# عذق (ع-ذ-ق) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B0%D9%82
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D8%B0%D9%82

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ع - ذ - ق
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B0%D9%82/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب العين و القاف والذال
)ع ذق، ق ذ ع، ذ ع ق مستعملات( عذق: العِذْقُ: العُنْقُودُ من العِنَبِ. العَذْق: النَّخْلة بحَمْلِها. وقال غَبْره: العِذْق: الكِباسةُ وهي العُنْقُودُ على النَّخْلَة أو عُنْقُودُ العِنَبِ.
والعَذْقُ من النَّبات: ذو الأغصانِ، وكُلُّ غُصْنِ له شُعب، والعَذْق: مَوْضِع، وخَبْراء العَذْق: مَوْضِعٌ مَعروفٌ بناحيِة الصَّمَّانَ، قال رؤبة:
بين القَرينَيْنِ وخَبْراءِ العَذَق
قذع: القَذْعُ: سُوءُ القول من الفُحْشِ ونحوه، قَذَعْتُه قَذْعاً: رَمَيْتُهُ بالفُحْش، قال:
يا أيُّها القائلُ قَوْلا أقْذَعا
وتقول: أَقْذَعَ القَوْلَ إقذاعا أي أساءه. وامرأةٌ قَذوعٌ: تأنَفُ من كُلِّ شيْءٍ.
ذعق: الذُّعَاقُ بِمَنْزِلَة الزُّعَاقِ. قالَ الخليلُ: سِمِعْناهُ فلا نَدْرِي ألُغَةٌ هي أم لَثْغَة.
قال زائدةُ داءٌ زُعاقٌ وذُعاقٌ أي قاتلٌ.

##### Türkçe

باب **العين** و **القاف** و**الذال**
(**ع ذق**، **ق ذ ع**، **ذ ع ق** مستعملat) **عذق**: **العِذْقُ**: üzümden salkım. **العَذْق**: yüküyle (meyvesiyle) hurma ağacı. Ğabrah dedi ki: **العِذْق**: **الكِباسةُ**’dır; o da hurma ağacı üzerindeki salkım yahut üzüm salkımıdır.
Ve bitkiden **العَذْقُ**: dalları olan; her dalın da şubeleri vardır. Ve **العَذْق**: bir yer. Ve **خَبْراء العَذْق**: **الصَّمَّانَ** yöresinde bilinen bir yerdir. Rü’be dedi ki:
بين **القَرينَيْنِ** و**خَبْراءِ العَذَق**
**قذع**: **القَذْعُ**: çirkin sözden ve benzerinden kötü söz. **قَذَعْتُه قَذْعاً**: onu çirkin sözle attım (ayıpladım). Dedi ki:
يا أيُّها القائلُ قَوْلا **أقْذَعا**
Ve dersin: **أَقْذَعَ القَوْلَ إقذاعا**; yani onu kötü yaptı. Ve **امرأةٌ قَذوعٌ**: her şeyden tiksinir.
**ذعق**: **الذُّعَاقُ** **الزُّعَاقِ** mertebesindedir. Halîl dedi ki: onu işittik; fakat bir dil mi yoksa bir pelteklik mi, bilmiyoruz.
Zâide dedi: **داءٌ زُعاقٌ وذُعاقٌ**; yani öldürücü.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B0%D9%82/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

العَذْقُ بالفتح: النَخلةُ بحملها؛ ومنه قول الحُباب بن المنذِر: أنا عُذَيقُها المرجَّبُ. والعِذْقُ، بالكسر: الكِباسةُ. وعَذَقْتُ النخلةَ: قطعتُ سَعَفها. وعَذَّقْتُ شدِّد للكثرة، ومنه قول الشاعر:
كالجِذْعِ عَذَّقَ عنه عاذِقٌ سَعَفا
وعَذَقَ شاتَهُ يَعْذُقُ بالضم عَذْقاً، إذا ربط في صوفها صُوفَةً تخالف لونَهُ. وأعْذَقَها مثله والعلامةُ عَذْقَةٌ بالفتح. وعَذَقَ الإذْخِرُ وأعْذَقَ، إذا ظهرَت ثمرته. وعَذَقْتُ الرجلَ، إذا رميتَه بالقبيح ووسَمْتَه به.

##### Türkçe

**العَذْقُ** (fetha ile): yüküyle birlikte hurma ağacı; bundan **الحُباب بن المنذِر**’in sözü: “Ben onun yüceltilmiş küçük **عُذَيقُ**’uyum.” Ve **العِذْقُ** (kesra ile): salkım. Ve **عَذَقْتُ النخلةَ**: onun yapraklarını kestim. Ve **عَذَّقْتُ** (çokluk için şeddeli); bundan şairin sözü:
“Bir **الجِذْعِ** gibi; ondan bir **عاذِقٌ** yapraklar **سَعَفا** kesti.”

Ve **عَذَقَ شاتَهُ يَعْذُقُ** (damme ile) **عَذْقاً**: onun yününe, rengi onun rengine aykırı bir yün parçası bağladığı zaman. Ve **أعْذَقَها** da onun gibidir; alâmet (işaret) ise fetha ile **عَذْقَةٌ**’dir. Ve **عَذَقَ الإذْخِرُ** ve **أعْذَقَ**: meyvesi ortaya çıktığı zaman. Ve **عَذَقْتُ الرجلَ**: onu çirkin sözle attığım ve onu onunla damgaladığım zaman.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B0%D9%82/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب العين والقاف مع الذال
عذق ، قذع ، ذعق
استعمل من وجوهه : عذق ، قذع ، ذعق .
عذق : قال الأصمعيّ وغيره : العَذْق بالفتح : النَّخلة نفسها ؛ والعذق بالكسر : الكِباسة ، وجمعه عُذوق وأعذاق . قال : وأعذَقَ الإذخرُ ، إذا أخرَجَ ثمرَه .
وقال ابنُ الأعرابي : عَذَق السَّخبَرُ ، إذا طال نباتُه ، وثمرته عَذَقةٌ . وخَبْراء العَذَق معروفة بناحية الصَّمَّان .
وقال الأصمعيّ : عذَقَ فلانٌ شاةً له ، إذا علَّق عليها صوفةً يَعرِفُها بها .
قلت : وقد سمعت غير واحدٍ من العرب يقول اعتذقت بكْرةً لأقتضبَها ، أي أعلمت عليها لنفسي .
وقال ابنُ الأعرابيّ : اعتذقَ الرجلُ واعتذبَ ، إذا أسبلَ لعمامته عَذَبتين من خلف . وقال أعرابيٌّ : مِنّا من عُذِق باسمه ، أي شُهر وعُرِف به . ويقال للذي يقوم بأمر النَّخْل وإباره وتذليل عُذوقه : عاذق . وقال كعب بن زهير يصف ناقةً له :
تنجو ويقطُر ذِفْراها على عُنقٍ
كالجِذْع شذَّب عنه عاذقٌ سَعَفا
ويقال : في بني فلانٍ عِذْقٌ كهل ، أي عزٌّ قد بلغَ غايتَه ، وأصله الكِباسة إذا أينعت ،
تضرب مثلاً للشرف القديم . قال ابنُ مُقْبل :
وفي غَطَفَانَ عِذْق صِدقٍ ممنَّعٌ
على رغم أقوامٍ من الناس يانعُ
فقوله عذقٌ يانع ، كقولك : عِزٌّ كهل ، وعِذْقٌ كهل .
وقال أبو تراب : سمعتُ عرّاماً يقول : كذبَتْ عَذَّاقته وعذّانته ، وهي استه . وامرأةٌ عَذَقانة ، وشَقَذانة ، وغَذَوانةٌ ، أي بذيَّةٌ سليطة . وكذلك امرأةٌ سَلَطانة وسَلَتَانة .
وفي ( نوادر الأعراب ) : فلانٌ عَذِق بالقلوب ولَبِق . وطِيبٌ عَذِق ، إذا كان ذكيَّ الريح طيّباً .
ذعق : قال الليث : الذُّعاق بمنزلة الزُّعاق : المُرّ . سمعنا ذلك من بعضهم ، فلا أدري ألغةٌ هي أو لُثغة .
قلت : ولم أسمع ذُعاق بالذال في شيء من كلام العرب ، وليس بمحفوظٍ عندي .
قذع : جاء في الحديث : ( من رَوى في الإسلام هجاءً مُقْذِعاً فهو أحد الشاتِمَيْنِ ) . والهِجاء المُقْذِع : الذي فيه فُحش وقَذْفٌ وسَبٌّ يقبُح ذِكره . يقال أقذعَ فلانٌ لفلانٍ إقذاعاً ، إذا شَتَمه شتماً يُستفحَش ، وهو القَذْع . وقال الليث : قذعتُ الرجل أقذَعه قَذْعاً ، إذا رميتَه بالفُحش من القول .
قلت : ولم أسمع قَذَعت بغير ألفٍ لغير الليث . وقال العجّاج :
بل أيُّها القائلُ قولاً أقذَعا
أراد أنه أقذَع فيه ، وقيل أقذعا نعتٌ للقول ، أراد قولا ذا قَذَع .
وقال أبو زيدٍ عن الكلابيين : أقذعتُه ، بلساني إقذاعاً ، إذا قهرتَه بلسانك . وقذعته بالعصا ، إذا ضربتَه .
قلت : أحسب الذي رُوي لأبي زيد عن الكلابيين بالدال لا بالذال .
وروى أبو عبيد عن أبي عمرو : قدَعته عن الأمر ، إذا كففته ، وأقذعته بالذال ، إذا شتمتَه . وهذا هو الصحيح الغايةُ .
وقرأت في ( نوادر الأعراب ) : تقذَّعَ له بالذال والدال ، وتقذّح وتقزَّح ، إذا استعدَّ له بالشرّ .
وقال ابن دريد : ذَعقه وزَعقَه ، إذا صاح به وأفزعه .
قلت : وهذا من زيادات ابن دريد .

##### Türkçe

باب **العين** و**القاف** مع **الذال**
**عذق** ، **قذع** ، **ذعق**
Kullanılmıştır, vecihlerinden: **عذق** ، **قذع** ، **ذعق** .

**عذق** : el-Asmaʿî ve başkaları dedi: **العَذْق** fetha ile: hurma ağacının kendisi; **العذق** kesra ile: salkım; çoğulu **عُذوق** ve **أعذاق**. Dedi: ve **أعذَقَ** **الإذخرُ**; meyvesini çıkardığı zaman.

İbnü’l-Aʿrâbî dedi: **عَذَق** **السَّخبَرُ**; bitkisi uzadığı zaman; meyvesi **عَذَقةٌ**’dır. Ve **خَبْراء العَذَق** **الصَّمَّان** tarafında bilinir.

el-Asmaʿî dedi: Falan kimse, kendisine ait bir koyunu **عذَقَ**; üzerine onunla tanıyacağı bir yün parçası astığı zaman.

Dedim: Araplardan birden fazlasını “Bir dişi deveyi kendim için **اعتذقت** ki onu kesip koparayım” derken işittim; yani onu kendim için işaretledim.

İbnü’l-Aʿrâbî dedi: Adam **اعتذقَ** ve **اعتذبَ**; sarığının arkasından iki püskülü sarkıttığı zaman. Bir bedevî dedi: “Bizden, adıyla **عُذِق** olan vardır”; yani onunla meşhur edildi ve onunla bilindi. Hurma ağaçlarının işini, aşılamasını ve salkımlarını aşağı indirmesini üstlenen kimseye **عاذق** denir. Kaʿb b. Zuheyr, kendisine ait bir dişi deveyi vasfederek dedi:
تنجو ويقطُر ذِفْراها على عُنقٍ
كالجِذْع شذَّب عنه عاذقٌ سَعَفا

Ve denir: Falan oğullarında **عِذْقٌ** **كهل** vardır; yani son haddine ulaşmış bir izzet; aslı, olgunlaştığı zaman salkımdır; eski şeref için mesel olarak vurulur. İbn Mukbil dedi:
وفي غَطَفَانَ عِذْق صِدقٍ ممنَّعٌ
على رغم أقوامٍ من الناس يانعُ
Onun “**عذقٌ** **يانع**” sözü, senin “**عِزٌّ** **كهل**” ve “**عِذْقٌ** **كهل**” demen gibidir.

Ebû Turâb dedi: Arrâm’ı şöyle derken işittim: “Onun **عَذَّاقته** ve **عذّانته** yalan söyledi”; o, onun kıçıdır. Ve bir kadın **عَذَقانة** ve **شَقَذانة** ve **غَذَوانةٌ**; yani kötü ağızlı, sivri dilli. Yine bunun gibi: bir kadın **سَلَطانة** ve **سَلَتَانة**.

(**نوادر الأعراب**)’da: Falan kimse kalplerde **عَذِق** ve **لَبِق**’tir. Ve **طِيبٌ** **عَذِق**; kokusu keskin, hoş olduğu zaman.

**ذعق** : el-Leys dedi: **الذُّعاق** **الزُّعاق** menzilesindedir: acı. Bunu bazılarından işittik; bunun bir lügat mi yoksa bir pelteklik mi olduğunu bilmiyorum.

Dedim: Arapların sözünden hiçbir şeyde **ذُعاق**’ı **الذال** ile işitmedim; ve bende mahfuz değildir.

**قذع** : Hadiste geldi: “(İslâm’da **مُقْذِعاً** bir hiciv rivayet eden kimse, iki sövenden biridir).” **المُقْذِع** hiciv: içinde çirkin söz, iftira ve sövme bulunan; zikri çirkin olan. Denir: Falan kimse falana **أقذعَ** **إقذاعاً**; çirkin sayılan bir sövme ile sövdüğü zaman; o, **القَذْع**’dır. el-Leys dedi: Adamı **قذعتُ**; onu **أقذَعه** **قَذْعاً**; sözün çirkinliğiyle onu attığın zaman.

Dedim: el-Leys’ten başkası için, elifsiz **قَذَعت** işitmedim. el-ʿAccâc dedi:
بل أيُّها القائلُ قولاً أقذَعا
Onunla, onda **أقذَع** ettiğini murad etti; ve “**أقذعا**” sözün sıfatıdır denildi; **قَذَع** sahibi bir söz murad etti.

Ebû Zeyd, Kilâbîlerden naklen: Onu dilimle **أقذعتُه** **إقذاعاً**; dilinle onu kahrettiğin zaman. Ve onu sopayla **قذعته**; onu dövdüğün zaman.

Dedim: Ebû Zeyd’e Kilâbîlerden rivayet olunanın **الدال** ile, **الذال** ile değil, olduğunu sanıyorum.

Ebû ʿUbeyd, Ebû ʿAmr’dan rivayet etti: Onu işten **قدَعته**; onu men ettiğin zaman. Ve onu **أقذعته** **بالذال**; ona sövdüğün zaman. Bu, en doğru olanıdır.

(**نوادر الأعراب**)’da okudum: Ona **تقذَّعَ** **بالذال** ve **الدال** ile; ve **تقذّح** ve **تقزَّح**; ona kötülükle hazırlandığı zaman.

İbn Düreyd dedi: Onu **ذَعقه** ve **زَعقَه**; ona bağırdığı ve onu korkuttuğu zaman.

Dedim: Bu, İbn Düreyd’in ziyadelerindendir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B0%D9%82/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب العين والذال وما يثلثهما)
(عذر) العين والذال والراء بناء صحيح له فروعٌ كثيرة، ما جَعلَ الله تعالى فيه وجهَ قياسٍ بَتَّةً، بل كلُّ كلمةٍ منها على نَحوِها وجِهَتها مفردة. فالعُذْر معروف، وهو رَوْم الإنسان إصلاحَ ما أُنكِرَ عليه بكلام. يُقال منه: عَذَرْتُه فأنا أَعْذِرُه عَذْراً، والاسم العُذْر. وتقول: عَذَرْتُه من فلان، أي لُمْتُه([1]) ولم ألُم هذا. يُقال: مَن عذيري من فلان، ومَن يَعذِرني منه. قال:
أُريد حِبَاءه ويُريدُ قَتْلي  *** عَذيرَكَ من خليلكَ من مُرادِ([2])
ويقال إنّ عَذِير الرّجل: ما يروم ويُحاوِل ممّا يُعذَر عليه إذا فَعَله. *قال الخليل: وكان العجّاجُ يرمُّ رَحْلَه([3]) لسفرٍ أرادَه، فقالت امرأتُه: ما [هذا] الذي ترُمُّ([4]) ؟ فقال:
* جارِيَ لا تستنكري عَذِيري([5]) *
يريد: لا تُنكرِي ما أحاول. ثم فَسَّر في بيتٍ آخر فقال:
* سيري وإشفاقي على بعيري([6]) *
وتقول: اعتذر يَعتذِر اعتذاراً وعِذْرة من ذنبه فعذرْتُه. والمَعذِرة الاسم. قال الله تعالى: ﴿قَالُوا مَعْذِرَةً إلى رَبِّكُمْ([7])﴾ [الأعراف 164]. وأعذَر فلانٌ إذا أبْلَى عُذْراً فلم يُلَمْ. ومن هذا الباب قولهم: عذَّر الرّجلُ تعذيراً، إذا لم يبالِغ في الأمر وهو يريكَ أنّه مبالغٌ فيه. وفي القرآن: ﴿وَجَاءَ المُعَذِّرُونَ مِنَ الأَعْرَابِ﴾ [التوبة 90]، ويقرأ: ﴿المُعْذِرُون([8])﴾. قال أهل العربيّة: المُعْذِرون بالتخفيف هم الذين لهم العُذْر، والمعذِّرون: الذين لا عُذْرَ لهم ولكنَّهم يتكلَّفون عُذراً. وقولهم للمقصِّر في الأمر: مُعَذِّر، وهو عندنا من العُذْر أيضاً، لأنَّه يقصِّر في الأمر مُعوِّلاً على العُذْر الذي لا يريد يتكلف([9]) .
وباب آخَر لا يشبه الذي قبلَه، يقولون: تعذَّر الأمرُ، إذا لم يَستقِم. قال امرؤُ القيس:
ويوماً على ظَهرِ الكثَيب تَعذَّرتْ  *** عَلَيَّ وآلت حَلْفةً لم تَحَلَّلِ([10])
وبابٌ آخَر لا يشبه الذي قبلَه: العِذار: عِذار اللِّجام. قال: وما كان على الخَدَّين من كيٍّ أو كدحٍ طُولاً فهو عذار. تقول من العِذَار: عَذَرْتُ الفرس فأنا أعذُِرُه عَذْراً بالعِذار، في معنى ألجمته. وأعْذَرتُ اللِّجام، أي جعلت له عِذاراً. ثم يستعيرون هذا فيقولون للمنهمِك في غَيِّه: "خَلَعَ العِذار". ويقال من العِذار: عَذّرْتُ الفرسَ تعذيراً أيضاً.
وبابٌ آخر لا يشبه الذي قبلَه. العِذَار([11]) ، وهو طعامٌ يدعى إليه لحادثِ سُرُور. يقال منه: أعذروا إعذاراً. قال:
كلَّ الطَّعامِ تشتهي ربيعَهْ  *** الخُرْسُ والإعذارُ والنقيعهْ([12])
ويقال بل هو طعامُ الخِتان خاصّة. يقال عُذِر الغُلامُ، إذا خُتِنَ. وفلانٌ وفلانٌ عذارُ عامٍ واحد([13]) .
وباب آخر لا يشبه الذي قبله: العَذَوَّر، قال الخليل: هو الواسع الجَوف الشديد العِضاض([14]) . قال الشاعر يصف الملْكَ أنه واسعٌ عريض:
وحازَ لنا الله النُّبوّةَ والهدى  *** فأعطى به عزّاً ومُلكاً عَذَوَّرَا
ومما يشبه هذا قول القائل يمدح([15]) :
إذا نزلَ الأضيافُ كان عذَوَّراً  *** على الحيِّ حتى تَستقِلَّ مَرَاجِلُه([16])
قالوا: أراد سيءَ الخلق حَتَّى تُنصَب القُدور. وهو شبيه بالذي قاله الخليل في وصف الحمار الشديد العضاض.
وبابٌ آخَر لا يشبه الذي قبله: العُذْرة: عُذْرَة الجارية العذراء، جاريةٌ عذراءُ: لم يَمسَّها رجل. وهذا مناسبٌ لما مضى ذكرُه في عُذْرة الغلام.
وبابٌ آخر لا يشبه الذي قبله: العُذرة: وجعٌ يأخذ في الحَلْقِ. يقال منه: عُذِر فهو معذور. قال جرير:
غمزَ ابن مُرَّةَ يا فرزدَقُ كَيْنَهَا  *** غَمْزَ الطبيبِ نَغانغ المعذورِ
وبابٌ آخر لا يشبه الذي قبله: العُذْرة: نجمٌ إذا طلع اشتدَّ الحر، يقولون: "إذا طلعَتِ العُذْرة، لم يبق بعُمان بُسْرَة".
وباب آخر لا يشبه الذي قبله: العُذْرة: خُصلةٌ من شعر، والخُصلة من عُرف الفَرَس. وناصيتُه عُذرة. وقال:
* سَبِط العُذرَةِ ميّاح الحُضُرْ *
وبابٌ آخر لا يشبه الذي قبله: العَذِرة: فِناء الدّار. وفي الحديث: "اليهودُ أنتَنُ خَلْق الله عَذِرَة"، أي فناءً. ثم سمِّي الحَدَثُ عَذِرة لأنَّه كان يُلقَى بأفنية الدُّور.
(عذق) العين والذال والقاف أصلٌ واحد يدلُّ على امتدادٍ في شيء وتعلق شيءٍ بشيء. من ذلك العِذْق عِذْق النَّخلة، وهو شمراخ من شماريخها. والعَذْق: النخلة، بفتح العين. وذلك كله من الأشياء المتعلِّقة بعضُها ببعض. قال:
ويُلْوِي بريَّان العَسِيب *كأنه  *** عَثَا كِيل عَذْقٍ من سُمَيْحَة مُرطبِ([17])
قال الخليل: العِذْق من كلِّ شيء: الغُصْن ذو الشُّعَب.
ومن الباب: عُذِقَ الرّجُل، إذا وُسمَ بعلامةٍ يعرَف بها. وهذا صحيح، وإنما هذا من قولهم: عَذَقَ شاتَهُ يَعْذُقُهَا عَذْقَاً، إذا علَّقَ عليها صوفةً تخالفُ لونَها.
وممّا جرى مجرى الاستعارة والتمثيل قولهم: "في بني فلانٍ عِذْقٌ كَهْلٌ" إذا كان فيهم عِزٌّ ومَنْعَة. قال ابن مُقْبِل:
وفي غَطَفَانَ عِذْقُ صِدقٍ ممنَّعٌ *** على رغم أقوامٍ من النّاس يانعُ([18])
 (عذل) العين والذل واللام أصلٌ صحيح يدلُّ على حَرٍّ([19]) وشِدّةٍ فيه، ثم يقاس عليه ما يقاربه. ومن ذلك اعتذَل الحرُّ: اشتدّ. قال أبو عبيد: أيّام مُعتذلات: شديداتُ الحرارة.
ومما قيس على هذا قولهم: عَذَل فلانٌ عَذْلاً، والعَذَل الاسم. ورجلٌ عذّالٌ وامرأة عذَّالة، إذا كثر ذلك منهما. والعُذَّال الرِّجال، والعُذّل النِّساء. وسمِّيَ هذا عَذْلاً لما فيه من شدّة ومَسِّ لَذْع. قال:
غَدَتْ عَذَّ التَايَ فقلتُ مهلاً  *** أفي وجدٍ بسَلمى تَعذُلانِي([20])
(عذم) العين والذال والجيم والميم أُصيلٌ صحيح يدل على عَضٍّ وشِبهه. قال الخليل: أصل العَذْمِ العضّ، ثم يقال: عَذَمَهُ بلسانه يَعْذِمُه عَذْماً، إذا أخذه بلسانه. والعَذيمة: الملامة. قال الراجز:
يَظَلُّ مَن جارَاه في عذائمِ  *** من عنفوانِ جريِهِ العُفاهِمِ([21])
أي مَلاَمَات. وفرسٌ عَذوم. فأما العَذَمْذَم فإن الخليل ذكره في هذا الباب بغين معجمة، وقال غيره: بل هو غَذَمْذَم بالغين. قال الخليل: وهو الجُرَاف. يقال: مَوت غَذَمْذَم: جُراف لا يُبقي شيئاً. قال:
ثِقالُ الجفانِ والحلومِ رحاهُم  *** رَحَى الماء يكتالون كَيْلاً عَذَمذَما([22])
(عذي) العين والذال والحرف المعتل أُصيل صحيح يدلُّ على طِيبِ تُربة قال الخليل وغيره: العَذَاةُ: الأرض الطيِّبة التربة، الكريمة المَنبِت. قال:
بأرضٍ هِجانِ التُّرْب وَسميَّة الثَّرَى  *** عَذَاةٍ نأت عنها المُؤُوجة والبحرُ([23])
قال: والعِذْيُ، الموضع يُنبِت شتاءً وصيفاً من غير نَبع. ويقال: هو الزرع لا يُسقَى إلاّ من ماء المطر، لبُعده من المياه. قالوا: ويقال لهذا العَذا، الواحدة عَذاةٌ. وأنشدوا:
بأرضٍ عَذاةٍ حَبَّذا ضَحَواتُها  *** وأطيبُ منها ليلُه وأصائله
(عذب) العين والذال والباء أصلٌ صحيح، لكنّ كلماتِه لا تكاد تنقاس، ولا يمكن جمعُها إلى شيء واحد. فهو كالذي ذكرناه آنفاً في باب العين والذال والرّاء. وهذا يدلُّ على أنّ اللُّغة كلَّها ليست قياساً، لكنْ جُلُّها ومعظمُها.
فمن الباب: عَذُبَ الماءُ يَعْذُبُ عُذُوبَةً، فهو عَذْبٌ: طيّب. وأعذَبَ القومُ، إذا عذُب ماؤهم. واستعذبوا، إذا استقَوا وشَرِبوا عَذْباً.
وبابٌ آخر لا يُشِبه الذي قبلَه، يقال: عَذَب الحمار يَعْذِب عَذْباً وعُذوباً فهو عاذبٌ [و] عَذُوب: لا يَأكل من شدّة العطش. ويقال: أعذَبَ عن الشَّيء، إذا لَهَا عنه وتركَه. وفي الحديث: "أعْذِبوا عن ذِكْر النِّساء". قال:
وتبدَّلوا اليعبوبَ بعد إلههم  *** صَنَماً ففِرُّوا يا جَديل وأعذِبُوا([24])
ويقال للفرس وغيرِه عَذوبٌ، إذا بات لا يأكل شيئاً ولا يشرب، لأنّه ممتنع من ذلك.
وبابٌ آخَر لا يشبه الذي قبله: العَذُوب: الذي ليس بينه وبين السّماء سِتر، وكذلك العاذب. قال نابغةُ الجعديُّ([25]) :
فباتَ عَذُوباً للسَّماء كأنّه  *** سُهيلٌ إذا ما أفردَتهُ الكواكبُ([26])
فأمّا قول الآخر:
بِتنَا عُذُوباً وباتَ البَقُّ يلْسَِبُنا  *** عند النُّزولِ قِراناً نَبْحُ دِرْواسِ([27])
فممكن أن يكونَ أراد: ليس بيننا وبين السَّماء سِتر، وممكنٌ أن يكون من الأول إذا باتُوا لا يأكلون ولا يَشرَبون.
*وحكى الخليل: عذَّبتُه تعذيباً، أي فَطَمتُه. وهذا من باب الامتناع مِن المأكل والمَشرَب.
وبابٌ آخرُ لا يُشبِه الذي قبله: العَذاب، يقال منه: عذَّب تعذيباً. وناسٌ يقولون: أصل العَذاب الضَّرب. واحتجُّوا بقول زُهير:
وَخَلْفَها سائقٌ يحدُوا إذا خَشيت  *** منه العَذابَ تمدُّ الصُّلبَ والعُنُقا([28])
قال: ثم استُعِير ذلك في كلِّ شِدّة.
وبابٌ آخرُ لا يُشبِه الذي قبلَه، يقال لطَرَف السَّوط عَذَبة، والجمع عَذَب. قال:
غُضْفٌ مهرَّتَة الأشداقِ ضارية  *** مثلُ السَّراحين في أعناقها العَذَبُ([29])
والعَذَبة في قضيب البعير: أسَلتُه. والعُذَيب: موضع.
---------------------
([1]) في الأصل: "أي لمت منه".
([2]) البيت لعمرو بن معد يكرب، يقوله في قيس بن مكشوح المرادي، كما في الكامل 550 ليبسك والأغاني (9: 12). وبعده:
ولو لاقيتني ومعي سلاحي *** تكشف شحم قلبك عن سواد
وتروى الأبيات التي منها هذا البيت لدريد بن الصمة في الأغاني. وانظر الأغاني (11: 32) وكان علي إذا نظر إلى ابن ملجم يتمثل بهذا البيت، كما في الأغاني والكامل وأمثال الميداني. وأنشد عجزه في اللسان (عذر 222).
([3]) في الأصل: "يروم رحلة"، صوابه مقتبس من اللسان، ففيه: "فكان يروم رحل ناقته لسفره"، أي يصلحه.
([4]) في الأصل: "تروم"، صوابه والتكملة التي قبله من اللسان (عذر).
([5]) ديوان العجاج 26، وهو مطلع أرجوزة له. وأنشده كذلك في المجمل واللسان (عذر).
([6]) في الديوان: "سعيي وإشفاقي"، وقد نبه عليها في اللسان.
([7]) معذرة بالنصب، قراءة حفص، نصب على المفعول من أجله، أو على المصدر، أو على المفعول به لأن المعذرة تتضمن كلاماً، وحينئذ تنصب بالقول، كقلت خطبة. وقد وافقه في هذه القراءة اليزيدي مخالفاً أبا عمرو. وباقي القراء على الرفع على الخبرية، أي هذه معذرة، أو موعظتنا معذرة. إتحاف فضلاء البشر 232.
([8]) هذه قراءة يعقوب، ووافقه الشنبوذي. والباقون بفتح العين وتشديد الذال المكسورة. إتحاف فضلاء البشر 244.
([9]) كذا وردت هذه العبارة.
([10]) البيت من معلقته المشهورة.
([11]) ويقال له أيضاً "إعذار" و "عذير" و "عذيرة".
([12]) الرجز في اللسان (خرس، عذر، نقع).
([13]) في اللسان: "وفي الحديث: كنا إعذار عام واحد، أي ختنا في عام واحد. وكانوا يختتنون لسن معلومة فيما بين عشر سنين وخمس عشرة".
([14]) هذا من صفة الحمار، كما في اللسان وكما سيأتي. وفي المجمل: "وحمار عذور: واسع الجوف".
([15]) الحق أن الشعر رثاء، والقائل هو زينب بنت الطثرية ترثي أخاها يزيد، من مقطوعة في الحماسة (1: 432-433) وحماسة البحتري 433. وأنشد البيت في المجمل واللسان (عذر) .
([16]) سبق إنشاده وتخريجه في (دغر). وابن مرة هذا هو عمران بن مرة المنقري، وكان أسر "جعثن" أخت الفرزدق يوم السيدان، وفي ذلك يقول جرير أيضاً (انظر اللسان كين):
يفرج عمران بن مرة كينها  *** وينزو نزاء العير أعلق حائله
([17]) لامرئ القيس في ديوانه 83 برواية: "وأسحم ريان العسيب". سميحة: بئر بالمدينة.
([18]) في اللسان (عذق): (عذق، عز).
([19]) في الأصل: "حرارة".
([20]) أنشده في اللسان (عذل).
([21]) الرجز في اللسان (عذم، عفهم). وقد نسيه في (عفهم) إلى غيلان. والبيت الأول في المخصص (12: 175).
([22]) البيت لشقران مولى سلامان، كما في اللسان (غذم) من مقطوعة اختارها أبو تمام في الحماسة (2: 274).
([23]) ديوان ذي الرمة 211 واللسان (عذا، مأج). ورواية الديوان والمجمل والموضع الأول من اللسان: "الملوحة".
([24]) البيت لعبيد بن الأبرص في ديوانه 12 والحيوان (3: 100) والخزانة (3: 246).
([25]) حذف أل في مثله جائز، وجاء فيه قول الشاعر، وأنشده في اللسان(نبغ):
ونابغة الجعدي بالرمل بيته  *** عليه صفيح من تراب موضع
([26]) أنشده في اللسان (عذب).
([27]) هذا إنشاد غريب، ففي الحيوان (2: 22):
بتنا وبات جليد الليل يضربنا  *** بين البيوت قرانا نبح درواس
وفي اللسان (لسب، بقق، شوى):
بتنا عذوباً وبات البق يلسبنا  *** نشوي القراح كأن لا حي بالوادي
ورواية اللسان (ندل) والتبريزي (1: 384): "عند الندول"، بفتح النون بعدها دال وذكر أنه اسم رجل وصدره فيهما: "بتناوبات سقيط الطل يضربنا".
([28]) ديوان زهير 39.
([29]) ديوان ذي الرمة 23 واللسان (عذب).

ـ

##### Türkçe

(باب العين والذال وما يثلثهما)
(**عذر**) **العين** ve **الذال** ve **الراء** sahih bir binadır; onun çok dalları vardır; Allah Teâlâ onda hiçbir surette bir kıyas vechi kılmamıştır; bilakis onun her bir kelimesi, kendi tarzı ve yönü üzere tekildir. Şu hâlde **العُذْر** mâlûmdur; o, insanın kendisine karşı inkâr olunan şeyi söz ile düzeltmeye yönelmesidir. Ondan şöyle denir: **عَذَرْتُه**; ben **أَعْذِرُه**; **عَذْراً**; isim **العُذْر**’dür. Ve dersin: **عَذَرْتُه من فلان**; yani onu kınadım([1]) ve bunu kınamadım. Denir: **مَن عذيري من فلان** ve **مَن يَعذِرني منه**. Dedi ki:
أُريد حِبَاءه ويُريدُ قَتْلي  *** عَذيرَكَ من خليلكَ من مُرادِ([2])
Ve denir ki: adamın **عَذِير**’i, yaptığı takdirde kendisi üzerine özür getirilecek şeyden, yöneldiği ve teşebbüs ettiği şeydir. *Halîl dedi: **العجّاج** yolculuk için istediği eyerini onarıyordu([3]); karısı dedi ki: ne [bu] ki onarıyorsun([4])? O dedi ki:
* جارِيَ لا تستنكري عَذِيري([5]) *
İster: benim teşebbüs ettiğim şeyi inkâr etme. Sonra başka bir beyitte açıkladı, dedi ki:
* سيري وإشفاقي على بعيري([6]) *
Ve dersin: **اعتذر**; **يَعتذِر**; **اعتذاراً** ve **عِذْرة**; günahından; ben de onu mazur gördüm: **فعذرْتُه**. Ve **المَعذِرة** isimdir. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿قَالُوا **مَعْذِرَةً** إلى رَبِّكُمْ([7])﴾ [الأعراف 164]. Ve falan **أعذَر** etti; özür ortaya koydu da kınanmadı. Ve bu bâbdandır onların sözü: adam **عذَّر** eder **تعذيراً**; işte mübalağa etmediği hâlde sana onda mübalağa ediyormuş gibi gösterdiği vakit. Ve Kur’ân’da: ﴿وَجَاءَ **المُعَذِّرُونَ** مِنَ الأَعْرَابِ﴾ [التوبة 90]; ve şöyle okunur: ﴿**المُعْذِرُون**([8])﴾. Arap dili ehli dedi: hafifletme ile **المُعْذِرون** özrü olanlardır; **المعذِّرون** ise özrü olmayan, fakat özür külfetine girenlerdir. Ve onların işte kusur edene sözleri: **مُعَذِّر**; ve o, bizim yanımızda yine **العُذْر**’dendir; çünkü o, özre dayanarak işte kusur eder; ki o, külfete girmek istemez([9]) .
Ve öncekinin benzeri olmayan başka bir bâb: derler: **تعذَّر الأمر**; doğrulmadığı vakit. **امرؤُ القيس** dedi:
ويوماً على ظَهرِ الكثَيب تَعذَّرتْ  *** عَلَيَّ وآلت حَلْفةً لم تَحَلَّلِ([10])
Ve öncekinin benzeri olmayan başka bir bâb: **العِذار**: gemin **عِذار**’ı. Dedi: iki yanak üzerinde uzunlamasına dağlama yahut çizik olarak olan şey **عِذار**’dır. **العِذَار**’dan dersin: **عَذَرْتُ الفرس**; ben **أعذُِرُه**; **عَذْراً**; **بالعِذار** ile; “onu gemledim” mânâsında. Ve **أعْذَرتُ اللِّجام**; yani ona **عِذار** yaptım. Sonra bunu ödünç alırlar da sapıklığında gömülmüş olana derler: "**خَلَعَ العِذار**". Ve **العِذار**’dan denir: **عَذّرْتُ الفرسَ تعذيراً** da.
Ve öncekinin benzeri olmayan başka bir bâb. **العِذَار**([11]): bir sevinç hâdisesi için kendisine davet olunan yemektir. Ondan denir: **أعذروا إعذاراً**. Dedi:
كلَّ الطَّعامِ تشتهي ربيعَهْ  *** الخُرْسُ والإعذارُ والنقيعهْ([12])
Ve denir: bilakis o, özellikle sünnet yemeğidir. Denir: **عُذِر الغُلامُ**; sünnet edildiği vakit. Ve falan ile falan, bir tek yılın **عذار**’ıdır([13]) .
Ve öncekinin benzeri olmayan başka bir bâb: **العَذَوَّر**. Halîl dedi: o, içi geniş, ısırması şiddetli olandır([14]). Şair, hükümdarı geniş ve enli diye vasfederek dedi:
وحازَ لنا الله النُّبوّةَ والهدى  *** فأعطى به عزّاً ومُلكاً عَذَوَّرَا
Ve buna benzeyen şeylerdendir, övenin sözü([15]):
إذا نزلَ الأضيافُ كان عذَوَّراً  *** على الحيِّ حتى تَستقِلَّ مَرَاجِلُه([16])
Dediler: kötü huylu olmayı kastetti; tâ ki kazanlar kurulsun. Ve bu, Halîl’in şiddetli ısıran eşeği vasfetmesinde söylediğine benzer.
Ve öncekinin benzeri olmayan başka bir bâb: **العُذْرة**: bakire câriyenin **عُذْرَة**’si. **جاريةٌ عذراءُ**: ona bir erkek dokunmamıştır. Ve bu, **عُذْرة الغلام** hakkında geçen zikre uygundur.
Ve öncekinin benzeri olmayan başka bir bâb: **العُذرة**: boğazda tutan bir ağrıdır. Ondan denir: **عُذِر**; o hâlde o **معذور**’dur. **جرير** dedi:
غمزَ ابن مُرَّةَ يا فرزدَقُ كَيْنَهَا  *** غَمْزَ الطبيبِ نَغانغ المعذورِ
Ve öncekinin benzeri olmayan başka bir bâb: **العُذْرة**: bir yıldızdır; doğduğu vakit sıcak şiddetlenir; derler: "إذا طلعَتِ **العُذْرة**، لم يبق بعُمان بُسْرَة".
Ve öncekinin benzeri olmayan başka bir bâb: **العُذْرة**: saçtan bir tutamdır; ve tutam, atın yelesindendir. Ve onun perçemi **عُذرة**’dir. Ve dedi:
* سَبِط العُذرَةِ ميّاح الحُضُرْ *
Ve öncekinin benzeri olmayan başka bir bâb: **العَذِرة**: evin avlusudur. Hadiste: "اليهودُ أنتَنُ خَلْق الله **عَذِرَة**"; yani avlu olarak. Sonra pislik **عَذِرة** diye adlandırıldı; çünkü o, evlerin avlularına atılırdı.
(**عذق**) **العين** ve **الذال** ve **القاف** tek bir asıldır; bir şeyde uzamaya ve bir şeyin bir şeye ilişmesine delâlet eder. Ondandır: **العِذْق**: hurma ağacının **عِذْق**’ı; o, onun salkımlarından bir salkımdır. Ve **العَذْق**: hurma ağacı; **العين**’in fethiyle. Ve bunların hepsi, bazısı bazısına ilişik olan şeylerdendir. Dedi:
ويُلْوِي بريَّان العَسِيب *كأنه  *** عَثَا كِيل عَذْقٍ من سُمَيْحَة مُرطبِ([17])
Halîl dedi: her şeyden **العِذْق**: dallanmaları olan daldır.
Ve bâbdandır: **عُذِقَ الرّجُل**; bir alâmetle damgalandığı vakit; onunla tanınır. Ve bu sahihtir; ancak bu, onların sözü olan: **عَذَقَ شاتَهُ يَعْذُقُهَا عَذْقَاً**’dandır; onun üzerine rengi farklı bir yün parçası astığı vakit.
Ve istiare ve temsil yolunda cereyan eden şeylerdendir onların sözü: "في بني فلانٍ **عِذْقٌ كَهْلٌ**" — içlerinde izzet ve men‘a bulunduğu vakit. **ابن مُقْبِل** dedi:
وفي غَطَفَانَ عِذْقُ صِدقٍ ممنَّعٌ *** على رغم أقوامٍ من النّاس يانعُ([18])
 (**عذل**) **العين** ve **الذل** ve **اللام** sahih bir asıldır; **حَرٍّ**([19]) ve onda şiddete delâlet eder; sonra ona yakın olan şeye kıyas olunur. Ondandır: **اعتذَل الحرُّ**; şiddetlendi. **أبو عبيد** dedi: **أيّام مُعتذلات**: şiddetli sıcaklıktadır.
Ve buna kıyas olunan şeylerdendir onların sözü: falan **عَذَل** etti **عَذْلاً**; ve isim **العَذَل**’dir. Ve **رجلٌ عذّالٌ** ve **امرأة عذَّالة**; onlardan bu çok olduğu vakit. Ve **العُذَّال** erkeklerdir; **العُذّل** kadınlardır. Ve bu, onda şiddet ve yakıcı dokunuş bulunduğu için **عَذْلاً** diye adlandırıldı. Dedi:
غَدَتْ عَذَّ التَايَ فقلتُ مهلاً  *** أفي وجدٍ بسَلمى تَعذُلانِي([20])
(**عذم**) **العين** ve **الذال** ve **الجيم** ve **الميم** sahih bir köktür; ısırmaya ve benzerine delâlet eder. Halîl dedi: **العَذْم**’in aslı ısırmadır; sonra denir: **عَذَمَهُ بلسانه يَعْذِمُه عَذْماً**; diliyle onu aldığı vakit. Ve **العَذيمة**: kınamadır. **الراجز** dedi:
يَظَلُّ مَن جارَاه في عذائمِ  *** من عنفوانِ جريِهِ العُفاهِمِ([21])
Yani kınamalar. Ve **فرسٌ عَذوم**. Amma **العَذَمْذَم**; Halîl onu bu bâbda **غين** mu‘ceme ile zikretti; başkası dedi: bilakis o, **غَذَمْذَم**’dır, **غين** ile. Halîl dedi: o, sel gibi süpürendir. Denir: **مَوت غَذَمْذَم**: hiçbir şeyi bırakmayan süpürücü. Dedi:
ثِقالُ الجفانِ والحلومِ رحاهُم  *** رَحَى الماء يكتالون كَيْلاً عَذَمذَما([22])
(**عذي**) **العين** ve **الذال** ve illetli harf sahih bir köktür; toprağın hoşluğuna delâlet eder. Halîl ve başkası dedi: **العَذَاةُ**: toprağı hoş, bitimi cömert olan arazi. Dedi:
بأرضٍ هِجانِ التُّرْب وَسميَّة الثَّرَى  *** عَذَاةٍ نأت عنها المُؤُوجة والبحرُ([23])
Dedi: **العِذْيُ**; kışın ve yazın, kaynak çıkmaksızın bitiren yerdir. Ve denir: o, suya uzaklığı sebebiyle yalnız yağmur suyundan başka su ile sulanmayan ekindir. Dediler: buna **العَذا** denir; tekili **عَذاةٌ**’dir. Ve şu beyti okudular:
بأرضٍ عَذاةٍ حَبَّذا ضَحَواتُها  *** وأطيبُ منها ليلُه وأصائله
(**عذب**) **العين** ve **الذال** ve **الباء** sahih bir asıldır; lâkin kelimeleri neredeyse kıyaslanmaz; ve onları tek bir şeye toplamak mümkün olmaz. O, az önce **باب العين والذال والرّاء**’da zikrettiğimiz gibidir. Ve bu, dilin tamamının kıyas olmadığını gösterir; lâkin onun çoğu ve ekserisi böyledir.
Şu hâlde bâbdandır: **عَذُبَ الماءُ يَعْذُبُ عُذُوبَةً**; o hâlde o **عَذْبٌ**’dır: hoş. Ve kavim **أعذَبَ** etti; suları tatlı olduğu vakit. Ve **استعذبوا**; su çekip tatlı su içtikleri vakit.
Ve öncekinin benzeri olmayan başka bir bâb: denir: **عَذَب الحمار يَعْذِب عَذْباً وعُذوباً**; o hâlde o **عاذبٌ** [ve] **عَذُوب**’dur: şiddetli susuzluktan yemeyen. Ve denir: **أعذَبَ عن الشَّيء**; ondan oyalanıp yüz çevirdi ve onu terk ettiği vakit. Hadiste: "**أعْذِبوا عن ذِكْر النِّساء**". Dedi:
وتبدَّلوا اليعبوبَ بعد إلههم  *** صَنَماً ففِرُّوا يا جَديل وأعذِبُوا([24])
Ve ata ve başkasına **عَذوبٌ** denir; geceleyin hiçbir şey yemeyip içmediği vakit; çünkü o, bundan imtina edicidir.
Ve öncekinin benzeri olmayan başka bir bâb: **العَذُوب**: kendisi ile gök arasında örtü bulunmayan; **العاذب** de böyledir. **نابغةُ الجعديُّ**([25]) dedi:
فباتَ عَذُوباً للسَّماء كأنّه  *** سُهيلٌ إذا ما أفردَتهُ الكواكبُ([26])
Amma başkasının sözü:
بِتنَا عُذُوباً وباتَ البَقُّ يلْسَِبُنا  *** عند النُّزولِ قِراناً نَبْحُ دِرْواسِ([27])
Şu mümkündür ki kastetti: bizimle gök arasında örtü yoktur; ve mümkündür ki birincidendir; onlar geceleyin yemeyip içmedikleri vakit.
*Halîl rivayet etti: **عذَّبتُه تعذيباً**; yani onu sütten kestim. Ve bu, yiyecek ve içecekten imtina bâbındandır.
Ve öncekinin benzeri olmayan başka bir bâb: **العَذاب**; ondan denir: **عذَّب تعذيباً**. Ve birtakım insanlar derler: **العَذاب**’ın aslı dövmektir. Ve **زُهير**’in sözüyle delil getirdiler:
وَخَلْفَها سائقٌ يحدُوا إذا خَشيت  *** منه العَذابَ تمدُّ الصُّلبَ والعُنُقا([28])
Dedi: sonra bu, her şiddette ödünç alındı.
Ve öncekinin benzeri olmayan başka bir bâb: kamçının ucuna **عَذَبة** denir; çoğulu **عَذَب**. Dedi:
غُضْفٌ مهرَّتَة الأشداقِ ضارية  *** مثلُ السَّراحين في أعناقها العَذَبُ([29])
Ve devenin kamışında **العَذَبة**: onun salyasıdır. Ve **العُذَيب**: bir yerdir.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B0%D9%82/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ع ذ ق
فلان عذقه في المجد باسق وعذقه في الكرم واسق‏.‏
ويقال‏:‏ في بني فلان عذق كهل أي عز قد بلغ غايته‏.‏
قال تميم بن مقبل‏:‏ وفي غطفان عذق صدق ممنع على رغم أقوام من الناس يانع وفلان معذوق بالشر‏:‏ موسوم به من عذقت الشاة إذا ربطت في صوفها صوفة تخالف لونها‏.‏
وهو أحلى من عذق ابن طاب وهو ضرب من التمر‏.‏
قال كثير عزة‏:‏ وهم أحلى إذا ما لم تثرهم على الأحناك من عذق ابن طاب

##### Türkçe

ع ذ ق
Falanca, şerefte **عذقه**’si yüksektir; cömertlikte **عذقه**’si sulayıcıdır.
Ve denilir ki: Falancanın oğullarında **عذق كهل** vardır; yani, son haddine ulaşmış bir izzet.
Temîm b. Mukbil dedi ki:
Ve Ğatafân’da, insanların birtakım topluluklarının rağmına, olgun, engellenmiş, doğru bir **عذق** vardır. Ve falanca **معذوق بالشر**’dir: onunla damgalanmış; **عذقت الشاة** (koyunu) denildiği gibi; yününde, rengiyle çelişen bir yün tutamı bağladığın zaman.
Ve o, **عذق ابن طاب**’dan daha tatlıdır; o, hurmanın bir türüdür.
Kesîr ‘Azze dedi ki:
Ve onlar, onları **الأحناك** üzerine **عذق ابن طاب**’dan (olan) ile kışkırtmadığın zaman, daha tatlıdırlar.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B0%D9%82/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

العَذْقُ: كل غصن له شُعَب. والعَذْق أَيضاً: النخلة عند أَهل الحجاز. والعِذْق: الكِباسة. قال الجوهري: العَذْق، بالفتح، النخلة بحَمْلها؛ ومنه حديث السَّقيفة: أَنا عُذَيْقُها المُرْجَّبُ، تصغيراً لعَذْق النخلة وهو تصغير تعظيم. وفي الحديث: كَمْ من عذْقٍ مُذَلَّل في الجنة لأَبي الدحداح؛ العَذْق، بالفتح: النخلة، وبالكسر: العَرْجون بما فيه من الشماريخ، ويجمع على عِذاقٍ؛ قال ابن الأَثير: ومنه حديث أَنس: فردَّ رسول الله. صلى الله عليه وسلم، إِلى أُمْي عِذاقَها أَي نخلاتها. وفي حديث أَنس: لا قطع في عِذْقٍ معلّق لأَنه ما دام معلقاً في الشجرة فليس في حِرْز. وفي الحديث: لا والذي أَخرج العَذْق من الجريمةِ أَي النخلة من النواة؛ فأَما عَذْقُ بن طابٍ فإِنما سموا النخلة باسم الجنس فجعلوه معرفة، ووصفوه بمضاف إِلى معرفة فصار كزيد بن عمرو، وهو تعليل الفارسي. والعِذْق: القِنْوُ من النخل والعنقود من العنب، وجمعه أَعْذاقٌ وعُذوق. وأَعْذَقَ الإِذْخِرُ إِذا أَخرج ثمره، وعَذَقَ أَيضاً كذلك. قال أَبو حنيفة: قال أُصَيْلٌ للنبي، صلى الله عليه وسلم، حين سأَله عن مكة: تركتُها وقد أَحْجَنَ ثُمامها وأَعْذَقَ إِذْخِرُها وأَمْشَرَ سَلَمُها، فقال النبي، صلى الله عليه وسلم: يا أُصَيْلُ، دَع القلوبَ تَقِرّ؛ ولم يفسر أَبو حنيفة معنى قوله أَعْدَقَ إِذْخرها؛ ابن الأَثير: أَعْذق إِذخرها أَي صارت له عُذوق وشُعَب، وقيل: أَعْذق بمعنى أَزهر. ابن الأَعرابي: عَذَقَ السَّخْبَرُ
إِذا طال نباته وثمرته عَذَقُه. والعَذْقَةُ والعِذْقَة: العلامة تجعل على الشاة مخالفة للونها تعرف بها، وخص بعضهم به المعز. عَذَقَها يَعْذُقها عَذْقاً وأَعْذقها إِذا ربط في صوفها صوفة تخالف لونها يعرفها بها. قال الأَزهري: وسمعت غير واحد من العرب يقول اعْتذَق فلان بَكرة من إِبله إِذا أَعلم عليها لقبضها، والعلامة عَذْقة، بالفتح. وعَذَقَ الرجلَ بشرٍّ يَعْذِقُه عَذْقاً. وَسَمه بالقبيح ورماه به حتى عُرف به، وهو من ذلك كأَنه جعله له علامة. والعَذْق: إِبداء الرجل إِذا أَتى أَهله. ويقال: في بني فلان عِذْقٌ كَهْلٌ أَي عِزّ قد بلغ غايته، وأَصله الكِباسة إِذا أَينعت، ضربت مثلاً للعِزّ القديم؛ قال ابن مقبل:
وفي غَطَفانَ عِذْقُ عِزّ مُمَنَّعُ،
على رَغْم أَقوامِ منَ الناس، يانِعُ
فقوله عِذْقٌ يانعٌ كقولك عِزّ كَهْل وعِذْق كَهْل. والعِذْقُ: موضع. وخَبْراء العِذَقِ: معروفة بناحية الصَّمِّان. قال الأَزهري: ومما اعتقب فيه القاف والباء انْزَرَبَ في بيته وانْزَرق، وابْتَشَرْت الشيء واقْتَشَرتْه. ويقال للذي يقوم بأُمور النخل وتَأْبِيره وتسوية عُذُوقه وتذليلها للقِطاف عاذِقٌ؛ قال كعب بن زهير يصف ناقته:
تَنْجو، ويَقْطُر ذِفْراها على عُنُقٍ،
كالجِذْعِ شَذَّب عنه عاذِقٌ سَعَفَا
وفي الصحاح: عَذَّقَ عنه عاذِقٌ سعفا.
وعَذَقْت النخلة: قطعت سعَفَها، وعَذَّقت، شدد للكثرة. قال ابن الأَعرابي: اعْتَذَقَ الرجلُ واعْتَذَب إِذا أَسبْل لعمامته عَذَبَتَيْن من خلف، وقال ابن الفرج: سمعت عَرَّاماً يقول كذبت عَذَّاقَتُه وعَذَّابَتُه، وهي استه. وامرأَة عَقْذَانةٌ
(* قوله «وامرأة عقذانة إلخ» تقدم في مادة
عقذ وشتقذ نقل هذه العبارة بعينها وفيها عدوانة بدل عذقانة وهو تحريف والصواب ما هنا.) وشَقْذانةٌ وعَذْقانة أَي بَذِيَّة سليطة، وكذلك امرأَة سَلَطَانَةٌ وسَلَتانة. وفي نوادر الأَعراب: فلان عَذِقٌ بالقلوب ولَبِقٌ وطِيب عَذِقٌ أَي ذكي الريح.

##### Türkçe

**العَذْقُ**: Her dal ki onun için şubeler vardır. Ve **العَذْق** ayrıca: Hicaz ehli yanında hurma ağacı. Ve **العِذْق**: **الكِباسة**. el-Cevherî dedi: **العَذْق** (fetih ile): yüküyle hurma ağacı; ve ondan **السَّقيفة** hadisi: “Ben onun **عُذَيْقُها المُرْجَّبُ**’uyum”; hurma ağacının **عَذْق**’ının küçültmesi olarak; ve o, tazim küçültmesidir. Ve hadiste: “Cennette Ebû’d-Dahdâh için nice **عذْقٍ مُذَلَّل** vardır”; **العَذْق** (fetih ile): hurma ağacı; kesre ile: içinde **الشماريخ** bulunan **العَرْجون**; ve **عِذاقٍ** üzere cem‘ olunur. İbnü’l-Esîr dedi: Ve ondan Enes hadisi: “Böylece Resûlullah, sallallahu aleyhi ve sellem, Ümmü’ye **عِذاقَها**’sını, yani hurma ağaçlarını geri verdi.” Ve Enes hadîsinde: “Asılı **عِذْق**’ta kesme yoktur; çünkü ağaçta asılı kaldığı müddetçe hırz içinde değildir.” Ve hadiste: “Hayır; **العَذْق**’ı **الجريمة**’den çıkarana yemin olsun”; yani hurma ağacını çekirdekten. **عَذْقُ بن طابٍ**’a gelince: ancak hurma ağacını cinsin adıyla adlandırdılar, onu marife yaptılar; onu marifeye muzaf bir şeyle vasf ettiler; böylece Zeyd b. Amr gibi oldu; bu, el-Fârisî’nin ta‘lîlidir. Ve **العِذْق**: hurmadan **القِنْوُ**, üzümden salkım; cem‘i **أَعْذاقٌ** ve **عُذوق**.

Ve **أَعْذَقَ** **الإِذْخِرُ**: meyvesini çıkardığı zaman; ve **عَذَقَ** da ayrıca böyledir. Ebû Hanîfe dedi: Useyl, Mekke hakkında ona sorduğu vakit Nebî’ye, sallallahu aleyhi ve sellem, dedi: “Onu bıraktım; hâlbuki **أَحْجَنَ** onun **ثُمام**’ı, ve **أَعْذَقَ** onun **إِذْخِر**’u, ve **أَمْشَرَ** onun **سَلَم**’ı”; bunun üzerine Nebî, sallallahu aleyhi ve sellem, dedi: “Ey Useyl, kalpleri bırak, yerleşsin.” Ebû Hanîfe, “**أَعْدَقَ** onun **إِذْخر**’u” sözünün mânâsını açıklamadı. İbnü’l-Esîr: “**أَعْذق إِذخرها**” yani onun için **عُذوق** ve şubeler oldu; ve denildi ki: **أَعْذق** “çiçek açtı” mânâsınadır. İbnü’l-A‘râbî: **عَذَقَ** **السَّخْبَرُ**: bitkisi uzadığı zaman; ve meyvesi, onun **عَذَقُه**’udur. Ve **العَذْقَةُ** ve **العِذْقَة**: koyun üzerine, rengine aykırı olarak yapılan alâmet; onunla tanınır; bazıları bunu keçiye tahsis etti. Onu **عَذَقَها يَعْذُقها عَذْقاً** ve **أَعْذقها**: yününe, rengine aykırı bir yün parçası bağladığı zaman; onunla onu tanır. el-Ezherî dedi: Araplardan birden fazlasını işittim: “Falan, develerinden bir genç dişi deveyi **اعْتذَق** etti”; yani onu kabzetmek için üzerine alâmet koydu; alâmet **عَذْقة**’dır (fetih ile). Ve adamı kötülükle **عَذَقَ**: onu **يَعْذِقُه عَذْقاً**; onu çirkinle damgaladı ve onunla attı; ta ki onunla tanınır oldu; bu, ondan (yani alâmetten)dir; sanki onu ona bir alâmet kılmıştır. Ve **العَذْق**: adamın, ehline geldiği zaman **إِبداء**’sıdır. Ve denilir: “Falan oğullarında **عِذْقٌ كَهْلٌ** vardır”; yani son haddine ulaşmış bir izzet; aslı, olgunlaştığı zaman **الكِباسة**’dır; eski izzete mesel vuruldu. İbn Mukbil dedi:

Ve Ğatafân’da, korunmuş bir izzetin **عِذْق**’u vardır,
İnsanlardan birtakım kavimlerin rağmına; olgun.

Onun “**عِذْقٌ يانعٌ**” sözü, senin “**عِزّ كَهْل**” ve “**عِذْق كَهْل**” demen gibidir. Ve **العِذْقُ**: bir yer. Ve **خَبْراء العِذَقِ**: **الصَّمِّان** nahiyesinde bilinen (bir yer)dir. el-Ezherî dedi: Kaf ile bâ’nın birbirinin yerine geçtiği şeylerdendir: evinde **انْزَرَبَ** ve **انْزَرق**; ve “şeyi **ابْتَشَرْت**” ve onu **اقْتَشَرتْه**. Hurmanın işlerini, onun aşılanmasını (**تَأْبِيره**) ve **عُذُوق**’unu düzeltmeyi ve onları koparmaya (**للقِطاف**) kolaylaştırmak için alçaltmayı yapan kimseye **عاذِقٌ** denilir. Ka‘b b. Züheyr, devesini vasfederek dedi:

Kurtulur; ve onun **ذِفْراها**’sı bir boyun üzerine damlar,
Sanki bir kütük; ondan bir **عاذِقٌ** yaprakları budamıştır.

**الصحاح**’ta: “Bir **عاذِقٌ** ondan yaprakları **عَذَّقَ** etti.” Ve “Hurma ağacını **عَذَقْت**”: onun yapraklarını kestim; ve **عَذَّقت**: çokluk için şeddelendi. İbnü’l-A‘râbî dedi: Adam **اعْتَذَقَ** etti ve **اعْتَذَب** etti: sarığının arkasından iki **عَذَبَتَيْن** sarkıttığı zaman. İbnü’l-Ferec dedi: Arrâm’ı işittim, derdi: “Onun **عَذَّاقَتُه**’u ve **عَذَّابَتُه** yalan söyledi”; ve o, onun makatıdır. Ve bir kadın **عَقْذَانةٌ**
(* Onun “ve bir kadın **عقذانة** ilh.” sözü, **عقذ** maddesinde geçti; bu ibarenin aynısı nakledildi; onda **عدوانة** yerine **عذقانة** vardır; o bir tahriftir; doğrusu buradakidir.)
ve **شَقْذانةٌ** ve **عَذْقانة**; yani edepsiz, dili sivri; ve yine bir kadın **سَلَطَانَةٌ** ve **سَلَتانة**. Ve **نوادر الأَعراب**’da: “Falan, kalplerde **عَذِقٌ**’tir ve **لَبِقٌ**’tir”; ve “**طِيب عَذِقٌ**”; yani keskin kokuludur.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B0%D9%82/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ع ذ ق * * العَذْقُ * بالفتح النخلة بحملها و * العِذْقُ * بالكسر الكباسة

##### Türkçe

* ع ذ ق * * **العَذْقُ** * (fetha ile) yüküyle birlikte hurma ağacıdır; ve * **العِذْقُ** * (kesra ile) salkımdır.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B0%D9%82/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

العذق بالفتح: النخلة بحملها عند أهل الحجاز، ومنه الحديث: فلم يلبث أن جاء أبو الهيثم يحمل الماء في قربة يرعبها، ثم رقا عذقا له، فجاء بقنو فيه زهوه ورطبه، فأكلوا منه وشربوا من ماء الحسي. وفي حديث آخر: لا والذي أخرج العذق من الجريمة أي: النخلة من النواة. وفي الصحاح: ومنه: أنا عذيقها المرجب، وجذيلها المحكك وهو مصغر عذق، تصغير تعظيم. ج: أعذق وعذاق كأفلس وكتاب. ومن الأخير حديث أنس: فرد رسول الله صلى الله عليه وسلم الى أمي عذاقها أي: نخلاتها. والعذق، بالكسر: الكباسة وهي القنو منها وهي العرجون بما فيه من الشماريخ. ومنه الحديث: كم من عذق معلق لأبي الدحداح في الجنة وفي حديث عمر: لا قطع في عذق معلق. والعذق: العنقود من العنب نقله الليث، أو هو إذا أكل ما عليه، نقله ابن عباد ج: أعذاق وعذوق. وعذق: أطم بالمدينة على ساكنها أفضل الصلاة والسلام لبني أمية بن زيد من الأنصار. ومن المجاز: العذق: العز. يقال: في بني فلان عذق كهل، أي: عز قد بلغ غايته، وكذلك عذق يانع. قال ابن مقبل:
  وفي غطفان عذق صدق ممنع                      على رغم أقوام من الناس يانع وأصله الكباسة إذا أينعت، ضربت مثلا للعز القديم. وقال الليث: العذق من النبات: ذو الأغصان. وكل غصن له شعب. وخبراء العذق، كعنب هكذا ضبطه الأصمعي أو محركة: ع، بناحية الصمان، كثير السدر والماء. قال رؤبة:
  للعد إذ أخلفها ماء الطرق
  من القريين وخبراء العذق يروى بالوجهين. وعذق الفحل عن الإبل يعذقها عذقا: إذا دفع عنها وحواها كما في العباب. وعذق الشاة يعذقها من حد نصر: إذا وسمها بالعذقة بالفتح، عن الليث ويكسر: اسم لعلامة تعلق على الشاة تجعل على لون تخالف لونها لتعرف بها، قاله الليث كأعذقها، وذلك إذا ربط في صوفها صوفة تخالف لونه يعرفها بها، وخص بعضهم به المعز. ومن المجاز: عذق فلانا بشر، أو قبيح: إذا رماه به ووسمه به، حتى عرف به، وهو من ذلك، كأنه جعله له علامة. وعذقه الى كذا: نسبه إليه عن ابن عباد. قال: وعذق البعير: إذا ثلط. قال: وعذق الإذخر: ظهرت ثمرته، كأعذق. وفي الحديث: قد أحجن ثمامها، وأعذق إذخرها، وأشر سلمها يعني مكة. قال ابن الأثير: والمعنى: صارت له عذوق وشعب، وقيل: أعذق: أزهر. واعتذق الرجل: إذا أسبل لعمامته عذبتين من خلف عن ابن الأعرابي، وكذلك اعتذب، وهو مما يعتقب فيه القاف والباء. واعتذق فلانا بكذا: إذا اختصه به. واعتذق بكرة من إبله: إذا أعلم عليها ليقبضها والعلامة عذقة، نقله الأزهري عن غير واحد سماعا. وقال ابن الفرج: العذقانة من النساء: السليطة البذية، وكذلك العقذانة، والشقذانة، والسلطانة. وفي نوادر الأعراب: رجل عذق بالقلوب ككتف أي: لبق. وطيب عذق أي: ذكي الريح. ومما يستدرك عليه: عذق بن طاب، سموا النخلة باسم الجنس، فجعلوه معرفة، ووصفوه بمضاف الى معرفة، فصار كزيد بن عمرو، وهو تعليل الفارسي. وقال ابن الأعرابي: عذق السخبر إذا طال نباته، وثمرته عذقه. والعذق: إبدا الرجل إذا أتى أهله. ويقال للذي يقوم بأمور النخل وتأبيره، وتسوية عذوقه وتذليلها للقطاف: عاذق. قال كعب بن زهير يصف ناقته:
  تنجو وتقطر ذفراها على عنق                      كالجذع شذب عنه عاذق سعفا

  وفي الصحاح: عذق عنه عاذق سعفا. وعذقت النخلة: قطعت سعفها. وعذقت، شدد للكثرة. وقال ابن الفرج: سمعت عراما يقول: كذبت عذاقته، وعذانته، وهي استه. ويقال: هو معذوق بالشر: أي موسوم به. وقال ابن عباد: نعجة عذقة: حسنة الصوف، ولا يقال: عنز عذقة. وأعذق الرجل: كثرت عذوقه، أي نخله. وأعذقت النخلة: كثرت أعذاقها.

##### Türkçe

**العذق** fetha ile: Hicaz ehli katında yüküyle birlikte hurma ağacı; ve ondan hadis: “Derken Ebû’l-Heysem, içinde su taşıdığı bir kırba ile geldi; onu sallıyordu; sonra kendisine ait bir **عذق**’a tırmandı; içinde **زهوه** ve **رطبه** bulunan bir **قنو** getirdi; ondan yediler ve **الحسي** suyundan içtiler.” Ve başka bir hadiste: “Hayır; **العذق**’ı **الجريمة**’den çıkarana yemin olsun” yani: çekirdekten hurma ağacı. Ve **الصحاح**’ta: ve ondan: “Ben onun **عذيقها المرجب**’iyim ve onun **جذيلها المحكك**’iyim”; bu, **عذق**’ın küçültmesidir; yüceltme küçültmesi. Çoğulu: **أعذق** ve **عذاق**; **أفلس** ve **كتاب** gibi. Ve ikincisinden Enes hadisi: “Resûlullah صلى الله عليه وسلم anneme onun **عذاقها**’sını geri verdi” yani: onun hurma ağaçlarını. Ve **العذق**, kesra ile: **الكباسة**’dır; o, ondan **القنو**’dur; o, içinde **الشماريخ** bulunan **العرجون**’dur. Ve ondan hadis: “Cennette Ebû’d-Dahdâh için asılı nice **عذق** vardır.” Ve Ömer hadisi: “Asılı bir **عذق**’ta kesme yoktur.” Ve **العذق**: üzümün salkımı; bunu Leys nakletti; yahut o, üzerindekiler yenildiği zaman odur; bunu İbn Abbâd nakletti. Çoğulu: **أعذاق** ve **عذوق**. Ve **عذق**: Medine’de, üzerinde oturanına en faziletli salât ve selâm olsun, Ensâr’dan Ümeyye b. Zeyd oğullarına ait bir kale. Ve mecazdan: **العذق**: izzet. Denir ki: “Falan oğullarında **عذق كهل** vardır”; yani: son haddine ulaşmış bir izzet; aynı şekilde **عذق يانع**. İbn Mukbil dedi:
  “Ve Ğatafân’da, insanların birtakım topluluklarına rağmen, olgun, engellenmiş, doğruluk **عذق**’ı vardır.”
Aslı, olgunlaştığı zaman **الكباسة**’dır; kadîm izzete misal vuruldu. Leys dedi: bitkiden **العذق**: dalları olan. Ve her dalın çatalları vardır. Ve **خبراء العذق**, **عنب** gibi; böylece Asmaî ضبط etti; yahut harekeli: **ع**; **الصمان** tarafında; sidr ve suyu çok. Ru’be dedi:
  “Düşmana—yol suyunu eksik bıraktığı vakit—
  **القريين**’den ve **خبراء العذق**’tan.”
İki vecihle rivayet olunur. Ve **عذق الفحل** develerden, onları **عذقا** ile **يعذقها**: onlardan ittiği ve onları topladığı zaman; **العباب**’da olduğu gibi. Ve **عذق الشاة** koyunu, onu **يعذقها**—**نصر** babından—: onu fetha ile **العذقة** ile dağladığı zaman; Leys’ten; ve kesra ile de olur: koyuna asılan bir işaretin adıdır; koyunun rengine aykırı bir renge konur ki onunla bilinsin; bunu Leys söyledi; **كأعذقها** gibi; bu, yününe rengine aykırı bir yün parçası bağlandığı zaman; onunla onu tanır; bazısı bunu keçiye tahsis etti. Ve mecazdan: “Falanı **بشر** ile yahut **قبيح** ile **عذق** etti”: onu onunla attığı ve onu onunla damgaladığı zaman; ta ki onunla tanınsın; bu ondandır; sanki ona bir alâmet kılmıştır. Ve onu şuna **عذقه الى كذا**: onu ona nisbet etti; İbn Abbâd’dan. Dedi: ve **عذق البعير**: dışkıladığı zaman. Dedi: ve **عذق الإذخر**: meyvesi göründüğü zaman; **كأعذق** gibi. Ve hadiste: “Onun **ثمامها**’sı kıvrıldı, onun **إذخرها**’sı **أعذق** oldu, onun **سلمها**’sı yayıldı” yani Mekke. İbnü’l-Esîr dedi: mana: onun için **عذوق** ve çatallar oldu; ve denildi ki: **أعذق**: çiçek açtı. Ve adam **اعتذق** etti: sarığının arkasından iki püskül saldığı zaman; İbnü’l-A‘râbî’den; aynı şekilde **اعتذب**; bu, içinde **القاف** ve **الباء**’nın birbirinin yerine geçtiği şeylerdendir. Ve falanı şununla **اعتذق** etti: onu onunla tahsis ettiği zaman. Ve develerinden bir genç dişiyi **اعتذق** etti: onu kabzetmek için üzerine işaret koyduğu zaman; işaret **عذقة**’dır; Ezherî’nin birden çok kişiden semâ‘ yoluyla naklidir. İbnü’l-Ferec dedi: kadınlardan **العذقانة**: dili sivri, sövgücü; aynı şekilde **العقذانة** ve **الشقذانة** ve **السلطانة**. Ve **نوادر الأعراب**’da: “Kalplerde **عذق** bir adam” **كتف** gibi; yani: zarif. Ve “**عذق** bir koku” yani: güzel kokulu. Ve kendisine istidrâk olunanlardandır: **عذق بن طاب**; hurma ağacını cins adıyla adlandırdılar; onu marife yaptılar; onu marifeye muzaf bir sıfatla vasf ettiler; böylece “Zeyd b. Amr” gibi oldu; bu, Fârisî’nin ta‘lîlidir. İbnü’l-A‘râbî dedi: **عذق السخبر**: bitkisi uzadığı zaman; ve meyvesi onun **عذقه**’ıdır. Ve **العذق**: adamın, ehline geldiği zaman, erkeğin uzvunun dikleşmesi. Ve hurmanın işlerini ve aşılamasını yapan, onun **عذوقه**’unu düzeltip onları hasada kolaylaştıran kimseye: **عاذق** denir. Ka‘b b. Züheyr, devesini vasfederek dedi:
  “Kurtulur; iki burun deliği, bir boyun üzerine damlar;
  bir kütük gibi; ondan, **عاذق** bir **سعفا** budanmıştır.”

Ve **الصحاح**’ta: “Ondan **عاذق** bir **سعفا** budanmıştır.” Ve hurma ağacı **عذقت**: onun **سعف**’ını kestiği zaman. Ve **عذقت**—şeddeli—çokluk için. İbnü’l-Ferec dedi: Arrâm’ı şöyle derken işittim: “Onun **عذاقته**’si ve **عذانته**’si yalan söyledi”; o, onun makatıdır. Ve denir: “O, şer ile **معذوق**tur”: yani onunla damgalanmıştır. İbn Abbâd dedi: “**نعجة عذقة**: yünü güzel”; ve “**عنز عذقة**” denmez. Ve adam **أعذق** etti: onun **عذوقه**’u çoğaldığı zaman; yani hurmaları. Ve hurma ağacı **أعذقت**: onun **أعذاقها**’sı çoğaldığı zaman.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B0%D9%82/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

عَذَقَ الشَّاةَ
1 عَذَقَ الشَّاةَ ذ , (S, O, K,) aor. عَذُقَ , inf. n. عَذْقٌ, (S, O,) He appended to the sheep, or goat, a sign whereby the latter might be known, termed ↓ عَذْقَةٌ (S, O, K) and ↓ عِذْقَةٌ, (K,) being a flock of wool, (S, O,) differing in colour from the animal: (S, O, K:) some particularize the animal to which this is done as being a goat: (TA:) and ↓ اعذقها signifies the same. (S, K.) ― -b2- Hence the saying, مَنْ عُذِقَتْ بِهِ الأَعْمَالُ أُعْلِقَتْ بِهِ الآمَالُ (assumed tropical:) [The person to whom offices of administration are assigned, to him hopes are made to cling]. (Har p. 489.) ― -b3- Hence also, (O, TA,) عَذَقَ الرَّجُلَ, (S, O,) or عَذَقَهُ بِشَرٍّ or بِقَبِيحٍ, (K,) (tropical:) He reproached him, or upbraided him, with a thing that was bad, evil, abominable, or foul, (S, O, K, TA,) and stigmatized him with it, (S, O, TA,) so that he became known thereby. (TA.) ― -b4- And عَذَقَهُ اـِلَى كَذَا i. e. نَسَبَهُ اـِلَيْهِ [commonly meaning نَسَبَ اـِلَيْهِ كَذَا (assumed tropical:) He attributed, or imputed, to him such a thing]. (Ibn-'Abbلd, O, K.) -A2- عَذَقْتُ النَّخْلَةَ I cut off the branches of the palm-tree: (S, O:) and [in like manner one says] ↓ عَذَّقْتُ, with teshdeed to denote muchness [of the action] or multiplicity [of the objects]. (S.) -A3- عَذَقَ said of the [species of sweet rush called] اـِذْخِر, It put forth its fruit; as also ↓ أَعْذَقَ: (S, O, K:) or the latter, accord. to IAth, it had عُذُوق [pl. of عِذْقٌ] and شُعَب [pl. of شُعْبَةٌ, i. e. bunches, or sprigs]: or, as some say, it blossomed. (TA.) And, said of the [species of tree, or plant, called] سَخْبَر, It grew tall. (IAar, O, TA.) -A4- عَذَقَ الفَحْلُ عَنِ الاـِبِلِ, (O, K,) aor. عَذِقَ , (K,) inf. n. عَذْقٌ, (TA,) The stallion [camel] repelled from the [she-] camels, and drew them together. (O, K.) -A5- And عَذَقَ البَعِيرُ The camel voided his dung in a thin state. (Ibn- 'Abbلd, O, K.)

2 عَذَّقَ see the preceding paragraph.

اعذق
4 اعذق ذ : see 1, first sentence. -A2- Also He (a man) had many عُذُوق, i. e. palm-trees, pl. of عَذْقٌ. (O.) ― -b2- And اعذقت النَّخْلَةُ The palm-tree had many أَعْذَاق, i. e. racemes, or bunches of dates, pl. of عِذْقٌ. (O.) ― -b3- See also 1, latter half.

اعتذق بَكْرَةً مِنْ اـِبِلِهِ
8 اعتذق بَكْرَةً مِنْ اـِبِلِهِ ذ He made a mark, or sign, upon a young female of his camels, for his riding her before she had been trained: (O, K: * [the K has لِيَقْبِضَهَا in the place of لِيَقْتَضِبَهَا, which latter is the reading in the O, and is evidently the right:]) the mark, or sign, is termed ↓ عَذْقَةٌ, as mentioned by Az. (TA.) ― -b2- And اعتذقهُ بِكَذَا means اِخْتَصَّهُ بِهِ [i. e. He distinguished him particularly, peculiarly, or specially, by such a thing; or he particularized him, or particularly or peculiarly or specially characterized him, thereby]; (O, K;) namely, a man. (K.) ― -b3- And اعتذق He made [the] two ends of his turban to hang down behind; (IAar, O, K;) like اعتذب. (TA.)

عَذْقٌ
عَذْقٌ ذ A palm-tree with its fruit: (S, O, K:) so called by the people of El-Hijلz: (TA:) or [simply] a palm-tree: (Mgh, Msb:) pl. [of pauc.] أَعْذُقٌ and [of mult.] عِذَاقٌ (K, TA) [the latter erroneously written in the CK عِذْقٌ] and عُذُوقٌ. (O: in which no other is mentioned.) [The dim. is ↓ عُذَيْقٌ:] hence the saying, أَنَا عُذَيْقُهَا المُرَجَّبُ [expl. in art. رجب]. (S, O.) ― -b2- And Certain dates of El-Medeeneh. (CK.) It it is applied to several sorts of dates; of which are those called عَذْقُ ابْنِ الحُبَيْقِ, (Msb,) or عَذْقُ حُبَيْقٍ, (Mgh,) and عَذْقُ ابْنِ طَابٍ and عَذْقُ ابْنِ زَيْدٍ [mentioned in art. طوب]: so says AHلt: (Msb:) or عَذْقُ ابْنِ طَابٍ is the name of a sort of palm-trees in El-Medeeneh. (K in art. طوب.)

عِذْقٌ
عِذْقٌ ذ A raceme of a palm-tree, or of dates; (S, Mgh, O, Msb, K, TA;) i. e. the base thereof, (TA,) together with the fruit-stalks [and fruit]; (Msb, TA;) when ripe: (TA:) pl. أَعْذَاقٌ (O, Msb, K) and عُذُوقٌ. (K.) ― -b2- Hence, (TA,) (tropical:) Might; or high, or elevated, rank or condition; syn. عِزٌّ. (O, K, TA.) So in the saying, فِى بَنِى فُلَانٍ كَهْلٌ (tropical:) In the sons of such a one is might, &c., that has attained its utmost point; and so عذق يَانِعٌ. (O, TA.) ― -b3- Also A bunch of grapes: (Lth, O, K:) or when what was upon it has been eaten. (Ibn-'Abbلd, O, K.) ― -b4- And A branching portion of a plant: (Lth, O:) and any branch having branchlets. (Lth, O, K.)

عَذِقٌ
عَذِقٌ ذ , applied to a man, i. q. لَبِقٌ: (O, K:) so in the phrase عَذِقٌ بِالقُلُوبِ [app. meaning Congenial with hearts]. (O, TA.) ― -b2- Applied to perfume, Fragrant. (O, K.) ― -b3- نَعْجَةٌ عَذِقَةٌ A ewe having goodly wool: one should not say عَنْزٌ عَذِقَةٌ. (Ibn-'Abbلd, O.)

عَذْقَةٌ
عَذْقَةٌ ذ and عِذْقَةٌ: see 1, first sentence: and for the former, see also 8.

عَذَقَةٌ
عَذَقَةٌ ذ The fruit of the [species of tree, or plant, called] سَخْبَر. (IAar, O.)

عُذَيْقٌ
عُذَيْقٌ ذ dim. of عَذْقٌ, q. v.

عَاذِقٌ
عَاذِقٌ ذ One who undertakes the affairs of palmtrees, the fecundating of them, and the adjusting of their racemes of fruit, and disposing them properly for the cutting off. (TA.)

هُوَ مَعْذُوقٌ بِالشَّرِّ
هُوَ مَعْذُوقٌ بِالشَّرِّ ذ (tropical:) He is stigmatized with evil. (TA.)

##### Türkçe

عَذَقَ الشَّاةَ
1 **عَذَقَ الشَّاةَ** ذ , (S, O, K,) muzâri‘i **عَذُقَ** , mastar ismi **عَذْقٌ**, (S, O,) O, koyuna yahut keçiye, onunla tanınacağı bir alâmet ekledi; buna **عَذْقَةٌ** (S, O, K) ve **عِذْقَةٌ**, (K,) denir; bu, hayvandan renkçe farklı olan bir yün parçasıdır: (S, O, K:) bazıları, bunun yapıldığı hayvanı keçi diye tahsis eder: (TA:) ve **اعذقها** aynı mânâya gelir. (S, K.) ― -b2- Bundan dolayı şu söz (gelir): مَنْ عُذِقَتْ بِهِ الأَعْمَالُ أُعْلِقَتْ بِهِ الآمَالُ (mecaz kabul edilerek:) [Kendisine idare vazifeleri bağlanan kimseye, ümitler de ona asılır]. (Har p. 489.) ― -b3- Bundan dolayı ayrıca, (O, TA,) **عَذَقَ الرَّجُلَ**, (S, O,) yahut **عَذَقَهُ بِشَرٍّ** veya **بِقَبِيحٍ**, (K,) (mecaz:) Ona kötü, şer, çirkin, iğrenç yahut pis bir şeyle sitem etti, onu bununla ayıpladı, (S, O, K, TA,) ve onu bununla damgaladı, (S, O, TA,) böylece onunla tanınır oldu. (TA.) ― -b4- Ve **عَذَقَهُ اـِلَى كَذَا** yani **نَسَبَهُ اـِلَيْهِ** [yaygın olarak **نَسَبَ اـِلَيْهِ كَذَا** mânâsında (mecaz kabul edilerek:) Ona böyle bir şeyi nisbet etti, yahut ona isnad etti]. (Ibn-'Abbād, O, K.) -A2- **عَذَقْتُ النَّخْلَةَ** Hurma ağacının dallarını kestim: (S, O:) ve [aynı şekilde denir] **عَذَّقْتُ**, şeddeli; fiilin çokluğunu [yapılışın çokluğunu] veya nesnelerin çokluğunu göstermek için. (S.) -A3- **عَذَقَ**, **اـِذْخِر** hakkında söylenir: Meyvesini verdi; **أَعْذَقَ** da böyledir: (S, O, K:) yahut ikincisi, IAth’a göre, onun **عُذُوق**’u [**عِذْقٌ**’un çoğulu] ve **شُعَب**’ı [**شُعْبَةٌ**’nin çoğulu; yani salkımlar yahut filizler] oldu: yahut bazılarına göre, çiçek açtı. (TA.) Ve **سَخْبَر** hakkında söylenir: Boy attı. (IAar, O, TA.) -A4- **عَذَقَ الفَحْلُ عَنِ الاـِبِلِ**, (O, K,) muzâri‘i **عَذِقَ**, (K,) mastar ismi **عَذْقٌ**, (TA,) Erkek deve, dişi develerden uzaklaştırdı ve onları bir araya topladı. (O, K.) -A5- Ve **عَذَقَ البَعِيرُ**: Deve, dışkısını ince bir hâlde çıkardı. (Ibn- 'Abbād, O, K.)

2 **عَذَّقَ**: önceki paragrafı gör.

اعذق
4 **اعذق** ذ : 1’in ilk cümlesine bak. -A2- Ayrıca: O (bir adam) çok **عُذُوق**’a sahip oldu; yani hurma ağaçları; **عَذْقٌ**’un çoğulu. (O.) ― -b2- Ve **اعذقت النَّخْلَةُ**: Hurma ağacının çok **أَعْذَاق**’ı oldu; yani hurma salkımları; **عِذْقٌ**’un çoğulu. (O.) ― -b3- 1’in son yarısına da bak.

اعتذق بَكْرَةً مِنْ اـِبِلِهِ
8 **اعتذق بَكْرَةً مِنْ اـِبِلِهِ** ذ O, develerinden genç bir dişinin üzerine, eğitilmeden önce ona binmek için bir işaret yahut alâmet yaptı: (O, K: * [K’da **لِيَقْبِضَهَا**, **لِيَقْتَضِبَهَا** yerine vardır; ikincisi O’daki kıraattir ve açıkça doğrudur:]) işaret yahut alâmete, Az’ın zikrettiği üzere, **عَذْقَةٌ** denir. (TA.) ― -b2- Ve **اعتذقهُ بِكَذَا** , **اِخْتَصَّهُ بِهِ** demektir [yani: Onu böyle bir şeyle özellikle, hususen yahut mahsusen ayırdı; yahut onu bununla özellikle/hususen/mahsusen vasıflandırdı]; (O, K;) yani bir adamı. (K.) ― -b3- Ve **اعتذق**: Sarığının iki ucunu arkadan sarkıttı; (IAar, O, K;) **اعتذب** gibi. (TA.)

عَذْقٌ
**عَذْقٌ** ذ Meyvesiyle birlikte bir hurma ağacı: (S, O, K:) Hicaz halkı tarafından böyle adlandırılır: (TA:) yahut [sadece] bir hurma ağacı: (Mgh, Msb:) çoğulu [kıllet] **أَعْذُقٌ** ve [kesret] **عِذَاقٌ** (K, TA) [ikincisi CK’da yanlışlıkla **عِذْقٌ** yazılmıştır] ve **عُذُوقٌ**. (O: onda başka bir çoğul zikredilmemiştir.) [Tasğîri **عُذَيْقٌ**’dur:] bundan dolayı şu söz (gelir): أَنَا عُذَيْقُهَا المُرَجَّبُ [**رجب** maddesinde açıklanmıştır]. (S, O.) ― -b2- Ve Medine’nin bazı hurmaları. (CK.) Birkaç hurma çeşidine uygulanır; bunlardan **عَذْقُ ابْنِ الحُبَيْقِ**, (Msb,) yahut **عَذْقُ حُبَيْقٍ**, (Mgh,) ve **عَذْقُ ابْنِ طَابٍ** ve **عَذْقُ ابْنِ زَيْدٍ** [**طوب** maddesinde zikredilmiştir] denilenlerdir: AHāt böyle der: (Msb:) yahut **عَذْقُ ابْنِ طَابٍ**, Medine’de bir hurma ağacı türünün adıdır. (K, **طوب** maddesinde.)

عِذْقٌ
**عِذْقٌ** ذ Bir hurma ağacının, yahut hurmaların salkımı; (S, Mgh, O, Msb, K, TA;) yani onun tabanı, (TA,) meyve sapları [ve meyve] ile birlikte; (Msb, TA;) olgunlaştığında: (TA:) çoğulu **أَعْذَاقٌ** (O, Msb, K) ve **عُذُوقٌ**. (K.) ― -b2- Bundan dolayı, (TA,) (mecaz:) Kudret; yahut yüksek, yüce mertebe yahut hâl; eş anlamlısı **عِزٌّ**. (O, K, TA.) Şu sözde böyledir: فِى بَنِى فُلَانٍ كَهْلٌ (mecaz:) Falanın oğullarında, en son noktasına ulaşmış bir kudret vb. vardır; ve yine **عذق يَانِعٌ**. (O, TA.) ― -b3- Ayrıca bir üzüm salkımı: (Lth, O, K:) yahut üzerindekiler yenildiğinde. (Ibn-'Abbād, O, K.) ― -b4- Ve bir bitkinin dallanan bir kısmı: (Lth, O:) ve dalcıkları olan her dal. (Lth, O, K.)

عَذِقٌ
**عَذِقٌ** ذ , bir adama uygulanınca, **لَبِقٌ** ile aynı mânâdadır: (O, K:) **عَذِقٌ بِالقُلُوبِ** ibaresinde böyledir [görünüşe göre: kalplerle uyuşan]. (O, TA.) ― -b2- Kokuya uygulanınca: Güzel kokulu. (O, K.) ― -b3- **نَعْجَةٌ عَذِقَةٌ**: Güzel yünlü bir koyun; **عَنْزٌ عَذِقَةٌ** denmemelidir. (Ibn-'Abbād, O.)

عَذْقَةٌ
**عَذْقَةٌ** ذ ve **عِذْقَةٌ**: 1’in ilk cümlesine bak; ve birincisi için 8’e de bak.

عَذَقَةٌ
**عَذَقَةٌ** ذ **سَخْبَر** denilen [ağaç yahut bitki türünün] meyvesi. (IAar, O.)

عُذَيْقٌ
**عُذَيْقٌ** ذ **عَذْقٌ**’un tasğîri; ona bak.

عَاذِقٌ
**عَاذِقٌ** ذ Hurma ağaçlarının işlerini, onların aşılanmasını, meyve salkımlarının düzeltilmesini ve kesmeye uygun biçimde düzenlenmesini üstlenen kimse. (TA.)

هُوَ مَعْذُوقٌ بِالشَّرِّ
**هُوَ مَعْذُوقٌ بِالشَّرِّ** ذ (mecaz:) O, şer ile damgalanmıştır. (TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B0%D9%82/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

عَذَقَ
عَذَقَ I ( n. ac. عَذْق 1 ),
a.  Cut off the branches of ( palm-tree ).

b.  Branded, marked ( sheep ).

c.  Reproached, upbraided.

d.  Had the diarrhœa.

عَذَّقَ
عَذَّقَ II ,
a.  see I (a) .

أَعْذَقَ
أَعْذَقَ IV ,
a.  see I (b) .

اِعْتَذَقَ
اِعْتَذَقَ VIII ,
a.  Distinguished, marked, particularized.

عَذْق
عَذْق 1 , ( pl. أَعْذُق 16 ,  عِذَاْق 23 ),
a.  Fruit-laden palm-tree.

عَذْقَة
عَذْقَة 1t ,
a.  Mark, brand.

عِذْق
عِذْق 2 , ( pl. عُذُوْق 27 ,  أَعْذَاْق 38 ),
a.  Bunch, cluster.

b.  Branch.

عِذْقَة
عِذْقَة 2t ,
a.  see 1t .

عَذِق
عَذِق 5 ,
a.  Congenial.

b.  Fragrant.

##### Türkçe

**عَذَقَ**
**عَذَقَ** I (mastar n. ac. **عَذْق** 1),
a. (Hurma) ağacının dallarını kesti.

b. (Koyunu) dağladı, işaretledi.

c. Azarladı, payladı.

d. İshal oldu.

**عَذَّقَ**
**عَذَّقَ** II,
a. I (a)’ya bak.

**أَعْذَقَ**
**أَعْذَقَ** IV,
a. I (b)’ye bak.

**اِعْتَذَقَ**
**اِعْتَذَقَ** VIII,
a. Ayırt etti, işaretledi, tahsis etti.

**عَذْق**
**عَذْق** 1, (çoğ. **أَعْذُق** 16, **عِذَاْق** 23),
a. Meyve yüklü hurma ağacı.

**عَذْقَة**
**عَذْقَة** 1t,
a. İşaret, dağ.

**عِذْق**
**عِذْق** 2, (çoğ. **عُذُوْق** 27, **أَعْذَاْق** 38),
a. Salkım, küme.

b. Dal.

**عِذْقَة**
**عِذْقَة** 2t,
a. 1t’ye bak.

**عَذِق**
**عَذِق** 5,
a. Uygun, münasip.

b. Güzel kokulu.
