# عذل — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B0%D9%84/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D8%B0%D9%84/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [عذل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B0%D9%84.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: عذل

العذل: الملامة، عذله، يعذله، عذلا، كالتعذيل، شدد للكثرة، والاسم: العذل، محركة، واعتذل الرجل، وتعذل: أي قبل منه الملامة، وأعتب، وقال ابن الأعرابي: العذل: الإحراق، فكأن اللائم يحرق بعذله قلب المعذول، فهو عذلة، كهمزة، يعذل الناس كثيرا، مثل ضحكة، وهزأة، ومنه المثل: أنا عذلة، وأخي خذلة، وكلانا ليس بابن أمة، يقول: أنا أعذل أخي، وهو يخذلني، ورجل عذال، مثل شداد: كثيره، وكذلك: امرأة عذالة: كثيرة العذل، قال:
  غدت عذالتاي فقلت مهلا                      أفي وجد بسلمى تعذلاني

  وهم العذلة، محركة والعذال كرمان، والعذل، كسكر، كل ذلك جمع عاذل. ومن المجاز: أيام معتذلات، وعذل، بضمتين، وهذه عن ابن الأعرابي: شديدة الحر، كأن بعضها يعذل بعضا، فيقول اليوم منها لصاحبه: أنا أشد حرا منك، ولم لا يكون حرك كحري. وفي الأساس: اعتذل يومنا: اشتد حره، كأنه فرط، فتدارك تفريطه بالإفراط، لائما نفسه على ما فرط منه، ومعتذلات سهيل: أيام مشتعلة عند طلوعه. انتهى. وقال ابن بري: معتذلات سهيل، أيام شديدات الحر، تجيء قبل طلوعه أو بعده، ويقال: معتدلات، بدال مهملة، أي أنهن قد استوين في شدة الحر، ومن رواه بالذال، أي أنهن يتعاذلن، ويأمر بعضهن بعضا، إما بشدة الحر، وإما بالكف عن الحر. ومن المجاز: العاذل: عرق يخرج منه دم الاستحاضة، وفي الحديث: تلك عاذل تغذو، يعني تسيل، وربما سمي ذلك العرق عاذرا، بالراء، وأنث على معنى العرقة، والجمع عذل، كشارف وشرف، وفي العباب: سمي العرق بذلك، لأن المرأة تستليم إلى زوجها، فجعل العذل للعرق، لكونه سببا له. وعاذل: ماء، أو: ع موضع، قال رؤبة:
  في ثجر أفرغن في عثاجلا
  منقذمات أو يردن عاذلا وقال المفضل الضبي: اسم شعبان في الجاهلية: عاذل، ورمضان: ناتق، وشوال: وعل، وذي القعدة: ورنة، وذي الحجة: برك، ومحرم: مؤتمر، وصفر: ناجر، وربيع الأول: خوان، وربيع الآخر: وبصان، وجمادى الأولى: رنى، وجمادى الآخرة: حنين، ورجب: الأصم، أو هو اسم شوال، وتعقبوا عليه، وصوبوا الأول، وأنشد شيخنا:
  يلومني العاذل في حـبـه                      وما درى شعبان أني رجب قال: فتمت له التورية، لأن رجبا اسمه الأصم، فكأنه يقول: وما درى اللائم العاذل في الهوى أني أصم، لا أسمع الملام. ج: عواذل. واعتذل: اعتزم، واعتذل الرامي: رمى ثانية، قال ابن السكيت: سمعت الكلابي يقول: رمى فلان فأخطأ ثم اعتذل، أي رمى ثانية، وفي الأساس: أي عذل نفسه على الخطأ، فرمى ثانية فأصاب. والعذالة، مشددة: الاست، نقله الصاغاني. والمعذل، كمعظم: من يعذل، أي يلام لإفراط جوده، شدد للكثرة. والمعذل: اسم جماعة، منهم معذل بن غيلان أبو أحمد، روى عنه عمر بن شبة، وابنه أبو الفضل أحمد ابن معذل، فقيه مالكي، وعبد الصمد ابن معذل، شاعر بديع القول، والمعذل بن حاتم، عن نصر بن علي الجهضمي، والمعذل بن البختري، عن وهب بن زمعة، وأبو المعذل الجرجاني، عن زكريا بن أبي زائدة، وأبو المعذل عطية الطفاوي، شيخ لعوف الأعرابي، وزيد بن المعذل النمري، شيخ لمحمد بن مروان القطان، ومحمد بن عبد الله بن معذل، عن محمد بن بشر العبدي، وأبو المعذل مرة، عن عقبة بن عبد الغافر، وعنه حماد بن زيد. كذا في التبصير. ومما يستدرك عليه. رجل عذالة، مشددة: كثير العذل، والهاء للمبالغة، قال تأبط شرا:
  يا من لعـذالة خـذالة أشـب                      خرق باللوم جلدي أي تخراق

  والعواذل من النساء: جمع العاذلة، ويجوز: العاذلات. ومن أمثالهم: سبق السيف العذل، يضرب لما قد فات، وأصل ذلك أن الحارث بن ظالم ضرب رجلا فقتله، فأخبر بعذره، فقال ذلك. وعذال بن محمد، ككتان، حدث عن محمد بن جحادة، وعنه زياد بن يحيى الحساني. ومما يستدرك عليه.

### Türkçe

**العذل**: kınama; onu kınadı, onu kınar, kınama olarak; **التعذيل** gibi; çokluk için şeddelendi; isim: **العذل**, harekeli; ve adam **اعتذل** etti; ve **تعذل**: yani ondan kınamayı kabul etti ve razı oldu. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **العذل**: yakmadır; sanki kınayan, kınamasıyla kınananın kalbini yakar; o da **عذلة**’dir, **همزة** gibi; insanları çokça kınar; **ضحكة** ve **هزأة** gibi. Ondan mesel: “Ben **عذلة**’yim, kardeşim **خذلة**’dir; ikimiz de bir cariyenin oğlu değiliz.” der: Ben kardeşimi kınarım, o da beni yüzüstü bırakır. Ve **عذال** adam, **شداد** gibi: onun çoğu (çok kınayan); yine: **عذالة** kadın: çokça kınayan; dedi ki:
  İki **عذالتاي**’ım sabahladı da “yavaş” dedim,
  Selmâ’ya bir özlemden dolayı mı beni **تعذلاني** ediyorsunuz?

Ve onlar **العذلة**’dir, harekeli; ve **العذال** (Keramân gibi), ve **العذل** (Seker gibi); bunların hepsi **عاذل**’in cem‘idir. Mecazdan: **أيام معتذلات**; ve **عذل**, iki damme ile; bu, İbnü’l-A‘râbî’dendir: şiddetli sıcak; sanki bazısı bazısını kınar; onlardan gün, arkadaşına der ki: “Ben senden daha şiddetli sıcağım”; ve niçin olmasın, benim hararetim gibi senin hararetin de hareketli olsun. **الأساس**’ta: günümüz **اعتذل** etti: sıcağı şiddetlendi; sanki aşırıya kaçtı; sonra aşırılıkla kusurunu telafi etti; kendini, ondan kusur ettiği şeye dair kınayarak. Ve **معتذلات سهيل**: onun doğuşu sırasında tutuşmuş günler. Bitti. İbn Berrî dedi ki: **معتذلات سهيل**: şiddetli sıcak günlerdir; onun doğuşundan önce veya sonra gelir; ve **معتدلات** da denir, ihmal edilmiş **الدال** ile; yani onlar sıcağın şiddetinde eşit olmuşlardır. Onu **الذال** ile rivayet eden kimseye göre ise: yani onlar birbirlerini **يتعاذلن** ederler ve bazısı bazısına emreder; ya sıcağın şiddetiyle, ya da sıcaktan el çekmekle. Mecazdan: **العاذل**: ondan istihâza kanı çıkan bir damardır; hadiste: “O, akan bir **عاذل**’dir” (yani akar) denmiştir; bazen o damar **عاذرا** diye de adlandırıldı, **الراء** ile; ve **العرقة** manasına göre müennes kılındı; cem‘i **عذل**’dür, **شارف** ve **شرف** gibi. **العباب**’da: damar bu adla adlandırıldı; çünkü kadın kocasına (cinsel olarak) meyleder; böylece **العذل** damara kılındı; onun sebebi olması dolayısıyla. Ve **عاذل**: su; yahut: bir yer. Rü’be dedi ki:
  Bir **ثجر** içinde **عثاجلا**’ya boşalttılar,
  Öne atılmışlar; yahut **عاذلا**’yı isterler.

Mufaddal ed-Dabbî dedi ki: Câhiliye’de Şa‘bân’ın adı: **عاذل**; Ramazân: **ناتق**; Şevvâl: **وعل**; Zilkade: **ورنة**; Zilhicce: **برك**; Muharrem: **مؤتمر**; Safer: **ناجر**; Rebî‘ü’l-evvel: **خوان**; Rebî‘ü’l-âhir: **وبصان**; Cemâziye’l-ûlâ: **رنى**; Cemâziye’l-âhira: **حنين**; Receb: **الأصم**; yahut o, Şevvâl’ın adıdır; ona itiraz ettiler ve birincisini doğru saydılar. Şeyhimiz inşad etti:
  Onun sevgisinde beni **العاذل** kınar,
  Ve Şa‘bân’ın benim Receb olduğumu bilmedi.

Dedi ki: Böylece ona **التورية** tamam oldu; çünkü Receb’in adı **الأصم**’dır; sanki der ki: Hevâda kınayan **العاذل** bilmedi ki ben sağırım; kınamayı işitmem. Cem‘i: **عواذل**. Ve **اعتذل**: azmetti. Ve okçu **اعتذل** etti: ikinci kez attı. İbnü’s-Sikkît dedi ki: Kelâbî’nin şöyle dediğini işittim: Falan attı da ıskaladı, sonra **اعتذل** etti; yani ikinci kez attı. **الأساس**’ta: yani hatadan dolayı kendini kınadı; sonra ikinci kez attı da isabet etti. Ve **العذالة**, şeddeli: makat; Sâgânî onu nakletti. Ve **المعذل**, **معظم** gibi: kınayan kimse; yani cömertliğinin aşırılığından dolayı kınanan; çokluk için şeddelendi. Ve **المعذل**: bir cemaatin adıdır; onlardan **معذل بن غيلان** Ebû Ahmed; ondan Ömer b. Şebbe rivayet etti; ve oğlu Ebü’l-Fazl Ahmed b. **معذل**, Mâlikî fakihi; ve Abdüssamed b. **معذل**, sözü güzel bir şair; ve **المعذل بن حاتم**, Nasr b. Ali el-Cehdamî’den; ve **المعذل بن البختري**, Vehb b. Zem‘a’dan; ve Ebü’l-**معذل** el-Cürcânî, Zekeriyyâ b. Ebî Zâide’den; ve Ebü’l-**معذل** Atıyye et-Tafâvî, Avf el-A‘râbî’nin şeyhi; ve Zeyd b. **المعذل** en-Nemerî, Muhammed b. Mervân el-Kattân’ın şeyhi; ve Muhammed b. Abdullah b. **معذل**, Muhammed b. Bişr el-Abdî’den; ve Ebü’l-**معذل** Merre, Ukbe b. Abdülgâfir’den; ve ondan Hammâd b. Zeyd. **التبصير**’de böyledir. Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **عذالة** adam, şeddeli: çok kınayan; **الهاء** mübalağa içindir. Teebbete Şerran dedi ki:
  Ey, **عذالة** **خذالة**’ya kim var; yaşlı,
  Kınamayla derimi yırtan; ne yırtıcı!

Ve kadınlardan **العواذل**: **العاذلة**’nin cem‘idir; ve **العاذلات** da caizdir. Onların mesellerindendir: “Kılıç **العذل**’i geçti”; geçmiş olana darb-ı mesel yapılır. Bunun aslı: Hâris b. Zâlim bir adama vurdu da onu öldürdü; sonra özrüyle haber verildi; bunun üzerine bunu söyledi. Ve **عذال بن محمد**, **كتان** gibi; Muhammed b. Cühâde’den hadis etti; ondan da Ziyâd b. Yahyâ el-Hasenî. Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir.
