# عذق — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B0%D9%82/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D8%B0%D9%82/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [عذق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B0%D9%82.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: عذق

العذق بالفتح: النخلة بحملها عند أهل الحجاز، ومنه الحديث: فلم يلبث أن جاء أبو الهيثم يحمل الماء في قربة يرعبها، ثم رقا عذقا له، فجاء بقنو فيه زهوه ورطبه، فأكلوا منه وشربوا من ماء الحسي. وفي حديث آخر: لا والذي أخرج العذق من الجريمة أي: النخلة من النواة. وفي الصحاح: ومنه: أنا عذيقها المرجب، وجذيلها المحكك وهو مصغر عذق، تصغير تعظيم. ج: أعذق وعذاق كأفلس وكتاب. ومن الأخير حديث أنس: فرد رسول الله صلى الله عليه وسلم الى أمي عذاقها أي: نخلاتها. والعذق، بالكسر: الكباسة وهي القنو منها وهي العرجون بما فيه من الشماريخ. ومنه الحديث: كم من عذق معلق لأبي الدحداح في الجنة وفي حديث عمر: لا قطع في عذق معلق. والعذق: العنقود من العنب نقله الليث، أو هو إذا أكل ما عليه، نقله ابن عباد ج: أعذاق وعذوق. وعذق: أطم بالمدينة على ساكنها أفضل الصلاة والسلام لبني أمية بن زيد من الأنصار. ومن المجاز: العذق: العز. يقال: في بني فلان عذق كهل، أي: عز قد بلغ غايته، وكذلك عذق يانع. قال ابن مقبل:
  وفي غطفان عذق صدق ممنع                      على رغم أقوام من الناس يانع وأصله الكباسة إذا أينعت، ضربت مثلا للعز القديم. وقال الليث: العذق من النبات: ذو الأغصان. وكل غصن له شعب. وخبراء العذق، كعنب هكذا ضبطه الأصمعي أو محركة: ع، بناحية الصمان، كثير السدر والماء. قال رؤبة:
  للعد إذ أخلفها ماء الطرق
  من القريين وخبراء العذق يروى بالوجهين. وعذق الفحل عن الإبل يعذقها عذقا: إذا دفع عنها وحواها كما في العباب. وعذق الشاة يعذقها من حد نصر: إذا وسمها بالعذقة بالفتح، عن الليث ويكسر: اسم لعلامة تعلق على الشاة تجعل على لون تخالف لونها لتعرف بها، قاله الليث كأعذقها، وذلك إذا ربط في صوفها صوفة تخالف لونه يعرفها بها، وخص بعضهم به المعز. ومن المجاز: عذق فلانا بشر، أو قبيح: إذا رماه به ووسمه به، حتى عرف به، وهو من ذلك، كأنه جعله له علامة. وعذقه الى كذا: نسبه إليه عن ابن عباد. قال: وعذق البعير: إذا ثلط. قال: وعذق الإذخر: ظهرت ثمرته، كأعذق. وفي الحديث: قد أحجن ثمامها، وأعذق إذخرها، وأشر سلمها يعني مكة. قال ابن الأثير: والمعنى: صارت له عذوق وشعب، وقيل: أعذق: أزهر. واعتذق الرجل: إذا أسبل لعمامته عذبتين من خلف عن ابن الأعرابي، وكذلك اعتذب، وهو مما يعتقب فيه القاف والباء. واعتذق فلانا بكذا: إذا اختصه به. واعتذق بكرة من إبله: إذا أعلم عليها ليقبضها والعلامة عذقة، نقله الأزهري عن غير واحد سماعا. وقال ابن الفرج: العذقانة من النساء: السليطة البذية، وكذلك العقذانة، والشقذانة، والسلطانة. وفي نوادر الأعراب: رجل عذق بالقلوب ككتف أي: لبق. وطيب عذق أي: ذكي الريح. ومما يستدرك عليه: عذق بن طاب، سموا النخلة باسم الجنس، فجعلوه معرفة، ووصفوه بمضاف الى معرفة، فصار كزيد بن عمرو، وهو تعليل الفارسي. وقال ابن الأعرابي: عذق السخبر إذا طال نباته، وثمرته عذقه. والعذق: إبدا الرجل إذا أتى أهله. ويقال للذي يقوم بأمور النخل وتأبيره، وتسوية عذوقه وتذليلها للقطاف: عاذق. قال كعب بن زهير يصف ناقته:
  تنجو وتقطر ذفراها على عنق                      كالجذع شذب عنه عاذق سعفا

  وفي الصحاح: عذق عنه عاذق سعفا. وعذقت النخلة: قطعت سعفها. وعذقت، شدد للكثرة. وقال ابن الفرج: سمعت عراما يقول: كذبت عذاقته، وعذانته، وهي استه. ويقال: هو معذوق بالشر: أي موسوم به. وقال ابن عباد: نعجة عذقة: حسنة الصوف، ولا يقال: عنز عذقة. وأعذق الرجل: كثرت عذوقه، أي نخله. وأعذقت النخلة: كثرت أعذاقها.

### Türkçe

**العذق** fetha ile: Hicaz ehli katında yüküyle birlikte hurma ağacı; ve ondan hadis: “Derken Ebû’l-Heysem, içinde su taşıdığı bir kırba ile geldi; onu sallıyordu; sonra kendisine ait bir **عذق**’a tırmandı; içinde **زهوه** ve **رطبه** bulunan bir **قنو** getirdi; ondan yediler ve **الحسي** suyundan içtiler.” Ve başka bir hadiste: “Hayır; **العذق**’ı **الجريمة**’den çıkarana yemin olsun” yani: çekirdekten hurma ağacı. Ve **الصحاح**’ta: ve ondan: “Ben onun **عذيقها المرجب**’iyim ve onun **جذيلها المحكك**’iyim”; bu, **عذق**’ın küçültmesidir; yüceltme küçültmesi. Çoğulu: **أعذق** ve **عذاق**; **أفلس** ve **كتاب** gibi. Ve ikincisinden Enes hadisi: “Resûlullah صلى الله عليه وسلم anneme onun **عذاقها**’sını geri verdi” yani: onun hurma ağaçlarını. Ve **العذق**, kesra ile: **الكباسة**’dır; o, ondan **القنو**’dur; o, içinde **الشماريخ** bulunan **العرجون**’dur. Ve ondan hadis: “Cennette Ebû’d-Dahdâh için asılı nice **عذق** vardır.” Ve Ömer hadisi: “Asılı bir **عذق**’ta kesme yoktur.” Ve **العذق**: üzümün salkımı; bunu Leys nakletti; yahut o, üzerindekiler yenildiği zaman odur; bunu İbn Abbâd nakletti. Çoğulu: **أعذاق** ve **عذوق**. Ve **عذق**: Medine’de, üzerinde oturanına en faziletli salât ve selâm olsun, Ensâr’dan Ümeyye b. Zeyd oğullarına ait bir kale. Ve mecazdan: **العذق**: izzet. Denir ki: “Falan oğullarında **عذق كهل** vardır”; yani: son haddine ulaşmış bir izzet; aynı şekilde **عذق يانع**. İbn Mukbil dedi:
  “Ve Ğatafân’da, insanların birtakım topluluklarına rağmen, olgun, engellenmiş, doğruluk **عذق**’ı vardır.”
Aslı, olgunlaştığı zaman **الكباسة**’dır; kadîm izzete misal vuruldu. Leys dedi: bitkiden **العذق**: dalları olan. Ve her dalın çatalları vardır. Ve **خبراء العذق**, **عنب** gibi; böylece Asmaî ضبط etti; yahut harekeli: **ع**; **الصمان** tarafında; sidr ve suyu çok. Ru’be dedi:
  “Düşmana—yol suyunu eksik bıraktığı vakit—
  **القريين**’den ve **خبراء العذق**’tan.”
İki vecihle rivayet olunur. Ve **عذق الفحل** develerden, onları **عذقا** ile **يعذقها**: onlardan ittiği ve onları topladığı zaman; **العباب**’da olduğu gibi. Ve **عذق الشاة** koyunu, onu **يعذقها**—**نصر** babından—: onu fetha ile **العذقة** ile dağladığı zaman; Leys’ten; ve kesra ile de olur: koyuna asılan bir işaretin adıdır; koyunun rengine aykırı bir renge konur ki onunla bilinsin; bunu Leys söyledi; **كأعذقها** gibi; bu, yününe rengine aykırı bir yün parçası bağlandığı zaman; onunla onu tanır; bazısı bunu keçiye tahsis etti. Ve mecazdan: “Falanı **بشر** ile yahut **قبيح** ile **عذق** etti”: onu onunla attığı ve onu onunla damgaladığı zaman; ta ki onunla tanınsın; bu ondandır; sanki ona bir alâmet kılmıştır. Ve onu şuna **عذقه الى كذا**: onu ona nisbet etti; İbn Abbâd’dan. Dedi: ve **عذق البعير**: dışkıladığı zaman. Dedi: ve **عذق الإذخر**: meyvesi göründüğü zaman; **كأعذق** gibi. Ve hadiste: “Onun **ثمامها**’sı kıvrıldı, onun **إذخرها**’sı **أعذق** oldu, onun **سلمها**’sı yayıldı” yani Mekke. İbnü’l-Esîr dedi: mana: onun için **عذوق** ve çatallar oldu; ve denildi ki: **أعذق**: çiçek açtı. Ve adam **اعتذق** etti: sarığının arkasından iki püskül saldığı zaman; İbnü’l-A‘râbî’den; aynı şekilde **اعتذب**; bu, içinde **القاف** ve **الباء**’nın birbirinin yerine geçtiği şeylerdendir. Ve falanı şununla **اعتذق** etti: onu onunla tahsis ettiği zaman. Ve develerinden bir genç dişiyi **اعتذق** etti: onu kabzetmek için üzerine işaret koyduğu zaman; işaret **عذقة**’dır; Ezherî’nin birden çok kişiden semâ‘ yoluyla naklidir. İbnü’l-Ferec dedi: kadınlardan **العذقانة**: dili sivri, sövgücü; aynı şekilde **العقذانة** ve **الشقذانة** ve **السلطانة**. Ve **نوادر الأعراب**’da: “Kalplerde **عذق** bir adam” **كتف** gibi; yani: zarif. Ve “**عذق** bir koku” yani: güzel kokulu. Ve kendisine istidrâk olunanlardandır: **عذق بن طاب**; hurma ağacını cins adıyla adlandırdılar; onu marife yaptılar; onu marifeye muzaf bir sıfatla vasf ettiler; böylece “Zeyd b. Amr” gibi oldu; bu, Fârisî’nin ta‘lîlidir. İbnü’l-A‘râbî dedi: **عذق السخبر**: bitkisi uzadığı zaman; ve meyvesi onun **عذقه**’ıdır. Ve **العذق**: adamın, ehline geldiği zaman, erkeğin uzvunun dikleşmesi. Ve hurmanın işlerini ve aşılamasını yapan, onun **عذوقه**’unu düzeltip onları hasada kolaylaştıran kimseye: **عاذق** denir. Ka‘b b. Züheyr, devesini vasfederek dedi:
  “Kurtulur; iki burun deliği, bir boyun üzerine damlar;
  bir kütük gibi; ondan, **عاذق** bir **سعفا** budanmıştır.”

Ve **الصحاح**’ta: “Ondan **عاذق** bir **سعفا** budanmıştır.” Ve hurma ağacı **عذقت**: onun **سعف**’ını kestiği zaman. Ve **عذقت**—şeddeli—çokluk için. İbnü’l-Ferec dedi: Arrâm’ı şöyle derken işittim: “Onun **عذاقته**’si ve **عذانته**’si yalan söyledi”; o, onun makatıdır. Ve denir: “O, şer ile **معذوق**tur”: yani onunla damgalanmıştır. İbn Abbâd dedi: “**نعجة عذقة**: yünü güzel”; ve “**عنز عذقة**” denmez. Ve adam **أعذق** etti: onun **عذوقه**’u çoğaldığı zaman; yani hurmaları. Ve hurma ağacı **أعذقت**: onun **أعذاقها**’sı çoğaldığı zaman.
