# عذل (ع-ذ-ل) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B0%D9%84
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D8%B0%D9%84

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ع - ذ - ل
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B0%D9%84/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب العين والذال واللاّم معهما
ع ذ ل، ل ذ ع يستعملان فقط
عذل:
عَذَلَ يَعْذِلُ عَذْلاً وعَذَلاً، وهو اللّوم، والعُذّال الرّجال، والعُذّلُ النساء. قال:
يا صاحبيَّ أقلاّ اللّومَ والعَـذَلا		ولا تقولا لشيء فات ما فعلا
والعاذِلُ: اسم العِرْق الذي يخرج منه دم الاستحاضة.
لذع:
لَذَعَ يَلْذَعُ لَذْعاً كلَذْعِ النار أي: كحُرْقَتِها، ولَذَعْتُه بلساني، والقرحة تلتَذِعُ إذا قيّحتْ، ويلْذَعُها القيحُ. قال:
وفي الجَمْر لَذْعٌ كجمرِ الغَضَى
والطائر يلذَعُ الجناحَ إذا رَفْرَفَ به ثمّ حرّك جناحَيْهِ ومشَى مشياً قليلاً.

##### Türkçe

باب **العين** ve **الذال** ve **اللاّم** onlarla beraber

**ع ذ ل**، **ل ذ ع** yalnızca kullanılır

**عذل**:
**عَذَلَ** **يَعْذِلُ** **عَذْلاً** ve **عَذَلاً**; ve o, kınamadır; ve **العُذّال** erkeklerdir, ve **العُذّلُ** kadınlardır. Dedi ki:
يا صاحبيَّ أقلاّ اللّومَ والعَـذَلا		ولا تقولا لشيء فات ما فعلا
Ve **العاذِلُ**: istihâza kanının çıktığı damar adıdır.

**لذع**:
**لَذَعَ** **يَلْذَعُ** **لَذْعاً** ateşin yakması gibi; yani: onun yanığı gibi; ve onu dilimle yaktım; ve yara **تلتَذِعُ** irinlenince; ve irin onu **يلْذَعُ**. Dedi ki:
وفي الجَمْر لَذْعٌ كجمرِ الغَضَى
Ve kuş, kanadıyla çırpındığında sonra iki kanadını hareket ettirip az bir yürüyüşle yürüdüğünde kanadı **يلذَعُ**.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B0%D9%84/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

العَذْلُ: الملامةُ. وقد عَذَلْتُهُ. والاسم العَذَلُ بالتحريك. يقال: عَذَلْتُ فلاناً فاعْتَذَلَ، أي لامَ نفسه وأعتَبَ. ورجلٌ عُذَلَةٌ، أي يَعْذِلُ الناسَ كثيراً. والعاذِلُ: اسمٌ للعِرْقِ الذي يسيل منه دمُ الاستحاضة. وأيام مُعْتَذِلاتٌ، شديداتُ الحرّ. ورجلٌ مُعَذَّلٌ، أي يُعْذَلُ لإفراطه في الجود، شُدِّد للكثرة.

##### Türkçe

**العَذْلُ**: kınama. Ve “onu kınadım” dedim. İsim ise harekeli olarak **العَذَلُ**’dür. Denir ki: “Falancayı kınadım da **فاعْتَذَلَ**”, yani kendi nefsini kınadı ve (kınayanı) hoşnut etti. Ve **رجلٌ عُذَلَةٌ**: yani insanları çokça kınar. Ve **العاذِلُ**: istihâza kanının kendisinden aktığı damar için bir addır. Ve **أيام مُعْتَذِلاتٌ**: şiddetli sıcak (günler). Ve **رجلٌ مُعَذَّلٌ**: yani cömertlikte aşırılığı sebebiyle kınanır; çokluk için şeddeli kılınmıştır.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B0%D9%84/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب العين والذال مع اللام
عذل ، لذع ، ذعل ، ذلع : مستعملة .
عذل : قال الليث : العَذْل : اللَوْم . وقال غيره : العَذَل مثله . وهو مصدر عَذَل يَعْذِلُ عَذْلاً وعَذَلاً . والعُذَّال جمع العاذل . والعواذل من النساء جمع العاذلة ، ويجوز العاذلات .
أبو العباس عن ابن الأعرابيّ قال : العَذْل : الإحْراق ، فكأن اللائم يُحْرِق بعَذْله قلب المعذول . قال : وقول العرب : هذه أيّامٌ مُعْتَذِلات إذا كانت نهاية في الحر من هذا .
أبو عبيد عن الأصمعيّ : هذه أيام معتذلات بذال معجمة إذا كانت شديدة الحَرّ .
وأنشد أبو نصر عن الأصمعيّ :
لوَّامة لامت بلومٍ شِهَبِ
قال : الشِهَب أراد : الشهاب ، كأن لومها يحرقه .
وقال ابن الأعرابيّ أيضاً : العُذُل : الأيَّام الحارَّة . قال : وجمع العاذل العِرْقِ عُذُل أيضاً . وفي حديث ابن عبّاس أنه سئل عن المستحاضة ، فقال : ذاك العاذل يغذو .
قال أبو عُبَيد : العاذل : هو اسم العِرْق الذي يسيل منه دم الاستحاضة .
أبو عُبَيد عن الأحمر : عَذَلْنا فلاناً فاعتذل أي لام نَفْسَه وأعْتب .
وقال ابن السكيت : سمعت الكِلابيّ يقول : رَمَى فلان فأخطأ ثم اعتذَل أي رمى ثانية .
وروى أبو العباس عن سَلَمة عن الفرّاء أنه قال : سمعت المفضّل الضّبيّ يقول : كانت
العرب تقول في الجاهلية لشعبان : عاذل ، ولشهر رمضان : ناتق ، ولشوال : وَعِل ، ولذي القَعْدة : وَرْنة ، ولذي الحِجَّة : بُرَك ، ولمحرّم : مؤتمر ، ولصَفَر : ناجر ، ولربيع الأول : خَوّان ، ولربيع الآخِرِ : وَبْصان . ولجمادي الأولى : رُنَى ، وللآخرة : حُنَين ، ولرجب : الأصمّ .
لذع : قال الليث : لَذَع يَلْذَع لَذْعاً . وهي حُرْقة كحُرْقة النار . قال : ولذعتُ فلاناً بلساني . قال : والقَرْحة إذا قيَّحت تلتذع ، والقَيْح يلذعها . قال : والطائر يَلْذَع الجناحَ إذا رفرف ثم حَرّك شيئاً قليلاً جناحيه .
أبو عبيد : اللَوْذَعِيّ : الحَدِيد الفؤادِ . وقال الهذليّ :
فما بالُ أهل الدار لم يتفرّقوا
وقد خَفَّ عنها اللوذعيُّ الحُلاحِلُ
وقيل : هو الحَديد النفْس . ويقال : لَذَع فلان بعيره في فخذه لَذْعة أو لَذْعتين بطَرَف المِيسَم . وجمعها اللَذَعات .
ذعل : أبو العباس عن ابن الأعرابيّ قال : الذَعَل : الإقرار بعد الجحود . قلت : وهذا حرف غريب ما رأيت له ذكراً في الكتب .
ذلع : قال بعض المصحِّفين : الأذلعيّ بالعين الضخم من الأيور الطويلُ . قلت : والصواب : الأذْلغِيّ ، بالغين لا غير .

##### Türkçe

باب **العين** ve **الذال** ile **اللام**

**عذل** ، **لذع** ، **ذعل** ، **ذلع**: kullanımdadır.

**عذل**: **الليث** dedi: **العَذْل**: kınama. Başkası dedi: **العَذَل** onun gibidir. Ve o, **عَذَل يَعْذِلُ**’ün mastarıdır: **عَذْلاً** ve **عَذَلاً**. **العُذَّال**: **العاذل**’in çoğuludur. Kadınlardan **العواذل**: **العاذلة**’nin çoğuludur; **العاذلات** da caizdir.

**أبو العباس**’tan, **ابن الأعرابيّ**’den: dedi ki: **العَذْل**: yakmadır; sanki kınayan, **عَذْله** ile kınananın kalbini yakar. Dedi ki: Arapların sözü: “Bunlar **مُعْتَذِلات** günlerdir” — bu, sıcakta bundan bir nihayet (en uç nokta) olduğu zaman.

**أبو عبيد**’den, **الأصمعيّ**’den: “Bunlar **معتذلات** günlerdir” — **ذال**’ı noktalı (mu‘ceme) ile — şiddetli sıcak olduğu zaman.

**أبو نصر** **الأصمعيّ**’den şu beyti okudu:
لوَّامة لامت بلومٍ شِهَبِ

Dedi ki: **الشِهَب** ile muradı: **الشهاب**; sanki onun kınaması onu yakar.

**ابن الأعرابيّ** ayrıca dedi: **العُذُل**: sıcak günler. Dedi ki: **العاذل**’in çoğulu **العِرْقِ** için de **عُذُل**’dür. **ابن عبّاس** hadîsinde: kendisine **المستحاضة** hakkında soruldu; dedi ki: “O, **العاذل**’dir; akar.”

**قال أبو عُبَيد**: **العاذل**: o, **العرق**’ın adıdır; ondan **دم الاستحاضة** akar.

**أبو عُبَيد**’den, **الأحمر**’den: **عَذَلْنا** falancayı, sonra **اعتذل**; yani kendi nefsini kınadı ve hoşnutluk (i‘tâb) istedi.

**وقال ابن السكيت**: **الكِلابيّ**’yi şöyle derken işittim: Falanca attı da ıskaladı, sonra **اعتذَل**; yani ikinci defa attı.

**أبو العباس** **سَلَمة**’den, **الفرّاء**’dan rivayet etti: dedi ki: **المفضّل الضّبيّ**’yi şöyle derken işittim: Araplar cahiliyede **شعبان** için: **عاذل** derlerdi; **شهر رمضان** için: **ناتق**; **شوال** için: **وَعِل**; **ذي القَعْدة** için: **وَرْنة**; **ذي الحِجَّة** için: **بُرَك**; **محرّم** için: **مؤتمر**; **صَفَر** için: **ناجر**; **ربيع الأول** için: **خَوّان**; **ربيع الآخِرِ** için: **وَبْصان**. **جمادي الأولى** için: **رُنَى**; **للآخرة** için: **حُنَين**; **رجب** için: **الأصمّ**.

**لذع**: **الليث** dedi: **لَذَع يَلْذَع لَذْعاً**. Ve o, ateşin yakması gibi bir yanmadır. Dedi ki: “Falancayı dilimle **لذعتُ**.” Dedi ki: **القَرْحة** irinlediği zaman **تلتذع**; **القَيْح** onu yakar. Dedi ki: Kuş, kanadı çırptığı sonra iki kanadını azıcık hareket ettirdiği zaman **يَلْذَع الجناحَ**.

**أبو عبيد**: **اللَوْذَعِيّ**: yüreği keskin (katı) olan. **الهذليّ** dedi ki:
فما بالُ أهل الدار لم يتفرّقوا
وقد خَفَّ عنها اللوذعيُّ الحُلاحِلُ

Ve denildi ki: o, nefsi keskin olandır. Ve denilir: Falanca, devesini uyluğunda **لَذْعة** yahut **لَذْعتين** ile, **المِيسَم**’in ucu ile dağladı. Onun çoğulu: **اللَذَعات**.

**ذعل**: **أبو العباس**’tan, **ابن الأعرابيّ**’den: dedi ki: **الذَعَل**: inkârdan sonra ikrardır. Dedim ki: Bu, garip bir harftir; kitaplarda onun için bir anma görmedim.

**ذلع**: Bazı tashif edenler dedi: **الأذلعيّ** — **العين** ile — uzun erkeklik organlarından iri olan. Dedim ki: Doğrusu: **الأذْلغِيّ**’dir; yalnız **الغين** ile.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B0%D9%84/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب العين والذال وما يثلثهما)
(عذر) العين والذال والراء بناء صحيح له فروعٌ كثيرة، ما جَعلَ الله تعالى فيه وجهَ قياسٍ بَتَّةً، بل كلُّ كلمةٍ منها على نَحوِها وجِهَتها مفردة. فالعُذْر معروف، وهو رَوْم الإنسان إصلاحَ ما أُنكِرَ عليه بكلام. يُقال منه: عَذَرْتُه فأنا أَعْذِرُه عَذْراً، والاسم العُذْر. وتقول: عَذَرْتُه من فلان، أي لُمْتُه([1]) ولم ألُم هذا. يُقال: مَن عذيري من فلان، ومَن يَعذِرني منه. قال:
أُريد حِبَاءه ويُريدُ قَتْلي  *** عَذيرَكَ من خليلكَ من مُرادِ([2])
ويقال إنّ عَذِير الرّجل: ما يروم ويُحاوِل ممّا يُعذَر عليه إذا فَعَله. *قال الخليل: وكان العجّاجُ يرمُّ رَحْلَه([3]) لسفرٍ أرادَه، فقالت امرأتُه: ما [هذا] الذي ترُمُّ([4]) ؟ فقال:
* جارِيَ لا تستنكري عَذِيري([5]) *
يريد: لا تُنكرِي ما أحاول. ثم فَسَّر في بيتٍ آخر فقال:
* سيري وإشفاقي على بعيري([6]) *
وتقول: اعتذر يَعتذِر اعتذاراً وعِذْرة من ذنبه فعذرْتُه. والمَعذِرة الاسم. قال الله تعالى: ﴿قَالُوا مَعْذِرَةً إلى رَبِّكُمْ([7])﴾ [الأعراف 164]. وأعذَر فلانٌ إذا أبْلَى عُذْراً فلم يُلَمْ. ومن هذا الباب قولهم: عذَّر الرّجلُ تعذيراً، إذا لم يبالِغ في الأمر وهو يريكَ أنّه مبالغٌ فيه. وفي القرآن: ﴿وَجَاءَ المُعَذِّرُونَ مِنَ الأَعْرَابِ﴾ [التوبة 90]، ويقرأ: ﴿المُعْذِرُون([8])﴾. قال أهل العربيّة: المُعْذِرون بالتخفيف هم الذين لهم العُذْر، والمعذِّرون: الذين لا عُذْرَ لهم ولكنَّهم يتكلَّفون عُذراً. وقولهم للمقصِّر في الأمر: مُعَذِّر، وهو عندنا من العُذْر أيضاً، لأنَّه يقصِّر في الأمر مُعوِّلاً على العُذْر الذي لا يريد يتكلف([9]) .
وباب آخَر لا يشبه الذي قبلَه، يقولون: تعذَّر الأمرُ، إذا لم يَستقِم. قال امرؤُ القيس:
ويوماً على ظَهرِ الكثَيب تَعذَّرتْ  *** عَلَيَّ وآلت حَلْفةً لم تَحَلَّلِ([10])
وبابٌ آخَر لا يشبه الذي قبلَه: العِذار: عِذار اللِّجام. قال: وما كان على الخَدَّين من كيٍّ أو كدحٍ طُولاً فهو عذار. تقول من العِذَار: عَذَرْتُ الفرس فأنا أعذُِرُه عَذْراً بالعِذار، في معنى ألجمته. وأعْذَرتُ اللِّجام، أي جعلت له عِذاراً. ثم يستعيرون هذا فيقولون للمنهمِك في غَيِّه: "خَلَعَ العِذار". ويقال من العِذار: عَذّرْتُ الفرسَ تعذيراً أيضاً.
وبابٌ آخر لا يشبه الذي قبلَه. العِذَار([11]) ، وهو طعامٌ يدعى إليه لحادثِ سُرُور. يقال منه: أعذروا إعذاراً. قال:
كلَّ الطَّعامِ تشتهي ربيعَهْ  *** الخُرْسُ والإعذارُ والنقيعهْ([12])
ويقال بل هو طعامُ الخِتان خاصّة. يقال عُذِر الغُلامُ، إذا خُتِنَ. وفلانٌ وفلانٌ عذارُ عامٍ واحد([13]) .
وباب آخر لا يشبه الذي قبله: العَذَوَّر، قال الخليل: هو الواسع الجَوف الشديد العِضاض([14]) . قال الشاعر يصف الملْكَ أنه واسعٌ عريض:
وحازَ لنا الله النُّبوّةَ والهدى  *** فأعطى به عزّاً ومُلكاً عَذَوَّرَا
ومما يشبه هذا قول القائل يمدح([15]) :
إذا نزلَ الأضيافُ كان عذَوَّراً  *** على الحيِّ حتى تَستقِلَّ مَرَاجِلُه([16])
قالوا: أراد سيءَ الخلق حَتَّى تُنصَب القُدور. وهو شبيه بالذي قاله الخليل في وصف الحمار الشديد العضاض.
وبابٌ آخَر لا يشبه الذي قبله: العُذْرة: عُذْرَة الجارية العذراء، جاريةٌ عذراءُ: لم يَمسَّها رجل. وهذا مناسبٌ لما مضى ذكرُه في عُذْرة الغلام.
وبابٌ آخر لا يشبه الذي قبله: العُذرة: وجعٌ يأخذ في الحَلْقِ. يقال منه: عُذِر فهو معذور. قال جرير:
غمزَ ابن مُرَّةَ يا فرزدَقُ كَيْنَهَا  *** غَمْزَ الطبيبِ نَغانغ المعذورِ
وبابٌ آخر لا يشبه الذي قبله: العُذْرة: نجمٌ إذا طلع اشتدَّ الحر، يقولون: "إذا طلعَتِ العُذْرة، لم يبق بعُمان بُسْرَة".
وباب آخر لا يشبه الذي قبله: العُذْرة: خُصلةٌ من شعر، والخُصلة من عُرف الفَرَس. وناصيتُه عُذرة. وقال:
* سَبِط العُذرَةِ ميّاح الحُضُرْ *
وبابٌ آخر لا يشبه الذي قبله: العَذِرة: فِناء الدّار. وفي الحديث: "اليهودُ أنتَنُ خَلْق الله عَذِرَة"، أي فناءً. ثم سمِّي الحَدَثُ عَذِرة لأنَّه كان يُلقَى بأفنية الدُّور.
(عذق) العين والذال والقاف أصلٌ واحد يدلُّ على امتدادٍ في شيء وتعلق شيءٍ بشيء. من ذلك العِذْق عِذْق النَّخلة، وهو شمراخ من شماريخها. والعَذْق: النخلة، بفتح العين. وذلك كله من الأشياء المتعلِّقة بعضُها ببعض. قال:
ويُلْوِي بريَّان العَسِيب *كأنه  *** عَثَا كِيل عَذْقٍ من سُمَيْحَة مُرطبِ([17])
قال الخليل: العِذْق من كلِّ شيء: الغُصْن ذو الشُّعَب.
ومن الباب: عُذِقَ الرّجُل، إذا وُسمَ بعلامةٍ يعرَف بها. وهذا صحيح، وإنما هذا من قولهم: عَذَقَ شاتَهُ يَعْذُقُهَا عَذْقَاً، إذا علَّقَ عليها صوفةً تخالفُ لونَها.
وممّا جرى مجرى الاستعارة والتمثيل قولهم: "في بني فلانٍ عِذْقٌ كَهْلٌ" إذا كان فيهم عِزٌّ ومَنْعَة. قال ابن مُقْبِل:
وفي غَطَفَانَ عِذْقُ صِدقٍ ممنَّعٌ *** على رغم أقوامٍ من النّاس يانعُ([18])
 (عذل) العين والذل واللام أصلٌ صحيح يدلُّ على حَرٍّ([19]) وشِدّةٍ فيه، ثم يقاس عليه ما يقاربه. ومن ذلك اعتذَل الحرُّ: اشتدّ. قال أبو عبيد: أيّام مُعتذلات: شديداتُ الحرارة.
ومما قيس على هذا قولهم: عَذَل فلانٌ عَذْلاً، والعَذَل الاسم. ورجلٌ عذّالٌ وامرأة عذَّالة، إذا كثر ذلك منهما. والعُذَّال الرِّجال، والعُذّل النِّساء. وسمِّيَ هذا عَذْلاً لما فيه من شدّة ومَسِّ لَذْع. قال:
غَدَتْ عَذَّ التَايَ فقلتُ مهلاً  *** أفي وجدٍ بسَلمى تَعذُلانِي([20])
(عذم) العين والذال والجيم والميم أُصيلٌ صحيح يدل على عَضٍّ وشِبهه. قال الخليل: أصل العَذْمِ العضّ، ثم يقال: عَذَمَهُ بلسانه يَعْذِمُه عَذْماً، إذا أخذه بلسانه. والعَذيمة: الملامة. قال الراجز:
يَظَلُّ مَن جارَاه في عذائمِ  *** من عنفوانِ جريِهِ العُفاهِمِ([21])
أي مَلاَمَات. وفرسٌ عَذوم. فأما العَذَمْذَم فإن الخليل ذكره في هذا الباب بغين معجمة، وقال غيره: بل هو غَذَمْذَم بالغين. قال الخليل: وهو الجُرَاف. يقال: مَوت غَذَمْذَم: جُراف لا يُبقي شيئاً. قال:
ثِقالُ الجفانِ والحلومِ رحاهُم  *** رَحَى الماء يكتالون كَيْلاً عَذَمذَما([22])
(عذي) العين والذال والحرف المعتل أُصيل صحيح يدلُّ على طِيبِ تُربة قال الخليل وغيره: العَذَاةُ: الأرض الطيِّبة التربة، الكريمة المَنبِت. قال:
بأرضٍ هِجانِ التُّرْب وَسميَّة الثَّرَى  *** عَذَاةٍ نأت عنها المُؤُوجة والبحرُ([23])
قال: والعِذْيُ، الموضع يُنبِت شتاءً وصيفاً من غير نَبع. ويقال: هو الزرع لا يُسقَى إلاّ من ماء المطر، لبُعده من المياه. قالوا: ويقال لهذا العَذا، الواحدة عَذاةٌ. وأنشدوا:
بأرضٍ عَذاةٍ حَبَّذا ضَحَواتُها  *** وأطيبُ منها ليلُه وأصائله
(عذب) العين والذال والباء أصلٌ صحيح، لكنّ كلماتِه لا تكاد تنقاس، ولا يمكن جمعُها إلى شيء واحد. فهو كالذي ذكرناه آنفاً في باب العين والذال والرّاء. وهذا يدلُّ على أنّ اللُّغة كلَّها ليست قياساً، لكنْ جُلُّها ومعظمُها.
فمن الباب: عَذُبَ الماءُ يَعْذُبُ عُذُوبَةً، فهو عَذْبٌ: طيّب. وأعذَبَ القومُ، إذا عذُب ماؤهم. واستعذبوا، إذا استقَوا وشَرِبوا عَذْباً.
وبابٌ آخر لا يُشِبه الذي قبلَه، يقال: عَذَب الحمار يَعْذِب عَذْباً وعُذوباً فهو عاذبٌ [و] عَذُوب: لا يَأكل من شدّة العطش. ويقال: أعذَبَ عن الشَّيء، إذا لَهَا عنه وتركَه. وفي الحديث: "أعْذِبوا عن ذِكْر النِّساء". قال:
وتبدَّلوا اليعبوبَ بعد إلههم  *** صَنَماً ففِرُّوا يا جَديل وأعذِبُوا([24])
ويقال للفرس وغيرِه عَذوبٌ، إذا بات لا يأكل شيئاً ولا يشرب، لأنّه ممتنع من ذلك.
وبابٌ آخَر لا يشبه الذي قبله: العَذُوب: الذي ليس بينه وبين السّماء سِتر، وكذلك العاذب. قال نابغةُ الجعديُّ([25]) :
فباتَ عَذُوباً للسَّماء كأنّه  *** سُهيلٌ إذا ما أفردَتهُ الكواكبُ([26])
فأمّا قول الآخر:
بِتنَا عُذُوباً وباتَ البَقُّ يلْسَِبُنا  *** عند النُّزولِ قِراناً نَبْحُ دِرْواسِ([27])
فممكن أن يكونَ أراد: ليس بيننا وبين السَّماء سِتر، وممكنٌ أن يكون من الأول إذا باتُوا لا يأكلون ولا يَشرَبون.
*وحكى الخليل: عذَّبتُه تعذيباً، أي فَطَمتُه. وهذا من باب الامتناع مِن المأكل والمَشرَب.
وبابٌ آخرُ لا يُشبِه الذي قبله: العَذاب، يقال منه: عذَّب تعذيباً. وناسٌ يقولون: أصل العَذاب الضَّرب. واحتجُّوا بقول زُهير:
وَخَلْفَها سائقٌ يحدُوا إذا خَشيت  *** منه العَذابَ تمدُّ الصُّلبَ والعُنُقا([28])
قال: ثم استُعِير ذلك في كلِّ شِدّة.
وبابٌ آخرُ لا يُشبِه الذي قبلَه، يقال لطَرَف السَّوط عَذَبة، والجمع عَذَب. قال:
غُضْفٌ مهرَّتَة الأشداقِ ضارية  *** مثلُ السَّراحين في أعناقها العَذَبُ([29])
والعَذَبة في قضيب البعير: أسَلتُه. والعُذَيب: موضع.
---------------------
([1]) في الأصل: "أي لمت منه".
([2]) البيت لعمرو بن معد يكرب، يقوله في قيس بن مكشوح المرادي، كما في الكامل 550 ليبسك والأغاني (9: 12). وبعده:
ولو لاقيتني ومعي سلاحي *** تكشف شحم قلبك عن سواد
وتروى الأبيات التي منها هذا البيت لدريد بن الصمة في الأغاني. وانظر الأغاني (11: 32) وكان علي إذا نظر إلى ابن ملجم يتمثل بهذا البيت، كما في الأغاني والكامل وأمثال الميداني. وأنشد عجزه في اللسان (عذر 222).
([3]) في الأصل: "يروم رحلة"، صوابه مقتبس من اللسان، ففيه: "فكان يروم رحل ناقته لسفره"، أي يصلحه.
([4]) في الأصل: "تروم"، صوابه والتكملة التي قبله من اللسان (عذر).
([5]) ديوان العجاج 26، وهو مطلع أرجوزة له. وأنشده كذلك في المجمل واللسان (عذر).
([6]) في الديوان: "سعيي وإشفاقي"، وقد نبه عليها في اللسان.
([7]) معذرة بالنصب، قراءة حفص، نصب على المفعول من أجله، أو على المصدر، أو على المفعول به لأن المعذرة تتضمن كلاماً، وحينئذ تنصب بالقول، كقلت خطبة. وقد وافقه في هذه القراءة اليزيدي مخالفاً أبا عمرو. وباقي القراء على الرفع على الخبرية، أي هذه معذرة، أو موعظتنا معذرة. إتحاف فضلاء البشر 232.
([8]) هذه قراءة يعقوب، ووافقه الشنبوذي. والباقون بفتح العين وتشديد الذال المكسورة. إتحاف فضلاء البشر 244.
([9]) كذا وردت هذه العبارة.
([10]) البيت من معلقته المشهورة.
([11]) ويقال له أيضاً "إعذار" و "عذير" و "عذيرة".
([12]) الرجز في اللسان (خرس، عذر، نقع).
([13]) في اللسان: "وفي الحديث: كنا إعذار عام واحد، أي ختنا في عام واحد. وكانوا يختتنون لسن معلومة فيما بين عشر سنين وخمس عشرة".
([14]) هذا من صفة الحمار، كما في اللسان وكما سيأتي. وفي المجمل: "وحمار عذور: واسع الجوف".
([15]) الحق أن الشعر رثاء، والقائل هو زينب بنت الطثرية ترثي أخاها يزيد، من مقطوعة في الحماسة (1: 432-433) وحماسة البحتري 433. وأنشد البيت في المجمل واللسان (عذر) .
([16]) سبق إنشاده وتخريجه في (دغر). وابن مرة هذا هو عمران بن مرة المنقري، وكان أسر "جعثن" أخت الفرزدق يوم السيدان، وفي ذلك يقول جرير أيضاً (انظر اللسان كين):
يفرج عمران بن مرة كينها  *** وينزو نزاء العير أعلق حائله
([17]) لامرئ القيس في ديوانه 83 برواية: "وأسحم ريان العسيب". سميحة: بئر بالمدينة.
([18]) في اللسان (عذق): (عذق، عز).
([19]) في الأصل: "حرارة".
([20]) أنشده في اللسان (عذل).
([21]) الرجز في اللسان (عذم، عفهم). وقد نسيه في (عفهم) إلى غيلان. والبيت الأول في المخصص (12: 175).
([22]) البيت لشقران مولى سلامان، كما في اللسان (غذم) من مقطوعة اختارها أبو تمام في الحماسة (2: 274).
([23]) ديوان ذي الرمة 211 واللسان (عذا، مأج). ورواية الديوان والمجمل والموضع الأول من اللسان: "الملوحة".
([24]) البيت لعبيد بن الأبرص في ديوانه 12 والحيوان (3: 100) والخزانة (3: 246).
([25]) حذف أل في مثله جائز، وجاء فيه قول الشاعر، وأنشده في اللسان(نبغ):
ونابغة الجعدي بالرمل بيته  *** عليه صفيح من تراب موضع
([26]) أنشده في اللسان (عذب).
([27]) هذا إنشاد غريب، ففي الحيوان (2: 22):
بتنا وبات جليد الليل يضربنا  *** بين البيوت قرانا نبح درواس
وفي اللسان (لسب، بقق، شوى):
بتنا عذوباً وبات البق يلسبنا  *** نشوي القراح كأن لا حي بالوادي
ورواية اللسان (ندل) والتبريزي (1: 384): "عند الندول"، بفتح النون بعدها دال وذكر أنه اسم رجل وصدره فيهما: "بتناوبات سقيط الطل يضربنا".
([28]) ديوان زهير 39.
([29]) ديوان ذي الرمة 23 واللسان (عذب).

ـ

##### Türkçe

(عين ve **ذال** ve ikisini üçlü kılan(lar)ın bâbı)
(**عذر**) **العين** ve **الذال** ve **الراء** sahih bir binadır; onun çok dalları vardır; Allah Teâlâ onda kıyas yüzü asla kılmamıştır; bilakis onların her bir kelimesi, kendi tarzı ve kendi ciheti üzere tek başınadır. Şu hâlde **العُذْر** mâlûmdur; o, insanın kendisine inkâr olunan şeyi söz ile düzeltmeyi istemesidir. Ondan şöyle denir: **عَذَرْتُه**; ben onu **عَذْراً** ile **أَعْذِرُه**; isim **العُذْر**dür. Ve dersin: **عَذَرْتُه من فلان**; yani onu ayıpladım([1]) ve bunu ayıplamadım. Denir: **مَن عذيري من فلان** ve **مَن يَعذِرني منه**. Dedi:
أُريد حِبَاءه ويُريدُ قَتْلي  *** عَذيرَكَ من خليلكَ من مُرادِ([2])
Ve denir ki: adamın **عَذِير**i: yaptığı takdirde kendisi üzerine özür getirilecek şeyden, istediği ve teşebbüs ettiği şeydir. *Halîl dedi: ve **العجّاج** bir yolculuk için istediği **رَحْل**ini yamıyordu([3]); karısı dedi ki: ne [bu] ki yamıyorsun([4])? O da dedi:
* جارِيَ لا تستنكري عَذِيري([5]) *
İster: denemekte olduğum şeyi inkâr etme. Sonra başka bir beyitte açıkladı, dedi ki:
* سيري وإشفاقي على بعيري([6]) *
Ve dersin: **اعتذر**; günahından **اعتذاراً** ve **عِذْرة** ile özür diledi; ben de onu mazur gördüm. Ve isim **المَعذِرة**dir. Allah Teâlâ dedi: ﴿قَالُوا مَعْذِرَةً إلى رَبِّكُمْ([7])﴾ [الأعراف 164]. Ve falan **أعذَر** etti; eğer bir özür ortaya koydu da ayıplanmadıysa. Ve bu bâbdandır onların sözü: adam **عذَّر** etti **تعذيراً**; eğer işte mübalağa etmediği hâlde sana onun içinde mübalağa ediyormuş gibi gösterirse. Ve Kur’ân’da: ﴿وَجَاءَ المُعَذِّرُونَ مِنَ الأَعْرَابِ﴾ [التوبة 90]; ve şöyle okunur: ﴿المُعْذِرُون([8])﴾. Arap dili ehli dedi: hafifletme ile **المُعْذِرون** özrü olanlardır; **المعذِّرون** ise özrü olmayan, fakat özür külfetine girenlerdir. Ve onların işi eksik yapan kimseye sözü: **مُعَذِّر**; o da bizim yanımızda yine **العُذْر**dendir; çünkü o, özre dayanarak işi eksik yapar; (öyle bir özür ki) külfetine girmek istemez([9]) .
Ve öncekinin benzeri olmayan başka bir bâb: derler: **تعذَّر الأمرُ**; eğer doğrulmadıysa. İmru’ul-Kays dedi:
ويوماً على ظَهرِ الكثَيب تَعذَّرتْ  *** عَلَيَّ وآلت حَلْفةً لم تَحَلَّلِ([10])
Ve öncekinin benzeri olmayan başka bir bâb: **العِذار**: gemin **عِذار**ı. Dedi: iki yanak üzerinde boyuna dağlama yahut çizik olarak olan şey **عذار**dır. **العِذَار**dan dersin: **عَذَرْتُ الفرس**; ben onu **عَذْراً** ile **أعذُِرُه**; **بالعِذار** ile, “gemledim” mânâsında. Ve **أعْذَرتُ اللِّجام**; yani ona **عِذار** yaptım. Sonra bunu ödünç alırlar da sapıklığında gömülmüş kimseye derler: "خَلَعَ العِذار". Ve **العِذار**dan denir: **عَذّرْتُ الفرسَ تعذيراً** da.
Ve öncekinin benzeri olmayan başka bir bâb. **العِذَار**([11]) ki, bir sevinç hâdisesi için kendisine davet olunan yemektir. Ondan denir: **أعذروا إعذاراً**. Dedi:
كلَّ الطَّعامِ تشتهي ربيعَهْ  *** الخُرْسُ والإعذارُ والنقيعهْ([12])
Ve denir: bilakis o, özellikle sünnet yemeğidir. Denir: **عُذِر الغُلامُ**; eğer sünnet edildiyse. Ve falan ile falan, bir tek yılın **عذار**ıdır([13]) .
Ve öncekinin benzeri olmayan başka bir bâb: **العَذَوَّر**. Halîl dedi: o, içi geniş, ısırması şiddetli olandır([14]). Şair, meliki geniş enli diye vasfederek dedi:
وحازَ لنا الله النُّبوّةَ والهدى  *** فأعطى به عزّاً ومُلكاً عَذَوَّرَا
Ve buna benzeyen şeylerdendir, bir söyleyenin övmede([15]) sözü:
إذا نزلَ الأضيافُ كان عذَوَّراً  *** على الحيِّ حتى تَستقِلَّ مَرَاجِلُه([16])
Dediler: kötü huyluyu kastetti; ta ki kazanlar kuruluncaya kadar. Ve bu, Halîl’in şiddetli ısıran eşek vasfında söylediğine benzer.
Ve öncekinin benzeri olmayan başka bir bâb: **العُذْرة**: bakire cariyenin **عُذْرَة**si. **جاريةٌ عذراءُ**: ona bir erkek dokunmamıştır. Bu, oğlanın **عُذْرة**sinde geçen şeye uygundur.
Ve öncekinin benzeri olmayan başka bir bâb: **العُذرة**: boğazda tutan bir ağrıdır. Ondan denir: **عُذِر**; o hâlde o **معذور**dur. Cerîr dedi:
غمزَ ابن مُرَّةَ يا فرزدَقُ كَيْنَهَا  *** غَمْزَ الطبيبِ نَغانغ المعذورِ
Ve öncekinin benzeri olmayan başka bir bâb: **العُذْرة**: bir yıldızdır; doğduğunda sıcak şiddetlenir; derler: "إذا طلعَتِ العُذْرة، لم يبق بعُمان بُسْرَة".
Ve öncekinin benzeri olmayan başka bir bâb: **العُذْرة**: saçtan bir tutam; ve tutam, atın yelesinden. Ve perçemi **عُذرة**dir. Ve dedi:
* سَبِط العُذرَةِ ميّاح الحُضُرْ *
Ve öncekinin benzeri olmayan başka bir bâb: **العَذِرة**: evin avlusu. Hadiste: "اليهودُ أنتَنُ خَلْق الله عَذِرَة"، yani avlu olarak. Sonra hades **عَذِرة** diye adlandırıldı; çünkü evlerin avlularına atılırdı.
(**عذق**) **العين** ve **الذال** ve **القاف** tek bir asıldır; bir şeyde uzamaya ve bir şeyin bir şeye asılmasına delâlet eder. Ondandır: **العِذْق**: hurma ağacının **عِذْق**ı; o, onun salkımlarından bir salkımdır. Ve **العَذْق**: hurma ağacı; **العين**in fethiyle. Bu, birbirine asılı şeylerdendir; bazısı bazısına. Dedi:
ويُلْوِي بريَّان العَسِيب *كأنه  *** عَثَا كِيل عَذْقٍ من سُمَيْحَة مُرطبِ([17])
Halîl dedi: her şeyden **العِذْق**: dalları olan budaktır.
Ve bâbdandır: **عُذِقَ الرّجُل**; eğer bir alâmetle damgalandı da onunla bilinir olduysa. Bu sahihtir; ancak bu, onların sözü olan: **عَذَقَ شاتَهُ يَعْذُقُهَا عَذْقَاً**dan gelir; eğer onun üzerine rengiyle farklı bir yün parçası astıysa.
Ve istiare ve temsil yolunda cereyan eden şeylerdendir onların sözü: "في بني فلانٍ عِذْقٌ كَهْلٌ" eğer içlerinde izzet ve men‘a varsa. İbn Mukbil dedi:
وفي غَطَفَانَ عِذْقُ صِدقٍ ممنَّعٌ *** على رغم أقوامٍ من النّاس يانعُ([18])
 (**عذل**) **العين** ve **الذل** ve **اللام** sahih bir asıldır; **حَرٍّ**([19])e ve onda şiddete delâlet eder; sonra ona yakın olan şeye kıyas edilir. Ondandır: **اعتذَل الحرُّ**: şiddetlendi. Ebû Ubeyd dedi: **أيّام مُعتذلات**: sıcaklığı şiddetli günler.
Ve buna kıyas edilenlerdendir onların sözü: falan **عَذَل** etti **عَذْلاً**; ve isim **العَذَل**dir. Ve **رجلٌ عذّالٌ** ve **امرأة عذَّالة**; eğer bu ikisinden çokça olursa. Ve **العُذَّال** erkeklerdir; **العُذّل** kadınlardır. Ve bu, içinde şiddet ve yakıcı dokunuş bulunduğu için **عَذْلاً** diye adlandırıldı. Dedi:
غَدَتْ عَذَّ التَايَ فقلتُ مهلاً  *** أفي وجدٍ بسَلمى تَعذُلانِي([20])
(**عذم**) **العين** ve **الذال** ve **الجيم** ve **الميم** sahih bir köktür; ısırmaya ve benzerine delâlet eder. Halîl dedi: **العَذْم**in aslı ısırmadır; sonra denir: **عَذَمَهُ بلسانه يَعْذِمُه عَذْماً**; eğer onu diliyle aldıysa. Ve **العَذيمة**: kınamadır. Recez söyleyen dedi:
يَظَلُّ مَن جارَاه في عذائمِ  *** من عنفوانِ جريِهِ العُفاهِمِ([21])
Yani kınamalar. Ve **فرسٌ عَذوم**. Amma **العَذَمْذَم**e gelince, Halîl onu bu bâbda **غين** mu‘ceme ile zikretti; başkası dedi: bilakis o **غَذَمْذَم**dır, **غين** ile. Halîl dedi: o, sel süpürmesidir. Denir: **مَوت غَذَمْذَم**: hiçbir şeyi bırakmayan sel süpürmesi. Dedi:
ثِقالُ الجفانِ والحلومِ رحاهُم  *** رَحَى الماء يكتالون كَيْلاً عَذَمذَما([22])
(**عذي**) **العين** ve **الذال** ve illetli harf sahih bir köktür; toprağın hoşluğuna delâlet eder. Halîl ve başkası dedi: **العَذَاةُ**: toprağı hoş, bitirişi cömert olan iyi toprak. Dedi:
بأرضٍ هِجانِ التُّرْب وَسميَّة الثَّرَى  *** عَذَاةٍ نأت عنها المُؤُوجة والبحرُ([23])
Dedi: **العِذْيُ**: bir yer; kaynaksız olarak kışın ve yazın bitirir. Ve denir: o, yağmur suyundan başka sulanmayan ekindir; sulardan uzaklığı sebebiyle. Dediler: buna **العَذا** da denir; teki **عَذاةٌ**dur. Ve şu beyti okudular:
بأرضٍ عَذاةٍ حَبَّذا ضَحَواتُها  *** وأطيبُ منها ليلُه وأصائله
(**عذب**) **العين** ve **الذال** ve **الباء** sahih bir asıldır; lâkin kelimeleri neredeyse kıyaslanmaz ve onları tek bir şeye toplamak mümkün değildir. O, az önce **العين** ve **الذال** ve **الرّاء** bâbında zikrettiğimiz gibidir. Bu, dilin tamamının kıyas olmadığını gösterir; lâkin onun çoğu ve ekserisi (kıyastır).
Şu hâlde bâbdandır: **عَذُبَ الماءُ يَعْذُبُ عُذُوبَةً**; o hâlde o **عَذْبٌ**dür: hoş. Ve kavim **أعذَبَ** etti; eğer suları hoş olduysa. Ve **استعذبوا**; eğer tatlı su çektiler ve **عَذْباً** içtilerse.
Ve öncekinin benzeri olmayan başka bir bâb: denir: **عَذَب الحمار يَعْذِب عَذْباً وعُذوباً**; o hâlde o **عاذبٌ** [ve] **عَذُوب**dur: şiddetli susuzluktan yemeyen. Ve denir: **أعذَبَ عن الشَّيء**; eğer ondan oyalanıp yüz çevirdi ve onu terk ettiyse. Hadiste: "أعْذِبوا عن ذِكْر النِّساء". Dedi:
وتبدَّلوا اليعبوبَ بعد إلههم  *** صَنَماً ففِرُّوا يا جَديل وأعذِبُوا([24])
Ve ata ve başkasına **عَذوبٌ** denir; eğer geceleyin hiçbir şey yemeden ve içmeden kalırsa; çünkü o, bundan imtina edicidir.
Ve öncekinin benzeri olmayan başka bir bâb: **العَذُوب**: onunla gök arasında örtü olmayan; **العاذب** de böyledir. Nâbiga el-Ca‘dî([25]) dedi:
فباتَ عَذُوباً للسَّماء كأنّه  *** سُهيلٌ إذا ما أفردَتهُ الكواكبُ([26])
Amma başkasının sözü:
بِتنَا عُذُوباً وباتَ البَقُّ يلْسَِبُنا  *** عند النُّزولِ قِراناً نَبْحُ دِرْواسِ([27])
O hâlde mümkün ki kastetti: bizimle gök arasında örtü yoktur; ve mümkün ki birincidendir; eğer geceleyin yemediler ve içmedilerse.
*Halîl nakletti: **عذَّبتُه تعذيباً**; yani onu sütten kestim. Bu, yemekten ve içmekten imtina bâbındandır.
Ve öncekinin benzeri olmayan başka bir bâb: **العَذاب**; ondan denir: **عذَّب تعذيباً**. Ve bazı insanlar derler: **العَذاب**ın aslı dövmektir. Ve Züheyr’in sözüyle delil getirdiler:
وَخَلْفَها سائقٌ يحدُوا إذا خَشيت  *** منه العَذابَ تمدُّ الصُّلبَ والعُنُقا([28])
Dedi: sonra bu, her şiddette ödünç alındı.
Ve öncekinin benzeri olmayan başka bir bâb: kamçının ucuna **عَذَبة** denir; çoğulu **عَذَب**. Dedi:
غُضْفٌ مهرَّتَة الأشداقِ ضارية  *** مثلُ السَّراحين في أعناقها العَذَبُ([29])
Ve devenin kamışındaki **العَذَبة**: onun **أسَلتُه**sidir. Ve **العُذَيب**: bir yerdir.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B0%D9%84/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ع ذ ل
رجل عذلة خذلة وعذالة خذالة‏.‏
قال تأبط شراً‏:‏ يا من لعذالة خذالة أشبٍ حرق باللوم جلدي أيّ تحراق وعذلته فاعتذل أي عذل نفسه وأعتب ورمى فأخطأ ثم اعتذل أي عذل نفسه على الخطأ فرمى ثانية فأصاب‏.‏
ثم انصرفت وظلّ الحلم يعذلني قد طال ما قادني جهلي وعناني كأنه فرط فتدارك تفريطه بالإفراط لائماً نفسه على ما فرط منه‏.‏
وقد اعتذل يومنا إذا اشتد حرّه‏.‏
قال‏:‏ كدريّ بيد فلاة ظل يسفعه يوم أراح من الجوزاء واعتذلا ومعتذلات سهيل ومتعذلاته‏:‏ أيام مشتعلة عند طلوعه‏.‏

##### Türkçe

ع ذ ل
**رجل عذلة خذلة** ve **عذالة خذالة**.

**تأبط شراً** dedi: “Ey, **عذالة خذالة**’ya (ne var)! **أشبٍ** (bir) yanık; kınama ile derimi yaktı; ne yakış!” Ve onu **عذل** etti de o da **اعتذل** etti; yani kendini **عذل** etti ve (kendisinden) hoşnutluk istedi. Ve attı da ıskaladı; sonra **اعتذل** etti; yani hata üzerine kendini **عذل** etti; sonra ikinci defa attı da isabet etti.

Sonra döndüm; ve **الحلم** beni **يعذل** eder halde kaldı; cehaletim beni sevk etti ve beni yorduğu (zaman) uzadı. Sanki o bir aşırılık idi; sonra aşırılık ile kusurunu telafi etti; kendisini, kendisinden olan şeye dair kınayarak.

Ve günümüz **اعتذل** etti; onun sıcağı şiddetlendiği zaman.

Dedi: “Issız bir çölün elinde bir **كدريّ** gibi; **الجوزاء**’dan (günün) dinlendiği gün, onu **يسفعه** eder (yakardı) ve **اعتذلا** etti.”

**معتذلات سهيل** ve **متعذلاته**: onun doğuşu sırasında alevli günler.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B0%D9%84/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

العَذْلُ: اللَّومُ، والعَذُل مثلُه. عَذَلَهُ يَعْذِله
(* قوله
«عذله يعذله» هو من بابي ضرب وقتل كما في المصباح) عَذْلاً وعَذَّله فاعْتَذَل وتَعَذَّلَ: لامَهُ فَقَبِلَ منه وأَعْتَبَ، والاسم العَذَلُ، وهم العَذَلةُ والعُذَّالُ والعُذَّلُ، والعواذِل من النساء: جمع العاذِلة ويجوز العاذِلات؛ ابن الأَعرابي: العَذْلُ الإِحْراق فكأَنَّ اللائم يُحْرِق بعَذْله قلبَ المَعْذول؛ وأَنشد الأَصمعي:
لوَّامةٌ لامَتْ بلَوْمٍ شِهَبِ
وقال: الشِّهَب أَراد الشِّهاب كأَنَّ لَوْمها يُحْرِقُه. ورجُلٌ عَذَّالٌ وامرأَة عَذَّالةٌ: كثيرة العَذْل؛ قال:
غَدَتْ عَذَّالتايَ فَقُلْتُ: مَهْلاً
أَفي وَجْدٍ بسَلْمى تَعْذِلاني؟
ورجُلٌ عُذَلةٌ: يَعْذِلُ الناس كثيراً مثل ضُحَكة وهُزَأَة. وفي المثل: أَنا عُذَله، وأَخي خُذَله، وكلانا ليس بابْنِ أَمَه؛ قال أَبو الحسن: إِنما ذَكَرْتُ هذا للمَثَل وإِلاَّ فلا وجه له لأَن فُعَلة مُطَّرد في كل فِعْلٍ ثُلاثي، يقول: أَنا أَعْذِل أَخي وهو يَخْذُلني. وأَيامٌ مُعْتَذِلاتٌ
(* قوله «وأيام معتذلات» ويقال لها أيضاً عذب بوزن كتب كما في التهذيب) شديدة الحَرِّ كأَنَّ بعضَها يَعْذِلُ بعضاً فيقول اليومُ منها لصاحبه. أَنا أَشَدُّ حَرًّا منك ولِمَ لا يكون حَرُّك كَحرِّي؟ قال ابن بري: ومُعْتذِلاتُ سُهَيْلٍ أَيامٌ شديداتُ الحَرِّ تجيء قبل طلوعه أَو بعده؛ ويقال: مُعْتَدِلاتٌ، بدال غير معجمة، أَي أَنَّهُنَّ قد اسْتَوَيْن في شدة الحَرِّ، ومن رواه بالذال أَي أَنهن يَتَعاذَلْن ويأْمر بعضُهن بعضاً إِمَّا بشِدَّة الحَرِّ، وإِما بالكَفِّ عنه. والعاذِلُ: اسم العِرْق الذي يَسِيلُ منه دَمُ المستحاضة. وفي بعض الحديث: تلك عاذِلٌ تَغْذُو، يعني تَسيلُ، ورُبما سُمِّي ذلك العِرْق عاذِراً، بالراء، وقد تقدم وأُنِّث على معنى العِرْقَةِ، وجمع العاذِلِ العرقِ عُذُلٌ مثل شارِف وشُرُف. وفي حديث ابن عباس: أَنه سُئل عن دم الاستحاضة فقال: ذلك العاذِلُ يَغْذو، لِتَسْتَثْفِرْ بِثَوبٍ ولْتُصَلِّ. وقد حَمَل سيبويه قولهم: اسْتأْصَلَ اللهُ عِرْقاتِهم، على تَوَهُّم عِرْقة في الواحد.
وقولهم في المثل: سَبَق السَّيْفُ العَذَلَ، يضرب لما قد فات، وأَصل ذلك أَن الحرث بن ظالم ضَرَب رجُلاً فَقَتَله، فأُخْبر بعُذْره فقال: سَبَق السَّيْفُ العَذَل. قال ابن السكيت: سمعت الكلابي يقول رَمى فلان فأَخْطأَ ثم اعْتَذَلَ أَي رَمَى ثانيةً. ورجُلٌ مُعَذَّلٌ أَي يُعَذَّل لإِفراطه في الجُود، شُدِّد للكثرة. وعاذِلٌ: شَعْبان، وقيل: عاذِلٌ شَوَّالٌ، وجمعه عَواذِل. قال المُفَضَّل الضَّبِّي: كانت العرب تقول في الجاهلية لشعبان عاذِلٌ، ولرمضان ناتِق، ولشَوَّال وَعْلٌ، ولذي القَعْدة وَرْنَة، ولذي الحِجَّة بُرَك، ولمُحَرَّم مُؤْتَمِر، ولصَفَر ناجِرٌ، ولربيعٍ الأَوّلِ خَوّان، ولرَبيعٍ الآخِر وَبْصانُ، ولجُمادَى الأُولى رُنَّى، ولجُمادَى الآخرة حَنِين، ولرَجَب الأَصَمُّ.

##### Türkçe

**العَذْلُ**: kınama; **العَذُل** de onun gibidir. **عَذَلَهُ يَعْذِله**
(* onun sözü: «**عذله يعذله**» **ضرب** ve **قتل** bablarındandır, **المصباح**’ta olduğu üzere) **عَذْلاً** ve **عَذَّله**;
**فاعْتَذَل** ve **تَعَذَّلَ**: onu kınadı da ondan kabul etti ve razı oldu; isim **العَذَلُ**’dür; onlar **العَذَلةُ** ve **العُذَّالُ** ve **العُذَّلُ**’dür. Kadınlardan **العواذِل**: **العاذِلة**’nin cem‘idir; **العاذِلات** da câizdir. İbnü’l-A‘râbî: **العَذْلُ** yakmadır; sanki kınayan, kınamasıyla kınananın kalbini yakar. el-Asma‘î inşâd etti:

لوَّامةٌ لامَتْ بلَوْمٍ شِهَبِ

Ve dedi: **الشِّهَب** ile **الشِّهاب**’ı kastetti; sanki onun kınaması onu yakar. Ve bir erkek **عَذَّالٌ** ve bir kadın **عَذَّالةٌ**: kınaması çok olan; dedi ki:

غَدَتْ عَذَّالتايَ فَقُلْتُ: مَهْلاً
أَفي وَجْدٍ بسَلْمى تَعْذِلاني؟

Ve bir erkek **عُذَلةٌ**: insanları çok kınar; **ضُحَكة** ve **هُزَأَة** gibi. Meselde:
**أَنا عُذَله، وأَخي خُذَله، وكلانا ليس بابْنِ أَمَه**; Ebü’l-Hasen dedi: Ben bunu ancak mesel için zikrettim, yoksa onun için bir yön yoktur; çünkü **فُعَلة** her üçlü fiilde düzenlidir; der ki: “Ben kardeşimi **أَعْذِل** ederim, o da beni **يَخْذُل** eder.” Ve **أَيامٌ مُعْتَذِلاتٌ**
(* onun sözü: «**وأيام معتذلات**»; **التهذيب**’te olduğu üzere **كتب** vezninde **عذب** da denilir) şiddetli sıcak günlerdir; sanki onların bazısı bazısını kınar da onlardan gün, arkadaşına der: “Ben senden daha şiddetli sıcağım; niçin senin sıcağın benim sıcağım gibi olmaz?” İbn Berrî dedi: **ومُعْتذِلاتُ سُهَيْلٍ** şiddetli sıcak günlerdir; onun doğuşundan önce yahut sonra gelir. Ve denilir: **مُعْتَدِلاتٌ**; noktasız **دال** ile; yani onların sıcaklığın şiddetinde eşit olmuş olmalarıdır. Onu **ذال** ile rivayet eden ise: yani onların birbirlerini kınamaları ve bazılarının bazısına, ya sıcağın şiddetiyle yahut ondan el çekmekle emretmesidir. **العاذِلُ**: istihâza olanın kanının aktığı damarın adıdır. Bazı hadiste: **تلك عاذِلٌ تَغْذُو**; yani akar. Bazen o damar **عاذِراً** diye de adlandırılır; **راء** ile; ve daha önce geçti; **العِرْقَةِ** manası üzere müennes kılındı. Ve damar olan **العاذِل**’in çoğulu **عُذُلٌ**’dür; **شارِف** ve **شُرُف** gibi. İbn Abbâs hadîsinde: istihâza kanı hakkında kendisine soruldu da dedi ki: “O, **العاذِلُ**’dir; **يَغْذو** eder; bir bezle **لِتَسْتَثْفِرْ** etsin ve namaz kılsın.” Sîbeveyh onların sözünü: **اسْتأْصَلَ اللهُ عِرْقاتِهم**; tekilde **عِرْقة** vehmi üzere حمل etti.

Ve meselde onların sözü: **سَبَق السَّيْفُ العَذَلَ**; geçmiş olana darb-ı mesel yapılır. Bunun aslı: el-Hâris b. Zâlim bir adamı vurdu da onu öldürdü; onun özrü kendisine haber verilince dedi ki: **سَبَق السَّيْفُ العَذَل**. İbnü’s-Sikkît dedi: el-Kilâbî’nin şöyle dediğini işittim: “Falan attı da ıskaladı, sonra **اعْتَذَلَ** etti”; yani ikinci defa attı. Ve bir erkek **مُعَذَّلٌ**: yani cömertlikte aşırılığından dolayı **يُعَذَّل** olunur; çokluk için şeddelendi. Ve **عاذِلٌ**: Şa‘bân’dır; ve denildi: **عاذِلٌ** Şevvâl’dır; çoğulu **عَواذِل**’dir. el-Mufaddal ed-Dabbî dedi: Araplar câhiliyede Şa‘bân için **عاذِلٌ**, Ramazan için **ناتِق**, Şevvâl için **وَعْلٌ**, Zilkade için **وَرْنَة**, Zilhicce için **بُرَك**, Muharrem için **مُؤْتَمِر**, Safer için **ناجِرٌ**, Rebîülevvel için **خَوّان**, Rebîülâhir için **وَبْصانُ**, Cemâziyelevvel için **رُنَّى**, Cemâziyelâhir için **حَنِين**, Receb için **الأَصَمُّ** derlerdi.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B0%D9%84/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ع ذ ل * * العَذْلُ * الملامة وقد * عَذَلَهُ * من باب نصر والاسم * العَذَلُ * بفتحتين ويقال * عَذَلَهُ فاعْتَذَلَ * أي لام نفسه وأعتب ورجل * عُذَلةٌ * بوزن هُمَزة يعذل الناس كثيرا مثل ضحكة وهزأة و * العاذِلُ * العرق الذي يسيل منه دم الاستحاضة قال فيه بن عباس رضي الله عنهما ذلك العاذل يغذو أي يسيل

##### Türkçe

* ع ذ ل * * **العَذْلُ** * kınama ve gerçekten **عَذَلَهُ** “نصر” bâbındandır; isim **العَذَلُ** iki fetha iledir. Ve denilir ki: **عَذَلَهُ فاعْتَذَلَ**; yani kendini kınadı ve hoşnut etti. Ve **عُذَلةٌ** (hümze vezninde) bir adam: insanları çokça kınar; “ضحكة” ve “هزأة” gibi. Ve **العاذِلُ**: istihâza kanının ondan aktığı damar; İbn Abbas رضي الله عنهما onda şöyle dedi: “o **العاذل** يغذو”, yani akar.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B0%D9%84/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

العذل: الملامة، عذله، يعذله، عذلا، كالتعذيل، شدد للكثرة، والاسم: العذل، محركة، واعتذل الرجل، وتعذل: أي قبل منه الملامة، وأعتب، وقال ابن الأعرابي: العذل: الإحراق، فكأن اللائم يحرق بعذله قلب المعذول، فهو عذلة، كهمزة، يعذل الناس كثيرا، مثل ضحكة، وهزأة، ومنه المثل: أنا عذلة، وأخي خذلة، وكلانا ليس بابن أمة، يقول: أنا أعذل أخي، وهو يخذلني، ورجل عذال، مثل شداد: كثيره، وكذلك: امرأة عذالة: كثيرة العذل، قال:
  غدت عذالتاي فقلت مهلا                      أفي وجد بسلمى تعذلاني

  وهم العذلة، محركة والعذال كرمان، والعذل، كسكر، كل ذلك جمع عاذل. ومن المجاز: أيام معتذلات، وعذل، بضمتين، وهذه عن ابن الأعرابي: شديدة الحر، كأن بعضها يعذل بعضا، فيقول اليوم منها لصاحبه: أنا أشد حرا منك، ولم لا يكون حرك كحري. وفي الأساس: اعتذل يومنا: اشتد حره، كأنه فرط، فتدارك تفريطه بالإفراط، لائما نفسه على ما فرط منه، ومعتذلات سهيل: أيام مشتعلة عند طلوعه. انتهى. وقال ابن بري: معتذلات سهيل، أيام شديدات الحر، تجيء قبل طلوعه أو بعده، ويقال: معتدلات، بدال مهملة، أي أنهن قد استوين في شدة الحر، ومن رواه بالذال، أي أنهن يتعاذلن، ويأمر بعضهن بعضا، إما بشدة الحر، وإما بالكف عن الحر. ومن المجاز: العاذل: عرق يخرج منه دم الاستحاضة، وفي الحديث: تلك عاذل تغذو، يعني تسيل، وربما سمي ذلك العرق عاذرا، بالراء، وأنث على معنى العرقة، والجمع عذل، كشارف وشرف، وفي العباب: سمي العرق بذلك، لأن المرأة تستليم إلى زوجها، فجعل العذل للعرق، لكونه سببا له. وعاذل: ماء، أو: ع موضع، قال رؤبة:
  في ثجر أفرغن في عثاجلا
  منقذمات أو يردن عاذلا وقال المفضل الضبي: اسم شعبان في الجاهلية: عاذل، ورمضان: ناتق، وشوال: وعل، وذي القعدة: ورنة، وذي الحجة: برك، ومحرم: مؤتمر، وصفر: ناجر، وربيع الأول: خوان، وربيع الآخر: وبصان، وجمادى الأولى: رنى، وجمادى الآخرة: حنين، ورجب: الأصم، أو هو اسم شوال، وتعقبوا عليه، وصوبوا الأول، وأنشد شيخنا:
  يلومني العاذل في حـبـه                      وما درى شعبان أني رجب قال: فتمت له التورية، لأن رجبا اسمه الأصم، فكأنه يقول: وما درى اللائم العاذل في الهوى أني أصم، لا أسمع الملام. ج: عواذل. واعتذل: اعتزم، واعتذل الرامي: رمى ثانية، قال ابن السكيت: سمعت الكلابي يقول: رمى فلان فأخطأ ثم اعتذل، أي رمى ثانية، وفي الأساس: أي عذل نفسه على الخطأ، فرمى ثانية فأصاب. والعذالة، مشددة: الاست، نقله الصاغاني. والمعذل، كمعظم: من يعذل، أي يلام لإفراط جوده، شدد للكثرة. والمعذل: اسم جماعة، منهم معذل بن غيلان أبو أحمد، روى عنه عمر بن شبة، وابنه أبو الفضل أحمد ابن معذل، فقيه مالكي، وعبد الصمد ابن معذل، شاعر بديع القول، والمعذل بن حاتم، عن نصر بن علي الجهضمي، والمعذل بن البختري، عن وهب بن زمعة، وأبو المعذل الجرجاني، عن زكريا بن أبي زائدة، وأبو المعذل عطية الطفاوي، شيخ لعوف الأعرابي، وزيد بن المعذل النمري، شيخ لمحمد بن مروان القطان، ومحمد بن عبد الله بن معذل، عن محمد بن بشر العبدي، وأبو المعذل مرة، عن عقبة بن عبد الغافر، وعنه حماد بن زيد. كذا في التبصير. ومما يستدرك عليه. رجل عذالة، مشددة: كثير العذل، والهاء للمبالغة، قال تأبط شرا:
  يا من لعـذالة خـذالة أشـب                      خرق باللوم جلدي أي تخراق

  والعواذل من النساء: جمع العاذلة، ويجوز: العاذلات. ومن أمثالهم: سبق السيف العذل، يضرب لما قد فات، وأصل ذلك أن الحارث بن ظالم ضرب رجلا فقتله، فأخبر بعذره، فقال ذلك. وعذال بن محمد، ككتان، حدث عن محمد بن جحادة، وعنه زياد بن يحيى الحساني. ومما يستدرك عليه.

##### Türkçe

**العذل**: kınama; onu kınadı, onu kınar, kınama olarak; **التعذيل** gibi; çokluk için şeddelendi; isim: **العذل**, harekeli; ve adam **اعتذل** etti; ve **تعذل**: yani ondan kınamayı kabul etti ve razı oldu. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **العذل**: yakmadır; sanki kınayan, kınamasıyla kınananın kalbini yakar; o da **عذلة**’dir, **همزة** gibi; insanları çokça kınar; **ضحكة** ve **هزأة** gibi. Ondan mesel: “Ben **عذلة**’yim, kardeşim **خذلة**’dir; ikimiz de bir cariyenin oğlu değiliz.” der: Ben kardeşimi kınarım, o da beni yüzüstü bırakır. Ve **عذال** adam, **شداد** gibi: onun çoğu (çok kınayan); yine: **عذالة** kadın: çokça kınayan; dedi ki:
  İki **عذالتاي**’ım sabahladı da “yavaş” dedim,
  Selmâ’ya bir özlemden dolayı mı beni **تعذلاني** ediyorsunuz?

Ve onlar **العذلة**’dir, harekeli; ve **العذال** (Keramân gibi), ve **العذل** (Seker gibi); bunların hepsi **عاذل**’in cem‘idir. Mecazdan: **أيام معتذلات**; ve **عذل**, iki damme ile; bu, İbnü’l-A‘râbî’dendir: şiddetli sıcak; sanki bazısı bazısını kınar; onlardan gün, arkadaşına der ki: “Ben senden daha şiddetli sıcağım”; ve niçin olmasın, benim hararetim gibi senin hararetin de hareketli olsun. **الأساس**’ta: günümüz **اعتذل** etti: sıcağı şiddetlendi; sanki aşırıya kaçtı; sonra aşırılıkla kusurunu telafi etti; kendini, ondan kusur ettiği şeye dair kınayarak. Ve **معتذلات سهيل**: onun doğuşu sırasında tutuşmuş günler. Bitti. İbn Berrî dedi ki: **معتذلات سهيل**: şiddetli sıcak günlerdir; onun doğuşundan önce veya sonra gelir; ve **معتدلات** da denir, ihmal edilmiş **الدال** ile; yani onlar sıcağın şiddetinde eşit olmuşlardır. Onu **الذال** ile rivayet eden kimseye göre ise: yani onlar birbirlerini **يتعاذلن** ederler ve bazısı bazısına emreder; ya sıcağın şiddetiyle, ya da sıcaktan el çekmekle. Mecazdan: **العاذل**: ondan istihâza kanı çıkan bir damardır; hadiste: “O, akan bir **عاذل**’dir” (yani akar) denmiştir; bazen o damar **عاذرا** diye de adlandırıldı, **الراء** ile; ve **العرقة** manasına göre müennes kılındı; cem‘i **عذل**’dür, **شارف** ve **شرف** gibi. **العباب**’da: damar bu adla adlandırıldı; çünkü kadın kocasına (cinsel olarak) meyleder; böylece **العذل** damara kılındı; onun sebebi olması dolayısıyla. Ve **عاذل**: su; yahut: bir yer. Rü’be dedi ki:
  Bir **ثجر** içinde **عثاجلا**’ya boşalttılar,
  Öne atılmışlar; yahut **عاذلا**’yı isterler.

Mufaddal ed-Dabbî dedi ki: Câhiliye’de Şa‘bân’ın adı: **عاذل**; Ramazân: **ناتق**; Şevvâl: **وعل**; Zilkade: **ورنة**; Zilhicce: **برك**; Muharrem: **مؤتمر**; Safer: **ناجر**; Rebî‘ü’l-evvel: **خوان**; Rebî‘ü’l-âhir: **وبصان**; Cemâziye’l-ûlâ: **رنى**; Cemâziye’l-âhira: **حنين**; Receb: **الأصم**; yahut o, Şevvâl’ın adıdır; ona itiraz ettiler ve birincisini doğru saydılar. Şeyhimiz inşad etti:
  Onun sevgisinde beni **العاذل** kınar,
  Ve Şa‘bân’ın benim Receb olduğumu bilmedi.

Dedi ki: Böylece ona **التورية** tamam oldu; çünkü Receb’in adı **الأصم**’dır; sanki der ki: Hevâda kınayan **العاذل** bilmedi ki ben sağırım; kınamayı işitmem. Cem‘i: **عواذل**. Ve **اعتذل**: azmetti. Ve okçu **اعتذل** etti: ikinci kez attı. İbnü’s-Sikkît dedi ki: Kelâbî’nin şöyle dediğini işittim: Falan attı da ıskaladı, sonra **اعتذل** etti; yani ikinci kez attı. **الأساس**’ta: yani hatadan dolayı kendini kınadı; sonra ikinci kez attı da isabet etti. Ve **العذالة**, şeddeli: makat; Sâgânî onu nakletti. Ve **المعذل**, **معظم** gibi: kınayan kimse; yani cömertliğinin aşırılığından dolayı kınanan; çokluk için şeddelendi. Ve **المعذل**: bir cemaatin adıdır; onlardan **معذل بن غيلان** Ebû Ahmed; ondan Ömer b. Şebbe rivayet etti; ve oğlu Ebü’l-Fazl Ahmed b. **معذل**, Mâlikî fakihi; ve Abdüssamed b. **معذل**, sözü güzel bir şair; ve **المعذل بن حاتم**, Nasr b. Ali el-Cehdamî’den; ve **المعذل بن البختري**, Vehb b. Zem‘a’dan; ve Ebü’l-**معذل** el-Cürcânî, Zekeriyyâ b. Ebî Zâide’den; ve Ebü’l-**معذل** Atıyye et-Tafâvî, Avf el-A‘râbî’nin şeyhi; ve Zeyd b. **المعذل** en-Nemerî, Muhammed b. Mervân el-Kattân’ın şeyhi; ve Muhammed b. Abdullah b. **معذل**, Muhammed b. Bişr el-Abdî’den; ve Ebü’l-**معذل** Merre, Ukbe b. Abdülgâfir’den; ve ondan Hammâd b. Zeyd. **التبصير**’de böyledir. Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **عذالة** adam, şeddeli: çok kınayan; **الهاء** mübalağa içindir. Teebbete Şerran dedi ki:
  Ey, **عذالة** **خذالة**’ya kim var; yaşlı,
  Kınamayla derimi yırtan; ne yırtıcı!

Ve kadınlardan **العواذل**: **العاذلة**’nin cem‘idir; ve **العاذلات** da caizdir. Onların mesellerindendir: “Kılıç **العذل**’i geçti”; geçmiş olana darb-ı mesel yapılır. Bunun aslı: Hâris b. Zâlim bir adama vurdu da onu öldürdü; sonra özrüyle haber verildi; bunun üzerine bunu söyledi. Ve **عذال بن محمد**, **كتان** gibi; Muhammed b. Cühâde’den hadis etti; ondan da Ziyâd b. Yahyâ el-Hasenî. Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B0%D9%84/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

عَذَلَهُ
1 عَذَلَهُ ذ , (S, Msb,) aor. عَذُلَ (S, O, Msb) and عَذِلَ , (Msb,) inf. n. عَذْلٌ, (S, O, Msb, K,) He blamed him, or censured him; (S, O, Msb, K; *) [and ↓ عذّلهُ he did so much; for] تَعْذِيلٌ is like عَذْلٌ, signifying مَلَامَةٌ, (K, TA,) [and تَعْذَالٌ is a dial. var. thereof, occurring in the Mo'allakah of Imra-el-Keys, (see EM p. 33,)] but its verb has teshdeed to denote muchness. (TA.) سَبَقَ السَّيْفُ العَذْلَ [The sword preceded the censure] is a prov. [expl. voce شَجْنٌ]. (TA.) Accord. to IAar, [عَذَلَهُ may signify as above; or he afflicted, annoyed, or hurt, him; for he says,] العَذْلُ signifies الاـِحْرَاقُ; [perhaps meaning الاـِحْرَاقُ بِاللِّسَانِ; for SM adds,] as though the censurer burned (يُحْرِقُ) by his عَذْل the object thereof: (TA:) [or it may mean also he burned him; for Sgh says,] and العَذْلُ signifies also الاـِحْرَاقُ. (O.)

2 عَذَّلَ see the preceding paragraph.

5 تَعَذَّلَ see 8, in two places.

6 تَعَاْذَلَ [تعاذلوا They blamed, or censured, one another]. See the last sentence in this art.

اعتذل
8 اعتذل ذ He blamed, or censured, himself: (S, O, Msb:) or i. q. قَبِلَ المَلَامَةَ [he admitted, or accepted, blame, or censure]; as also ↓ تعذّل: (K:) [or, accord. to SM,] one says, اعتذل الرَّجُلَ and ↓ تعذّل as meaning قَبِلَ مِنْهُ المَلَامَةَ وَأَعْتَبَ [i. e. he admitted, or accepted, blame, or censure, from the man, and reverted; but I think that the right reading is الرَّجُلُ, and that منه should be erased]. (TA.) ― -b2- Also He shot, or cast, a second time; (ISk, O, K;) having shot, or cast, and missed: (ISk, O:) or, accord. to the A, he blamed himself for having missed, and therefore shot, or cast, a second time, and hit. (TA.) ― -b3- And i. q. اِعْتَزَمَ [perhaps said of a man, and meaning He kept to the course, or right course, in running, or walking, &c.: but more probably, I think, said of a horse, meaning he went along overcoming his rider, in his running, not complying with his desire when he pulled him in]: (K:) accord. to AA, said of a horse as meaning he went quickly, after slowness, and strove, or exerted himself. (O.) ― -b4- And اعتذل يَوْمُنَا (assumed tropical:) Our day became intensely hot; as though it had been remiss, and made amends for its remissness by excess, blaming itself for what had proceeded from it. (A, TA.)

عَذَلٌ
عَذَلٌ ذ Blame, or censure: a subst., as distinguished from the inf. n. عَذْلٌ. (O, K.)

أَيَّامٌ عُذُلٌ
أَيَّامٌ عُذُلٌ ذ : see مُعْتَذِلَاتٌ, in two places.

عُذَلَةٌ
عُذَلَةٌ ذ One who blames, or censures, others much or often; (S, O, K;) an epithet like ضُحَكَةٌ and هُزَأَةٌ; (S;) [and ↓ عَذُولٌ is used in the same sense, agreeably with analogy, but is perhaps post-classical;] as also ↓ عَذَّالٌ; (K;) and this last with ة is applied in this sense to a woman. (TA.) Hence the prov., أَنَا عُذَلَةٌ وَأَخِى خُذَلَةٌ وَكِلَانَا لَيْسَ بِابْنِ أَمَةٍ [lit. I am one who blames others much, and my brother is one who constantly abstains from rendering aid, and neither of us is a son of a female slave; but expl. as] meaning I blame my brother, and he abstains from aiding me. (TA.)

عَذُولٌ
عَذُولٌ ذ : see the next preceding paragraph.

عَذَّالٌ
عَذَّالٌ ذ : see the next preceding paragraph.

عَذَّالَةٌ
عَذَّالَةٌ ذ A man who blames, or censures, [very] much or often: the ة is added to render it [more] intensive. (O, TA.) ― -b2- [Also fem. of عَذَّالٌ, q. v.] ― -b3- And العَذَّالَةُ is an appellation of The اِسْت [i. e. the podex, or the anus]. (O, K.)

عَاذِلٌ
عَاذِلٌ ذ Blaming, or censuring; or a blamer, or censurer: (TA:) pl. عَذَلَةٌ and عُذَّالٌ and عُذَّلٌ; (K, TA;) all pls. of عَاذِلٌ: the fem., applied to a woman, is عَاذِلَةٌ; and the pl. of this is عَوَاذِلُ, and عَاذِلَاتٌ is allowable. (TA.) ― -b2- And العَاذِلُ signifies (assumed tropical:) The vein from which flows the blood called that of الاِسْتِحَاضة [inf. n. of اُسْتُحِيضَتْ, q. v., in art. حيض]; (S, O, Msb, K, TA;) as though it were so called because the woman becomes liable to be blamed by her husband; the blaming being attributed to the vein by reason of its being the cause thereof: (O:) and sometimes it is called العَاذِرُ [q. v.]: (Msb, TA: *) the pl. is عُذُلٌ, like شُرُفٌ pl. of شَارِفٌ. (TA.) ― -b3- عَاذِلٌ was The name of [the month] شَعْبَانُ in the Time of Ignorance: (K, * TA:) or of شَوَّالٌ; (K, TA;) but the former has been pronounced to be the right: (TA:) [see شَهْرٌ:] the pl. is عَوَاذِلُ. (K, TA.)

مُعَذَّلٌ
مُعَذَّلٌ ذ A man much blamed, or censured, for his excessive munificence. (S, O, K. *)

أَيَّامٌ مُعْتَذِلَاتٌ
أَيَّامٌ مُعْتَذِلَاتٌ ذ (tropical:) Intensely hot days; (S, O, K, TA;) as also ↓ عُذُلٌ; (K;) as though they blamed one another; one saying to another, “ I am hotter than thou, and why is not thy heat like my heat? ” (TA:) or, accord. to IAar, ↓ العُذُلُ signifies the hot days. (O.) And مُعْتَذِلَاتُ سُهَيْلٍ (tropical:) Certain intensely hot days that come before the [auroral] rising of Suheyl [i. e. Canopus], or after it; so called as [though] meaning that they blame one another (↓ يَتَعَاذَلْنَ), and bid one another to be intensely hot or to desist from heat: and also called مُعْتَدِلَات [q. v.], with the unpointed د, as being equal in intensity of heat. (TA.)

##### Türkçe

**عَذَلَهُ**
1 **عَذَلَهُ** ذ , (S, Msb,) muzâri‘i **عَذُلَ** (S, O, Msb) ve **عَذِلَ** , (Msb,) mastarı **عَذْلٌ**, (S, O, Msb, K,) Ona sitem etti, yahut onu kınadı; (S, O, Msb, K; *) [ve ↓ **عذّلهُ** bunu çokça yaptı; zira] **تَعْذِيلٌ**, **عَذْلٌ** gibidir; **مَلَامَةٌ**’yı ifade eder, (K, TA,) [ve **تَعْذَالٌ** bunun bir lehçe varyantıdır; İmru’ul-Kays’ın Mu‘allaka’sında vârid olmuştur, (bk. EM s. 33,)] fakat onun fiilinde çokluk bildirmek için şedde vardır. (TA.) **سَبَقَ السَّيْفُ العَذْلَ** [Kılıç kınamayı geçti] bir darb-ı meseldir. [**شَجْنٌ** maddesinde açıklanmıştır]. (TA.) IAar’a göre, [**عَذَلَهُ** yukarıdaki gibi mânâya gelebilir; yahut ona eziyet etti, onu rahatsız etti, yahut onu incitti; zira o der ki,] **العَذْلُ** **الاـِحْرَاقُ** mânâsınadır; [muhtemelen **الاـِحْرَاقُ بِاللِّسَانِ** demektir; zira SM ilâve eder ki,] sanki kınayan, kendi **عَذْل**’i ile onun muhatabını yakar (**يُحْرِقُ**): (TA:) [yahut ayrıca “onu yaktı” mânâsına da gelebilir; zira Sgh der ki,] ve **العَذْلُ** ayrıca **الاـِحْرَاقُ** mânâsınadır. (O.)

2 **عَذَّلَ**: önceki paragrafa bak.

5 **تَعَذَّلَ**: 8’e bak, iki yerde.

6 **تَعَاْذَلَ** [**تعاذلوا**: birbirlerini kınadılar, yahut birbirlerine sitem ettiler]. Bu maddenin son cümlesine bak.

**اعتذل**
8 **اعتذل** ذ Kendisini kınadı, yahut kendisine sitem etti: (S, O, Msb:) yahut **قَبِلَ المَلَامَةَ** ile aynı mânâdadır [kınamayı/sitemi kabul etti]; bunun gibi ↓ **تعذّل** de: (K:) [yahut SM’ye göre,] şöyle denir: **اعتذل الرَّجُلَ** ve ↓ **تعذّل**, **قَبِلَ مِنْهُ المَلَامَةَ وَأَعْتَبَ** mânâsında [yani adamdan kınamayı/sitemi kabul etti ve geri döndü; fakat ben doğru kıraatin **الرَّجُلُ** olduğunu ve **منه**’nin silinmesi gerektiğini düşünüyorum]. (TA.) ― -b2- Ayrıca: Bir kez daha attı, yahut fırlattı; (ISk, O, K;) atmış yahut fırlatmış ve ıskalamışken: (ISk, O:) yahut A’ya göre, ıskaladığı için kendisini kınadı; bu sebeple ikinci kez attı yahut fırlattı ve isabet ettirdi. (TA.) ― -b3- Ve **اِعْتَزَمَ** ile aynı mânâdadır: (K:) AA’ya göre, at hakkında söylenir; yavaşlıktan sonra hızlı gitti ve çabaladı, yahut gayret etti. (O.) ― -b4- Ve **اعتذل يَوْمُنَا** (mecaz kabul edilerek:) Günümüz şiddetli sıcak oldu; sanki gevşek davranmış da, aşırılıkla gevşekliğini telâfi etmiş, kendisinden sâdır olan şey için kendisini kınamış gibi. (A, TA.)

**عَذَلٌ**
**عَذَلٌ** ذ Kınama, yahut sitem: bir isimdir; mastar olan **عَذْلٌ**’den ayrıdır. (O, K.)

**أَيَّامٌ عُذُلٌ**
**أَيَّامٌ عُذُلٌ** ذ : **مُعْتَذِلَاتٌ**’a bak, iki yerde.

**عُذَلَةٌ**
**عُذَلَةٌ** ذ Başkalarını çokça yahut sıkça kınayan, yahut sitem eden kimse; (S, O, K;) **ضُحَكَةٌ** ve **هُزَأَةٌ** gibi bir sıfattır; (S;) [ve ↓ **عَذُولٌ** aynı mânâda, kıyasa uygun olarak kullanılır; fakat belki klasik sonrası dönemdendir;] bunun gibi ↓ **عَذَّالٌ** da; (K;) ve bu sonuncusu ة ile bu mânâda kadına uygulanır. (TA.) Buradan darb-ı mesel: **أَنَا عُذَلَةٌ وَأَخِى خُذَلَةٌ وَكِلَانَا لَيْسَ بِابْنِ أَمَةٍ** [lafzen: Ben başkalarını çokça kınayanım; kardeşim de sürekli yardımdan geri duran kimsedir; ikimiz de bir câriyenin oğlu değiliz; fakat şöyle açıklanır:] “Kardeşimi kınarım; o da bana yardım etmekten geri durur” mânâsındadır. (TA.)

**عَذُولٌ**
**عَذُولٌ** ذ : bir önceki paragrafa bak.

**عَذَّالٌ**
**عَذَّالٌ** ذ : bir önceki paragrafa bak.

**عَذَّالَةٌ**
**عَذَّالَةٌ** ذ Bir adam ki çokça yahut sıkça kınar, yahut sitem eder: ة, onu daha şiddetli kılmak için eklenmiştir. (O, TA.) ― -b2- [Ayrıca **عَذَّالٌ**’ın müennesi, bk.]. ― -b3- Ve **العَذَّالَةُ**, **اِسْت**’in bir adıdır [yani makat, yahut anüs]. (O, K.)

**عَاذِلٌ**
**عَاذِلٌ** ذ Kınayan, yahut sitem eden; yahut kınayıcı, yahut sitem edici: (TA:) çoğulu **عَذَلَةٌ** ve **عُذَّالٌ** ve **عُذَّلٌ**; (K, TA;) bunların hepsi **عَاذِلٌ**’in çoğullarıdır: müennesi, kadına uygulanınca, **عَاذِلَةٌ**’dir; bunun çoğulu **عَوَاذِلُ**’dür; **عَاذِلَاتٌ** da câizdir. (TA.) ― -b2- Ve **العَاذِلُ** (mecaz kabul edilerek:) **الاِسْتِحَاضة** denilen kanın aktığı damar mânâsınadır [**اُسْتُحِيضَتْ**’in mastarı, bk. **حيض** maddesinde]; (S, O, Msb, K, TA;) sanki bu ad, kadının kocası tarafından kınanmaya maruz kalması sebebiyle verilmiştir; kınama, onun sebebi olması dolayısıyla damara nisbet edilmiştir: (O:) ve bazen ona **العَاذِرُ** denir [bk.]: (Msb, TA: *) çoğulu **عُذُلٌ**’dür; **شُرُفٌ**’un **شَارِفٌ**’in çoğulu olması gibi. (TA.) ― -b3- **عَاذِلٌ**, Câhiliye Zamanı’nda [ayın] **شَعْبَانُ**’un adı idi: (K, * TA:) yahut **شَوَّالٌ**’un; (K, TA;) fakat birincisinin doğru olduğu söylenmiştir: (TA:) [bk. **شَهْرٌ**:] çoğulu **عَوَاذِلُ**’dür. (K, TA.)

**مُعَذَّلٌ**
**مُعَذَّلٌ** ذ Aşırı cömertliği sebebiyle çokça kınanan, yahut sitem edilen adam. (S, O, K. *)

**أَيَّامٌ مُعْتَذِلَاتٌ**
**أَيَّامٌ مُعْتَذِلَاتٌ** ذ (mecaz:) Şiddetli sıcak günler; (S, O, K, TA;) bunun gibi ↓ **عُذُلٌ** de; (K;) sanki birbirlerini kınarlar; biri diğerine “Ben senden daha sıcağım; senin sıcağın niçin benim sıcağım gibi değil?” der. (TA:) yahut IAar’a göre, ↓ **العُذُلُ** sıcak günler mânâsınadır. (O.) Ve **مُعْتَذِلَاتُ سُهَيْلٍ** (mecaz:) **سُهَيْلٍ**’in [fecrî] doğuşundan önce gelen, yahut ondan sonra gelen, şiddetli sıcak bazı günler; sanki birbirlerini kınarlar (↓ **يَتَعَاذَلْنَ**) ve birbirlerine şiddetli sıcak olmalarını yahut sıcaktan vazgeçmelerini emrederler mânâsında böyle adlandırılmıştır: ve ayrıca, noktasız **د** ile **مُعْتَدِلَات** diye de adlandırılır [bk.]; sıcağın şiddetinde eşit oldukları için. (TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B0%D9%84/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

عَذَلَ
عَذَلَ U ( n. ac. عَذْل 1 ),
a.  Blamed, censured; reproached.

عَذَّلَ
عَذَّلَ II ,
a.  see I .

تَعَذَّلَ
تَعَذَّلَ V ,  اِعْتَذَلَ VIII ,
a.  Blamed himself.

b.  Pass. of I.

عَذْل
عَذْل 1 ,
a.  Blame, censure.

عُذْلَة
عُذْلَة 3t ,
a.  Censorious; fault-finder; critic; carper.

عَذَل
عَذَل 4 ,
a.  see 1 .

عَاْذِل
عَاْذِل 21 , ( pl. عَذَلَة 4t ,  عُذَّل 11 ,  عُذَّاْل 29 ),
a.  Censurer, blamer.

عَاْذِلَة
عَاْذِلَة 21t , ( pl. عَوَاْذِلُ 41 ),
a.  Fem. of عَاْذِل 21 . -  عَذُوْل 26 ,  عَذَّاْل 28 ,  see 3t .

عَذَّاْلَة
عَذَّاْلَة 28t ,
a.  Posterior. behind.

b.  see 3t .

تَعْذَاْل
تَعْذَاْل 62 ,
a.  see 1 .

عَذَّلَ
N. P. عَذَّلَ II ,
a.  Lavish.

أَيَّام عُذُل
أَيَّام عُذُل ,
a.  أَيَّام مُعْتَذِلَات Sultry days; dog-days.

##### Türkçe

عَذَلَ
**عَذَلَ** U (mastar: **عَذْل** 1),
a. Kınadı, ayıpladı; sitem etti.

عَذَّلَ
**عَذَّلَ** II,
a. I’e bak.

تَعَذَّلَ
**تَعَذَّلَ** V, **اِعْتَذَلَ** VIII,
a. Kendini kınadı.

b. I’in meçhûlü.

عَذْل
**عَذْل** 1,
a. Kınama, ayıplama.

عُذْلَة
**عُذْلَة** 3t,
a. Kınayıcı; kusur arayıcı; eleştirici; didikleyici.

عَذَل
**عَذَل** 4,
a. 1’e bak.

عَاْذِل
**عَاْذِل** 21, (çoğulu: **عَذَلَة** 4t, **عُذَّل** 11, **عُذَّاْل** 29),
a. Kınayıcı, ayıplayıcı.

عَاْذِلَة
**عَاْذِلَة** 21t, (çoğulu: **عَوَاْذِلُ** 41),
a. **عَاْذِل** 21’in müennesi. - **عَذُوْل** 26, **عَذَّاْل** 28, 3t’ye bak.

عَذَّاْلَة
**عَذَّاْلَة** 28t,
a. Arka taraf, arka.

b. 3t’ye bak.

تَعْذَاْل
**تَعْذَاْل** 62,
a. 1’e bak.

عَذَّلَ
Özel isim: **عَذَّلَ** II,
a. Cömertçe veren; bol bol.

أَيَّام عُذُل
**أَيَّام عُذُل**,
a. **أَيَّام مُعْتَذِلَات** Bunaltıcı günler; köpek günleri.
