# عذي — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B0%D9%8A/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D8%B0%D9%8A/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [عذي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B0%D9%8A.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: عذي

باب العين والذال
عوذ ، ذيع ، عذي ، ذعي ، وذع .
عوذ : يقال : عاذ فلان بربّه يعوذ عَوْذاً إذا لجأ إليه واعتصم به . قال الله جلّ وعزّ : ( فَإِذَا قَرَأْتَ الْقُرْءَانَ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ ) ( النّحل : 98 ) معناه : إذا أردت قراءة القرآن فقل : أعوذ بالله من الشيطان الرجيم ووسوسته . وعاذ وتعوَّذ واستعاذ بمعنى واحد . وقال الله جلّ وعزّ : ( قَالَ مَعَاذَ اللَّهِ أَن نَّأْخُذَ إِلاَّ مَن وَجَدْنَا مَتَاعَنَا عِندَهُ ) ( يُوسُف : 79 ) أي نعوذ بالله مَعَاذاً أن نأخذ غير الجاني بجنايته ، نصبه على المصدر الذي أريد به الفعل . ورُوي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه تزوّج امرأة من العرب ، فلمَّا أُدخلت عليه
قالت : أعوذ بالله منك ، فقال لها لقد عُذْتِ بمَعَاذ فالحقي بأهلك . والمَعَاذ في هذا الحديث : الذي يعاذ به . والله جلّ وعزّ معاذُ من عاذ به ، وملجأ مَن لجأ إليه ، والملاَذ مِثْل المعاذ . وقال عوَّذت فلاناً بالله وأسمائه ، وبالمعوذتين من القرآن إذا قلت : أُعيذك بكلمات الله وأسمائه من كل شرّ وكل داء وحاسد وعين . ويُروى عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه كان يعوِّذ نفسه بالمعوِّذتين بعد ما طُبَّ ، وكان يعوّذ ابني ابنته البتولِ ت بهما . وأمّا التعاويذ التي تكتب وتعلَّق على الإنسان من العين فقد نُهي عن تعليقها . وهي تسمى المَعَاذات أيضاً ، يعوَّذ بها مَن عُلِّقت عليه من العين والفزع والجنون . وهي العُوَذ ، واحدتها عُوذة .
الحراني عن ابن السكيت : قال يقال عَوْذٌ بالله منك أي أعوذ بالله منك . وأنشد :
قالت وفيها حَيْدة وذُعْر
عَوْذٌ بربي منكم وحُجْرُ
قال : وتقول العرب للشيء ينكرونه ، والأمرِ يهابونه : حُجراً أي دَفْعاً له ، وهو استعاذة من الأمر . ويقال أُفلت فلان من فلان عَوَذاً إذا خوّفه ولم يضربه أو ضربه وهو يريد قتله فلم يقتله وقال الليث : يقال فلان عَوَذ لك أي ملجأ . ويقال : اللهمّ عائذاً بك من كل سوء أي أعوذ بك عائذاً والعَوَذ : ما دار به الشيء الذي تضربه الريح فهو يدور بالعَوَذ من حجر أو أَرومة . قال وتعاوذ القوم في الحرب إذا تواكلوا وعاذ بعضهم ببعض .
وقال أبو عبيدة : من دوائر الخيل المعوَّذ ، وهي التي تكون في موضع القلادة يستحبّونها . وفلان عَوَذ لبني فلان أي لَجأ لهم يعوذون به . وقال الله جلّ وعزّ : ( كَذِباً وَأَنَّهُ كَانَ رِجَالٌ مِّنَ الإِنسِ يَعُوذُونَ بِرِجَالٍ مِّنَ الْجِنِّ فَزَادوهُمْ ) ( الجنّ : 6 ) قيل إن أهل الجاهلية كانوا إذا نزلت رُفقة منهم في وادٍ قالت : نعوذ بعزيز هذا الوادي من مَرَدة الجن وسفهائهم أي نلوذ به ونستجير .
وقال أبو عبيد وغيره : الناقة إذا وضعت ولدها فهي عائذ أيّاماً ، ووقَّت بعضهم سبعة أيام . وجمعها عُوذ بمنزلة النُفَساء من النساء . وهي من الشاء رُبَّى وجمعها رِباب ، وهي من ذوات الحافر فرِيشٌ . وقيل سميت الناقة عائذاً لأن ولدها يعوذ بها ، فهي فاعل بمعنى مفعول . وقيل : إنما قيل لها : عائذ لأنها ذات عَوْذِ أي عاذ بها ولدها عَوْذاً . ومثله قول الله جلّ وعزّ : ( خُلِقَ خُلِقَ مِن مَّآءٍ دَافِقٍ ) ( الطّارق : 6 ) أي ذِي دَفق .
ذيع : الليث : الذَيْع : أن يشيع الأمر . يقال : أذعناه فذاع . ورجل مِذْياع : لا يستطيع كتمان خبر . وقوم مذاييع . وقال الله جلّ وعزّ : ( وَإِذَا جَآءَهُمْ أَمْرٌ مِّنَ الاَمْنِ أَوِ الْخَوْفِ أَذَاعُواْ بِهِ ) ( النِّساء : 83 ) وقال أبو إسحاق يعني بهذا جماعة من المنافقين ، وضعفةً من المسلمين . قال : ومعنى ( أذاعوا به ) أي أظهروه ونادَوا به في الناس وأنشد :
أذاع به في الناس حتى كأنه
بعلياءَ نارٌ أُوقدت بثَقُوب
وكان النبي ( صلى الله عليه وسلم ) إذا أُعلِم أنه ظاهر على قومٍ آمنٌ منهم ، أو أُعلم بتجمّع قوم يخاف
من جمع مثلهم أذاع المنافقون ذلك ليحذر من ينبغي أن يحذر من الكفار ، وليقوى قلبُ من ينبغي أن يقوى قلبه على ما أذاع . وكان ضَعَفة المسلمين يُشيعون ذلك معهم عن غير علم بالضرر في ذلك ، فقال الله جلّ وعزّ : لو ردّوا ذلك إلى أن يأخذوه من قِبَل الرسول ومن قبل أولي الأمر منهم لعلم الذين أذاعوا به من المسلمين ما ينبغي أن يذاع أو لا يذاع .
قال أبو زيد : أذعت الأمر ، وأذعت به : قال : ويقال أذاع الناسُ بما في الحوض إذاعة إذا شربوا ما فيه ، وأذاعت به الإبلُ إذاعة إذا شربته ، وتركت متاعي في مكان كذا وكذا فأذاع الناس به إذا ذهبوا به . وكلّ ما ذُهب به فقد أذيع به . وأذعت السرّ إذاعة إذا أفشيته وأظهرته .
عذي : قال الليث : العِذْيُ : موضع بالبادية . قال والعِذْيُ : اسم للموضع الذي يُنبت في الشتاء والصيف من غير نَبْع ماء .
قلت أما قوله : العِذْي موضع بالبادية فلا أعرفه ولم أسمعه لغيره . وأما قوله : في العذي : إنه اسم للموضع الذي ينبت في الشتاء والصيف من غير نبع ماء فإن كلام العرب على غيره . وليس العِذْي اسماً للموضع ، ولكن العِذْي من الزروع والنخيل : ما لا يُسقى إلاّ بماء السماء . وكذلك عِذْي الكلأ والنبات : ما بعد عن الريف وأنبته ماء السماء . والعَذَاة : الأرض الطيّبة التربة الكريمة المنبت البعيدة عن الأحاء والنزوز والريف ، السهلةُ المَرِيئةُ التي يكون كلؤها مريئاً ناجعاً . ولا تكون العذاة ذات وخامة ولا وباء . وقال ذو الرمة :
بأرض هجان الثرب وسميّة الندى
عذاةٍ نأت عنها المُثُوجَةُ والبحرُ
وقال ابن شميل : العَذِيَّة الأرض الطيّبة التي ليست بسبِخة . ويقال : رعينا أرضاً عَذَاة ، ورعينا عَذَوات الأرض . قال ويقال في تصريفه : عذِيَ يَعْذَى عَذًى فهو عذٍ وعَذِيٍ وعَذْى وعِذْى وجمع العِذْى أعذاء . والعِذْى ينبت من ماء السماء .
أبو العباس عن ابن الأعرابي : عذا يعذو إذا طاب هواؤه .
وقال أبو زيد عَذُوَت الأرضُ ، وعذِيت أحسنَ العَذَاةِ وهي الطيّبة البعيدة من الماء .
وقال حذيفة لرجل : إن كنت لا بدّ نازلاً بالبصرة فانزل عَذَواتها ، ولا تنزل سُرّتها .
وقال شمر : العذاة : الأرض الطيّبة البعيدة من الأنهار والبحور والسباخ ، واستعذيت المكان واستقمأته . وقد قامأني أي وافقني .
ذعي : أنشد المازني :
كأنما أوسطها لمن رَقبْ
بمِذعَيين نُقْبة من الجربْ
قال : مِذْعيان : مكان . والباء في موضع مع . رَقَب : نظر ، والرقيب : الناظر . يقول : هذه الأرض قد أُخذ حطبها وأكل فتقوَّبت ، وما حولها عافٍ لم يؤكل ، فكأنها نُقْبة جرب في جلد صحيح ) .
وذع : قال ابن السكيت فيما قرأت له من
الألفاظ إن صحّ له : وذع الماءُ يذع وهمى يهمي إذا سال . قال : والواذع المَعِين . قال : وكل ماء جرى على صفاة فهو واذع .
قلت : وهذا حرف منكر وما رأيته إلاّ في هذا الكتاب . وينبغي أن يفتش عنه .

### Türkçe

باب **العين** وال**ذال**
**عوذ** ، **ذيع** ، **عذي** ، **ذعي** ، **وذع** .

**عوذ** : denilir: falan kimse Rabbine sığındı; **عاذ** falan, **يعوذ** **عَوْذاً**: ona iltica ettiği ve ona tutunduğu zaman. Allah, aziz ve celil, dedi: ( فَإِذَا قَرَأْتَ الْقُرْءَانَ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ ) ( النّحل : 98 ) manası: Kur’an okumayı istediğin zaman “**أعوذ بالله من الشيطان الرجيم** ve onun vesvesesi” de. Ve **عاذ** ve **تعوَّذ** ve **استعاذ** tek bir mana üzeredir. Ve Allah, aziz ve celil, dedi: ( قَالَ مَعَاذَ اللَّهِ أَن نَّأْخُذَ إِلاَّ مَن وَجَدْنَا مَتَاعَنَا عِندَهُ ) ( يُوسُف : 79 ) yani: Allah’a sığınırız, **مَعَاذاً**; suçludan başkasını onun suçu sebebiyle almamızdan; onu, fiilin kastedildiği masdar üzerine nasbetti. Ve Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet olundu: Araplardan bir kadınla evlendi; ona girdirildiği vakit, dedi ki: “**أعوذ بالله منك**”; ona dedi ki: “Gerçekten sen bir **مَعَاذ** ile sığındın; öyleyse ailene katıl.” Ve **المَعَاذ** bu hadiste: kendisiyle sığınılan şeydir. Ve Allah, aziz ve celil, kendisiyle sığınanın **معاذُ**’ıdır; ve ona iltica edenin sığınağıdır; ve **الملاَذ** **المعاذ** gibidir. Ve “Falanı Allah ile ve O’nun isimleriyle, ve Kur’an’dan **بالمعوذتين** ile **عوَّذت**” dedi: “Allah’ın kelimeleri ve isimleriyle seni her şerden, her hastalıktan, hasetten ve gözden korurum” dediğin zaman. Ve Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet olunur: büyülendikten sonra kendisini **بالمعوِّذتين** ile korurdu; ve kızının iki oğlunu, **ت** ile, onlarla korurdu. Gözden dolayı yazılıp insana asılan **التعاويذ**’e gelince: onları asmak yasaklanmıştır. Onlara **المَعَاذات** da denir; gözden, korkudan ve delilikten, üzerine asılan kimse onlarla korunur. Onlar **العُوَذ**’dür; tekili **عُوذة**’dir.

الحراني عن ابن السكيت : dedi: denilir: “**عَوْذٌ بالله منك**” yani “**أعوذ بالله منك**”. Ve inşad etti:
قالت وفيها حَيْدة وذُعْر
عَوْذٌ بربي منكم وحُجْرُ
dedi: Araplar, inkâr ettikleri şeye ve korktukları işe: “**حُجراً**” derler; yani ona bir def’ (uzaklaştırma); ve o, işten bir sığınmadır. Ve denilir: falan kimse falandan **عَوَذاً** kurtuldu: onu korkuttuğu halde ona vurmadığı zaman; yahut onu öldürmek isterken ona vurup da onu öldürmediği zaman. Ve el-Leys dedi: denilir: falan kimse senin için **عَوَذ**’dür; yani sığınaktır. Ve denilir: “Allah’ım, her kötülükten sana **عائذاً** (sığınarak)” yani sana **عائذاً** olarak sığınırım. Ve **العَوَذ**: rüzgârın vurduğu şeyin etrafında döndüğü şeydir; böylece o, bir taşın yahut bir kökün etrafında **بالعَوَذ** döner. Dedi: Kavim savaşta **تعاوذ** etti: birbirlerine dayanıp işi birbirlerine bıraktıkları ve bazılarının bazısına sığındığı zaman.

Ve Ebû Ubeyde dedi: Atların dairelerinden **المعوَّذ** vardır; o, gerdanlık yerinde olanıdır; onu severler. Ve falan kimse falan oğulları için **عَوَذ**’dür; yani onlara iltica etti; onunla sığınırlar. Ve Allah, aziz ve celil, dedi: ( كَذِباً وَأَنَّهُ كَانَ رِجَالٌ مِّنَ الإِنسِ يَعُوذُونَ بِرِجَالٍ مِّنَ الْجِنِّ فَزَادوهُمْ ) ( الجنّ : 6 ) denildi ki: Cahiliye ehli, onlardan bir grup bir vadiye indiği zaman derdi: “Bu vadinin azizine, cinlerin azgınlarından ve sefihlerinden sığınırız”; yani ona sığınırız ve ondan himaye isteriz.

Ve Ebû Ubeyd ve başkaları dedi: Dişi deve, yavrusunu doğurduğu zaman birkaç gün **عائذ**’dir; bazısı yedi gün diye vakitlendirdi. Onun çoğulu **عُوذ**’dur; kadınlardan **النُفَساء** menzilesinde. Ve o, koyundan **رُبَّى**’dır; çoğulu **رِباب**. Ve o, toynak sahiplerinden **فرِيشٌ**’tir. Ve denildi: dişi deveye **عائذاً** denilmesi ancak şundandır: yavrusu ona sığınır; böylece o, mef’ûl manasında fâildir. Ve denildi: ona ancak “**عائذ**” denildi; çünkü o, **ذات عَوْذِ**’dür; yani yavrusu ona **عَوْذاً** sığındı. Bunun benzeri Allah, aziz ve celil, sözüdür: ( خُلِقَ خُلِقَ مِن مَّآءٍ دَافِقٍ ) ( الطّارق : 6 ) yani **ذِي دَفق**.

**ذيع** : el-Leys: **الذَيْع**: işin yayılmasıdır. Denilir: onu **أذعناه**; böylece **ذاع**. Ve **مِذْياع** adam: bir haberi gizlemeye güç yetiremez. Ve **مذاييع** kavim. Ve Allah, aziz ve celil, dedi: ( وَإِذَا جَآءَهُمْ أَمْرٌ مِّنَ الاَمْنِ أَوِ الْخَوْفِ أَذَاعُواْ بِهِ ) ( النِّساء : 83 ) Ve Ebû İshak dedi: bununla münafıklardan bir topluluğu ve Müslümanlardan zayıfları kastediyor. Dedi: ( **أذاعوا به** )’nin manası: onu açığa vurdular ve insanlar içinde onunla seslendiler. Ve inşad etti:
أذاع به في الناس حتى كأنه
بعلياءَ نارٌ أُوقدت بثَقُوب
Ve Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ), bir kavme galip geleceği kendisine bildirildiğinde, onlardan emin olan (bir kesim) bulunduğu halde; yahut kendisine, benzer bir topluluktan korktuğu bir kavmin toplanması bildirildiğinde; münafıklar bunu yayarlardı: kâfirlerden sakınması gereken sakınsın diye; ve kalbi kuvvetlenmesi gerekenin kalbi, yaydığı şeye karşı kuvvetlensin diye. Ve Müslümanların zayıfları, bunda zarar bulunduğunu bilmeden, onlarla beraber bunu yayarlardı. Bunun üzerine Allah, aziz ve celil, dedi: onu, Resul tarafından ve onlardan emir sahipleri tarafından almalarına döndürselerdi, Müslümanlardan onunla yayanlar, neyin yayılması gerektiğini yahut yayılmaması gerektiğini bilirdi.

Ebû Zeyd dedi: işi **أذعت**; ve onunla **أذعت**. Dedi: denilir: insanlar, havuzda olanla **بما في الحوض** **إذاعة** yaptılar: içindekini içtikleri zaman. Ve develer, onu içtikleri zaman **أذاعت به الإبلُ إذاعة**. Ve eşyamı falan falan yerde bıraktım; insanlar onunla **فأذاع الناس به**: onu götürdükleri zaman. Ve onunla götürülen her şey, onunla **أذيع به** olmuştur. Ve sırrı **أذعت** **إذاعة**: onu ifşa ettiğin ve açığa vurduğun zaman.

**عذي** : el-Leys dedi: **العِذْيُ**: bozkırda bir yerdir. Dedi: ve **العِذْيُ**: kışın ve yazın, su kaynağı fışkırması olmaksızın bitiren yerin adıdır.

Dedim: “**العِذْي** bozkırda bir yerdir” sözüne gelince: onu tanımıyorum ve onu ondan başkası için işitmedim. “**العذي** hakkında: su kaynağı fışkırması olmaksızın kışın ve yazın bitiren yerin adı olduğu” sözüne gelince: Arapların sözü bunun dışındadır. Ve **العِذْي** yerin adı değildir; fakat ekinlerden ve hurmalıklardan **العِذْي**: ancak gök suyuyla sulanan şeydir. Aynı şekilde otlağın ve bitkinin **عِذْي**’si: kırsaldan uzak olan ve onu gök suyunun bitirdiği şeydir. Ve **العَذَاة**: toprağı iyi, verimli, bitirişi cömert; çukurlardan, yükseltilerden ve kırsaldan uzak; kolay, hazmı hoş; otlağı hazmı hoş ve faydalı olan arazidir. Ve **العذاة** ağır hava ve salgın sahibi olmaz. Ve Zû’r-Rumme dedi:
بأرض هجان الثرب وسميّة الندى
عذاةٍ نأت عنها المُثُوجَةُ والبحرُ
Ve İbn Şümeyl dedi: **العَذِيَّة**: tuzlu-çorak olmayan iyi arazidir. Ve denilir: **أرضاً عَذَاة** otladık; ve yerin **عَذَوات**’ını otladık. Dedi: onun tasrifinde denilir: **عذِيَ يَعْذَى عَذًى**; böylece o **عذٍ** ve **عَذِيٍ** ve **عَذْى** ve **عِذْى**’dır; ve **العِذْى**’nın çoğulu **أعذاء**’dır. Ve **العِذْى** gök suyundan biter.

Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: **عذا يعذو**: havası hoş olduğu zaman.

Ve Ebû Zeyd dedi: yer **عَذُوَت**; ve **عذِيت**: **أحسنَ العَذَاةِ**; ve o, sudan uzak olan iyidir.

Ve Huzeyfe bir adama dedi: Eğer mutlaka Basra’ya ineceksen, onun **عَذَوات**’ına in; onun **سُرّتها**’na inme.

Ve Şemmer dedi: **العذاة**: nehirlerden, denizlerden ve tuzlu-çoraklardan uzak iyi arazidir. Ve mekânı **استعذيت** ve onu çirkin buldum (**استقمأته**). Ve o beni **قامأني** etti; yani bana uygun düştü.

**ذعي** : el-Mâzinî inşad etti:
كأنما أوسطها لمن رَقبْ
بمِذعَيين نُقْبة من الجربْ
dedi: **مِذْعيان**: bir yer. Ve **الباء** “ile” yerinde “**مع**” yerindedir. **رَقَب**: baktı; ve **الرقيب**: bakan. Diyor ki: Bu yerin odunu alınmış ve yenmiş; böylece kubbeleşmiş; ve çevresi sağlamdır, yenmemiştir; sanki o, sağlam bir deride uyuzdan bir delik (**نُقْبة جرب**) gibidir.

**وذع** : İbnü’s-Sikkît dedi; onun için okuduğum lafızlardan, eğer ona sahih ise: su **وذع** eder, **يذع**; ve **وهمى** eder, **يهمي**: aktığı zaman. Dedi: ve **الواذع**: **المَعِين** (akan su). Dedi: Her su, düz kaya üzerinde aktıysa o **واذع**’dır.

Dedim: Bu, inkâr edilen bir harftir; onu ancak bu kitapta gördüm. Ve onun araştırılması gerekir.
