذر**). İbn الأنباري dedi ki: sanki onun katında **المعذر** sırf özür ile gelen kimsedir; ve **المعذر**: kusur eden kimsedir; bkz. عمدة الحفاظ: **عذر**). Ve onun sözü: ﴿قالوا معذرة إلى ربكم﴾ [الأعراف/164]; o, **عذرت**’in masdarıdır; sanki şöyle denilmiş gibidir: ondan beni mazur görmesini isterim. Ve **أعذر**: kendisiyle mazur sayılır olduğu şeyi getirdi. Ve denildi: **أعذر** “**أنذر**”den (bkz.: الأضداد s. 321; والبصائر 4/36): kendisiyle mazur sayılır olduğu şeyi getirdi. Bazıları dedi ki: **العذر**’ün aslı **العذرة**’dendir; o da pis olan şeydir (bkz.: اللسان madde (**عذر**)). Ondan dolayı sünnet derisine **العذرة** adı verildi; sonra “**عذرت الصبي**” denildi: onu temizlediğim ve onun **عذرته**’sini giderdiğim zaman. Yine “**عذرت فلانا**”: onu affetmekle günahının pisliğini giderdim; senin “**غفرت له**” sözün gibi; yani: günahını örttüm. Bekâret derisine de, sünnet derisi olan **عذرتها**’sına benzetilerek **عذرة** adı verildi; sonra “**عذرتها**” denildi; yani: onu bekâretini giderdim. Ve çocuğun boğazında ortaya çıkan şeye **عذرة** denildi; sonra “**عذر الصبي**” denildi: ona o isabet ettiği zaman. Şair dedi ki:
*- غمز الطبيب نغانغ المعذور*
* (Bu, Cerîr’in bir beytinin ikinci yarısıdır; onun ilk yarısı:
*غمز ابن مرة يا فرزدق كينها*
ve Dîvân’ında s. 885’tedir; ve المجمل 3/655; والأضداد s. 322; وتهذيب اللغة 2/310. **النغانغ**: küçük dilciklerin yanında et parçalarıdır.)
Ve denilir: **اعتذرت المياه**: sular kesildi. Ve **اعتذرت المنازل**: meskenler silinip yok oldu; özrünün açıklığı sebebiyle günahı silinip yok olan özür dileyene benzetme yoluyla. Ve **العاذرة** denildi: **المستحاضة** (İbn فارس dedi ki: ve denilir ki **العاذرة**: **المرأة المستحاضة**’dır; bunda bakış vardır; sanki onlar fâili mef‘ûl yerine koymuşlardır; çünkü o, abdest ve guslü terk etmede mazur görülür. Bkz.: المجمل 3/656). Ve **العذور**: kötü huylu; **العذرة** itibarıyla; yani: pislik. Ve **العذرة**’nin aslı: evin avlusudur; içine atılan şeye onun adıyla ad verildi.
