# عذل — Lane's Lexicon

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B0%D9%84/sozluk/lexicon
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D8%B0%D9%84/entries/lexicon

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [عذل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B0%D9%84.md)
- Lane's Lexicon: Edward W. Lane · 19. yy

## Madde başı: عذل

عَذَلَهُ
1 عَذَلَهُ ذ , (S, Msb,) aor. عَذُلَ (S, O, Msb) and عَذِلَ , (Msb,) inf. n. عَذْلٌ, (S, O, Msb, K,) He blamed him, or censured him; (S, O, Msb, K; *) [and ↓ عذّلهُ he did so much; for] تَعْذِيلٌ is like عَذْلٌ, signifying مَلَامَةٌ, (K, TA,) [and تَعْذَالٌ is a dial. var. thereof, occurring in the Mo'allakah of Imra-el-Keys, (see EM p. 33,)] but its verb has teshdeed to denote muchness. (TA.) سَبَقَ السَّيْفُ العَذْلَ [The sword preceded the censure] is a prov. [expl. voce شَجْنٌ]. (TA.) Accord. to IAar, [عَذَلَهُ may signify as above; or he afflicted, annoyed, or hurt, him; for he says,] العَذْلُ signifies الاـِحْرَاقُ; [perhaps meaning الاـِحْرَاقُ بِاللِّسَانِ; for SM adds,] as though the censurer burned (يُحْرِقُ) by his عَذْل the object thereof: (TA:) [or it may mean also he burned him; for Sgh says,] and العَذْلُ signifies also الاـِحْرَاقُ. (O.)

2 عَذَّلَ see the preceding paragraph.

5 تَعَذَّلَ see 8, in two places.

6 تَعَاْذَلَ [تعاذلوا They blamed, or censured, one another]. See the last sentence in this art.

اعتذل
8 اعتذل ذ He blamed, or censured, himself: (S, O, Msb:) or i. q. قَبِلَ المَلَامَةَ [he admitted, or accepted, blame, or censure]; as also ↓ تعذّل: (K:) [or, accord. to SM,] one says, اعتذل الرَّجُلَ and ↓ تعذّل as meaning قَبِلَ مِنْهُ المَلَامَةَ وَأَعْتَبَ [i. e. he admitted, or accepted, blame, or censure, from the man, and reverted; but I think that the right reading is الرَّجُلُ, and that منه should be erased]. (TA.) ― -b2- Also He shot, or cast, a second time; (ISk, O, K;) having shot, or cast, and missed: (ISk, O:) or, accord. to the A, he blamed himself for having missed, and therefore shot, or cast, a second time, and hit. (TA.) ― -b3- And i. q. اِعْتَزَمَ [perhaps said of a man, and meaning He kept to the course, or right course, in running, or walking, &c.: but more probably, I think, said of a horse, meaning he went along overcoming his rider, in his running, not complying with his desire when he pulled him in]: (K:) accord. to AA, said of a horse as meaning he went quickly, after slowness, and strove, or exerted himself. (O.) ― -b4- And اعتذل يَوْمُنَا (assumed tropical:) Our day became intensely hot; as though it had been remiss, and made amends for its remissness by excess, blaming itself for what had proceeded from it. (A, TA.)

عَذَلٌ
عَذَلٌ ذ Blame, or censure: a subst., as distinguished from the inf. n. عَذْلٌ. (O, K.)

أَيَّامٌ عُذُلٌ
أَيَّامٌ عُذُلٌ ذ : see مُعْتَذِلَاتٌ, in two places.

عُذَلَةٌ
عُذَلَةٌ ذ One who blames, or censures, others much or often; (S, O, K;) an epithet like ضُحَكَةٌ and هُزَأَةٌ; (S;) [and ↓ عَذُولٌ is used in the same sense, agreeably with analogy, but is perhaps post-classical;] as also ↓ عَذَّالٌ; (K;) and this last with ة is applied in this sense to a woman. (TA.) Hence the prov., أَنَا عُذَلَةٌ وَأَخِى خُذَلَةٌ وَكِلَانَا لَيْسَ بِابْنِ أَمَةٍ [lit. I am one who blames others much, and my brother is one who constantly abstains from rendering aid, and neither of us is a son of a female slave; but expl. as] meaning I blame my brother, and he abstains from aiding me. (TA.)

عَذُولٌ
عَذُولٌ ذ : see the next preceding paragraph.

عَذَّالٌ
عَذَّالٌ ذ : see the next preceding paragraph.

عَذَّالَةٌ
عَذَّالَةٌ ذ A man who blames, or censures, [very] much or often: the ة is added to render it [more] intensive. (O, TA.) ― -b2- [Also fem. of عَذَّالٌ, q. v.] ― -b3- And العَذَّالَةُ is an appellation of The اِسْت [i. e. the podex, or the anus]. (O, K.)

عَاذِلٌ
عَاذِلٌ ذ Blaming, or censuring; or a blamer, or censurer: (TA:) pl. عَذَلَةٌ and عُذَّالٌ and عُذَّلٌ; (K, TA;) all pls. of عَاذِلٌ: the fem., applied to a woman, is عَاذِلَةٌ; and the pl. of this is عَوَاذِلُ, and عَاذِلَاتٌ is allowable. (TA.) ― -b2- And العَاذِلُ signifies (assumed tropical:) The vein from which flows the blood called that of الاِسْتِحَاضة [inf. n. of اُسْتُحِيضَتْ, q. v., in art. حيض]; (S, O, Msb, K, TA;) as though it were so called because the woman becomes liable to be blamed by her husband; the blaming being attributed to the vein by reason of its being the cause thereof: (O:) and sometimes it is called العَاذِرُ [q. v.]: (Msb, TA: *) the pl. is عُذُلٌ, like شُرُفٌ pl. of شَارِفٌ. (TA.) ― -b3- عَاذِلٌ was The name of [the month] شَعْبَانُ in the Time of Ignorance: (K, * TA:) or of شَوَّالٌ; (K, TA;) but the former has been pronounced to be the right: (TA:) [see شَهْرٌ:] the pl. is عَوَاذِلُ. (K, TA.)

مُعَذَّلٌ
مُعَذَّلٌ ذ A man much blamed, or censured, for his excessive munificence. (S, O, K. *)

أَيَّامٌ مُعْتَذِلَاتٌ
أَيَّامٌ مُعْتَذِلَاتٌ ذ (tropical:) Intensely hot days; (S, O, K, TA;) as also ↓ عُذُلٌ; (K;) as though they blamed one another; one saying to another, “ I am hotter than thou, and why is not thy heat like my heat? ” (TA:) or, accord. to IAar, ↓ العُذُلُ signifies the hot days. (O.) And مُعْتَذِلَاتُ سُهَيْلٍ (tropical:) Certain intensely hot days that come before the [auroral] rising of Suheyl [i. e. Canopus], or after it; so called as [though] meaning that they blame one another (↓ يَتَعَاذَلْنَ), and bid one another to be intensely hot or to desist from heat: and also called مُعْتَدِلَات [q. v.], with the unpointed د, as being equal in intensity of heat. (TA.)

### Türkçe

**عَذَلَهُ**
1 **عَذَلَهُ** ذ , (S, Msb,) muzâri‘i **عَذُلَ** (S, O, Msb) ve **عَذِلَ** , (Msb,) mastarı **عَذْلٌ**, (S, O, Msb, K,) Ona sitem etti, yahut onu kınadı; (S, O, Msb, K; *) [ve ↓ **عذّلهُ** bunu çokça yaptı; zira] **تَعْذِيلٌ**, **عَذْلٌ** gibidir; **مَلَامَةٌ**’yı ifade eder, (K, TA,) [ve **تَعْذَالٌ** bunun bir lehçe varyantıdır; İmru’ul-Kays’ın Mu‘allaka’sında vârid olmuştur, (bk. EM s. 33,)] fakat onun fiilinde çokluk bildirmek için şedde vardır. (TA.) **سَبَقَ السَّيْفُ العَذْلَ** [Kılıç kınamayı geçti] bir darb-ı meseldir. [**شَجْنٌ** maddesinde açıklanmıştır]. (TA.) IAar’a göre, [**عَذَلَهُ** yukarıdaki gibi mânâya gelebilir; yahut ona eziyet etti, onu rahatsız etti, yahut onu incitti; zira o der ki,] **العَذْلُ** **الاـِحْرَاقُ** mânâsınadır; [muhtemelen **الاـِحْرَاقُ بِاللِّسَانِ** demektir; zira SM ilâve eder ki,] sanki kınayan, kendi **عَذْل**’i ile onun muhatabını yakar (**يُحْرِقُ**): (TA:) [yahut ayrıca “onu yaktı” mânâsına da gelebilir; zira Sgh der ki,] ve **العَذْلُ** ayrıca **الاـِحْرَاقُ** mânâsınadır. (O.)

2 **عَذَّلَ**: önceki paragrafa bak.

5 **تَعَذَّلَ**: 8’e bak, iki yerde.

6 **تَعَاْذَلَ** [**تعاذلوا**: birbirlerini kınadılar, yahut birbirlerine sitem ettiler]. Bu maddenin son cümlesine bak.

**اعتذل**
8 **اعتذل** ذ Kendisini kınadı, yahut kendisine sitem etti: (S, O, Msb:) yahut **قَبِلَ المَلَامَةَ** ile aynı mânâdadır [kınamayı/sitemi kabul etti]; bunun gibi ↓ **تعذّل** de: (K:) [yahut SM’ye göre,] şöyle denir: **اعتذل الرَّجُلَ** ve ↓ **تعذّل**, **قَبِلَ مِنْهُ المَلَامَةَ وَأَعْتَبَ** mânâsında [yani adamdan kınamayı/sitemi kabul etti ve geri döndü; fakat ben doğru kıraatin **الرَّجُلُ** olduğunu ve **منه**’nin silinmesi gerektiğini düşünüyorum]. (TA.) ― -b2- Ayrıca: Bir kez daha attı, yahut fırlattı; (ISk, O, K;) atmış yahut fırlatmış ve ıskalamışken: (ISk, O:) yahut A’ya göre, ıskaladığı için kendisini kınadı; bu sebeple ikinci kez attı yahut fırlattı ve isabet ettirdi. (TA.) ― -b3- Ve **اِعْتَزَمَ** ile aynı mânâdadır: (K:) AA’ya göre, at hakkında söylenir; yavaşlıktan sonra hızlı gitti ve çabaladı, yahut gayret etti. (O.) ― -b4- Ve **اعتذل يَوْمُنَا** (mecaz kabul edilerek:) Günümüz şiddetli sıcak oldu; sanki gevşek davranmış da, aşırılıkla gevşekliğini telâfi etmiş, kendisinden sâdır olan şey için kendisini kınamış gibi. (A, TA.)

**عَذَلٌ**
**عَذَلٌ** ذ Kınama, yahut sitem: bir isimdir; mastar olan **عَذْلٌ**’den ayrıdır. (O, K.)

**أَيَّامٌ عُذُلٌ**
**أَيَّامٌ عُذُلٌ** ذ : **مُعْتَذِلَاتٌ**’a bak, iki yerde.

**عُذَلَةٌ**
**عُذَلَةٌ** ذ Başkalarını çokça yahut sıkça kınayan, yahut sitem eden kimse; (S, O, K;) **ضُحَكَةٌ** ve **هُزَأَةٌ** gibi bir sıfattır; (S;) [ve ↓ **عَذُولٌ** aynı mânâda, kıyasa uygun olarak kullanılır; fakat belki klasik sonrası dönemdendir;] bunun gibi ↓ **عَذَّالٌ** da; (K;) ve bu sonuncusu ة ile bu mânâda kadına uygulanır. (TA.) Buradan darb-ı mesel: **أَنَا عُذَلَةٌ وَأَخِى خُذَلَةٌ وَكِلَانَا لَيْسَ بِابْنِ أَمَةٍ** [lafzen: Ben başkalarını çokça kınayanım; kardeşim de sürekli yardımdan geri duran kimsedir; ikimiz de bir câriyenin oğlu değiliz; fakat şöyle açıklanır:] “Kardeşimi kınarım; o da bana yardım etmekten geri durur” mânâsındadır. (TA.)

**عَذُولٌ**
**عَذُولٌ** ذ : bir önceki paragrafa bak.

**عَذَّالٌ**
**عَذَّالٌ** ذ : bir önceki paragrafa bak.

**عَذَّالَةٌ**
**عَذَّالَةٌ** ذ Bir adam ki çokça yahut sıkça kınar, yahut sitem eder: ة, onu daha şiddetli kılmak için eklenmiştir. (O, TA.) ― -b2- [Ayrıca **عَذَّالٌ**’ın müennesi, bk.]. ― -b3- Ve **العَذَّالَةُ**, **اِسْت**’in bir adıdır [yani makat, yahut anüs]. (O, K.)

**عَاذِلٌ**
**عَاذِلٌ** ذ Kınayan, yahut sitem eden; yahut kınayıcı, yahut sitem edici: (TA:) çoğulu **عَذَلَةٌ** ve **عُذَّالٌ** ve **عُذَّلٌ**; (K, TA;) bunların hepsi **عَاذِلٌ**’in çoğullarıdır: müennesi, kadına uygulanınca, **عَاذِلَةٌ**’dir; bunun çoğulu **عَوَاذِلُ**’dür; **عَاذِلَاتٌ** da câizdir. (TA.) ― -b2- Ve **العَاذِلُ** (mecaz kabul edilerek:) **الاِسْتِحَاضة** denilen kanın aktığı damar mânâsınadır [**اُسْتُحِيضَتْ**’in mastarı, bk. **حيض** maddesinde]; (S, O, Msb, K, TA;) sanki bu ad, kadının kocası tarafından kınanmaya maruz kalması sebebiyle verilmiştir; kınama, onun sebebi olması dolayısıyla damara nisbet edilmiştir: (O:) ve bazen ona **العَاذِرُ** denir [bk.]: (Msb, TA: *) çoğulu **عُذُلٌ**’dür; **شُرُفٌ**’un **شَارِفٌ**’in çoğulu olması gibi. (TA.) ― -b3- **عَاذِلٌ**, Câhiliye Zamanı’nda [ayın] **شَعْبَانُ**’un adı idi: (K, * TA:) yahut **شَوَّالٌ**’un; (K, TA;) fakat birincisinin doğru olduğu söylenmiştir: (TA:) [bk. **شَهْرٌ**:] çoğulu **عَوَاذِلُ**’dür. (K, TA.)

**مُعَذَّلٌ**
**مُعَذَّلٌ** ذ Aşırı cömertliği sebebiyle çokça kınanan, yahut sitem edilen adam. (S, O, K. *)

**أَيَّامٌ مُعْتَذِلَاتٌ**
**أَيَّامٌ مُعْتَذِلَاتٌ** ذ (mecaz:) Şiddetli sıcak günler; (S, O, K, TA;) bunun gibi ↓ **عُذُلٌ** de; (K;) sanki birbirlerini kınarlar; biri diğerine “Ben senden daha sıcağım; senin sıcağın niçin benim sıcağım gibi değil?” der. (TA:) yahut IAar’a göre, ↓ **العُذُلُ** sıcak günler mânâsınadır. (O.) Ve **مُعْتَذِلَاتُ سُهَيْلٍ** (mecaz:) **سُهَيْلٍ**’in [fecrî] doğuşundan önce gelen, yahut ondan sonra gelen, şiddetli sıcak bazı günler; sanki birbirlerini kınarlar (↓ **يَتَعَاذَلْنَ**) ve birbirlerine şiddetli sıcak olmalarını yahut sıcaktan vazgeçmelerini emrederler mânâsında böyle adlandırılmıştır: ve ayrıca, noktasız **د** ile **مُعْتَدِلَات** diye de adlandırılır [bk.]; sıcağın şiddetinde eşit oldukları için. (TA.)
