# عذق — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B0%D9%82/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D8%B0%D9%82/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [عذق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B0%D9%82.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: عذق

باب العين والقاف مع الذال
عذق ، قذع ، ذعق
استعمل من وجوهه : عذق ، قذع ، ذعق .
عذق : قال الأصمعيّ وغيره : العَذْق بالفتح : النَّخلة نفسها ؛ والعذق بالكسر : الكِباسة ، وجمعه عُذوق وأعذاق . قال : وأعذَقَ الإذخرُ ، إذا أخرَجَ ثمرَه .
وقال ابنُ الأعرابي : عَذَق السَّخبَرُ ، إذا طال نباتُه ، وثمرته عَذَقةٌ . وخَبْراء العَذَق معروفة بناحية الصَّمَّان .
وقال الأصمعيّ : عذَقَ فلانٌ شاةً له ، إذا علَّق عليها صوفةً يَعرِفُها بها .
قلت : وقد سمعت غير واحدٍ من العرب يقول اعتذقت بكْرةً لأقتضبَها ، أي أعلمت عليها لنفسي .
وقال ابنُ الأعرابيّ : اعتذقَ الرجلُ واعتذبَ ، إذا أسبلَ لعمامته عَذَبتين من خلف . وقال أعرابيٌّ : مِنّا من عُذِق باسمه ، أي شُهر وعُرِف به . ويقال للذي يقوم بأمر النَّخْل وإباره وتذليل عُذوقه : عاذق . وقال كعب بن زهير يصف ناقةً له :
تنجو ويقطُر ذِفْراها على عُنقٍ
كالجِذْع شذَّب عنه عاذقٌ سَعَفا
ويقال : في بني فلانٍ عِذْقٌ كهل ، أي عزٌّ قد بلغَ غايتَه ، وأصله الكِباسة إذا أينعت ،
تضرب مثلاً للشرف القديم . قال ابنُ مُقْبل :
وفي غَطَفَانَ عِذْق صِدقٍ ممنَّعٌ
على رغم أقوامٍ من الناس يانعُ
فقوله عذقٌ يانع ، كقولك : عِزٌّ كهل ، وعِذْقٌ كهل .
وقال أبو تراب : سمعتُ عرّاماً يقول : كذبَتْ عَذَّاقته وعذّانته ، وهي استه . وامرأةٌ عَذَقانة ، وشَقَذانة ، وغَذَوانةٌ ، أي بذيَّةٌ سليطة . وكذلك امرأةٌ سَلَطانة وسَلَتَانة .
وفي ( نوادر الأعراب ) : فلانٌ عَذِق بالقلوب ولَبِق . وطِيبٌ عَذِق ، إذا كان ذكيَّ الريح طيّباً .
ذعق : قال الليث : الذُّعاق بمنزلة الزُّعاق : المُرّ . سمعنا ذلك من بعضهم ، فلا أدري ألغةٌ هي أو لُثغة .
قلت : ولم أسمع ذُعاق بالذال في شيء من كلام العرب ، وليس بمحفوظٍ عندي .
قذع : جاء في الحديث : ( من رَوى في الإسلام هجاءً مُقْذِعاً فهو أحد الشاتِمَيْنِ ) . والهِجاء المُقْذِع : الذي فيه فُحش وقَذْفٌ وسَبٌّ يقبُح ذِكره . يقال أقذعَ فلانٌ لفلانٍ إقذاعاً ، إذا شَتَمه شتماً يُستفحَش ، وهو القَذْع . وقال الليث : قذعتُ الرجل أقذَعه قَذْعاً ، إذا رميتَه بالفُحش من القول .
قلت : ولم أسمع قَذَعت بغير ألفٍ لغير الليث . وقال العجّاج :
بل أيُّها القائلُ قولاً أقذَعا
أراد أنه أقذَع فيه ، وقيل أقذعا نعتٌ للقول ، أراد قولا ذا قَذَع .
وقال أبو زيدٍ عن الكلابيين : أقذعتُه ، بلساني إقذاعاً ، إذا قهرتَه بلسانك . وقذعته بالعصا ، إذا ضربتَه .
قلت : أحسب الذي رُوي لأبي زيد عن الكلابيين بالدال لا بالذال .
وروى أبو عبيد عن أبي عمرو : قدَعته عن الأمر ، إذا كففته ، وأقذعته بالذال ، إذا شتمتَه . وهذا هو الصحيح الغايةُ .
وقرأت في ( نوادر الأعراب ) : تقذَّعَ له بالذال والدال ، وتقذّح وتقزَّح ، إذا استعدَّ له بالشرّ .
وقال ابن دريد : ذَعقه وزَعقَه ، إذا صاح به وأفزعه .
قلت : وهذا من زيادات ابن دريد .

### Türkçe

باب **العين** و**القاف** مع **الذال**
**عذق** ، **قذع** ، **ذعق**
Kullanılmıştır, vecihlerinden: **عذق** ، **قذع** ، **ذعق** .

**عذق** : el-Asmaʿî ve başkaları dedi: **العَذْق** fetha ile: hurma ağacının kendisi; **العذق** kesra ile: salkım; çoğulu **عُذوق** ve **أعذاق**. Dedi: ve **أعذَقَ** **الإذخرُ**; meyvesini çıkardığı zaman.

İbnü’l-Aʿrâbî dedi: **عَذَق** **السَّخبَرُ**; bitkisi uzadığı zaman; meyvesi **عَذَقةٌ**’dır. Ve **خَبْراء العَذَق** **الصَّمَّان** tarafında bilinir.

el-Asmaʿî dedi: Falan kimse, kendisine ait bir koyunu **عذَقَ**; üzerine onunla tanıyacağı bir yün parçası astığı zaman.

Dedim: Araplardan birden fazlasını “Bir dişi deveyi kendim için **اعتذقت** ki onu kesip koparayım” derken işittim; yani onu kendim için işaretledim.

İbnü’l-Aʿrâbî dedi: Adam **اعتذقَ** ve **اعتذبَ**; sarığının arkasından iki püskülü sarkıttığı zaman. Bir bedevî dedi: “Bizden, adıyla **عُذِق** olan vardır”; yani onunla meşhur edildi ve onunla bilindi. Hurma ağaçlarının işini, aşılamasını ve salkımlarını aşağı indirmesini üstlenen kimseye **عاذق** denir. Kaʿb b. Zuheyr, kendisine ait bir dişi deveyi vasfederek dedi:
تنجو ويقطُر ذِفْراها على عُنقٍ
كالجِذْع شذَّب عنه عاذقٌ سَعَفا

Ve denir: Falan oğullarında **عِذْقٌ** **كهل** vardır; yani son haddine ulaşmış bir izzet; aslı, olgunlaştığı zaman salkımdır; eski şeref için mesel olarak vurulur. İbn Mukbil dedi:
وفي غَطَفَانَ عِذْق صِدقٍ ممنَّعٌ
على رغم أقوامٍ من الناس يانعُ
Onun “**عذقٌ** **يانع**” sözü, senin “**عِزٌّ** **كهل**” ve “**عِذْقٌ** **كهل**” demen gibidir.

Ebû Turâb dedi: Arrâm’ı şöyle derken işittim: “Onun **عَذَّاقته** ve **عذّانته** yalan söyledi”; o, onun kıçıdır. Ve bir kadın **عَذَقانة** ve **شَقَذانة** ve **غَذَوانةٌ**; yani kötü ağızlı, sivri dilli. Yine bunun gibi: bir kadın **سَلَطانة** ve **سَلَتَانة**.

(**نوادر الأعراب**)’da: Falan kimse kalplerde **عَذِق** ve **لَبِق**’tir. Ve **طِيبٌ** **عَذِق**; kokusu keskin, hoş olduğu zaman.

**ذعق** : el-Leys dedi: **الذُّعاق** **الزُّعاق** menzilesindedir: acı. Bunu bazılarından işittik; bunun bir lügat mi yoksa bir pelteklik mi olduğunu bilmiyorum.

Dedim: Arapların sözünden hiçbir şeyde **ذُعاق**’ı **الذال** ile işitmedim; ve bende mahfuz değildir.

**قذع** : Hadiste geldi: “(İslâm’da **مُقْذِعاً** bir hiciv rivayet eden kimse, iki sövenden biridir).” **المُقْذِع** hiciv: içinde çirkin söz, iftira ve sövme bulunan; zikri çirkin olan. Denir: Falan kimse falana **أقذعَ** **إقذاعاً**; çirkin sayılan bir sövme ile sövdüğü zaman; o, **القَذْع**’dır. el-Leys dedi: Adamı **قذعتُ**; onu **أقذَعه** **قَذْعاً**; sözün çirkinliğiyle onu attığın zaman.

Dedim: el-Leys’ten başkası için, elifsiz **قَذَعت** işitmedim. el-ʿAccâc dedi:
بل أيُّها القائلُ قولاً أقذَعا
Onunla, onda **أقذَع** ettiğini murad etti; ve “**أقذعا**” sözün sıfatıdır denildi; **قَذَع** sahibi bir söz murad etti.

Ebû Zeyd, Kilâbîlerden naklen: Onu dilimle **أقذعتُه** **إقذاعاً**; dilinle onu kahrettiğin zaman. Ve onu sopayla **قذعته**; onu dövdüğün zaman.

Dedim: Ebû Zeyd’e Kilâbîlerden rivayet olunanın **الدال** ile, **الذال** ile değil, olduğunu sanıyorum.

Ebû ʿUbeyd, Ebû ʿAmr’dan rivayet etti: Onu işten **قدَعته**; onu men ettiğin zaman. Ve onu **أقذعته** **بالذال**; ona sövdüğün zaman. Bu, en doğru olanıdır.

(**نوادر الأعراب**)’da okudum: Ona **تقذَّعَ** **بالذال** ve **الدال** ile; ve **تقذّح** ve **تقزَّح**; ona kötülükle hazırlandığı zaman.

İbn Düreyd dedi: Onu **ذَعقه** ve **زَعقَه**; ona bağırdığı ve onu korkuttuğu zaman.

Dedim: Bu, İbn Düreyd’in ziyadelerindendir.
