# عذق — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B0%D9%82/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D8%B0%D9%82/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [عذق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B0%D9%82.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: عذق

العَذْقُ: كل غصن له شُعَب. والعَذْق أَيضاً: النخلة عند أَهل الحجاز. والعِذْق: الكِباسة. قال الجوهري: العَذْق، بالفتح، النخلة بحَمْلها؛ ومنه حديث السَّقيفة: أَنا عُذَيْقُها المُرْجَّبُ، تصغيراً لعَذْق النخلة وهو تصغير تعظيم. وفي الحديث: كَمْ من عذْقٍ مُذَلَّل في الجنة لأَبي الدحداح؛ العَذْق، بالفتح: النخلة، وبالكسر: العَرْجون بما فيه من الشماريخ، ويجمع على عِذاقٍ؛ قال ابن الأَثير: ومنه حديث أَنس: فردَّ رسول الله. صلى الله عليه وسلم، إِلى أُمْي عِذاقَها أَي نخلاتها. وفي حديث أَنس: لا قطع في عِذْقٍ معلّق لأَنه ما دام معلقاً في الشجرة فليس في حِرْز. وفي الحديث: لا والذي أَخرج العَذْق من الجريمةِ أَي النخلة من النواة؛ فأَما عَذْقُ بن طابٍ فإِنما سموا النخلة باسم الجنس فجعلوه معرفة، ووصفوه بمضاف إِلى معرفة فصار كزيد بن عمرو، وهو تعليل الفارسي. والعِذْق: القِنْوُ من النخل والعنقود من العنب، وجمعه أَعْذاقٌ وعُذوق. وأَعْذَقَ الإِذْخِرُ إِذا أَخرج ثمره، وعَذَقَ أَيضاً كذلك. قال أَبو حنيفة: قال أُصَيْلٌ للنبي، صلى الله عليه وسلم، حين سأَله عن مكة: تركتُها وقد أَحْجَنَ ثُمامها وأَعْذَقَ إِذْخِرُها وأَمْشَرَ سَلَمُها، فقال النبي، صلى الله عليه وسلم: يا أُصَيْلُ، دَع القلوبَ تَقِرّ؛ ولم يفسر أَبو حنيفة معنى قوله أَعْدَقَ إِذْخرها؛ ابن الأَثير: أَعْذق إِذخرها أَي صارت له عُذوق وشُعَب، وقيل: أَعْذق بمعنى أَزهر. ابن الأَعرابي: عَذَقَ السَّخْبَرُ
إِذا طال نباته وثمرته عَذَقُه. والعَذْقَةُ والعِذْقَة: العلامة تجعل على الشاة مخالفة للونها تعرف بها، وخص بعضهم به المعز. عَذَقَها يَعْذُقها عَذْقاً وأَعْذقها إِذا ربط في صوفها صوفة تخالف لونها يعرفها بها. قال الأَزهري: وسمعت غير واحد من العرب يقول اعْتذَق فلان بَكرة من إِبله إِذا أَعلم عليها لقبضها، والعلامة عَذْقة، بالفتح. وعَذَقَ الرجلَ بشرٍّ يَعْذِقُه عَذْقاً. وَسَمه بالقبيح ورماه به حتى عُرف به، وهو من ذلك كأَنه جعله له علامة. والعَذْق: إِبداء الرجل إِذا أَتى أَهله. ويقال: في بني فلان عِذْقٌ كَهْلٌ أَي عِزّ قد بلغ غايته، وأَصله الكِباسة إِذا أَينعت، ضربت مثلاً للعِزّ القديم؛ قال ابن مقبل:
وفي غَطَفانَ عِذْقُ عِزّ مُمَنَّعُ،
على رَغْم أَقوامِ منَ الناس، يانِعُ
فقوله عِذْقٌ يانعٌ كقولك عِزّ كَهْل وعِذْق كَهْل. والعِذْقُ: موضع. وخَبْراء العِذَقِ: معروفة بناحية الصَّمِّان. قال الأَزهري: ومما اعتقب فيه القاف والباء انْزَرَبَ في بيته وانْزَرق، وابْتَشَرْت الشيء واقْتَشَرتْه. ويقال للذي يقوم بأُمور النخل وتَأْبِيره وتسوية عُذُوقه وتذليلها للقِطاف عاذِقٌ؛ قال كعب بن زهير يصف ناقته:
تَنْجو، ويَقْطُر ذِفْراها على عُنُقٍ،
كالجِذْعِ شَذَّب عنه عاذِقٌ سَعَفَا
وفي الصحاح: عَذَّقَ عنه عاذِقٌ سعفا.
وعَذَقْت النخلة: قطعت سعَفَها، وعَذَّقت، شدد للكثرة. قال ابن الأَعرابي: اعْتَذَقَ الرجلُ واعْتَذَب إِذا أَسبْل لعمامته عَذَبَتَيْن من خلف، وقال ابن الفرج: سمعت عَرَّاماً يقول كذبت عَذَّاقَتُه وعَذَّابَتُه، وهي استه. وامرأَة عَقْذَانةٌ
(* قوله «وامرأة عقذانة إلخ» تقدم في مادة
عقذ وشتقذ نقل هذه العبارة بعينها وفيها عدوانة بدل عذقانة وهو تحريف والصواب ما هنا.) وشَقْذانةٌ وعَذْقانة أَي بَذِيَّة سليطة، وكذلك امرأَة سَلَطَانَةٌ وسَلَتانة. وفي نوادر الأَعراب: فلان عَذِقٌ بالقلوب ولَبِقٌ وطِيب عَذِقٌ أَي ذكي الريح.

### Türkçe

**العَذْقُ**: Her dal ki onun için şubeler vardır. Ve **العَذْق** ayrıca: Hicaz ehli yanında hurma ağacı. Ve **العِذْق**: **الكِباسة**. el-Cevherî dedi: **العَذْق** (fetih ile): yüküyle hurma ağacı; ve ondan **السَّقيفة** hadisi: “Ben onun **عُذَيْقُها المُرْجَّبُ**’uyum”; hurma ağacının **عَذْق**’ının küçültmesi olarak; ve o, tazim küçültmesidir. Ve hadiste: “Cennette Ebû’d-Dahdâh için nice **عذْقٍ مُذَلَّل** vardır”; **العَذْق** (fetih ile): hurma ağacı; kesre ile: içinde **الشماريخ** bulunan **العَرْجون**; ve **عِذاقٍ** üzere cem‘ olunur. İbnü’l-Esîr dedi: Ve ondan Enes hadisi: “Böylece Resûlullah, sallallahu aleyhi ve sellem, Ümmü’ye **عِذاقَها**’sını, yani hurma ağaçlarını geri verdi.” Ve Enes hadîsinde: “Asılı **عِذْق**’ta kesme yoktur; çünkü ağaçta asılı kaldığı müddetçe hırz içinde değildir.” Ve hadiste: “Hayır; **العَذْق**’ı **الجريمة**’den çıkarana yemin olsun”; yani hurma ağacını çekirdekten. **عَذْقُ بن طابٍ**’a gelince: ancak hurma ağacını cinsin adıyla adlandırdılar, onu marife yaptılar; onu marifeye muzaf bir şeyle vasf ettiler; böylece Zeyd b. Amr gibi oldu; bu, el-Fârisî’nin ta‘lîlidir. Ve **العِذْق**: hurmadan **القِنْوُ**, üzümden salkım; cem‘i **أَعْذاقٌ** ve **عُذوق**.

Ve **أَعْذَقَ** **الإِذْخِرُ**: meyvesini çıkardığı zaman; ve **عَذَقَ** da ayrıca böyledir. Ebû Hanîfe dedi: Useyl, Mekke hakkında ona sorduğu vakit Nebî’ye, sallallahu aleyhi ve sellem, dedi: “Onu bıraktım; hâlbuki **أَحْجَنَ** onun **ثُمام**’ı, ve **أَعْذَقَ** onun **إِذْخِر**’u, ve **أَمْشَرَ** onun **سَلَم**’ı”; bunun üzerine Nebî, sallallahu aleyhi ve sellem, dedi: “Ey Useyl, kalpleri bırak, yerleşsin.” Ebû Hanîfe, “**أَعْدَقَ** onun **إِذْخر**’u” sözünün mânâsını açıklamadı. İbnü’l-Esîr: “**أَعْذق إِذخرها**” yani onun için **عُذوق** ve şubeler oldu; ve denildi ki: **أَعْذق** “çiçek açtı” mânâsınadır. İbnü’l-A‘râbî: **عَذَقَ** **السَّخْبَرُ**: bitkisi uzadığı zaman; ve meyvesi, onun **عَذَقُه**’udur. Ve **العَذْقَةُ** ve **العِذْقَة**: koyun üzerine, rengine aykırı olarak yapılan alâmet; onunla tanınır; bazıları bunu keçiye tahsis etti. Onu **عَذَقَها يَعْذُقها عَذْقاً** ve **أَعْذقها**: yününe, rengine aykırı bir yün parçası bağladığı zaman; onunla onu tanır. el-Ezherî dedi: Araplardan birden fazlasını işittim: “Falan, develerinden bir genç dişi deveyi **اعْتذَق** etti”; yani onu kabzetmek için üzerine alâmet koydu; alâmet **عَذْقة**’dır (fetih ile). Ve adamı kötülükle **عَذَقَ**: onu **يَعْذِقُه عَذْقاً**; onu çirkinle damgaladı ve onunla attı; ta ki onunla tanınır oldu; bu, ondan (yani alâmetten)dir; sanki onu ona bir alâmet kılmıştır. Ve **العَذْق**: adamın, ehline geldiği zaman **إِبداء**’sıdır. Ve denilir: “Falan oğullarında **عِذْقٌ كَهْلٌ** vardır”; yani son haddine ulaşmış bir izzet; aslı, olgunlaştığı zaman **الكِباسة**’dır; eski izzete mesel vuruldu. İbn Mukbil dedi:

Ve Ğatafân’da, korunmuş bir izzetin **عِذْق**’u vardır,
İnsanlardan birtakım kavimlerin rağmına; olgun.

Onun “**عِذْقٌ يانعٌ**” sözü, senin “**عِزّ كَهْل**” ve “**عِذْق كَهْل**” demen gibidir. Ve **العِذْقُ**: bir yer. Ve **خَبْراء العِذَقِ**: **الصَّمِّان** nahiyesinde bilinen (bir yer)dir. el-Ezherî dedi: Kaf ile bâ’nın birbirinin yerine geçtiği şeylerdendir: evinde **انْزَرَبَ** ve **انْزَرق**; ve “şeyi **ابْتَشَرْت**” ve onu **اقْتَشَرتْه**. Hurmanın işlerini, onun aşılanmasını (**تَأْبِيره**) ve **عُذُوق**’unu düzeltmeyi ve onları koparmaya (**للقِطاف**) kolaylaştırmak için alçaltmayı yapan kimseye **عاذِقٌ** denilir. Ka‘b b. Züheyr, devesini vasfederek dedi:

Kurtulur; ve onun **ذِفْراها**’sı bir boyun üzerine damlar,
Sanki bir kütük; ondan bir **عاذِقٌ** yaprakları budamıştır.

**الصحاح**’ta: “Bir **عاذِقٌ** ondan yaprakları **عَذَّقَ** etti.” Ve “Hurma ağacını **عَذَقْت**”: onun yapraklarını kestim; ve **عَذَّقت**: çokluk için şeddelendi. İbnü’l-A‘râbî dedi: Adam **اعْتَذَقَ** etti ve **اعْتَذَب** etti: sarığının arkasından iki **عَذَبَتَيْن** sarkıttığı zaman. İbnü’l-Ferec dedi: Arrâm’ı işittim, derdi: “Onun **عَذَّاقَتُه**’u ve **عَذَّابَتُه** yalan söyledi”; ve o, onun makatıdır. Ve bir kadın **عَقْذَانةٌ**
(* Onun “ve bir kadın **عقذانة** ilh.” sözü, **عقذ** maddesinde geçti; bu ibarenin aynısı nakledildi; onda **عدوانة** yerine **عذقانة** vardır; o bir tahriftir; doğrusu buradakidir.)
ve **شَقْذانةٌ** ve **عَذْقانة**; yani edepsiz, dili sivri; ve yine bir kadın **سَلَطَانَةٌ** ve **سَلَتانة**. Ve **نوادر الأَعراب**’da: “Falan, kalplerde **عَذِقٌ**’tir ve **لَبِقٌ**’tir”; ve “**طِيب عَذِقٌ**”; yani keskin kokuludur.
