# عذل — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B0%D9%84/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D8%B0%D9%84/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [عذل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B0%D9%84.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: عذل

العَذْلُ: اللَّومُ، والعَذُل مثلُه. عَذَلَهُ يَعْذِله
(* قوله
«عذله يعذله» هو من بابي ضرب وقتل كما في المصباح) عَذْلاً وعَذَّله فاعْتَذَل وتَعَذَّلَ: لامَهُ فَقَبِلَ منه وأَعْتَبَ، والاسم العَذَلُ، وهم العَذَلةُ والعُذَّالُ والعُذَّلُ، والعواذِل من النساء: جمع العاذِلة ويجوز العاذِلات؛ ابن الأَعرابي: العَذْلُ الإِحْراق فكأَنَّ اللائم يُحْرِق بعَذْله قلبَ المَعْذول؛ وأَنشد الأَصمعي:
لوَّامةٌ لامَتْ بلَوْمٍ شِهَبِ
وقال: الشِّهَب أَراد الشِّهاب كأَنَّ لَوْمها يُحْرِقُه. ورجُلٌ عَذَّالٌ وامرأَة عَذَّالةٌ: كثيرة العَذْل؛ قال:
غَدَتْ عَذَّالتايَ فَقُلْتُ: مَهْلاً
أَفي وَجْدٍ بسَلْمى تَعْذِلاني؟
ورجُلٌ عُذَلةٌ: يَعْذِلُ الناس كثيراً مثل ضُحَكة وهُزَأَة. وفي المثل: أَنا عُذَله، وأَخي خُذَله، وكلانا ليس بابْنِ أَمَه؛ قال أَبو الحسن: إِنما ذَكَرْتُ هذا للمَثَل وإِلاَّ فلا وجه له لأَن فُعَلة مُطَّرد في كل فِعْلٍ ثُلاثي، يقول: أَنا أَعْذِل أَخي وهو يَخْذُلني. وأَيامٌ مُعْتَذِلاتٌ
(* قوله «وأيام معتذلات» ويقال لها أيضاً عذب بوزن كتب كما في التهذيب) شديدة الحَرِّ كأَنَّ بعضَها يَعْذِلُ بعضاً فيقول اليومُ منها لصاحبه. أَنا أَشَدُّ حَرًّا منك ولِمَ لا يكون حَرُّك كَحرِّي؟ قال ابن بري: ومُعْتذِلاتُ سُهَيْلٍ أَيامٌ شديداتُ الحَرِّ تجيء قبل طلوعه أَو بعده؛ ويقال: مُعْتَدِلاتٌ، بدال غير معجمة، أَي أَنَّهُنَّ قد اسْتَوَيْن في شدة الحَرِّ، ومن رواه بالذال أَي أَنهن يَتَعاذَلْن ويأْمر بعضُهن بعضاً إِمَّا بشِدَّة الحَرِّ، وإِما بالكَفِّ عنه. والعاذِلُ: اسم العِرْق الذي يَسِيلُ منه دَمُ المستحاضة. وفي بعض الحديث: تلك عاذِلٌ تَغْذُو، يعني تَسيلُ، ورُبما سُمِّي ذلك العِرْق عاذِراً، بالراء، وقد تقدم وأُنِّث على معنى العِرْقَةِ، وجمع العاذِلِ العرقِ عُذُلٌ مثل شارِف وشُرُف. وفي حديث ابن عباس: أَنه سُئل عن دم الاستحاضة فقال: ذلك العاذِلُ يَغْذو، لِتَسْتَثْفِرْ بِثَوبٍ ولْتُصَلِّ. وقد حَمَل سيبويه قولهم: اسْتأْصَلَ اللهُ عِرْقاتِهم، على تَوَهُّم عِرْقة في الواحد.
وقولهم في المثل: سَبَق السَّيْفُ العَذَلَ، يضرب لما قد فات، وأَصل ذلك أَن الحرث بن ظالم ضَرَب رجُلاً فَقَتَله، فأُخْبر بعُذْره فقال: سَبَق السَّيْفُ العَذَل. قال ابن السكيت: سمعت الكلابي يقول رَمى فلان فأَخْطأَ ثم اعْتَذَلَ أَي رَمَى ثانيةً. ورجُلٌ مُعَذَّلٌ أَي يُعَذَّل لإِفراطه في الجُود، شُدِّد للكثرة. وعاذِلٌ: شَعْبان، وقيل: عاذِلٌ شَوَّالٌ، وجمعه عَواذِل. قال المُفَضَّل الضَّبِّي: كانت العرب تقول في الجاهلية لشعبان عاذِلٌ، ولرمضان ناتِق، ولشَوَّال وَعْلٌ، ولذي القَعْدة وَرْنَة، ولذي الحِجَّة بُرَك، ولمُحَرَّم مُؤْتَمِر، ولصَفَر ناجِرٌ، ولربيعٍ الأَوّلِ خَوّان، ولرَبيعٍ الآخِر وَبْصانُ، ولجُمادَى الأُولى رُنَّى، ولجُمادَى الآخرة حَنِين، ولرَجَب الأَصَمُّ.

### Türkçe

**العَذْلُ**: kınama; **العَذُل** de onun gibidir. **عَذَلَهُ يَعْذِله**
(* onun sözü: «**عذله يعذله**» **ضرب** ve **قتل** bablarındandır, **المصباح**’ta olduğu üzere) **عَذْلاً** ve **عَذَّله**;
**فاعْتَذَل** ve **تَعَذَّلَ**: onu kınadı da ondan kabul etti ve razı oldu; isim **العَذَلُ**’dür; onlar **العَذَلةُ** ve **العُذَّالُ** ve **العُذَّلُ**’dür. Kadınlardan **العواذِل**: **العاذِلة**’nin cem‘idir; **العاذِلات** da câizdir. İbnü’l-A‘râbî: **العَذْلُ** yakmadır; sanki kınayan, kınamasıyla kınananın kalbini yakar. el-Asma‘î inşâd etti:

لوَّامةٌ لامَتْ بلَوْمٍ شِهَبِ

Ve dedi: **الشِّهَب** ile **الشِّهاب**’ı kastetti; sanki onun kınaması onu yakar. Ve bir erkek **عَذَّالٌ** ve bir kadın **عَذَّالةٌ**: kınaması çok olan; dedi ki:

غَدَتْ عَذَّالتايَ فَقُلْتُ: مَهْلاً
أَفي وَجْدٍ بسَلْمى تَعْذِلاني؟

Ve bir erkek **عُذَلةٌ**: insanları çok kınar; **ضُحَكة** ve **هُزَأَة** gibi. Meselde:
**أَنا عُذَله، وأَخي خُذَله، وكلانا ليس بابْنِ أَمَه**; Ebü’l-Hasen dedi: Ben bunu ancak mesel için zikrettim, yoksa onun için bir yön yoktur; çünkü **فُعَلة** her üçlü fiilde düzenlidir; der ki: “Ben kardeşimi **أَعْذِل** ederim, o da beni **يَخْذُل** eder.” Ve **أَيامٌ مُعْتَذِلاتٌ**
(* onun sözü: «**وأيام معتذلات**»; **التهذيب**’te olduğu üzere **كتب** vezninde **عذب** da denilir) şiddetli sıcak günlerdir; sanki onların bazısı bazısını kınar da onlardan gün, arkadaşına der: “Ben senden daha şiddetli sıcağım; niçin senin sıcağın benim sıcağım gibi olmaz?” İbn Berrî dedi: **ومُعْتذِلاتُ سُهَيْلٍ** şiddetli sıcak günlerdir; onun doğuşundan önce yahut sonra gelir. Ve denilir: **مُعْتَدِلاتٌ**; noktasız **دال** ile; yani onların sıcaklığın şiddetinde eşit olmuş olmalarıdır. Onu **ذال** ile rivayet eden ise: yani onların birbirlerini kınamaları ve bazılarının bazısına, ya sıcağın şiddetiyle yahut ondan el çekmekle emretmesidir. **العاذِلُ**: istihâza olanın kanının aktığı damarın adıdır. Bazı hadiste: **تلك عاذِلٌ تَغْذُو**; yani akar. Bazen o damar **عاذِراً** diye de adlandırılır; **راء** ile; ve daha önce geçti; **العِرْقَةِ** manası üzere müennes kılındı. Ve damar olan **العاذِل**’in çoğulu **عُذُلٌ**’dür; **شارِف** ve **شُرُف** gibi. İbn Abbâs hadîsinde: istihâza kanı hakkında kendisine soruldu da dedi ki: “O, **العاذِلُ**’dir; **يَغْذو** eder; bir bezle **لِتَسْتَثْفِرْ** etsin ve namaz kılsın.” Sîbeveyh onların sözünü: **اسْتأْصَلَ اللهُ عِرْقاتِهم**; tekilde **عِرْقة** vehmi üzere حمل etti.

Ve meselde onların sözü: **سَبَق السَّيْفُ العَذَلَ**; geçmiş olana darb-ı mesel yapılır. Bunun aslı: el-Hâris b. Zâlim bir adamı vurdu da onu öldürdü; onun özrü kendisine haber verilince dedi ki: **سَبَق السَّيْفُ العَذَل**. İbnü’s-Sikkît dedi: el-Kilâbî’nin şöyle dediğini işittim: “Falan attı da ıskaladı, sonra **اعْتَذَلَ** etti”; yani ikinci defa attı. Ve bir erkek **مُعَذَّلٌ**: yani cömertlikte aşırılığından dolayı **يُعَذَّل** olunur; çokluk için şeddelendi. Ve **عاذِلٌ**: Şa‘bân’dır; ve denildi: **عاذِلٌ** Şevvâl’dır; çoğulu **عَواذِل**’dir. el-Mufaddal ed-Dabbî dedi: Araplar câhiliyede Şa‘bân için **عاذِلٌ**, Ramazan için **ناتِق**, Şevvâl için **وَعْلٌ**, Zilkade için **وَرْنَة**, Zilhicce için **بُرَك**, Muharrem için **مُؤْتَمِر**, Safer için **ناجِرٌ**, Rebîülevvel için **خَوّان**, Rebîülâhir için **وَبْصانُ**, Cemâziyelevvel için **رُنَّى**, Cemâziyelâhir için **حَنِين**, Receb için **الأَصَمُّ** derlerdi.
