# عرج (ع-ر-ج) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D8%AC
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D8%B1%D8%AC

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: Çıkar

- Harfler: ع - ر - ج
- Kur'an'da: 9 geçiş · 9 ayet · 6 sîga
- 11 sözlük

## Sîgalar (6)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [يَعْرُجُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D8%AC/siga/%D9%8A%D9%8E%D8%B9%D9%92%D8%B1%D9%8F%D8%AC%D9%8F.md) | يَفْعُلُ | Çıkar | 3 | 3 | [32:5](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D8%AC/ayet/32:5.md) |
| [الْأَعْرَجِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D8%AC/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D8%A3%D9%8E%D8%B9%D9%92%D8%B1%D9%8E%D8%AC%D9%90.md) | الْأَفْعَلِ | Topal | 2 | 2 | [24:61](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D8%AC/ayet/24:61.md) |
| [الْمَعَارِجِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D8%AC/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D9%85%D9%8E%D8%B9%D9%8E%D8%A7%D8%B1%D9%90%D8%AC%D9%90.md) | الْمَفَاعِلِ | Çıkış yolları | 1 | 1 | [70:3](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D8%AC/ayet/70:3.md) |
| [تَعْرُجُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D8%AC/siga/%D8%AA%D9%8E%D8%B9%D9%92%D8%B1%D9%8F%D8%AC%D9%8F.md) | تَفْعُلُ | Yukarı çıkar | 1 | 1 | [70:4](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D8%AC/ayet/70:4.md) |
| [وَمَعَارِجَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D8%AC/siga/%D9%88%D9%8E%D9%85%D9%8E%D8%B9%D9%8E%D8%A7%D8%B1%D9%90%D8%AC%D9%8E.md) | وَمَفَاعِلَ | Ve çıkış yolları | 1 | 1 | [43:33](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D8%AC/ayet/43:33.md) |
| [يَعْرُجُونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D8%AC/siga/%D9%8A%D9%8E%D8%B9%D9%92%D8%B1%D9%8F%D8%AC%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | يَفْعُلُونَ | Çıkarlar | 1 | 1 | [15:14](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D8%AC/ayet/15:14.md) |

## Mücavir kökler — 72 mücavir (90 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [ولج](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%84%D8%AC.md) — 2 ortak ayet · G² 17 · Arı kovanının giriş çıkış deliğidir
2. [حرج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%AC.md) — 2 ortak ayet · G² 16 · Haric içiden geçilmesi zor ağaçlık yer demektir
3. [ألف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%81.md) — 2 ortak ayet · G² 14 · Lif ip yapılan ipliklerden herbirine denir
4. [سنه](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%86%D9%87.md) — 2 ortak ayet · G² 14 · Seneler
5. [مرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%B6.md) — 2 ortak ayet · G² 13 · “Bürde” gocuk demektir
6. [سمو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%88.md) — 4 ortak ayet · G² 13 · “Sem” hayvanın sırtı, “ard” da hayvanın karnıdır
7. [عمي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 12 · Kör demektir
8. [فتح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%AD.md) — 2 ortak ayet · G² 12 · Feth, kapının açılması demektir
9. [بيت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D8%AA.md) — 2 ortak ayet · G² 10 · Beyt ev demektir
10. [عمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · “An” ve “ma”dan oluşmuştur
11. [سقف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%82%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Sekf tavan demektir
12. [شتت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AA%D8%AA.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Bölük bölük
13. [ليس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%8A%D8%B3.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Bu kelime “late”den dönüşmüştür
14. [خول](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Hal bir işte çalışanları gözetleyen kimsedir
15. [خمس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Hams : Beş kişilik topluluktur
16. [أمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Emam ön demektir
17. [فضض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Fidde, (dat) Gümüş demektir
18. [دخل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AE%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Dahl: Kuytu yer demektir
19. [قدر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Kıdr kazandır
20. [سدس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AF%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · سندس Hint kumaşıdır
21. [خرج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%AC.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Huruc : Harc duvarın dışına sürülen harçtır
22. [يوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%88%D9%85.md) — 3 ortak ayet · G² 5 · “Yemm” durgun akan su demektir
23. [أرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D8%B6.md) — 3 ortak ayet · G² 5 · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
24. [بوب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Bab kapı demektir
25. [ملك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D9%83.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Melekut, tüm kainatı mülk olarak varlığını ifade eder
26. [ظلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%84%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Gölge demektir
27. [برك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Birkan yanardağ demektir
28. [جنح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Kanat demektir
29. [عرش](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D8%B4.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Toplantı yerinde yöneticinin durduğu yüksek yerdir
30. [نزل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B2%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · “Nezle” konaklama yeri demektir
31. [دبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Dübür : Anüs, ense tarafı, arka demektir
32. [طيب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · İyi
33. [عقل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%82%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Akledersiniz
34. [تحت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%AD%D8%AA.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Ayağın alt tarafı demektir
35. [عدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · İdad toplayıcılık zamanında meyve toplayanların aşiret…
36. [روح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Reyhan kokulu çiçeğin adıdır
37. [ظهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%87%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Arka demektir
38. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 4 ortak ayet · G² 3 · Kevn, tepe demektir
39. [رحم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AD%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Rahim, bebeğin doğana kadar geliştiği yerdir
40. [جري](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Cariye yelkenli sandal demektir
41. [ألم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Ürrem, erm çakıl taşları, azı dişi demektir
42. [أخو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Hayvanları bağladıkları ipin iki ucuna konmuş kazıklardan…
43. [سوي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Seviye: Engebesiz düz yerdir
44. [أكل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%83%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Ekel pas demektir
45. [نهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%87%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Durgun suyda dibe çöken mile “leyl“ akıp denize giden…
46. [أبو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%A8%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Bab kapı demektir
47. [ذو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Sahip
48. [طوع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Koparılmaya elverişli hale gelmiş hurma tanesi veya…
49. [جمع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%85%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Yumruk demektir
50. [سلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · “Süllem” merdiven demektir
51. [بصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B5%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Basar çevresiyle birlikte göz, ayn ise gözbebeği…
52. [صدق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Kocaların eşlerine sadakat karşılığı verdikleri mihirdir
53. [وحد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AD%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · وَحْدَهُ kelimesi aslında منفرداً anlamındadır ve marifeye…
54. [مع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Beraber
55. [حيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Uyanık yılan demektir
56. [عند](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · “Anid“ yulara gelmeyen devedir
57. [جنن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Bahçe demektir
58. [غفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%81%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Ğafere, Hefere kelimesi ile akrabadır
59. [ولي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%84%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Veli arka demektir
60. [خلق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Halk: Halk, deri veya bez parçası demektir

Devamı (JSON): https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D8%B1%D8%AC/neighbours?offset=60&limit=50

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | عرج |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [صعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B9%D8%AF.md), [رقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%82%D9%8A.md), [سمو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%88.md) |
| Zıt Kök | [هبط](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%A8%D8%B7.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Doğrusal olmayan, eğimli, kavisli ve basamaklı bir hat izleyerek yukarıya doğru yükselme veya bir yana meylederek aksama |
| Çekirdek Özet 2 | Kozmik ve manevi varlıkların, meleklerin, ruhun ve emirlerin dikey boyutta kavisli ve merhaleli yollar izleyerek Allah katına yükselişi |
| Çekirdek Özet 3 | Fiziksel bedendeki yapısal eğiklik ve topallığın mazeret teşkil etmesi ile ontolojik yükselişin belirli kademeli kanunlara bağlılığı |
| Kritik Hata Riski | Kökün yükseliş anlamını doğrusal ve anlık bir sıçrama sanıp Kur'an'ın işaret ettiği basamaklı, kavisli ve zamana yayılan hareket yasasını gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| عر | Açığa çıkma, belirme, engebeli veya pürüzlü biçimde öne fırlama anlamı taşır; [عرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D8%B6.md), [عرف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%81.md), [عرش](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D8%B4.md), [عري](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%8A.md) gibi köklerde bir şeyin zemininden yükselerek veya ayrılarak kendini göstermesi ortak eksendir. | ج | Harekete taşıma, aşamalı yol alma ve kavisli intikal boyutu ekleyerek belirginleşen yapının dikey düzlemde eğimli ve basamaklı yükselişine ya da yürüyüşte bir yana meyleden aksamaya dönüşmesini sağlamıştır. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ع | Göz; görme, bilme, kaynak | Yönün ve basamağın farkında olma, göğe ve kaynağa doğru çevrilmiş odak |
| ر | İnsan başı; baş, ilk, üst | Dikey eksende en tepe nokta, yukarıda olan mertebe, zirve |
| ج | Değnek, deve; taşıma, yol alma, toplama | Adım adım mesafe katetme, yükü taşıyarak kavisli yolda aşama aşama ilerleme |
| عرج | عرج | Kaynağa ve en üst mertebeye doğru, doğrudan düz bir çizgi yerine kavisli, basamaklı ve merhaleli bir güzergâh üzerinden intikal etme hareketi |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir bacağın diğerinden kısa olması veya sakatlık sebebiyle yürürken bir yana meyledip basarak yükselip alçalmak; yolun ve vadinin düz gitmeyip kıvrılması; develerin konaklama yerinde durdurulup yolun eğrilmesi |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Tarafe b. el-Abd muallakasında develerin büyük sürüsünü ifade etmek üzere bu kökü kullanır: يوم تُبْدي البيضُ عن أَسْوُقِها / وتَلُفٌّ الخيلُ أَعْراجَ النَّعَـمَ |
| Erken Arapça kullanım | Şemmah b. Dırâr şiirinde yılanın sokması sonucu meydana gelen aksamayı ve topallamayı şöyle tasvir eder: فبِتُّ كأَني مُتَّقٍ رأْسَ حَيَّةٍ / لحاجتها، إِنْ تُخْطِئِ النَّفْسَ تُعْرِجِ |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Dîvânu Tarafe b. el-Abd.

### Sami etimolojik katman

Sami dilleri ailesinde عرج kökü, fiziksel düzlemde bir yana eğilme, aksama, eğrilik yapma ve dikey olarak yukarı doğru yönelme veya bir şeye aşırı arzuyla tırmanıp uzanma semantik ekseninde yer alır. İbranicede yer alan ערג (`‘-r-g`) biçimi, özellikle su yataklarına veya yüksek bir hedefe doğru can atarak uzanma, boyun büküp yönelme ve tırmanış anlamıyla fonetik ve semantik bir akrabalık gösterir. Arapçada kök bir yandan bedensel aksaklık ve yolun kıvrılması gibi fiziksel meyl anlamını korumuş, diğer yandan göğe yükseliş, basamaklar üzerinden kat edilen kavisli tırmanış (`el-urûc`) kavramının merkezî taşıyıcısı olmuştur. Erken Sami katmanındaki eğrilik ve aşamalı hareket karakteri, Arapçada hem yeryüzündeki topallık hem de kozmik boyuttaki kademeli yükseliş kanununu izah eden çift kutuplu tutarlı bir kök çatısı üretmiştir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs Hebrew and English Lexicon, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques, Lisān al-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | عرج kökünün meyl, aksama ve irtifa anlamları | Fiziksel bir yana eğilme hali ile basamaklı ve kavisli olarak yukarı tırmanma hareketi tek bir dinamik ilkede birleşir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice ערג (`‘-r-g`) ve Süryanice paralel türevler | Doğrusal olmayan yöneliş, uzanma, su kaynağına veya yukarıya doğru meylederek tırmanma semantiği ortaktır. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik katmanda kavisli hareket ve yükselme göstergeleri | Bedensel asimetri ve kademeli tırmanış bildiren morfemlerle yapısal uyum görülür. | Muhtemel |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Brown-Driver-Briggs, HALOT.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| عرج | Anlamlı | Eğimli yükselme, topallama | Dikey boyutta kavisli çıkış ve bedensel aksama | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [عجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D8%B1.md) | Anlamlı | Yumru olma, düğümlenme | Bir şeyin ortasının şişkin ve eğri büğrü olması, bükülme | Maddede meyl ve çıkıntı ortaklığı; Kur'an'da geçmez |
| [رعج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B9%D8%AC.md) | Anlamlı | Çakma, hareketlenme, kaynama | Şimşeğin hızla parlaması veya kalabalığın dalgalanması | Hareket ve yer değiştirme bağı; Kur'an'da geçmez |
| [رجع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9.md) | Anlamlı | Geri dönme, intikal | Bir noktadan çıkıp kaynağına veya aslına yönelme | Çıkışın tersi yönünde döngüsel hareket; Kur'an'da geçer |
| [جعر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B9%D8%B1.md) | Anlamlı | Katılaşma, pislik bırakma | Hayvanın arkasından çıkan kuru dışkı veya geride kalan iz | Alt ve atık zemin çağrışımı; Kur'an'da geçmez |
| [جرع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D8%B9.md) | Anlamlı | Yutma, boğazdan geçirme | Sıvıyı peş peşe yudumlayarak içeri çekme | Boşluktan geçiş ve basamaklı akış; Kur'an'da geçer |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| عرج | Merkez | Kavisli ve basamaklı yükseliş | Dikey hareketi doğrusal değil kademeli ve eğimli yollar üzerinden gerçekleştirir | Hem bedensel meyli hem ontolojik çıkış yollarını ifade eder |
| [صعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B9%D8%AF.md) | Komşu | Dikey yükselme | Zeminden yukarıya doğru dosdoğru ve zorlu bir şekilde tırmanmayı anlatır | عرج kökündeki kavis ve basamak vurgusu yerine dikine güç harcama öne çıkar |
| [رقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%82%D9%8A.md) | Komşu | Derece derece tırmanma | Bir merdivenin veya hiyerarşinin basamaklarını adım adım aşarak yukarı çıkmaktır | Maddi basamaklar ve mertebeler üzerinden yükselmeyi ifade eder |
| [سمو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%88.md) | Komşu | Yücelik ve yükseklik | Hareketsel bir tırmanıştan ziyade itibar, mevki ve soyut konum bakımından yüksekte bulunmaktır | Süreç bildiren dinamik intikalden çok durum ve nitelik bildirir |
| [هبط](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%A8%D8%B7.md) | Zıt | Aşağı inme, düşme | Yüksek bir mevkiden veya makamdan alt düzleme doğru iniş ve inişe zorlanış | عرج kökünün temsil ettiği yukarı yönlü intikalin zıddıdır |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | عرج | Eğimli yükselme, topallama | Dikey eksende basamaklı ve kavisli intikal veya bedensel asimetri | Kesin |
| Latince | Ascendere, claudicare | Yükselmek, topallamak | Ascendere yükselişi verir ancak kavis nüansını taşımaz; claudicare ise yalnızca topallığı karşılar | Güçlü |
| İngilizce | To ascend via spiral/winding path, to limp | Kavisli yükselmek, aksamak | Ascend tek başına dikey hareketi verir; spiral/winding nitelemesi kökün özgün eğimini yansıtır | Güçlü |
| Almanca | Aufsteigen, hinken | Yukarı çıkmak, topallamak | Aufsteigen genel yükselmedir; hinken fiziksel yürüme kusurunu karşılar | Güçlü |
| Fransızca | Monter en lacets, boiter | Kıvrılarak yükselmek, aksamak | Monter en lacets kökteki virajlı ve basamaklı çıkışı en iyi veren kullanımdır | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Le Grand Robert.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| فِيهِ يَعْرُجُونَ / تَعْرُجُ الْمَلَائِكَةُ | Kozmik ve melekûtî yükseliş | Meleklerin, ruhun ve ilahi emirlerin gök kapılarından ve merhaleli yollardan Allah katına çıkışı; Hicr [15:14](https://lisan.digital/tr/ayet/15:14.md), Secde [32:5](https://lisan.digital/tr/ayet/32:5.md), Meâric [70:4](https://lisan.digital/tr/ayet/70:4.md) |
| ذِي الْمَعَارِجِ / وَمَعَارِجَ | Çıkış yolları, basamaklar ve dereceler | Hem Allah'ın mutlak yüceliğini gösteren manevi dereceler hem de dünyevi zenginlik sembolü olan fiziksel merdivenler; Zuhruf [43:33](https://lisan.digital/tr/ayet/43:33.md), Meâric [70:3](https://lisan.digital/tr/ayet/70:3.md) |
| لَيْسَ عَلَى الْأَعْرَجِ حَرَجٌ | Fiziksel bedensel engel, topallık | Cihad, savaşa katılma veya toplumsal muaşeret ortamlarında yükümlülüğü hafifleten meşru bedensel mazeret; Nûr [24:61](https://lisan.digital/tr/ayet/24:61.md), Fetih [48:17](https://lisan.digital/tr/ayet/48:17.md) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İsra ve Miraç hadisesi, Allah'ın mekândan münezzeh oluşu | Peygamber'in bedenen mi ruhen mi uruc ettiği ve Allah'a 'yükselme' tabirinin cismani bir yöneliş değil manevi mertebe oluşu | Mekânsal yer değiştirmeden aşkınlık ve manevi kurbiyet derecelerine doğru soyutlanma |
| Fıkıh | Mazeretler ve teklifin sınırları bahsi | Yürüme engeli ve topallığın cihada katılma, hac, cemaat namazı gibi mükellefiyetlerde sorumluluğu düşürmesi | Hukuki sorumluluğun bedensel imkânla orantılı kılınması |
| Tefsir | Kozmik varlıkların hareketi ve zaman izafiyeti | Meleklerin ve emirlerin yükseldiği mearic yollarının uzunluğu ve bir günün bin ya da elli bin yıla denk oluşunun izahı | Uzay-zaman eğriliği, gök katmanları ve basamaklı varlık hiyerarşisi |
| Hadis | Gece ibadeti, amellerin arzı ve miraç rivayetleri | Gündüz ve gece meleklerinin nöbet değişimi sırasında kulların amellerini Allah'a yükseltmesi | Amellerin ve duaların belirli vakitlerde basamaklı kabul kapılarına intikali |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Varlık mertebeleri ve ilahi huzura yöneliş | Meratib ve urûc | Kulun amellerinin ve idrakinin kademe kademe tekamül ederek Allah'a yükselmesi | İbadet ve dualar anlık boşlukta kalmaz; melekler vasıtasıyla basamaklı ilahi nizamda yukarı iletilir. | Kesin |
| İlmi | Fiziksel evren, uzay geometrisi ve eğri hareket | Kavisli geodezik hatlar | Maddenin ve ışığın kütleçekim alanlarında doğrusal değil eğri yollar izleyerek intikali | Evrende dikey hareketler düz çizgisel değil, kavisli ve basamaklı potansiyel eğrileri üzerinden gerçekleşir. | Güçlü |
| Siyasi | Hukuki adalet ve dezavantajlı fertlerin korunması | Pozitif ayrımcılık ve mazeret hukuku | Bedensel engeli bulunan bireylerin ağır mükellefiyetlerden muaf tutulması | Devlet, vatandaşlarının fiziki asimetrilerini gözeterek teklif ve vazife dağılımında adil bir denge kurar. | Kesin |
| İktisadi | Sınıfsal kademeler ve refah araçlarına tırmanış | Merdiven ve erişim yolları | Zenginliğin dikey hiyerarşi ve kibir vesilesi yapılmasının engellenmesi | Zuhruf [43:33](https://lisan.digital/tr/ayet/43:33.md) bağlamında maddi basamakların mutlak üstünlük ölçüsü olamayacağı, aşamalı paylaşımın esas olduğu belirtilir. | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Helisel / spiral hareket ve potansiyel basamakları | Parçacıkların veya elektromanyetik dalgaların dik bir çizgi yerine spiral yörüngeler çizerek enerji seviyeleri arasında sıçraması ve yükselmesi yapısıyla birebir örtüşür. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Sosyal hareketlilik ve merhaleli statü intikali | Bireyin veya toplumun doğrudan ve sıçramalı değil, kurumsal basamakları, adaptasyon eğrilerini ve meşru aşamaları katederek dikey hareketlilik kazanmasıdır. | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü sadece bedensel bir sakatlık olan 'topallık' ile sınırlandırmak ya da Miraç hadisesini mekanik bir roket uçuşu gibi salt geometrik bir dikey çıkış sanmak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök, evrenin dokusundaki kavisli intikal yollarını, melekût âleminin kademeli hiyerarşisini, zamanın izafiyetini ve aynı zamanda yeryüzündeki bedensel zaaflara gösterilen ilahi rahmeti kuşatır. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Kozmik ayetlerdeki 'urûc' fiillerini düz çizgisel bir yer değiştirme zannederek ayetlerin işaret ettiği uzay-zaman eğriliğini, dereceli intikali ve fıkıhtaki mazeret felsefesini kavrayamamak |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'da yer ve gök arasındaki ilişkinin statik ve doğrudan değil, yollar, basamaklar ve kavisli intikaller üzerinden işleyen dinamik bir nizama bağlı olduğunu gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Kozmolojik süreçleri anlatan ayetlerde (Secde, Sebe, Hadîd), meleklerin ve emrin iniş-çıkışını bildiren surelerde (Meâric, Hicr) ve mükellefiyet sınırlarını çizen ahkâm ayetlerinde (Nûr, Fetih). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Yükselmenin daima düz ve engelsiz bir hat gerektirdiği zannını yıkar; gerek varlıkta gerekse insani eylemde kavislerin, basamakların ve fiziki eksikliklerin ilahi yasaya aykırı olmadığını gösterir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Ayaktaki veya yoldaki eğrilik sebebiyle bir tarafa meylederek adım atmak, kıvrılarak yükselen yollardan veya basamaklardan tırmanmak.
- Soyut anlam: Varlığın alt mertebeden üst mertebeye doğrudan değil, kademeli, kavisli ve belirli intikal basamaklarını aşarak yükselmesi.
- Sistematik karşılık: Kozmolojide kavisli yörüngeler ve potansiyel basamakları, teolojide amellerin ve ruhların dereceli tekamülü, fıkıhta ise yapısal sınırların meşru mazeret oluşturması.
- LaTeX modeli: $$\vec{v}(t) = \frac{d\vec{r}}{dt} = \omega \, (\hat{u} \times \vec{r}) + v_z \, \hat{k}, \quad \text{ile} \quad z(t) = \sum_{i=1}^{n} \Delta h_i$$
- LaTeX açıklaması: Model, kökün ifade ettiği hareketi iki bileşenli bir helis ve basamak integrali olarak sembolize eder. $\hat{u} \times \vec{r}$ terimi açısal frekans $\omega$ ile yatay düzlemdeki kavisli, meyledici ve dairesel hareketi; $v_z \, \hat{k}$ ise dikey eksendeki yükseliş hızını gösterir. $z(t)$ fonksiyonu bu yükselişin tek parça ve anlık değil, $\Delta h_i$ biçimindeki ayrık basamaklar ve mertebeler toplamı ($n$ adet kademe) boyunca katedildiğini temsil eder. Böylece kökün hem meyil/kavis karakteri hem de basamaklı yükseliş yapısı formüle edilmiştir.

## Geçtiği ayetler (9 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D8%B1%D8%AC/occurrences?meal=IK

### [Hicr 15:14](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D8%AC/ayet/15:14.md) — يَعْرُجُونَ

وَلَوْ فَتَحْنَا عَلَيْهِمْ بَابًا مِنَ السَّمَاءِ فَظَلُّوا فِيهِ يَعْرُجُونَ

Meal (IK): Onlara gökten bir kapı açsak da çıkmaya koyulsalardı;

### [Nur 24:61](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D8%AC/ayet/24:61.md) — الْأَعْرَجِ

لَيْسَ عَلَى الْأَعْمَى حَرَجٌ وَلَا عَلَى الْأَعْرَجِ حَرَجٌ وَلَا عَلَى الْمَرِيضِ حَرَجٌ وَلَا عَلَى أَنْفُسِكُمْ أَنْ تَأْكُلُوا مِنْ بُيُوتِكُمْ أَوْ بُيُوتِ آبَائِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أُمَّهَاتِكُمْ أَوْ بُيُوتِ إِخْوَانِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أَخَوَاتِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أَعْمَامِكُمْ أَوْ بُيُوتِ عَمَّاتِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أَخْوَالِكُمْ أَوْ بُيُوتِ خَالَاتِكُمْ أَوْ مَا مَلَكْتُمْ مَفَاتِحَهُ أَوْ صَدِيقِكُمْ لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَأْكُلُوا جَمِيعًا أَوْ أَشْتَاتًا فَإِذَا دَخَلْتُمْ بُيُوتًا فَسَلِّمُوا عَلَى أَنْفُسِكُمْ تَحِيَّةً مِنْ عِنْدِ اللَّهِ مُبَارَكَةً طَيِّبَةً كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآيَاتِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ

Meal (IK): Köre bir sorumluluk yoktur. Topala da bir sorumluluk yoktur. Hastaya da bir sorumluluk yoktur. Kendi evlerinizde veya babalarınızın evlerinde veya annelerinizin evlerinde veya erkek kardeşlerinizin evlerinde veya kızkardeşlerinizin evlerinde veya amcalarınızın evlerinde veya halalarınızın evlerinde veya dayılarınızın evlerinde veya teyzelerinizin evlerinde veya anahtarlarına malik olduğunuz yerlerde veya dostlarınızın evlerinde izinsiz yemek yemenizde bir sorumluluk yoktur. Bir arada veya ayrı ayrı yemenizde bir sorumluluk yoktur. Evlere girdiğiniz zaman, Allah katından bereket, sağlık ve güzellik dileyerek kendinize selam verin. Allah

### [Secde 32:5](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D8%AC/ayet/32:5.md) — يَعْرُجُ

يُدَبِّرُ الْأَمْرَ مِنَ السَّمَاءِ إِلَى الْأَرْضِ ثُمَّ يَعْرُجُ إِلَيْهِ فِي يَوْمٍ كَانَ مِقْدَارُهُ أَلْفَ سَنَةٍ مِمَّا تَعُدُّونَ

Meal (IK): Gökten yere kadar her işi O, düzenler. Sonra sizin hesabınıza göre bin yıl kadar tutan bir günde yine O’na yükselir.

### [Sebe 34:2](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D8%AC/ayet/34:2.md) — يَعْرُجُ

يَعْلَمُ مَا يَلِجُ فِي الْأَرْضِ وَمَا يَخْرُجُ مِنْهَا وَمَا يَنْزِلُ مِنَ السَّمَاءِ وَمَا يَعْرُجُ فِيهَا وَهُوَ الرَّحِيمُ الْغَفُورُ

Meal (IK): Yere gireni, oradan çıkanı, gökten ineni ve oraya yükseleni bilir. O; Rahim’dir, Gafur’dur.

### [Zuhruf 43:33](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D8%AC/ayet/43:33.md) — وَمَعَارِجَ

وَلَوْلَا أَنْ يَكُونَ النَّاسُ أُمَّةً وَاحِدَةً لَجَعَلْنَا لِمَنْ يَكْفُرُ بِالرَّحْمَنِ لِبُيُوتِهِمْ سُقُفًا مِنْ فِضَّةٍ وَمَعَارِجَ عَلَيْهَا يَظْهَرُونَ

Meal (IK): Şayet insanlar, tek bir ümmet haline gelmeyecek olsaydı; Rahman’ı inkar edenlerin evlerinin tavanlarını ve üzerinde yükseldikleri merdivenleri gümüşten yapardık.

### [Fetih 48:17](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D8%AC/ayet/48:17.md) — الْأَعْرَجِ

لَيْسَ عَلَى الْأَعْمَى حَرَجٌ وَلَا عَلَى الْأَعْرَجِ حَرَجٌ وَلَا عَلَى الْمَرِيضِ حَرَجٌ وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ يُدْخِلْهُ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ وَمَنْ يَتَوَلَّ يُعَذِّبْهُ عَذَابًا أَلِيمًا

Meal (IK): Gözü kör olana vebal yok. Topala da vebal yok, hastaya da vebal yok. Kim, Allah’a ve peygamberine itaat ederse; onu altlarından ırmaklar akan cennetlere sokar. Kim de geri kalırsa; onu elim bir azab ile azablandırır.

### [Hadid 57:4](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D8%AC/ayet/57:4.md) — يَعْرُجُ

هُوَ الَّذِي خَلَقَ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ ثُمَّ اسْتَوَى عَلَى الْعَرْشِ يَعْلَمُ مَا يَلِجُ فِي الْأَرْضِ وَمَا يَخْرُجُ مِنْهَا وَمَا يَنْزِلُ مِنَ السَّمَاءِ وَمَا يَعْرُجُ فِيهَا وَهُوَ مَعَكُمْ أَيْنَمَا كُنْتُمْ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ

Meal (IK): Gökleri ve yeri altı günde yaratan, sonra da Arş’a hükmeden O’dur. Yere gireni ve ondan çıkanı, gökten ineni ve oraya yükseleni bilir. Nerede olursanız olun, O, sizinle beraberdir. Ve Allah; yaptıklarınızı görmektedir.

### [Mearic 70:3](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D8%AC/ayet/70:3.md) — الْمَعَارِجِ

مِنَ اللَّهِ ذِي الْمَعَارِجِ

Meal (IK): Derecelere sahip, Allah katındandır.

### [Mearic 70:4](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D8%AC/ayet/70:4.md) — تَعْرُجُ

تَعْرُجُ الْمَلَائِكَةُ وَالرُّوحُ إِلَيْهِ فِي يَوْمٍ كَانَ مِقْدَارُهُ خَمْسِينَ أَلْفَ سَنَةٍ

Meal (IK): Melekler de, ruh da miktarı ellibin yıl olan bir günde ona yükselip çıkarlar.

## Sözlükler (11)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D8%AC/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب العين و الجيم والراء معهما
) ع ج ر، ع ر ج، ر ع ج، ج ع ر، ج ر ع، ر ج ع مستعملات( عجر: الأعجر: الأعجر: الضخم الوسط من الناس، وقد عَجِرَ يَعْجَرُ عَجَراً. والعُجْرَةُ: موضع العَجَر منه.
والأَعْجَرُ: كل شيء ترى فيه عقدا. كيس أَعْجَرُ، وبطن أَعْجَرُ إذا امتلأ جدا.
قال عنترة:
أبني زبيبة ما لِمُهْرِكُمُ		مُتَخَدِّدا وَبُطُونُكُمْ عُجْرُ
وأنشد أبو ليلى:
حَسَنُ الثياب يبيت أعجرَ طاعـمـا		والضيف من حبّ الطعام قد التوى
والُعْجَرُة: خروج السُّرّة. وفي الحديث: "أذكُرْ عُجَرَهُ وبُجَرَهُ" والخليج ذو عُجَر. والعُجَرُ جمع عُجْرة كل عُقدة في خشبة أو غيرها. وكذلك المِعْجَر حتى يقال: هذا سيف أَعْجَرُ، وفي وسطه عُجْرَة، ومِعْجَر. وحافر عَجِرٌ، أي: صلب شديد.
قال:
سائلٍ شِمْراخُهُ ذي جـبـبٍ		سَلِطِ السُنْبُكِ في رُسْغٍ عَجِرْ
والاعتجار: لفُّ العمامِة على الرأس من غير إرادة تحت الحنك، وأنشد أبو ليلى:
جاءت به معتجرا ببُرْدِهِ
سَفْواء تَخْدي بنسيجِ وَحْدِهِ
والمِعْجَرُ: ثوب تَعْتَجِرُ به المرأة، أصغرُ من الرداء، وأكبر من المقنعة. قال زائدة: مِعْجَرٌ من المعاجر ثيابٌ تكون باليمن. العَجيرُ من الخيل كالعنّين من الرجال.
عرج:
عَرِجَ الأعرجُ يَعْرَجُ عَرَجاً. والأنثي عَرْجاءُ. وأْعْرَجَ الله الأَعْرَجَ فعَرِجَ هو، وفلان يتعارج إذا مشّى يحكى الأعرجَ. والعُرْجَةُ: موضع العَرَجِ من الرِّجْلِ. وجمع الأعرج عُرْجان. والعرجاء: الضَّبُعُ، خلقه فيها. وجمعه: عُرْج.. أُعَيْرِج: حيّة صمّاء لا تقبل الرُّقْية، وتَطْفِرُ كما تَطْفِرُ الأَفعى وجمعه: أُعَيْرِجات.
قال أيو ليلى: العَرْجُ من الإبل ثمانون إلى تسعين فإذا بغت مائَة فهي هُنَيْدَة، وجمعه: أعْرُجٌ وعُرُوجٌ. قال طَرَفَةُ بن العبِد البكريّ:
يوم تُبْدي البيضُ عن أَسْوُقِها		وتَلُفٌّ الخيلُ أَعْراجَ النَّعَـمَ
ويقال: العَرْجُ: القطيع الضَّخْمُ من الإبل نحو خمس مائة، وجمعه: أعراج. قال:
فقسَّم عَرْجا كأسه فوق كفّه		وجاء بِنَهْبٍ كالفسيل المكمّم
والعَرِجُ من الإبلِ كالحَقْبِ وهو الذي لايستقيم بوله لفصده من ذكره يقال: عَرِج الجملُ وحَقِبَ.
وعَرَجَ يعرُجُ عُروجاً، أي: صَعِد. والمَعْرَجُ: المَصْعَد. والمَعْرَجُ: الطريقُ الذي تصعَدُ فيه الملائكة. والمِعْراجُ شبهُ سُلّم أو درجة تَعْرُجُ الأرواحُ فيه إذا قُبِضَتْ. يقال ليس شيءٌ أحسن منه، إذا رآه الروحُ لم يتمالك أن يخرج، ولو جمع على المعاريج لكان صوابا.
والمعارج في قول الله عزّ وجلّ: "من الله ذي المعارج تَعْرُجُ الملائكة والروح إليه" جماعة المَعْرَج. ولغة هذيل: يعرِجُ ويعكِفُ، هم مولعون بالكسر.
والتعريج: حَبْسُكَ مطيّتك ورفقتك مقيما على رفقتك أو لحاجة. وما لنا عرجة بموضع كذا، أي: مقام.
قال:
يا حادِيَيْ أمّ فضّاض أمَا لكُما		حتّى نُكَلِّمَها همٌّ بتـعـريجِ
وانعرج الطريق والبئر والوادي إذا مال، ومُنْعَرَجُه حيث يميل يمنة ويَسْرة. وانعرج القوم عن الطريق، أي: مالوا عنه. وعرّجنا على النّهَر، أي: أملناه يَمْنَةً ويَسْرَة.
والعَرَنْجَجُ: اسم حِمْيَر، واشتقاقه من العرج.
رعج: الإرعاج: تلألؤ البرق وتفرّقه في السّماء. قال العجاج:
سحّاً أهاضيب وبرقاً مُرْعجا
جعر: الجَعْرُ ما يبس في الدّبر من العَذِرَة، أو خرج يابسا. ولا يقال للكلب إلاّ جَعَرَ يَجْعَرُ. والجَعْراءُ حي يُعَيَّرون بذلك. قال:
دعت كندة الجعراء بالحيِّ مالكـا		وتدعو بعوفٍ تحت ظل القواصل
والضَّبع تسمّى جَعارِ لكثرة جعرها، والأنثي أم جعار. والجاعرتان حيث يُكُوَى الحمار من مؤخره على كاذَتَيْ فَخِذَيهِ.
والجِعارُ: الحبل الذي يشُدُّ به المستقي من البئر وسطه لئلا يقع في البئر. قال: الراجز
ليس الجِعار مانعي من القَدَرْ
جرع: جَرِعْتُ الماءَ أجْرَُعهُ جَرْعا، واجترعته. وكلّ شيء يبلعه الحلق فهو اجتراع. والاسم الجُرعة وإذا جَرَعه بِمَرّة قيل: اجترعه. والاجتراع، بالماء كالابتلاع بالطعام. والتَّجَرُّع: تتابعُ الجرعِ مَرَّة بعد مَرَّة. والجَرْعاءُ من الأرض: ذات حزونة تَسْفي عليها الرياحِ فتغشَّيها، وإذا كانت صغيرة فاسمها الجرعة وجمعها جِراع. وإذا كانت واسعة جداً فهي أجرع كلّه، ويجمع أجارع. وجمع الجرعاء: جرعاوات. قال:
أتنسي بلائي غداة الحروب		وكَرّي على القومِ بالأجرعِ
وقال ذو الرمة:
بِجَرْعائِك البيضُ الحسانُ الخَرائدُ
رجع: رجعت رُجوعا ورجعته يستوي فيه اللازم والمجاوز. والرَّجْعَةُ المرّة الواحدة. والترجيع: تقارُبُ ضروب الحركات في الصوت. هو يُرجِّع في قراءته، وهي قراءةُ أصحاب الألحان. والقينة والمغنِّية تُرجّعان في غنائهما. وترجيع وشي النقش والوشم والكتابة خطوطها. والرَّجْعُ: ترجيع الدَّابَةُ يدها في السَّير. قال:
يعدو به نَهِشُ المُشاشِ كأنّه		صَدَعٌ سليمٌ رَجْعُهُ لا يَظْلَعُ
شبّه الفرس في عدوه بصَدَع. وهو الفِتُّي من الأوعال.
ورَجْعُ الجوابِ: ردُّه. وَرَجْعُ الرشق من الرمي: ما يردّ عليه. والمرجوعة: جواب الرسالة. قال:
لم تَدْرِ ما مرجوعةُ السائلِ
يصف الدّار، تقول: لَيس في هذا البيع مرجوع، أي: لا يرجع فيه، ويقال: يريد: ليس فيه فضل ولا ربح، والارتجاع أن ترتجع شيئا بعد أن تُعطي. وارتجع الكلب في قيئِه. قال:
أن الحُبابَ عاد في عطائه		كما يعود الكلب في تقيائه
والرَّجعة: مراجعةُ الرّجُلِ أهلَه بعدَ الطّلاق. وقوم يؤمنون بالرجعة إلى الدّنيا قبل يوم القيامة. والاسترجاع أن تقول: "إنا لله وإنّا إليه راجعون" قال الضرير: أقول: رَجَعَ، ولا أقول استرجع.
وكلامٌ رجيعٌ: مردودٌ إلى صاحِبِهِ. يقال: هذا الكلام رجيع فيما بيننا.
والرجيع من الدَّوابِّ ما رجعته من السَّفَر إلى السَّفَرِ، والأنثى رجيعة. قال: ذو الرّمّة:
رَجيعَةُ أسفـارٍ كـأنّ زِمـامـهـا		شُجاع لدى يُسْرَى الذِراعَيْن مُطْرِقُ
والرَّجيع: الروث. قال الأعشي:
ليس فيها إلا الرَّجيع عَلاقُ
ويقال: الرجيع: الجَرَّة. قال حُمَيْد:
رَدَدْنَ رجيع الفرثِ حتّى كأنّه		حصي إثّمٍ بين الصَّلاءِ سحيقُ
يصف إبلا تُرَدّدُ جِرّتَها. قال الضرير: يصف الرّماد فأمّا الجرّة ففي البيت الأول.
والرَّجْعُ: المطر نفسه. والرَّجْع: نباتُ الرَّبيع. قال:
وجاءت سِلْتِمٌ لا رَجْعَ فيها		ولا صَدْعٌ فتحتلبَ الرِّعاء
السِلْتِمُ: السَّنَةُ الشديدة، وهي الداهية أيضا. والرُّجْعانُ من الأرض ما ارتدّ فيه من السيل ثم نَفَذَ.

##### Türkçe

باب **العين** ve **الجيم** ve **الراء** onlarla beraber
(**ع ج ر**، **ع ر ج**، **ر ع ج**، **ج ع ر**، **ج ر ع**، **ر ج ع** kullanımdadır) **عجر**: **الأعجر**: insanların arasında orta kısmı iri olan; ve gerçekten **عَجِرَ يَعْجَرُ عَجَراً**. Ve **العُجْرَةُ**: ondan **العَجَر**’in yeri.

Ve **الأَعْجَرُ**: içinde düğümler gördüğün her şey. **كيس أَعْجَرُ**; ve **بطن أَعْجَرُ**: pek çok dolduğu zaman.

عنترة dedi:
أبني زبيبة ما لِمُهْرِكُمُ		مُتَخَدِّدا وَبُطُونُكُمْ عُجْرُ

Ebu Leylâ inşad etti:
حَسَنُ الثياب يبيت أعجرَ طاعـمـا		والضيف من حبّ الطعام قد التوى

Ve **الُعْجَرُة**: göbeğin çıkması. Ve hadiste: “**أذكُرْ عُجَرَهُ وبُجَرَهُ**”; ve **الخليج**: **عُجَر** sahibi. Ve **العُجَرُ**: **عُجْرة**’nin çoğuludur; bir tahta veya başkasında olan her düğüm. Ve aynı şekilde **المِعْجَر**; hatta denir ki: bu **سيف أَعْجَرُ**dur; ve ortasında **عُجْرَة** ve **مِعْجَر** vardır. Ve **حافر عَجِرٌ**: yani sert, şiddetli.

Dedi:
سائلٍ شِمْراخُهُ ذي جـبـبٍ		سَلِطِ السُنْبُكِ في رُسْغٍ عَجِرْ

Ve **الاعتجار**: başa sarığın sarılması; çene altına (bağlamaya) kasıt olmaksızın. Ve Ebu Leylâ inşad etti:
جاءت به معتجرا ببُرْدِهِ
سَفْواء تَخْدي بنسيجِ وَحْدِهِ

Ve **المِعْجَرُ**: kadının onunla **تَعْتَجِرُ** ettiği bir elbise; **الرداء**’dan daha küçük, **المقنعة**’dan daha büyük. Zâide dedi: **مِعْجَرٌ** **المعاجر**’dendir; Yemen’de bulunan elbiselerdir. **العَجيرُ** atlardan: erkeklerden **العنّين** gibi.

**عرج**:
**عَرِجَ الأعرجُ يَعْرَجُ عَرَجاً**. Dişisi **عَرْجاءُ**. Ve Allah **الأَعْرَجَ**’i **أْعْرَجَ** kıldı da o **عَرِجَ** oldu. Ve falan kimse **يتعارج**: yürüdüğünde **الأعرجَ**’i taklit eder. Ve **العُرْجَةُ**: bacaktan **العَرَجِ**’in yeri. Ve **الأعرج**’in çoğulu **عُرْجان**. Ve **العرجاء**: sırtlan; yaratılışı onda böyledir. Ve onun çoğulu: **عُرْج**.. **أُعَيْرِج**: sağır bir yılan; **الرُّقْية**’yi kabul etmez; ve engerek nasıl sıçrarsa öyle sıçrar; çoğulu: **أُعَيْرِجات**.

Ebu Leylâ dedi: develerden **العَرْجُ** seksenden doksana kadardır; eğer yüz olursa o **هُنَيْدَة**’dir; ve onun çoğulu: **أعْرُجٌ** ve **عُرُوجٌ**. Bekrî, Tarafe b. el-‘Abd dedi:
يوم تُبْدي البيضُ عن أَسْوُقِها		وتَلُفٌّ الخيلُ أَعْراجَ النَّعَـمَ

Ve denir ki: **العَرْجُ**: develerden yaklaşık beş yüz kadar olan iri sürü; çoğulu: **أعراج**. Dedi:
فقسَّم عَرْجا كأسه فوق كفّه		وجاء بِنَهْبٍ كالفسيل المكمّم

Ve develerden **العَرِجُ**: **الحَقْبِ** gibidir; o, erkeklik uzvundan damarının kesilmesi sebebiyle idrarı düzgün olmayan kimsedir; denir ki: **عَرِج الجملُ** ve **حَقِبَ**.

Ve **عَرَجَ يعرُجُ عُروجاً**: yani yükseldi. Ve **المَعْرَجُ**: yükselme yeri. Ve **المَعْرَجُ**: meleklerin yükseldiği yol. Ve **المِعْراجُ**: bir merdiven yahut basamak benzeri; ruhlar kabzedildiklerinde onun içinde yükselirler. Denir ki: ondan daha güzel bir şey yoktur; ruh onu gördüğünde çıkmaya kendini tutamaz. Eğer **المعاريج** üzerine çoğul yapılsa doğru olurdu.

Ve Allah azze ve celle’nin sözü olan **المعارج**: “**من الله ذي المعارج تَعْرُجُ الملائكة والروح إليه**” (ayetindeki) **المَعْرَج**’in cemaatidir (çoğuludur). Ve Huzeyl’in dili: **يعرِجُ** ve **يعكِفُ**; onlar kesreye düşkündürler.

Ve **التعريج**: binitini ve yoldaşlarını, yoldaşların üzerinde ikamet eder halde yahut bir ihtiyaç için alıkoymandır. Ve “bizim falan yerde **عرجة**’miz yoktur” (denir): yani ikamet.

Dedi:
يا حادِيَيْ أمّ فضّاض أمَا لكُما		حتّى نُكَلِّمَها همٌّ بتـعـريجِ

Ve yol, kuyu ve vadi **انعرج** eder: eğildiği zaman. Ve onun **مُنْعَرَجُه**: sağa ve sola eğildiği yerdir. Ve kavim yoldan **انعرج** etti: yani ondan saptılar. Ve “nehre **عرّجنا**”: yani onu sağa ve sola eğdik.

Ve **العَرَنْجَجُ**: Himyer’in adıdır; onun türeyişi **العرج**’dendir.

**رعج**: **الإرعاج**: şimşeğin parıldaması ve gökte dağılması. el-‘Accâc dedi:
سحّاً أهاضيب وبرقاً مُرْعجا

**جعر**: **الجَعْرُ**: dışkının makatta kuruyanı; yahut kuru olarak çıkanı. Ve köpek için ancak “**جَعَرَ يَجْعَرُ**” denir. Ve **الجَعْراءُ**: bununla ayıplanan bir kabiledir. Dedi:
دعت كندة الجعراء بالحيِّ مالكـا		وتدعو بعوفٍ تحت ظل القواصل

Ve sırtlan, çok **جعر** ettiği için **جَعارِ** diye adlandırılır; dişisi **أم جعار**. Ve **الجاعرتان**: eşeğin arkasından, uyluklarının iki yanındaki iki yere dağlandığı yer.

Ve **الجِعارُ**: kuyudan su çekenin, kuyuya düşmesin diye ortasından bağlandığı ip. Dedi: recez söyleyen:
ليس الجِعار مانعي من القَدَرْ

**جرع**: **جَرِعْتُ الماءَ أجْرَُعهُ جَرْعا**; ve onu **اجترعته**. Ve boğazın yuttuğu her şey **اجتراع**’dır. Ve isim **الجُرعة**’dır. Ve onu bir defada **جَرَعه** olursa “**اجترعه**” denir. Ve **الاجتراع** su ile, yemeği yutma gibi. Ve **التَّجَرُّع**: yudumların bir defadan sonra bir defa ardı ardına gelmesidir. Ve yerden **الجَرْعاءُ**: rüzgârların üzerine toprak savurduğu, onu örttüğü sertlik sahibi olan (yer). Eğer küçük olursa adı **الجرعة**’dır; çoğulu **جِراع**. Eğer çok geniş olursa o bütünüyle **أجرع**’dır; **أجارع** olarak çoğul yapılır. Ve **الجرعاء**’ın çoğulu: **جرعاوات**. Dedi:
أتنسي بلائي غداة الحروب		وكَرّي على القومِ بالأجرعِ

Ve Zû’r-Rumme dedi:
بِجَرْعائِك البيضُ الحسانُ الخَرائدُ

**رجع**: **رجعت** **رُجوعا**; ve **رجعته**: lâzım ve müteaddîde eşittir. Ve **الرَّجْعَةُ**: bir tek sefer. Ve **الترجيع**: seste hareket darbelerinin birbirine yakın olmasıdır. O, kıraatinde **يُرجِّع** eder; ve bu, nağme sahiplerinin kıraatidir. Ve **القينة** ve **المغنِّية** şarkılarında **تُرجّعان** ederler. Ve nakışın, dövmenin ve yazının çizgileri: **ترجيع** (dir).

Ve **الرَّجْعُ**: binek hayvanının yürüyüşte elini geri çevirmesi. Dedi:
يعدو به نَهِشُ المُشاشِ كأنّه		صَدَعٌ سليمٌ رَجْعُهُ لا يَظْلَعُ

Koşuşta atı **صَدَع**’a benzetti. Ve o, dağ keçilerinden genç olandır.

Ve **رَجْعُ الجوابِ**: onun geri çevrilmesi. Ve atıştan **رَجْعُ الرشق**: ona geri dönen şey. Ve **المرجوعة**: mektubun cevabı. Dedi:
لم تَدْرِ ما مرجوعةُ السائلِ

Evi vasfeder; “bu satışta **مرجوع** yoktur” dersin: yani onda geri dönüş yoktur. Ve denir ki: kasteder: onda fazlalık ve kâr yoktur. Ve **الارتجاع**: verdikten sonra bir şeyi geri almandır. Ve köpek kusmuğunda **ارتجع** etti. Dedi:
أن الحُبابَ عاد في عطائه		كما يعود الكلب في تقيائه

Ve **الرَّجعة**: boşamadan sonra erkeğin ailesine dönmesi. Ve bir kavim, kıyamet gününden önce dünyaya **الرجعة**’ye iman eder. Ve **الاسترجاع**: “**إنا لله وإنّا إليه راجعون**” demendir. ed-Darîr dedi: “Ben **رَجَعَ** derim; **استرجع** demem.”

Ve **كلامٌ رجيعٌ**: sahibine geri döndürülmüş. Denir ki: bu söz, aramızda **رجيع**dir.

Ve binek hayvanlarından **الرجيع**: onu seferden sefere geri döndürdüğündür; dişisi **رجيعة**. Zû’r-Rumme dedi:
رَجيعَةُ أسفـارٍ كـأنّ زِمـامـهـا		شُجاع لدى يُسْرَى الذِراعَيْن مُطْرِقُ

Ve **الرَّجيع**: tezek. el-A‘şâ dedi:
ليس فيها إلا الرَّجيع عَلاقُ

Ve denir ki: **الرجيع**: geviş. Humeyd dedi:
رَدَدْنَ رجيع الفرثِ حتّى كأنّه		حصي إثّمٍ بين الصَّلاءِ سحيقُ

Gevişini geri çeviren develeri vasfeder. ed-Darîr dedi: külü vasfeder; geviş ise birinci beyittedir.

Ve **الرَّجْعُ**: yağmurun kendisi. Ve **الرَّجْع**: bahar bitkisi. Dedi:
وجاءت سِلْتِمٌ لا رَجْعَ فيها		ولا صَدْعٌ فتحتلبَ الرِّعاء

**السِلْتِمُ**: şiddetli yıl; ve o, musibet de (olur). Ve yerden **الرُّجْعانُ**: selin içinde geri döndüğü sonra da geçtiği şeydir.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D8%AC/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

عَرَجَ في الدَرجة والسلَّم يَعْرُج عُروجاً، إذا ارْتَقى. وعَرَجَ أيضاً، إذا أصابه شيء في رجله فَخَمَع ومشى مشْيةَ العُرْجان وليس بخِلقه. فإذا كانَ ذلك خِلْقةً قلت: عَرِجَ بالكسر، فهو أعرج بيِّن العَرَج، من قوم عُرْجٍ وعُرْجانٍ. وأعرجه الله، وما أشدُّ عَرجَه. ولا تقل: ما أعْرَجَهُ: لأنَّ ما كانَ لوناً أو خِلقةً في الجسد لا يقال منه ما أفْعَلَه إلا مع أشَدَّ. والعَرَجان، بالتحريك: مِشية الأعرج. وأمرٌ عَريج: إذا لم يُبْرَم. وعَرَّج البناءِ تَعْريجاً، أي ميَّله فتَعرَّج. والتَعْريج على الشيء: الإقامة عليه. يقال: عَرَّج فلانٌ على المنزل، إذا حَبَس مطّيته عليه وأقام. وكذلك التعرُّج. تقول: ما لي عليه عَرْجَة ولا عِرْجَة ولا تَعْريج ولا تَعَرُّج. وانْعَرَجَ الشيء، أي انْعَطَف. ومُنْعَرَجُ الوادي: مُنْعَطَفُهُ يمنةً ويسرةً. والمِعْراج: السُلَّم؛ ومنه ليلة المِعْراج؛ والجمع مَعارج ومَعاريج، مثله مَفاتِح ومَفاتيح. قال الأخفش: إن شئت جعلت الواحد مِعْرَج ومَعْرَج مثل مِرْقاةٍ ومَرْقاةٍ. والمَعارج: المصاعِدُ. والعَرَج: غيبوبة الشمس، ويقال انْعراجُها نحو المغرب. وأنشد أبو عمرو:
حتَّى إذا ما الشمس هَمَّتْ بِعَرَج
والعَرْجاء: الضَبُع.
وقال الأصمعي: العُرَيْجاء في الوِرْدِ أن تَرِد الإبلُ يوماً نِصْف النهار ويوماً غُدْوة. والعَرْجُ أيضاً: القطيع من الإبل نحوٌ من الثمانين. وقال أبو عبيدة: مائة وخمسون وَفُوَيْق ذلك. وقال الأصمعي: خَمْسُمائة إلى الألف. والعِرْج بالكسر مثله؛ والجمع أَعْراج. وقد أَعْرَجْتُكَ، أي وَهَبْتُكَ عِرْجاً من الإبل.

##### Türkçe

**عَرَجَ** merdivende ve basamakta **يَعْرُج** **عُروجاً**: eğer yükselirse. Ve **عَرَجَ** da: eğer ayağında bir şey isabet eder de topallar ve yaratılışından olmaksızın topalların yürüyüşüyle yürürse. Eğer bu yaratılıştan olursa, kesre ile **عَرِجَ** dersin; o, apaçık **العَرَج** sahibi **أعرج**tir; **عُرْجٍ** ve **عُرْجانٍ** kavminden. Ve Allah onu **أعرجه** kıldı; onun **عَرجَه**si ne şiddetlidir. Ve “**ما أعْرَجَهُ**” deme: çünkü bedende renk veya yaratılış olan şeyden “**ما أفْعَلَه**” denmez; ancak **أشَدَّ** ile birlikte (denir). Ve **العَرَجان** (hareke ile): topalın yürüyüşü. Ve **أمرٌ عَريج**: eğer bükülüp sağlamlaştırılmamışsa. Ve yapıyı **عَرَّج** **تَعْريجاً**: yani onu eğdi de o da eğrildi. Ve bir şey üzerine **التَعْريج**: onun üzerinde ikamet etmektir. Denir ki: falan kimse menzil üzerine **عَرَّج** etti; eğer binitini onun üzerinde alıkoydu ve ikamet ettiyse. Aynı şekilde **التعرُّج**. Dersin ki: benim onun üzerinde ne **عَرْجَة**m var ne **عِرْجَة**m ne **تَعْريج**im ne de **تَعَرُّج**üm. Ve şey **انْعَرَجَ** etti: yani kıvrıldı. Ve vadinin **مُنْعَرَجُ**u: onun sağa ve sola kıvrımıdır. Ve **المِعْراج**: merdiven; ondan **ليلة المِعْراج**; çoğulu **مَعارج** ve **مَعاريج**; tıpkı **مَفاتِح** ve **مَفاتيح** gibi. **الأخفش** dedi ki: istersen tekili **مِعْرَج** ve **مَعْرَج** yaparsın; tıpkı **مِرْقاةٍ** ve **مَرْقاةٍ** gibi. Ve **المَعارج**: yükseliş yerleridir. Ve **العَرَج**: güneşin kayboluşudur; ve onun batıya doğru yönelişi **انْعراجُها** denir. **أبو عمرو** şu beyti okudu:
حتَّى إذا ما الشمس هَمَّتْ بِعَرَج

Ve **العَرْجاء**: sırtlan.

**الأصمعي** dedi ki: **العُرَيْجاء** suya varmada, develerin bir gün öğle vaktinin yarısında, bir gün de sabahleyin suya varmasıdır. Ve **العَرْجُ** da: develerden yaklaşık seksen kadar olan sürüdür. **أبو عبيدة** dedi ki: yüz elli ve onun biraz üstü. **الأصمعي** dedi ki: beş yüzden bine kadar. Ve kesre ile **العِرْج** bunun gibidir; çoğulu **أَعْراج**. Ve ben sana **أَعْرَجْتُكَ**: yani sana develerden bir **عِرْجاً** bağışladım.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D8%AC/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب العين والجيم مع الراء
عرج ، عجر ، جرع ، جعر ، رجع ، رعج : مستعملات .
عرج : قال الله جلّ وعزّ : ( الْمَعَارِجِ تَعْرُجُ الْمَلَائِكَةُ وَالرُّوحُ إِلَيْهِ ) ( المعَارج : 4 ) أي تصعد . يقال : عَرَج يَعرُج عُروجاً . وقوله جلّ وعزّ : ( دَافِعٌ مِّنَ اللَّهِ ذِي الْمَعَارِجِ ) ( المعَارج : 3 ) قال قتادة : ذي المعارج ذي الفواضل والنِّعَم . وقيل مَعارجُ الملائكة ، وهي مَصاعدُها التي تصعَد فيها وتَعرُج فيها ، ذكر ذلك أبو إسحاق . وقال الفراء : ذي المعارج من نعت الله ، لأنَّ الملائكة تعرُج إلى الله ، فوصَف نفسَه بذلك . والقُرَّاء كلُّهم على التاء في قوله ) الْمَعَارِجِ ) ( المعَارج : 4 ) إلاّ ما ذُكِر عن
عبد الله ، وهو قول الكسائي .
وقال الليث : عَرَج يعرُج عُروجاً ومَعْرَجاً . قال : والمَعْرج : المصعد . والمَعرَج : الطَّريق الذي تصعَد فيه الملائكة . قال : والمِعراجُ يقال : شبه سُلَّم أو درجة تعْرُج فيه الأرواح إذا قُبِضَتْ . يقال ليس شيء أحسَنُ منه ، إذا رآه الرُّوح لم يتمالك أن يَخرج . قال : ولو جمع على المعاريج لكان صواباً . فأمّا المعارج فجمع المعرَج .
قلت : ويجوز أن يجمع المعراج مَعارج .
الحراني عن ابن السكيت قال : العَرَج : مصدر عرِج الرجلُ يَعرَج ، إذا صار أعرج . قال : وحكى لنا أبو عمرو : العَرَج : غَيبوبة الشمس . وأنشد :
حتى إذا ما الشمسُ همَّتْ بعرَجْ
وقال الأصمعيّ : عرَج يعرُج ، إذا مشَى مِشيةَ العُرجان .
وقال الليث : عرِج يَعرَج ، وقد أعرجَه الله . قال : والتعريج : أن تحبِسَ مطيَّتَك مقيماً على رُفقتك أو لحاجةٍ . ويقال للطَّريق إذا مال : قد انعرَج . وانعرج الوادي ، ومنعرَجهُ : حيث يميل يَمنةً ويَسرة . قال : وانعرج القوم عن الطريق ، إذا مالُوا عنه . قال : وعرَّجنا النهر ، أي أملناه يَمنة ويَسْرة . والعَرْجاء : الضَّبُع ، والجميع عُرْج .
وقال شمر : العرب تجعل عُرْج معرفةً لا تنصرف ، تجعلها يعني الضباعَ بمنزلة قبيلة . وقال أبو مكعِّت الأسدي :
أفكانَ أول ما أُثِبْتَ تهارشت
أبناءُ عُرْجَ عليك عند وِجارِ
قال : أولاد عُرجَ ، لم يُجرِها بمنزلة قبيلة .
أبو عبيد عن أبي زيد : العَرْج : الكثير من الإبل . وقال أبو حاتم : إذا جاوزت الإبل المائتين وقاربت الألف فهي عَرْجٌ وعُروجٌ وأعراج .
وقال ابن السكيت : العَرْج من الإبل نحوٌ من الثمانين . وقال ابن الأعرابي : أعرجَ الرجلُ إذا كان له عَرْجٌ من الإبل . وأمرٌ عَرِيجٌ مَرِيجٌ : ملتبس . قال أبو ذؤيب :
كما نوَّر المِصباحُ للعُجْم ، أمرُهم
بُعَيدَ رقاد النائمين عَريجُ
والعَرْج : منزل بين مكة والمدينة .
وجمع الأعرج عُرج وعُرجان .
والأعَيرج من الحيات ، قال أبو خَيْرة : هي حيّةٌ صَمَّاء لا تَقبل الرُّقية ، وتَطفِر كما يطفر الأفعى ، والجميع الأُعيرجات .
وقال أبو زيد مثلَه .
شمر عن ابن شميل قال : الأعيرج : حيّةٌ عريض له قائمة واحدة ، عريضٌ مثل النَّبْث والترابِ تَنْبِثُه من ركيّة أو ما كانَ ، فهو نَبْثٌ . وهو نحو الأصَلَة .
ثعلبٌ عن ابن الأعرابي : الأعيرج أخبثُ الحيات ، يقفز على الفارس حتَّى يصير معَه في سَرجه . قال : والعارج : الغائب .
وقال الليث : ولا يؤنّث الأعيرج . قال : والعَرَج في الإبل كالحقَب ، وهو ألاّ يستقيم مخرجُ بَوله ، فيقال حَقِبَ البعيرُ وعَرِج ، حَقَباً وعَرَجاً ، ولا يكون ذلك إلاّ
للجمل إذا شُدَّ عليه الحقَب . يقال أخلِفْ عنه لئلاَّ يحقَب .
أبو عبيد عن الأصمعي : إذا وردت الإبلُ يوماً نصفَ النهار ويوماً غُدوة فتلك العُرَيجاء .
وقال ابن الأعرابي فيما روى عنه أبو العبّاس وأخبرني به المنذري عنه : العُرَيجاء : أن تردَ غَدوةً وتصدُر عن الماء فتكون سائرَ يومها في الكلأ وليلتَها ويومَها من غدِها ، ثم ترد ليلاً الماء ، ثم تصدر عن الماء ، تكون بقية ليلتها في الكلأ ويومها من الغد وليلتها ثم تصبِّح الماء غدوة ، فهذه العُريجاء . قال : وفي الرِّفْه الظاهرةُ ، والضاحية ، والآيِبة ، والعُريجاء .
وقال الكسائيّ : يقال إن فلاناً ليأكل العُريجاء ، إذا أكلَ كلَّ يومٍ مرةً واحدة .
عجر : روي عن علي ح أنه طاف ليلةَ وقعةِ الجمل على القتلى مع مولاه قَنْبَر ، فوقَف على طلحة بن عبيد الله وهو صريع ، فبكى ثم قال : ( عَزَّ عليَّ ، أبا محمد أن أراك معفَّراً تحت نجوم السَّماء إلى الله أشكو عُجَري وبُجَرِي ) . قال أبو العباس محمد بن يزيد : معناه إلى الله أشكو همومي وأحزاني التي أُسِرُّها .
وأخبرني المنذري عن الكُدَيمي قال : سألت الأصمعيّ قلت : يا أبا سعيد ، ما عُجَري وبُجري ؟ فقال : غمومي وأحزاني .
وقال أبو عبيد : يقال أفضيتُ إليه بعُجَرى وبُجَري ، أي أطلعْتُه من ثقتي به على معايبي . قال : وأصل العُجَر العُروقُ المتعقِّدة في الجسد . والبُجَر العروق المتعقّدة في البطن خاصّة . وقال أبو حاتم : قال الأصمعي في قولهم : حدَّثته بعُجَري وبُجَري ، فالعُجْرَةُ : الشيء يجتمع في الجسد كالسِّلْعة ، والبُجْرةُ نحوها . فيراد أخبرتُه بكلّ شيء عندي لم أستُرْ عنه شيئاً من أمري .
وقال الأصمعي : عَجَر الفرسُ يعجرُ ، إذا مدَّ ذنبَه يعدو .
وقال أبو زُبَيد :
مِن بينِ مُودٍ بالبسيطة يعجُر
أي هالكٍ قد مدَّ ذنبه .
وقال أبو عبيد : فرسٌ عاجر ، وهو الذي يعجُر برجليه كقُماص الحمار . والمصدر العَجَران . وأما قول تميم بن أبيّ بن مقبل :
جُردٌ عواجرُ بالألبادِ واللُّحُمِ
فإنه يقول : عليها ألبادها ولحمها ، يصفها بالسِّمَن ، وهي رافعةٌ أذنابَها من نشاطها .
ورواه شمر :
أما الأداة ففينا ضُمَّر صُنُعٌ
جُردٌ عواجر بالألباد واللجُمِ
بالجيم . قال : ويقال الخيل عواجر بلُجمها وألبادها ، إذا عَدَتْ وعليها سُروجُها وألبادُها وأداتُها .
ورواه أبو الهيثم بالحاء .
قال شمر : ويقال عَجَر الريقُ على أنيابه ، إذا عَصَب به ولزِق ، كما يَعجِر الرجلُ بثوبه على رأسه . وقال مزرِّد بن ضرار أخو الشماخ :
إذ لا يزال نائساً لعابُه
بالطَّلَوَان عاجزاً أنيابُه
قال : وقال الأصمعيّ : عَجَر الفرسُ يَعجِر عجراً ، إذا مرّ مرّاً سريعاً . وعَجَر عجراً ، إذا مدّ ذنبَه .
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : العَجَر : القُوّة مع عِظَم الجسَد . قال : والعَجير بالراء غير معجمة ، والقَحول ، والحَرِيك ، والضعيف ، والحصُور : العِنِّين .
سلمة عن الفراء قال : الأعجر : الأحدب ، وهو الأفزر ، والأفرص ، والأفرس ، والأدنُّ ، والأثبج قال : والعجّار الذي يأكل العجاجير ، وهي كُتَل العجين تُلقى على النار ثم تؤكل . والعَجَّار : الصِّرِّيع الذي لا يُطاق جَنْبُهُ في الصِّراع المُشَغزِبُ لصَرِيعه .
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : إذا قُطع العجيم كُتَلاً على الخوان قبل أن يُبسَط فهو المُشنَّق والعجاجير .
سلمة عن الفراء قال : العَجْر : ليُّكَ عُنقَ الرجل .
وفي ( نوادر الأعراب ) : عجر عنقَه إلى كذا وكذا يَعجِره ، إذا كان على وجهٍ فأرادَ أن يرجعَ عنه إلى شيءٍ خلفَه وهو يُنهى عنه ، أو أمرته بالشيء فعَجر عنقَه ولم يرد أن يذهب إليه لأمرك .
وقال أبو سعيد في قول الشاعر :
فلو كنتَ سيفاً كان أَثْرك عُجرة
وكنَت دَداناً لا يؤيِّسه الصَّقْلُ
يقول : لو كنت سيفاً كنت كَهاماً بمنزلة عُجْرة التِّكَّة لا تقطع شيئاً .
وقال شمر : يقال عَجَرتُ عليه ، وحَظَرت عليه ، وحَجَرتُ عليه ، بمعنًى واحد .
وقال الفراء : جاء فلان بالعُجَر والبُجَر ، أي جاء بالكذب . وقال أبو سعيد : هو الأمر العظيم . وجاء بالعَجَارِيّ والبَجاريّ ، وهي الدَّواهي .
وقال أبو عبيدة : عَجَره بالعصا وبَجره ، إذا ضرَبه بها فانتفخَ موضعُ الضَّرب منه . والعَجاريُّ : رؤوس العِظام . وقال رؤبة :
ومن عَجَاريهنَّ كلَّ جنجنِ
فخفّف ياء العجاريّ وهو مشدّد
وقال أبو عبيد : العَجِير : الذي لا يأتي النساء . وقال شمر : يقال عَجِير وعِجِّير .
وقال غيره : المِعجَر والعِجار : ثوبٌ تلفُّه المرأة على استدارة رأسها ثم تجلبِب فوقه بجلبابها . وجمع المِعجر المعاجر . قال شمر : ومنه أُخِذ الاعتجار ، وهو ليُّ الثوب على الرأس من غير إدارةٍ تحت الحنَك .
وروي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه ( دخل مكةَ يوم الفتح معتجراً بعمامةٍ سوداء ) المعنى أنه لفَّها على رأسه ولم يتَلحَّ بها . وقال الراجز :
جاءت به معتجراً ببُردهِ
سَفْواء تَخدِي بنسيجِ وَحدِهِ
وقال الليث : المعاجر من ثياب اليَمن .
قال : ومِعْجَر المرأة أصغر من الرِّداء وأكبر من المِقْنعة .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ قال : العجراء : العصا الي فيها أُبَنٌ ؛ يقال ضربَه بعَجْراءَ من سَلَم .
وقال الليث : حافرٌ عَجِرٌ : صُلب شديد . وقال المرَّار :
سَلِطُ السُّنْبُكِ ذو رُسغٍ عَجِرْ
قال : والأعجر : كلُّ شيء ترى فيه عُقداً . قال : وكيسٌ أعجر ، وهو الممتلىء . وبطنٌ أعجرُ : ملآنُ ، وجمعه عُجْر . وقال عنترة :
أبَنِي زَبِيبةَ ما لمُهركمُ
متجرّداً وبطونُكم عُجْرُ
قال : والعُجْرة : كلُّ عقدةٍ في الخشبة . والخَلنْجُ في وشيِه عُجَر . قال : والسيف في فرِندِه عُجَر .
جرع : الحراني عن ابن السكيت قال : الجَرْع مصدر جَرِع الماءَ يَجرَع جَرْعاً . والجَرْع : جمع جَرْعة ، وهي دِعصٌ من الرمل لا تنبت شيئاً .
قلت : الذي سمعته من العرب في الجرع غير ما قاله . والجَرَع عندهم : الرَّملة العَذاة الطيِّبة المَنبِت التي لا وُعوثةَ فيها ، ويقال لها الجَرْعاء والأجرع ، ويجمع أجارع وجَرْعاوات . وتُجمع الجَرَعة جَرَعاً ، غير أنَّ الجرعاء والأجرع أكبر من الجَرَعة . وقال ذو الرمّة في الأجرع فجعله يُنبِت النبات :
بأجرعَ مِرباعٍ مَرَبَ مُحلَّلِ
ولا يكون مَرَبّاً محلَّلاً إلاّ وهو يُنبِت النبات .
وقال غير ابن السكيت في الأجرَعِ والجَرَع نحواً مما قلته .
وأخبرني المنذريّ عن ثعلب عن ابن الأعرابيّ قال : الجَرِع من الأوتار : أن يكون مستقيماً ويكون في مواضعَ منه نُتوٌّ ، فيمسَح بقطعة كساء حتّى يذهب .
وقال ابن شُميل : من الأوتار المجرَّع ، وهو الذي اختلف فتلُه وفيه عُجَر لم يُجَدْ فتلُه ولا إغارته ، فظهرَ بعضُ قُواه على بعض . يقال وترٌ مجرَّع وجَرِع .
ويقال جَرِع الماء يَجرَعُه جَرْعاً واجترعه ، فإذا تابعَ الجرعَ مرةً بعد أخرى كالمتكاره قِيلَ : تجرَّعه . قال تعالى : ( يَتَجَرَّعُهُ وَلاَ يَكَادُ يُسِيغُهُ ) ( إبراهيم : 17 ) . والجُرعة : ملء الفم يبتلعُه . والجَرعة المرّة الواحدة . وجمع الجُرعة جُرَع .
ويقال ما من جُرعة أحمد عُقباناً من جُرعةِ غيظ تكظمها .
ومن أمثال العرب : ( أفلتَ فلانٌ جُرَيعةَ الذَّقَن ) و ( بجُريعة الذَّقَن ) ، يريدون أن نفسه صارت في فيه فكاد يَهلِك فأفلتَ وتخلَّصَ .
أبو عبيد عن أبي زيد : من أمثالهم في إفلات الجبان : ( أفلَتَني جُريعةَ الذَّقَن ) ، إذا كان منه قريباً كقُرب الجُرعة من الذَّقَن ثم أفلتَه . ورَوَى غيره عن أبي زيد يقال ( أفلتَني فلانٌ جَريضاً ) إذا أفلتَك ولم يكَدْ و ( أفلتَني جُريعةَ الرِّيق ) ، إذا سبقَك فابتلعتَ عليه ريقَك غيظاً .
قلت : وما رواه أبو عبيد عن أبي زيد صحيحٌ لا شكَّ فيه .
جعر : أبو عبيد عن أبي الجراح العقيليّ والأصمعي : الجِعار : الحبل يُشَدُّ به وسطُ الرجُل إذا نزل في البئر وطرفُه في يد
رجل ، فإن سقَطَ مدَّه به .
وأخبرني المنذريّ عن ثعلب عن ابن الأعرابي أنه أنشده :
ليس الجِعارُ مُنْجياً من القِدرْ
وإنْ تجعَّرتَ بمحبوكٍ مُمَرّ
وفسّر ابن الأعرابي الجِعار كما فسّراه
أبو عبيد عن أبي زيد : من أمثالهم في فِرار الجبان وخضوعه :
روغِي جَعارِ وانظري أين المفَرّ
قال : وجَعَارِ هي الضّبُع : وقال الليث : يقال لها أمُّ جَعَارِ لكثرة جعرها . وأنشد غيره :
عَشْنزَرةٌ جواعرُها ثمانٍ
فُويقَ زَماعِها خَدَم حُجُولُ
تراها الضَّبُع أعظمَهنَّ رأساً
جُراهِمةً لها حِرَةٌ وثِيلُ
قال بعضهم : إنّما قال جواعرُها ثمانٍ لأنّ للضّبُع خروقاً كثيرة . والجُراهمة : المغتلِمة . وجعلها خُنثَى لها حِرَةٌ وثِيلٌ
قلت أنا : والذي عندي في تفسير قوله ( جواعرها ثمان ) أراد كثرة جعرها . والجواعر : جمع الجاعرة ، وهو الجَعْر ، أخرجه على فاعلة وفواعل ومعناها المصدر ، كقول العرب : سمعت رواغي الإبل أي رُغاءَها ، وسمعت ثواغي الشاء أي ثُغاءها . وكذلك العافية مصدر وجمعها عَوافٍ . وقال الله جلّ وعز : ( الاَزِفَةُ لَيْسَ لَهَا ) ( النّجْم : 58 ) ، أي ليس لها دونه جلَّ وعزّ كشْفٌ وظهور . وقال : ( عَالِيَةٍ لاَّ تَسْمَعُ فِيهَا ) ( الغَاشِيَة : 11 ) أي لَغْواً . ومثله كثيرٌ في كلام العرب . ولم يُرد عدداً محصوراً بقوله ( جواعرها ثمان ) ، ولكنه وصفها بكثرة الأكل والجعر وهي آكَلُ الدوابّ .
وأما الجاعرتان اللتان تكتنفان الذَنَب والذنبُ بينهما فليستا من قول الهذلي في شيء .
وقال أبو زيد : والجاعرتان من البعير : العظمان المتكنّفان أصلَ الذنب والذنبُ بينهما . وقال الليث : الجاعرتان حيث يكوى من الحمار في مؤخّره على كاذَتَيه . ويقال للدُّبُر الجاعرة والجعراء .
وروى أبو العباس عن ابن الأعرابي أنه قال : الجَعْر يُبْس الطبيعة . ورجل مِجعارٌ إذا كان كذلك .
وقال الليث : الْجَعر : ما يَبِس في الدُّبر من العَذِرة ، أو خرجَ يابساً . قال : ولا يقال للكلب إلاّ جَعَر يَجعَر جَعْراً . قال : وبنو الجَعْراء : حيٌّ من العرب يعيَّرون بهذا اللقب .
وأخبرني المنذريّ عن ثعلب عن ابن الأعرابي أنه قال : الْجَعُور : خَبْراءُ لبني نهشَل . والجَعُور الأخرى : خَبْراء لبني عبد الله بن دارِم ، يملأ الغيث الواحد كلتَيهما ، فإذا امتلأتا وثِقوا بكَرع شتائهم . وأنشد :
إذا أردت الجَفْر بالجَعور
فاعمل بكلِّ مارنٍ صَبورِ
وروى مالك بن أنس بإسنادٍ له أن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( نَهَى عن لونين في الصَّدقة من التَّمر :
الْجُعرور ، ولون الحُبَيْق ) . وقال الأصمعيّ : الْجُعرور : ضربٌ من الدَّقَل يحمل شيئاً صغاراً لا خيرَ فيه . ولون الحُبَيق من أردأ التُّمرانِ أيضاً .
ولصبيان الأعراب لعبةٌ يقال لها الْجِعِرَّى ، الراء شديدة ، وذلك أن يُحمل الصبيُّ بين اثنين على أيديهما . ولُعبةٌ أخرى يقال لها سَفْد اللِّقاح ، وذلك انتظامُ الصِّبيان بعضهم في إثر بعض ، كلُّ ذلك آخِذٌ بحُجزة صاحبِه من خلفه .
رعج : أبو عبيد عن الأصمعي في البرق الارتعاج ، وهو كثرته وتتابُعه .
وقال الليث : الإرعاج : تلألؤ البرق وتفرُّقه في السحاب . وأنشد العجَّاج :
سحّاً أهاضيبَ وبَرْقاً مُرعِجا
وروى ابنُ الفرج عن أبي سعيد أنه قال : الارتعاج والارتعاش والارتعاد واحد .
وقال ابن دريد : رعَجَني هذا الأمر وأرعجَني ، أي أقلقَني .
قلت : هذا منكَر ولا آمَنُ أنْ يكون مصحَّفاً ، فالصواب أزعجني بمعنى أقلقني ، بالزاي . وقد مرَّ في بابه .
رجع : قال الله جلّ وعزّ : ( وَالتَّرَآئِبِ إِنَّهُ عَلَى رَجْعِهِ لَقَادِرٌ ) ( الطّارق : 8 ) قال مجاهد : إنه على ردّ الماء إلى الإحليل لقادر . وقال غيره : إنّه على بَعثِهِ يومَ القيامة لقادر ، واعتبار هذا بقوله جلّ وعزّ : ( لَقَادِرٌ يَوْمَ تُبْلَى السَّرَآئِرُ ) ( الطّارق : 9 ) المعنى إنّه على بعثه لقادرٌ يوم القيامة . وقيل على رجعه لقادر ، أي على ردِّه إلى صلب الرجل وتَرِيبةِ المرأة . والله أعلم بما أراد .
وأما قوله تبارك وتعالى : ( نَاصِرٍ وَالسَّمَآءِ ذَاتِ الرَّجْعِ ) ( الطّارق : 11 ) فإنَّ الفراء قال : تبتدىء بالمطر ثم ترجع به كلَّ عام . وقال غيره : ذات الرَّجع ، أي ذات المطر ؛ لأنه يجيءُ ويرجع ويتكرَّر . وقال أبو عبيدة : الرَّجْع في كلام العرب الماء . وأنشد قولَ الهذلي يصف السيف وجعلَه كالماء :
أبيضُ كالرَّجع رسوبٌ إذا
ما ثاخَ في مُحتَفَل يَختَلي
وقرأت بخط أبي الهيثم لابن بزرج ، حكاه عن الأسدي قال : يقولون للرّعد رَجْع .
وروي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه ( نَهى أن يُستنجَى بَرجيعٍ أو عظْم ) قال أبو عبيد : الرَّجيع يكون الروثَ والعذِرة جميعاً ، وإنّما سمّي رجيعاً لأنَّه رجَع عن حاله الأولى بعد أن كان طعاماً أو علفَاً إلى غير ذلك . وكذلك كلُّ شيء يكون من قولٍ أو فعل تردَّدَ فهو رجيع لأنّ معناه مرجوع مردود . وقال الله جلّ وعزّ ) اسْتَغْنَى إِنَّ إِلَى رَبِّكَ ) ( العَلق : 8 ) أي الرُّجوع والمرجع ، مصدرٌ على فُعلَى .
وقال الأصمعيّ : يقال هذا رجيع السبُع ورَجعهُ . يعني نحوه .
وقال الليث : رَجْع الجواب ، ورجْع الرَّشْق في الرمي : ما يُردُّ عليه . والمرجوعة والمرجوع : جَواب الرِّسالة . قال : ويقال ليس لهذا البيع مرجوع ، أي لا يُرجَع فيه . قال : ورجَع إليَّ فلانٌ من مرجوعِه كذا ، يعني ردَّه الجواب . قال : والرَّجْع : نبات الربيع ، وقيل الرَّجْع : الغدير ، وجمعه رُجْعان والرَّجِيع : العرق ، سمِّي رجيعاً لأنه كان ماءً فعاد عَرَقاً . وقال لبيد :
رجيعاً في المغابن كالعصيم
أراد العرقَ الأصفَر ، شبَّهه بعَصيم الحِنّاء وهو أثَره . ويقال للجِرّة رجيعٌ أيضاً . وكلُّ طعامٍ بَرَد فأُعيد على النار فهو رجيع . ويقال سيفٌ نجيح الرَّجْع ونجيح الرجيع ، إذا كان ماضياً في الضريبة . وقال لبيدٌ يصف السيف :
بأخلقَ محمودٍ نجيحٍ رجيعهُ
وقال الله جلّ وعزّ : ( ء قَالَ رَبِّ ارْجِعُونِ لَعَلِّى ( صلى الله عليه وسلم )
1764 أَعْمَلُ صَالِحاً فِيمَا تَرَكْتُ كَلاَّ ) ( المؤمنون : 99 100 ) يعني العبدَ إذا بُعِث يومَ القيامة فأبصر وعرفَ ما كان يُنكره في الدنيا يقول لربه ارجعوني ، أي رُدُّوني إلى الدُّنيا ، وقوله ( ارجعوني ) واقعٌ هاهنا ، ويكون لازماً كقوله : ( وَلَمَّا رَجَعَ مُوسَى إِلَى قَوْمِهِ ) ( الأعرَاف : 150 ) ومصدره لازماً الرُّجوعُ ، ومصدرهُ واقعاً الرَّجْع . يقال رجعتُه رجْعاً فرجَع رجوعاً ، يستوي فيه لفظ اللازم والواقع .
وقال الليث : الرَّجيع من الكلام : المردود إلى صاحبه . والرجيع من الدوابّ والإبل : ما رجَعْتَه من سفر إلى سفَر ، والأنثى رجيعة . وقال ذو الرمّة يصف ناقة :
رجيعةُ أسفارٍ كأن زمامَها
شُجاعٌ لدى يُسرَى الذراعين مطرقُ
قال : والرجْع : الخَطْو ، قال الهذليّ :
نَهْدٌ سليمٌ رجْعُه لا يظلعُ
أبو عبيد عن الأصمعيّ قال : إذا ضُرِبت الناقةُ مِراراً فلم تَلقَح فهي مُمارِنٌ ، فإنْ ظهر لهم أنّها قد لقِحتْ ثم لم يكن بها حملٌ فهي راجعٌ ومُخْلفة .
وقال أبو زيد : إذا ألقت الناقةُ حملَها قبل أن يستبِين خَلْقُه قيل قد رجَعت تَرجِع رِجاعاً . وأنشد أبو الهيثم للقِطاميّ يصف نجيبة لنجيبين :
ومن عَيرانةٍ عَقدت عليها
لَقاحاً ثمَّ ما كَسَرتْ رِجاعا
قال : أراد أن الناقةَ عقدت عليها لقاحاً ثم ما رمَتْ بماء الفحل وكسرت ذنبها بعدما شالت به .
وأخبرني المنذريّ عن ثعلب عن ابن الأعرابيّ أنه أنشده للمرَّار يصف إبلاً :
مَتابيعُ بُسْطٌ مُتْئماتٌ رواجعٌ
كما رجَعتُ في ليلها أمُّ حائلِ
قال : بُسْط : مخلاَّةٌ على أولادها بُسِطتْ عليها لا تُقبَض عنها . مُتئمات : معها ابن مَخاضٍ وحُوار . رواجع : رجَعتْ على أولادها . ويقال رواجع : نُزَّع . أمُّ حائل : أمّ ولدها الأنثى .
أبو عبيد عن الأصمعي : أرجعَ الرجلُ يَده ، إذا أهوَى بها إلى كنانته ليأخذ سهماً .
قال : ويقال هذا متاعٌ مُرجِع ، أي له مرجوع .
وروى أبو عبيد في حديث النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه ( رأى في إبل الصَّدقة ناقةً كَوماء ، فسأل عنها فقال المُصَدِّق : إنّي ارتجعتُها بإبل . فسكَتَ ) . قال أبو عبيد : قال أبو عبيدة : الارتجاع : أن يَقدَمَ الرجلُ المصرَ بإبله فيبيعها ثم يشتري بثمها مثلَها أو غيرها ،
فتلك الرِّجْعة . وقال الكميت يصف الأثافيّ :
جُردٌ جلادٌ معطَّفات على ال
أورَقِ لا رِجعةٌ ولا جَلَبُ
قال : فإنْ ردَّ أثمانَها إلى منزله من غير أن يشتري بها شيئاً فليست برِجْعة . قال أبو عبيد : وكذلك هذا في الصَّدقة ، إذا وجَب على ربِّ المال سِنٌّ من الإبل فأخذ المصدِّق مكانها سِنّاً آخرَ فوقَها أو دونَها ، فتلك التي أخذ رِجعةٌ ، لأنه ارتجعها من التي وجبتْ له .
وقال الأصمعيّ : يقال باعَ فلانٌ إبلَه فارتجعَ منها رِجعةً صالحة .
قال : وشكت بنو تَغلِب إلى معاوية السنةَ فقال : كيف تَشْكون الحاجة مع اجتلاب المِهارة وارتجاع البِكارة ؟ أي تجلبون أولاد الخيل فترتجعون بأثمانها البكارة للقِنْية .
وحكى ابنُ الأعرابيّ عن بعض العرب أنه قال : ( أوصانا أبونا بالرِّجَع والنُّجَع ) ، أي أوصانا بأن نبيع النِّيب والأكائل ، ونرتجع بأثمانها القُلُص للقِنية .
وقال ابن السكيت : الرَّجيعة : بعير ارتجعتَه ، أي اشتريتَه من أجلاب الناس ، ليس من البلد الذي هو به . وهي الرجائع . وأنشد قوله :
وبرَّحَ بي إنقاضُهنَّ الرجائعُ
وقال غيره : أرجعَ الله همَّه سُروراً ، أي أبدلَ همَّه سروراً .
وقال الكسائيّ : أرجعَت الناقةُ فهي مُرجِعٌ ، إذا حسُنتْ بعد هُزال . وأرجَعَ من الرَّجيع ، إذا أنجى من النَّجْو . وراجعت الناقةُ رجاعاً ، إذا كانت في ضربٍ من السَّير فرجَعَتْ إلى سيرٍ سواه . وقال البعيث يصف ناقته :
وطول ارتماء البِيد بالبِيدِ تغتلي
بها ناقتي تختبُّ ثم تراجعُ
ويقال : رجَع فلانٌ على أنْف بعيره ، إذا انفسخ خطمُه فردَّه عليه . ثم يسمَّى الخِطام رِجاعاً .
والمُراجع من النساء : التي يموتُ زوجُها أو يطلِّقها فترجع إلى أهلها . ويقال لها أيضاً راجع .
ويقال للمريض إذا ثابت إليه نفسُه بعد تهوُّكٍ من العلّة : راجع . ويقال طَعنه في مَرجِع كتفيه .
ابن شميل : الراجعة : الناشغة من نواشغ الوادي . والرُّجْعان : أعالي التلاع قبل أن يجتمع ماء التلعة . وقال الليث : هي مثل الحُجْران .
ويقال : هذا أرجَعُ في يدي من هذا ، أي أنفع .
وقال ابن الفرج : سمعت بعض بني سُليم يقول : قد رجَع كلامي في الرجُل ونجَع فيه بمعنًى واحد . قال : ورجع في الدّابّةِ العَلَفُ ونَجَع ، إذا تبيَّن أثره . قال : والتَّرجيع في الأذان : أن يكرِّر قوله : أشهد أن لا إلاه إلاّ الله أشهد أن محمداً رسولُ الله . ورجْع الوشم والنُّقوش وترجيعه : أن يُعاد عليه السَّوادُ مرَّةً بعد أخرى .
ويقال : هل جاءتك رِجعةُ كتابك ورُجْعانُه ، أي جوابه . وكذلك الرِّجعة بعد الطلاق بالكسر . وأمّا قولهم : فلانٌ يؤمِن بالرَّجْعة فهو بالفتح . قلت : ويجوز الفتح في رِجعة الكتاب ورِجعة الطَّلاق . يقال طلّق فلانٌ فلانةَ طلاقاً يملك فيه الرَّجعة . وأمّا قول ذي الرمة يصف نساءً تجلَّلْن بجلابيبهنَّ :
كأنَّ الرِّقاقَ المُلحَماتِ ارتجعنَها
على حَنوة القُريان ذات الهمائِم
أراد أنهنَّ رددنَها على وُجوهٍ ناضرة ناعمة كالرياض .
وقال الليث : الترجيع : تقارب ضروب الحركات في الصَّوت . قال : وترجيع وشْي النقش والوشم : خطوطه . وقال زهير :
مراجيع وشم في نَواشر مِعصَمِ
جمع المرجوع ، وهو الذي أعيد عليه سواده .
ويقال : جعلها الله سَفرةً مُرجِعة والمُرجعة : التي لها ثوابٌ وعاقبةٌ حسنة .
ويقال الشيخ يمرض يومينِ فلا يُرجِع شهراً ، أي لا يثوب إليه جسمه وقوّته شهراً . واسترجع فلانٌ عن مصيبةٍ نزلت به ، إذا قال : إنا لله وإنّا إليه راجعون . فهو مسترجِعٌ .

##### Türkçe

باب **العين** ve **الجيم** ile **الراء**

**عرج** ، **عجر** ، **جرع** ، **جعر** ، **رجع** ، **رعج** : kullanılanlardır.

**عرج** : Allah جلّ وعزّ dedi: ( **الْمَعَارِجِ تَعْرُجُ الْمَلَائِكَةُ وَالرُّوحُ إِلَيْهِ** ) (المعَارج: 4) yani yükselir. Denir: **عَرَج** **يَعرُج** **عُروجاً**. Ve O’nun جلّ وعزّ sözü: ( **دَافِعٌ مِّنَ اللَّهِ ذِي الْمَعَارِجِ** ) (المعَارج: 3). Katâde dedi: **ذي المعارج**; faziletlerin ve nimetlerin sahibi. Ve denildi: meleklerin **مَعارجُ**’ı; o, onların yükseldikleri ve içinde yükselip **تَعرُج** ettikleri **مَصاعدُ**’larıdır; bunu Ebû İshâk zikretti. Ferrâ dedi: **ذي المعارج** Allah’ın sıfatındandır; çünkü melekler Allah’a **تعرُج** eder, böylece kendisini bununla vasfetti. Kurrâ’nın hepsi, ( **الْمَعَارِجِ** ) (المعَارج: 4) sözünde **التاء** üzerinedir; ancak Abdullah’tan zikredilen müstesna; bu, Kisâî’nin sözüdür.

Leys dedi: **عَرَج** **يعرُج** **عُروجاً** ve **مَعْرَجاً**. Dedi: **المَعْرج**: yükselilen yer. Ve **المَعرَج**: meleklerin içinde yükseldikleri yol. Dedi: **المِعراجُ** denir: ruhlar قبض edildiğinde içinde yükseldikleri, merdiven yahut basamak benzeri. Denir: ondan daha güzel bir şey yoktur; ruh onu gördüğünde çıkmaktan kendini tutamaz. Dedi: Eğer **المعاريج** üzere cem edilseydi doğru olurdu. Amma **المعارج** ise **المعرَج**’ın cemidir.

Dedim: **المعراج**’ın **مَعارج** olarak cem edilmesi caizdir.

Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten: dedi: **العَرَج**: **عرِج الرجلُ يَعرَج**’in masdarıdır; adam topal olduysa. Dedi: Ebû Amr bize hikâye etti: **العَرَج**: güneşin kaybolmasıdır. Ve şu beyiti okudu:
حتى إذا ما الشمسُ همَّتْ بعرَجْ

Asmaî dedi: **عرَج يعرُج**; eğer topalların yürüyüşü gibi yürüdüyse.

Leys dedi: **عرِج يَعرَج**; Allah onu **أعرجَه** etti. Dedi: **التعريج**: binitini, arkadaş grubunun yanında ikamet ederek yahut bir ihtiyaç için alıkoymandır. Ve yola, eğer meylederse, denir: **قد انعرَج**. Ve vadi **انعرج** etti; onun **منعرَجهُ**: sağa ve sola meylettiği yerdir. Dedi: Kavim yoldan **انعرج** etti; eğer ondan meylettilerse. Dedi: **وعرَّجنا النهر**; yani onu sağa ve sola meylettirdik. Ve **العَرْجاء**: sırtlan; hepsi **عُرْج**.

Şemmer dedi: Araplar **عُرْج**’ü marife yapar, munsarif kılmaz; onu, yani sırtlanları, bir kabile menzilesinde kılar. Ebû Mukai‘t el-Esedî dedi ki:
أفكانَ أول ما أُثِبْتَ تهارشت
أبناءُ عُرْجَ عليك عند وِجارِ
Dedi: **أولاد عُرجَ**; onu bir kabile menzilesinde kılmadı, i‘râb ettirmedi.

Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: **العَرْج**: develerin çok olanı. Ebû Hâtim dedi: Develer iki yüzü geçip bine yaklaştığında, o **عَرْجٌ** ve **عُروجٌ** ve **أعراج**’dır.

İbnü’s-Sikkît dedi: Develerden **العَرْج** yaklaşık seksendir. İbnü’l-A‘râbî dedi: Adam **أعرجَ** etti; eğer onun develerden bir **عَرْجٌ**’ü varsa. Ve **أمرٌ عَرِيجٌ مَرِيجٌ**: karışık. Ebû Züeyb dedi:
كما نوَّر المِصباحُ للعُجْم ، أمرُهم
بُعَيدَ رقاد النائمين عَريجُ

Ve **العَرْج**: Mekke ile Medine arasında bir menzildir.

**الأعرج**’in cemi: **عُرج** ve **عُرجان**.

Ve yılanlardan **الأعَيرج**; Ebû Hayra dedi: O, rukyeyi kabul etmeyen sağır bir yılandır; engerek nasıl sıçrarsa öyle sıçrar; hepsi **الأُعيرجات**.

Ebû Zeyd de onun benzerini söyledi.

Şemmer, İbn Şümeyl’den: dedi: **الأعيرج**: tek bir dikmesi olan geniş bir yılandır; **النَّبْث** ve toprak gibi geniştir; onu bir kuyu yahut her ne ise ondan **تَنْبِثُه**; o da **نَبْثٌ**’tür. Ve o, **الأصَلَة** gibidir.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الأعيرج** yılanların en habisidir; süvariye sıçrar, ta ki onunla eyerinde olur. Dedi: **والعارج**: kaybolan.

Leys dedi: **الأعيرج** müennes yapılmaz. Dedi: Develerde **العَرَج** **الحقَب** gibidir; o, idrarının çıkışının düzgün olmamasıdır; böylece denir: deve **حَقِبَ** etti ve **عَرِج** etti; **حَقَباً** ve **عَرَجاً**; bu ancak, üzerine **الحقَب** sıkıca bağlandığında erkek deve için olur. Denir: ondan gevşet; ta ki **يحقَب** etmesin.

Ebû Ubeyd, Asmaî’den: Develer bir gün öğle vaktinde, bir gün de sabahleyin suya gelirse, işte o **العُرَيجاء**’dır.

İbnü’l-A‘râbî dedi; Ebû’l-Abbâs’ın ondan rivayet ettiğinde ve Münzirî’nin bana ondan haber verdiğinde: **العُرَيجاء**: sabahleyin suya gelmendir; sonra sudan dönersin; böylece bütün gününü otlakta geçirirsin, geceni ve ertesi gününü; sonra geceleyin suya gelirsin; sonra sudan dönersin; gecenin kalanını otlakta geçirirsin, ertesi gününü ve geceni; sonra sabahleyin suya sabah vakti varırsın; işte bu **العُريجاء**’dır. Dedi: Ve **الرِّفْه**’de **الظاهرةُ** ve **الضاحية** ve **الآيِبة** ve **العُريجاء** vardır.

Kisâî dedi: Denir: filan kimse **العُريجاء** yer; eğer her gün bir defa yerse.

**عجر** : Ali ح’den rivayet olundu: Cemel vak‘ası gecesi, mevlası **قَنْبَر** ile birlikte ölülerin üzerinde dolaştı; Talha b. Ubeydullah’ın yanına vardı, o da yere serilmişti; ağladı, sonra dedi: ( **عَزَّ عليَّ ، أبا محمد أن أراك معفَّراً تحت نجوم السَّماء إلى الله أشكو عُجَري وبُجَرِي** ). Ebû’l-Abbâs Muhammed b. Yezîd dedi: Manası: Allah’a, gizlediğim kederlerimi ve hüzünlerimi şikâyet ederim.

Münzirî bana, Kudeymî’den haber verdi: Asmaî’ye sordum, dedim: Ey Ebû Saîd, **عُجَري وبُجري** nedir? Dedi: Kederlerim ve hüzünlerim.

Ebû Ubeyd dedi: Denir: Ona **بعُجَرى وبُجَري** ile açıldım; yani ona, ona güvenimden dolayı ayıplarımı bildirdim. Dedi: **العُجَر**’ın aslı: bedendeki düğümlenmiş damarlar. **البُجَر**: özellikle karındaki düğümlenmiş damarlar. Ebû Hâtim dedi: Asmaî, onların “**حدَّثته بعُجَري وبُجَري**” sözünde dedi ki: **العُجْرَةُ**: bedende si‘l‘a gibi toplanan şey; **البُجْرةُ** da onun benzeri. Böylece murad: Ona, bende olan her şeyi haber verdim; işimden hiçbir şeyi ondan gizlemedim.

Asmaî dedi: At **عَجَر** eder, **يعجر**; eğer kuyruğunu uzatıp koşarsa.

Ebû Zübeyd dedi:
مِن بينِ مُودٍ بالبسيطة يعجُر
Yani: helak olmuş, kuyruğunu uzatmış.

Ebû Ubeyd dedi: **فرسٌ عاجر**; o, eşeğin sıçrayışı gibi ayaklarıyla **يعجُر** edendir. Masdar: **العَجَران**. Temîm b. Übeyy b. Mukbil’in sözüne gelince:
جُردٌ عواجرُ بالألبادِ واللُّحُمِ
O şöyle der: üzerinde eyer keçeleri ve eti vardır; onu semizlikle vasfeder; ve o, canlılığından kuyruklarını kaldırandır.

Şemmer onu şöyle rivayet etti:
أما الأداة ففينا ضُمَّر صُنُعٌ
جُردٌ عواجر بالألباد واللجُمِ
**بالجيم**. Dedi: Denir: Atlar, gemleri ve eyer keçeleriyle **عواجر**; eğer koştu ve üzerinde eyerleri, eyer keçeleri ve takımları varsa.

Ebû’l-Heysem onu **بالحاء** ile rivayet etti.

Şemmer dedi: Denir: **عَجَر الريقُ على أنيابه**; eğer onunla bağlandı ve yapıştıysa; tıpkı adamın elbisesiyle başına **يَعجِر** etmesi gibi. Şemmâh’ın kardeşi Müzerrid b. Dırâr dedi:
إذ لا يزال نائساً لعابُه
بالطَّلَوَان عاجزاً أنيابُه
Dedi: Asmaî dedi: At **عَجَر** eder, **يَعجِر** **عجراً**; eğer hızlı bir geçişle geçtiyse. Ve **عَجَر** **عجراً**; eğer kuyruğunu uzattıysa.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: dedi: **العَجَر**: bedenin büyüklüğüyle birlikte kuvvettir. Dedi: Ve **العَجير**; **بالراء غير معجمة**; ve **القَحول** ve **الحَرِيك** ve **الضعيف** ve **الحصُور**: iktidarsızdır.

Seleme, Ferrâ’dan: dedi: **الأعجر**: kambur; o, **الأفزر** ve **الأفرص** ve **الأفرس** ve **الأدنُّ** ve **الأثبج**’dir. Dedi: Ve **العجّار**: **العجاجير** yiyen; o da, hamur kütleleridir; ateşe atılır, sonra yenir. Ve **العَجَّار**: güreşte yanına dayanılmayan, rakibini yere seren; rakibine karşı **المُشَغزِبُ** olan.

ثعلب, İbnü’l-A‘râbî’den: Dedi ki: **العجيم** kesilip, yayılmadan önce sofra üzerinde parça parça (kütleler hâlinde) olursa, o **المُشنَّق** ve **العجاجير**’dir.

Seleme, Ferrâ’dan: Dedi ki: **العَجْر**: senin, adamın boynunu bükmendir.

(**نوادر الأعراب**)’da: “Boynunu şuna şuna doğru büktü; onu büker” denir; eğer bir yüz üzere iken, ondan dönüp arkasındaki bir şeye dönmek isterse ve o bundan menediliyorsa; yahut ona bir şeyi emrettin de boynunu büktü ve senin emrinden dolayı ona gitmek istemedi.

Ebû Saîd, şairin sözü hakkında dedi ki:
فلو كنتَ سيفاً كان أَثْرك عُجرة
وكنَت دَداناً لا يؤيِّسه الصَّقْلُ
Der ki: Eğer sen bir kılıç olsaydın, sen **كَهام** olurdun; **عُجْرة التِّكَّة** menzilesinde; hiçbir şeyi kesmezsin.

Şemmer dedi ki: “Ona **عَجَرتُ**”, “ona **حَظَرت**”, “ona **حَجَرتُ**” denir; tek bir mânâ ile.

Ferrâ dedi ki: Falan, **بالعُجَر والبُجَر** ile geldi; yani yalan ile geldi. Ebû Saîd dedi ki: O, büyük iştir. Ve **بالعَجَارِيّ والبَجاريّ** ile geldi; bunlar **الدَّواهي**’dir.

Ebû Ubeyde dedi ki: Onu değnekle **عَجَره** ve **بَجره**; yani onunla vurdu da, vuruş yeri ondan şiştiği zaman. Ve **العَجاريُّ**: kemiklerin başlarıdır. Rü’be dedi ki:
ومن عَجَاريهنَّ كلَّ جنجنِ
**العجاريّ**’nin **ياء**’sını hafifletti; hâlbuki o şeddelidir.

Ebû Ubeyd dedi ki: **العَجِير**: kadınlara gelmeyen (onlarla cinsel ilişkiye girmeyen) kimsedir. Şemmer dedi ki: **عَجِير** ve **عِجِّير** denir.

Başkası dedi ki: **المِعجَر** ve **العِجار**: kadının, başının çevresi üzerine doladığı, sonra onun üstüne cübbesiyle büründüğü bir elbisedir. **المِعجر**’in çoğulu **المعاجر**’dir. Şemmer dedi ki: Bundan **الاعتجار** alınmıştır; o, çenelik altından dolaştırma olmaksızın elbiseyi baş üzerine dolamaktır.

Peygamber’den (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) rivayet edildi: “Fetih günü Mekke’ye, siyah bir sarıkla **معتجراً** olarak girdi.” Mânâ: onu başı üzerine doladı ve onunla **يتَلحَّ** olmadı. Râciz dedi ki:
جاءت به معتجراً ببُردهِ
سَفْواء تَخدِي بنسيجِ وَحدِهِ
Leys dedi ki: **المعاجر** Yemen elbiselerindendir.

Dedi ki: Kadının **مِعْجَر**’i, **الرِّداء**’dan daha küçük, **المِقْنعة**’dan daha büyüktür.

ثعلب, İbnü’l-A‘râbî’den: Dedi ki: **العجراء**: üzerinde **أُبَن** bulunan değnektir; “Onu, **سَلَم**’den bir **عَجْراءَ** ile vurdu” denir.

Leys dedi ki: **حافرٌ عَجِرٌ**: sert, şiddetli katıdır. Merrâr dedi ki:
سَلِطُ السُّنْبُكِ ذو رُسغٍ عَجِرْ
Dedi ki: **الأعجر**: içinde düğümler gördüğün her şeydir. Dedi ki: **وكيسٌ أعجر**; o, dolu olandır. **وبطنٌ أعجرُ**: doludur; çoğulu **عُجْر**’dür. Antere dedi ki:
أبَنِي زَبِيبةَ ما لمُهركمُ
متجرّداً وبطونُكم عُجْرُ
Dedi ki: **العُجْرة**: tahtadaki her düğümdür. **الخَلنْجُ**’un nakşında **عُجَر** vardır. Dedi ki: Kılıcın **فرِند**’inde **عُجَر** vardır.

جرع: Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten: Dedi ki: **الجَرْع**; **جَرِع الماءَ يَجرَع جَرْعاً**’ın masdarıdır. Ve **الجَرْع**: **جَرْعة**’nın cem‘idir; o, kumdan bir tümsektir; hiçbir şey bitirmez.

Dedim: Araplardan **الجرع** hakkında işittiğim, onun dediğinden başkadır. **الجَرَع** onların yanında: içinde **وُعوثة** bulunmayan, güzel, bitiren, yumuşak kumluktur; ona **الجَرْعاء** ve **الأجرع** denir; **أجارع** ve **جَرْعاوات** diye cem‘ edilir. **الجَرَعة** da **جَرَعاً** diye cem‘ edilir; ancak **الجرعاء** ve **الأجرع**, **الجَرَعة**’dan daha büyüktür. Zü’r-Rumme, **الأجرع** hakkında söyledi de onu bitki bitirir kıldı:
بأجرعَ مِرباعٍ مَرَبَ مُحلَّلِ
Ve **مَرَبّاً محلَّلاً** olmaz; ancak o, bitki bitirir.

İbnü’s-Sikkît’ten başkası, **الأجرَع** ve **الجَرَع** hakkında, benim dediğime yakın bir şey söyledi.

Münzirî bana haber verdi: ثعلب’den, İbnü’l-A‘râbî’den: Dedi ki: **الجَرِع** (kirişlerden): düz olması ve onun bazı yerlerinde çıkıntı bulunmasıdır; bir parça aba ile silinir; tâ ki gitsin.

İbn Şümeyl dedi ki: Kirişlerden **المجرَّع**; o, bükümü (fitili) farklı olan ve içinde **عُجَر** bulunan, bükümü de, bükümünün sıkılaştırılması da iyi yapılmamış olandır; böylece kuvvetlerinin bir kısmı bir kısmı üzerine çıkmıştır. **وترٌ مجرَّع** ve **جَرِع** denir.

Ve “Suyu **جَرِع**; onu **يَجرَعُه جَرْعاً** ve onu **اجترعه**” denir. Eğer yudumlamayı bir kereden sonra bir kere daha, zorlanır gibi sürdürürse: “Onu **تجرَّعه**” denir. Yüce Allah dedi ki: **( يَتَجَرَّعُهُ وَلاَ يَكَادُ يُسِيغُهُ )** (İbrâhîm: 17). Ve **الجُرعة**: ağzın dolusu; onu yutar. Ve **الجَرعة**: bir defalık (yudum)dur. **الجُرعة**’nın çoğulu **جُرَع**’dır.

Ve “Hiçbir **جُرعة** yoktur ki, **جُرعةِ غيظ**’ten—onu yuttuğun (içine attığın) bir öfke yudumundan—sonra kartalları daha çok övücü olsun” denir.

Arapların darb-ı mesellerindendir: “Falan, **جُرَيعةَ الذَّقَن**’i atlattı” ve “**بجُريعة الذَّقَن** ile”; isterler ki: canı ağzına geldi de helâk olacaktı; sonra kurtuldu ve sıyrıldı.

Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: Korkakın kurtulması hakkında mesellerindendir: “Beni **جُريعةَ الذَّقَن** atlattı”; eğer ondan, **الجُرعة**’nın çeneye yakınlığı gibi yakın iken, sonra onu salıverirse. Başkası, Ebû Zeyd’den rivayet etti: “Falan beni **جَريضاً** atlattı” denir; eğer seni atlattı da neredeyse (yakalamadı) ise. Ve “Beni **جُريعةَ الرِّيق** atlattı”; eğer seni geçti de, ona öfkeyle tükürüğünü yuttun ise.

Dedim: Ebû Ubeyd’in Ebû Zeyd’den rivayet ettiği doğrudur; onda şüphe yoktur.

جعر: Ebû Ubeyd, Ebû’l-Cerrâh el-Ukaylî ve Asma‘î’den: **الجِعار**: adam kuyuya indiğinde onun beline bağlanan iptir; ucu bir adamın elindedir; eğer düşerse, onunla onu uzatır (çekip tutar).

Münzirî bana haber verdi: ثعلب’den, İbnü’l-A‘râbî’den; ona inşad etti:
ليس الجِعارُ مُنْجياً من القِدرْ
وإنْ تجعَّرتَ بمحبوكٍ مُمَرّ
İbnü’l-A‘râbî, **الجِعار**’ı, onların ikisinin açıkladığı gibi açıkladı.

Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: Korkakın kaçması ve boyun eğmesi hakkında mesellerindendir:
روغِي جَعارِ وانظري أين المفَرّ
Dedi ki: **وجَعَارِ**: sırtlandır. Leys dedi ki: Çok **جعر** ettiği için ona **أمُّ جَعَارِ** denir. Başkası inşad etti:
عَشْنزَرةٌ جواعرُها ثمانٍ
فُويقَ زَماعِها خَدَم حُجُولُ
تراها الضَّبُع أعظمَهنَّ رأساً
جُراهِمةً لها حِرَةٌ وثِيلُ
Bazıları dedi ki: “**جواعرُها ثمانٍ**” demesi ancak şundandır: çünkü sırtlanın birçok delikleri vardır. Ve **الجُراهمة**: kızgın (azgın) olanlardır. Onu, **حِرَةٌ** ve **ثِيلٌ** olan bir hünsa kıldı.

Ben dedim: Benim yanımda, “**جواعرها ثمان**” sözünün tefsirinde: onun **جعر**’ının çokluğunu kastetti. Ve **الجواعر**: **الجاعرة**’nin çoğuludur; o da **الجَعْر**’dır; onu **فاعلة** ve **فواعل** kalıbına çıkardı; mânâsı masdardır; Arapların “Develerin **رواغي**’sini işittim” demesi gibi; yani onların **رُغاء**’sını; ve “Koyunların **ثواغي**’sini işittim” demesi gibi; yani onların **ثُغاء**’sını. Aynı şekilde **العافية** masdardır; çoğulu **عَوافٍ**’dir. Yüce ve aziz Allah dedi ki: **( الاَزِفَةُ لَيْسَ لَهَا )** (en-Necm: 58); yani onun, O’nun (yüce ve aziz olanın) dışında bir açığa çıkarılışı ve zuhur edişi yoktur. Ve dedi ki: **( عَالِيَةٍ لاَّ تَسْمَعُ فِيهَا )** (el-Gâşiye: 11); yani **لَغْواً**. Bunun benzeri Arapların كلامında çoktur. “**جواعرها ثمان**” sözüyle sınırlı bir sayı kastetmedi; fakat onu, yemenin ve **الجعر**’ın çokluğu ile vasfetti; o, hayvanların en çok yiyenidir.

Kuyruğu kuşatan iki **الجاعرتان**’a gelince—kuyruk ikisinin arasındadır—bunlar, Hüzeli’nin sözünden hiçbir şey değildir.

Ebû Zeyd dedi ki: Deveden **الجاعرتان**: kuyruğun aslını kuşatan iki kemiktir; kuyruk ikisinin arasındadır. Leys dedi ki: **الجاعرتان**, eşeğin arka tarafında iki **كاذَتَيه** üzerinde dağlanan yerdedir. Ve **الدُّبُر**’e **الجاعرة** ve **الجعراء** denir.

Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti: Dedi ki: **الجَعْر** tabiatın kurumasıdır. Ve adam **مِجعارٌ**’dır; eğer böyle ise.

Leys dedi ki: **الْجَعر**: **الدُّبر**’de dışkıdan kuruyan şeydir; yahut kuru olarak çıkandır. Dedi ki: Köpek için ancak “**جَعَر يَجعَر جَعْراً**” denir. Dedi ki: **بنو الجَعْراء**: Araplardan bir kabiledir; bu lakapla ayıplanırlar.

Ve bana el-Münzirî, Sa‘leb’den, İbnü’l-A‘râbî’den haber verdi ki şöyle demiş: **الْجَعُور**: Benî Nehşel’e ait bir **خَبْراءُ**’dır. Öteki **الجَعُور**: Benî ‘Abdillâh b. Dârim’e ait bir **خَبْراء**’dır; tek bir yağmur her ikisini de doldurur; ikisi dolunca kışlarının **كَرع**’ına güvenirler. Şu şiiri okudu:
إذا أردت الجَفْر بالجَعور
فاعمل بكلِّ مارنٍ صَبورِ

Mâlik b. Enes, kendisine ait bir isnadla rivayet etti ki Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) (hurmadan sadakada iki renkten nehyetti: **الْجُعرور** ve **الحُبَيْق** rengi). el-Asma‘î dedi: **الْجُعرور**: **الدَّقَل**’den bir türdür; içinde hayır olmayan küçük bir şey taşır. **الحُبَيق** rengi de iki hurmanın en kötülerindendir.

A‘râb çocuklarının **الْجِعِرَّى** denilen bir oyunu vardır; **الراء** şedîdlidir; bu, çocuğun iki kişi arasında elleri üzerinde taşınmasıdır. Bir başka oyun da **سَفْد اللِّقاح** denilir; bu, çocukların bazısının bazısının ardı sıra dizilmesidir; bunların hepsi, arkasından arkadaşının **حُجزة**’sini tutucudur.

**رعج**: Ebû ‘Ubeyd, el-Asma‘î’den, şimşekte **الارتعاج** hakkında (rivayet etti); o, onun çokluğu ve peş peşe gelmesidir.

el-Leys dedi: **الإرعاج**: şimşeğin parıldaması ve bulut içinde dağılmasıdır. el-‘Accâc’ın şu beytini okudu:
سحّاً أهاضيبَ وبَرْقاً مُرعِجا

İbnü’l-Ferec, Ebû Sa‘îd’den rivayet etti ki şöyle demiş: **الارتعاج** ve **الارتعاش** ve **الارتعاد** birdir.

İbn Düreyd dedi: Bu iş beni **رعَجَني** ve beni **أرعجَني**, yani beni tedirgin etti.

Ben dedim: Bu münkerdir; musahhaf olmasından emin değilim; doğrusu **أزعجني**’dir, “beni tedirgin etti” mânasında, **بالزاي** ile. Kendi bâbında geçti.

**رجع**: Allah جلّ وعزّ dedi: ( **وَالتَّرَآئِبِ إِنَّهُ عَلَى رَجْعِهِ لَقَادِرٌ** ) ( **الطّارق : 8** ). Mücâhid dedi: Suyu **الإحليل**’e geri döndürmeye elbette kadirdir. Başkası dedi: Onu kıyamet günü diriltmeye elbette kadirdir; bunun itibarı, O’nun جلّ وعزّ şu sözüyledir: ( **لَقَادِرٌ يَوْمَ تُبْلَى السَّرَآئِرُ** ) ( **الطّارق : 9** ); mânâ: onu kıyamet günü diriltmeye kadirdir. “Onun **رجعه**’ine kadirdir” denildi; yani onu erkeğin sulbüne ve kadının **تَرِيبة**’sine geri döndürmeye. Allah, ne murad ettiğini daha iyi bilir.

Yüce ve üstün olanın şu sözüne gelince: ( **وَالسَّمَآءِ ذَاتِ الرَّجْعِ** ) ( **الطّارق : 11** ); el-Ferrâ dedi: yağmurla başlar, sonra her yıl onunla geri döner. Başkası dedi: **ذات الرَّجع**; yani **ذات المطر**; çünkü gelir, geri döner ve tekrarlanır. Ebû ‘Ubeyde dedi: Arapların كلامında **الرَّجْع** sudur. Hüzeylî’nin, kılıcı vasfederken onu su gibi kıldığı sözünü okudu:
أبيضُ كالرَّجع رسوبٌ إذا
ما ثاخَ في مُحتَفَل يَختَلي

İbn Büzerc’in, Ebû’l-Heysem’in hattıyla yazısını okudum; onu el-Esedî’den nakletti; dedi ki: gök gürültüsüne **رَجْع** derler.

Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet olundu ki o ( **رجيع** yahut kemikle istincâ edilmesini nehyetti). Ebû ‘Ubeyd dedi: **الرَّجيع** hem **الروث** hem **العذِرة** olur; ancak **رجيع** diye adlandırıldı; çünkü yemek yahut yem iken ilk hâlinden başka bir şeye döndü. Aynı şekilde söz yahut fiilden her şey ki dönüp dolaşırsa o **رجيع**’dir; çünkü mânası geri döndürülmüş, reddedilmiş olandır. Allah جلّ وعزّ dedi: ( **اسْتَغْنَى إِنَّ إِلَى رَبِّكَ** ) ( **العَلق : 8** ) yani **الرُّجوع** ve **المرجع**; **فُعلَى** üzere bir masdardır.

el-Asma‘î dedi: “Bu, yırtıcının **رجيع**’idir ve onun **رَجعهُ**’idir” denir; yani onun benzeri.

el-Leys dedi: **رَجْع الجواب**; ve atışta **رجْع الرَّشْق**: ona geri döndürülen şeydir. **المرجوعة** ve **المرجوع**: mektubun cevabıdır. Dedi: “Bu satışın **مرجوع**’u yoktur” denir; yani onda geri dönülmez. Dedi: “Falan bana **من مرجوعِه** şöyle döndü”; yani cevap onu geri çevirdi. Dedi: **الرَّجْع**: bahar bitkisidir; ve denildi ki **الرَّجْع**: gölcüktür; çoğulu **رُجْعان**’dır. **الرَّجِيع**: terdir; **رجيع** diye adlandırıldı; çünkü su idi, sonra ter olarak döndü. Lebîd dedi:
رجيعاً في المغابن كالعصيم

Sarı teri kastetti; onu, kına **عَصيم**’ine, yani onun izine benzetti. **الجِرّة**’ye de **رجيع** denir. Soğuyan her yemek ki ateşe geri çevrilirse o **رجيع**’dir. “Kılıç **نجيح الرَّجْع** ve **نجيح الرجيع**’dir” denir; darbe vuruşunda keskin ise. Lebîd, kılıcı vasfederek dedi:
بأخلقَ محمودٍ نجيحٍ رجيعهُ

Allah جلّ وعزّ dedi: ( **ء قَالَ رَبِّ ارْجِعُونِ لَعَلِّى** ( صلى الله عليه وسلم )
1764 **أَعْمَلُ صَالِحاً فِيمَا تَرَكْتُ كَلاَّ** ) ( **المؤمنون : 99 100** ); yani kul, kıyamet günü diriltildiğinde görüp dünyada inkâr ettiği şeyi bilince Rabbine “**ارجعوني**” der; yani beni dünyaya geri döndürün. **( ارجعوني )** sözü burada **واقع**tır; ve şu sözü gibi **لازم** da olur: ( **وَلَمَّا رَجَعَ مُوسَى إِلَى قَوْمِهِ** ) ( **الأعرَاف : 150** ). Onun masdarı, لازم iken **الرُّجوع**; واقع iken masdarı **الرَّجْع**’dır. “Onu **رجعتُه** **رجْعاً**; o da **رجوعاً** döndü” denir; لازم ve واقع lafzı onda eşit olur.

el-Leys dedi: Sözden **الرَّجيع**: sahibine geri döndürülen şeydir. Dört ayaklılardan ve develerden **الرجيع**: onu bir seferden sefere geri çevirdiğin şeydir; dişisi **رجيعة**’dır. Zû’r-Rumme, bir dişi deveyi vasfederek dedi:
رجيعةُ أسفارٍ كأن زمامَها
شُجاعٌ لدى يُسرَى الذراعين مطرقُ

Dedi: **الرجْع**: adımdır. Hüzeylî dedi:
نَهْدٌ سليمٌ رجْعُه لا يظلعُ

Ebû ‘Ubeyd, el-Asma‘î’den dedi ki: Deve dişisi defalarca vurulup da gebe kalmazsa o **مُمارِنٌ**’dir; eğer onlara onun gebe kaldığı görünür de sonra onda yük bulunmazsa o **راجعٌ** ve **مُخْلفة**’dir.

Ebû Zeyd dedi: Deve dişisi, yaratılışı belirginleşmeden önce yükünü atarsa “**رجَعت** **تَرجِع** **رِجاعاً**” denir. Ebû’l-Heysem, el-Kıtâmî’nin, iki soylu deve için bir soylu deveyi vasfederken söylediği şu beyti okudu:
ومن عَيرانةٍ عَقدت عليها
لَقاحاً ثمَّ ما كَسَرتْ رِجاعا

Dedi: Şunu kastetti: deve dişisi ona **لقاحاً** bağladı, sonra erkek devenin suyunu atmadı ve onu taşıdıktan sonra kuyruğunu kırdı.

Ve bana el-Münzirî, Sa‘leb’den, İbnü’l-A‘râbî’den haber verdi ki o, el-Merrâr’ın, develeri vasfederken söylediği şu şiiri ona okudu:
مَتابيعُ بُسْطٌ مُتْئماتٌ رواجعٌ
كما رجَعتُ في ليلها أمُّ حائلِ

Dedi: **بُسْط**: yavrularının üzerine serilmiş, onlardan çekilip alınmayan bir **مخلاَّةٌ**’dır. **مُتئمات**: yanında **ابن مَخاضٍ** ve **حُوار** vardır. **رواجع**: yavrularının üzerine geri döndü. Ve “**رواجع**: **نُزَّع**” denir. **أمُّ حائل**: dişi yavrusunun annesidir.

Ebû ‘Ubeyd, el-Asma‘î’den: Adam elini **أرجعَ** eder; yani onu ok almak için sadağına doğru uzatırsa.

Dedi: “Bu, **متاعٌ مُرجِع**’dir” denir; yani onun **مرجوع**’u vardır.

Ebû ‘Ubeyd, Peygamber’in ( صلى الله عليه وسلم ) hadîsinde rivayet etti ki o (sadaka develeri içinde **كَوماء** bir deve gördü; onu sordu; **المُصَدِّق** dedi ki: Ben onu develerle **ارتجعتُ** ettim; o da sustu). Ebû ‘Ubeyd dedi: Ebû ‘Ubeyde dedi: **الارتجاع**: adamın develeriyle şehre gelmesi, onları satması, sonra bedeliyle onların benzerini yahut başkasını satın almasıdır; işte o **الرِّجْعة**’dır. el-Kumeyt, ocak taşlarını vasfederek dedi:
جُردٌ جلادٌ معطَّفات على ال
أورَقِ لا رِجعةٌ ولا جَلَبُ

Dedi: Eğer bedellerini, onunla bir şey satın almaksızın evine geri çevirirse, o **رِجْعة** değildir. Ebû ‘Ubeyd dedi: Sadakada da bu böyledir; mal sahibine develerden bir yaş (**سِنٌّ**) vacip olunca, **المصدِّق** onun yerine ondan daha üst yahut daha alt bir yaş alırsa, aldığı o şey **رِجعة**’dır; çünkü ona vacip olanı ondan **ارتجع** etmiştir.

el-Asma‘î dedi: “Falan develerini sattı da onlardan iyi bir **رِجعة** **ارتجعَ** etti” denir.

Dedi ki: Benû **تَغلِب** Muâviye’ye kıtlık yılını şikâyet etti; o da dedi ki: **المِهارة**’yi celbetmek ve **البِكارة**’yı geri almakla birlikte ihtiyacı nasıl şikâyet ediyorsunuz? Yani atların yavrularını getiriyorsunuz da, bedelleriyle **البكارة**’yı **القِنْية** için geri alıyorsunuz.

İbnü’l-A‘râbî bazı Araplardan, onun şöyle dediğini hikâye etti: (Babamız bize **الرِّجَع** ve **النُّجَع** ile vasiyet etti), yani bize **النِّيب** ve **الأكائل**’i satmamızı ve bedelleriyle **القُلُص**’u **القِنية** için geri almamızı vasiyet etti.

İbnü’s-Sikkît dedi ki: **الرَّجيعة**: geri aldığın bir devedir; yani onu insanların getirdiklerinden satın aldın; bulunduğu beldeden değildir. Çoğulu **الرجائع**’dır. Şu sözünü inşâd etti:
وبرَّحَ بي إنقاضُهنَّ الرجائعُ

Başkası dedi ki: Allah onun kederini sevinç olarak **أرجعَ** etti; yani kederini sevinçle değiştirdi.

Kisâî dedi ki: Dişi deve **أرجعَت** eder; o **مُرجِعٌ**’dir; zayıflıktan sonra güzelleştiği zaman. Ve **الرَّجيع**’den **أرجَعَ** eder; **النَّجْو**’dan kurtulduğu zaman. Ve dişi deve **رجاعاً** **راجعت** eder; yürüyüşün bir türünde iken, başka bir yürüyüşe döndüğü zaman. Buaîs dişi devesini vasfederek dedi:
وطول ارتماء البِيد بالبِيدِ تغتلي
بها ناقتي تختبُّ ثم تراجعُ

Ve denir ki: Falan, devesinin burnu üzerine **رجَع** etti; yani yuları çözüldü de onu üzerine geri çevirdi. Sonra **الخِطام**’a **رِجاعاً** denir.

Kadınlardan **المُراجع**: kocası ölen yahut onu boşayan, sonra ailesine dönen kadındır. Ona ayrıca **راجع** da denir.

Ve hastaya, hastalıktan bir sersemlikten sonra nefsi kendisine döndüğünde: **راجع** denir. Ve denir ki: Onu iki küreğinin **مَرجِع**’inde mızrakladı.

İbn Şümeyl: **الراجعة**: vadinin **نواشغ**’undan olan **الناشغة**’dir. **الرُّجْعان**: **التلاع**’ın üst taraflarıdır; **التلعة**’nın suyu toplanmadan önce. Leys dedi ki: O, **الحُجْران** gibidir.

Ve denir ki: Bu, elimde bundan daha **أرجَعُ**’dır; yani daha faydalıdır.

İbnü’l-Ferec dedi ki: Benû Süleym’den birini işittim, diyordu ki: Sözüm adam hakkında **رجَع** etti ve onda **نجَع** etti; tek bir mânâ ile. Dedi ki: Ve binek hayvanda yem **رجَع** etti ve **نَجَع** etti; etkisi belli olduğu zaman. Dedi ki: Ve ezanda **التَّرجيع**: şu sözünü tekrar etmesidir: **أشهد أن لا إلاه إلاّ الله أشهد أن محمداً رسولُ الله**. Ve dövmenin ve nakışların **رجْع**’ı ve onun **ترجيعه**: üzerine siyahlığın bir defadan sonra bir defa daha iade edilmesidir.

Ve denir ki: Kitabının **رِجعة**’si ve onun **رُجْعانُه** sana geldi mi; yani cevabı. Boşamadan sonra **الرِّجعة** da böyledir; kesre ile. Ama onların “Falan **الرَّجْعة**’ye iman eder” sözü ise fetha iledir. Dedim ki: Kitabın **رِجعة**’sinde ve boşamanın **رِجعة**’sinde fetha da câizdir. Denir ki: Falan, falaneyi, içinde **الرَّجعة**’ye mâlik olduğu bir boşama ile boşadı. Ama Zü’r-Rumme’nin, cilbaplarıyla örtünen kadınları vasfederek söylediği sözü:
كأنَّ الرِّقاقَ المُلحَماتِ ارتجعنَها
على حَنوة القُريان ذات الهمائِم
Maksadı, onların onu, bahçeler gibi parlak yumuşak yüzler üzerine geri çevirmiş olmalarıdır.

Leys dedi ki: **الترجيع**: seste hareket türlerinin birbirine yaklaşmasıdır. Dedi ki: Nakşın ve dövmenin **ترجيع**’i: onun çizgileridir. Züheyr dedi:
مراجيع وشم في نَواشر مِعصَمِ
**المرجوع**’un cem‘idir; o da siyahlığı üzerine iade edilmiş olandır.

Ve denir ki: Allah onu **سَفرةً مُرجِعة** kılsın; ve **المُرجعة**: sevabı ve güzel bir âkıbeti olan şeydir.

Ve denir ki: İhtiyar iki gün hastalanır da bir ay **يُرجِع** etmez; yani bir ay bedenine ve kuvvetine dönmez. Ve falan, başına inen bir musibetten dolayı **استرجع** etti; “**إنا لله وإنّا إليه راجعون**” dediği zaman. O, **مسترجِعٌ**’dir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D8%AC/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب العين والراء وما يثلثهما)
(عرم) العين والراء والميم أصلٌ صحيح واحد، يدلُّ على شِدّة وحِدّة. يقال: عَرُم الإنسان يعرُم عَرامَةً، وهو عارم. قال:
إني امرؤٌ يذُبُّ عن مَحارمي  *** بَسْطةُ كفٍّ ولسانٍ عارمِ
وفيه عُرامٌ، إذا كان فيه ذلك. وعُرَام الجَيْش: شِرّته وحَدُّه وكثرتُه. قال:
وليلةِ هُوْلٍ قد سَريتْ وفتيةٍ  *** هَديتُ وجمعٍ ذي عُرامٍ مُلادِسِ([4])
ولذلك يقال جيشٌ عَرَمْرَمٌ. وقد قلنا إِنَّهم إذا أرادُوا تفخيمَ أمرٍ زادُوا في حروفه. والعَرَمْرم من عَرَم وعرر([5]) . قال:
أداراً بأجماد النَّعامِ عهِدتُها  *** بها نَعماً حَوْماً وعِزّاً عرمرما([6])
وأمَّا سَيل العَرِم فيقال: العَرِمَةُ: السِّكْر، وجمعها عَرِم. وهذا صحيح، لأنَّ الماء إذا سُكِرَ كان له عُرَامٌ من كثرته. ومحتمل أنْ يكون العَرِمة الكُدْس المَدُوس الذي لم يُذَرَّ، يُجعل كهيئة الأَزَج. فإِنْ كان كذا فلأنه مُتكاثف([7]) كثير، كالماء ذي العُرام. فأمَّا العُرْمَة فالبياضُ يكون بمَرَمَّة الشّاة، يقال شاةٌ عرماءُ -وهذا شاذٌّ عن الأصل الذي ذكرناه- وأفْعى عرماء. وممكنٌ أن يكون من باب الإبدال، كأنّ الراء بدل من لام، كأنّها عَلْمَاء. وذلك يكون البياض كعلامةٍ عليها، وليس هذا ببعيد. قال:
*أبا مَعْقِلٍ لا تُواطِئَنْك بَغاضَتِي  *** رُؤوسَ الأفاعِي في مَرَاصِدها العُرْمِ([8])
فأمّا قولُهم إن العَرِم: الجُرَذ الذَّكَر فمما لا معنَى له ولا يُعَرَّج على مِثله.
(عرن) العين والراء والنون أصلٌ صحيحٌ واحد يدلُّ على ثباتٍ وإثباتِ شيء، كالشّيء المركب. من ذلك العِرنين، وهو الأنف، والجمع عرانين سمِّي بذلك كأنَّه عُرِن على الأنف، أي رُكِّبَ. وكذلك اللَّحم عَرِينٌ، لأنه مُثْبَتٌ مركَّبٌ على الجسم. قال:
* موشَّمةُ الأطرافِ رَخْصٌ عَرينُها ([9]) *
وقال في العِرْنين:
تَثْنِي الخمارَ على عِرنينِ أرنبةٍ  *** شَمَّاء مارِنُها بالمسك مرثومُ([10])
ومن الباب العِرَان، وهي خشبةٌ تُجْعَل في أنف البعير. وقال:
وإنْ تُظْهِرْ حديثَك يُؤْتَ غَدْواً  *** برأسِكَ في زِناقٍ أو عِرَانِ([11])
ومن الباب العَرين: مَأْوى الأسد؛ لأنّه مكانُه الذي يثبُتُ فيه. وقال:
أحمّ سراةِ أعلى اللّونِ منه  *** كلَون سَراة ثُعبانِ العَرينِ([12])

ورمح مُعَرَّن: قد سُمِّر سنانُه فيه. وقال:
مَصانعُ فخرٍ ليس بالطِّينِ شُيِّدَت  *** ولكن بطعن السَّمهريِّ المُعَرَّنِ
ومن الباب قولهم للشَّديد الصِّرِّيع: هو عِرْنَةٌ لا يُطاق، أي إنّه ثابتٌ لا يزول.
(عرو/ي) العين والراء والحرف المعتل أصلانِ صحيحان متباينان يدلُّ أحدُهما على ثباتٍ ومُلازمةٍ وغِشيان، والآخر يدلُّ على خلوٍّ ومفارقة.
فالأوّل قولُهم: عَرَاه أمرٌ، إذا غَشِيه وأصابَه؛ وعَرَاه البرد. ويقولون: "إذا طَلَع السِّماك، فعند ذلك يَعرُوك ما عَناك، من البرد الذي يَغْشاك". وعَرَاه الهمُّ واعتراه. والعُرَوَاء: قِرَّةٌ تأخذ المحموم.
ومن الباب العُروة عُروَة الكُوزِ ونحوِه، والجمع عُرىً. وعَرّيت الشيء: اتَّخذت له عروة([13]) . قال لبيد:
فخْمةٌ ذَفْراء تُرتَى بالعُرَى *** قُردمانيَّاً وتَركاً كالبَصَلْ([14])
وقال آخر: "والله لو عَرَّيتَ في عِلباوَيَّ ما خضَعْتُ لَكَ"، أي لو جعلتَ فيهما عُرْوَتين. وإنَّما سمِّيت عُروَة لأنّها تُمسَك وتَلزَمها الإصبع.
ومن الباب العُروة، وهو من النَّبات شجرٌ تَبقى لـه خَضرةٌ في الشتاء، تتعلق به الإبل([15]) حتَّى يدركَ الرَّبيع، فهي العُرْوة والعُلْقة، وقال مهلهل:
قَتَل الملُوكَ وسارَ تحت لوائه  *** شَجر العُرَى وعَراعِرُ الأقوامِ([16])
وقال بعضهم: العُرْوة: الشَّجر الملتف. وقال الفَرَّاء: العُروة من الشَّجر:
ما لا يسقط ورقُه. وكلُّ هذا راجعٌ إلى قياس الباب، لأنَّ الماشية تتعلَّق به فيكون كالعُروة وسائر ما ذكرناه.
وربّما سَمّوا العِلْق النَّفِيسَ عُروةً، كما يسمَّى عِلْقاً، والقياس فيهما واحد. ويقال: إن عُروةَ الإسلام: بقِيَّته، كقولهم: بأرض بني فلانٍ عُروة، أي بقيّة منْ كلإٍ. وهذا عندي كلامٌ فيه جفاء؛ لأنَّ الإسلام والحمدُ لله باقٍ أبداً، وإنّما عُرَى الإسلام شرائعه التي يُتَمسَّك بها، كلُّ شريعةٍ عُروة. قال الله تعالى عند ذكر الإيمان:﴿فَقَدِ اسْتَمْسَكَ بِالْعُرْوَةِ الوُثْقَى لاَ انْفِصَامَ لَهَا﴾  [البقرة 256].
فأما العَرِيُّ فهي الرِّيح الباردة، وهي عرِيَّة أيضاً. وسمِّيت لأنّها تَعْرو وتَعترِي، أي تَغْشَى. قال ذو الرُّمَّة:
وهَلْ أحْطِبَنَّ القومَ وهي عريَّةٌ   *** أُصولَ ألاءٍ في ثَرىً عَمِدٍ جَعْدِ([17])
ويقولون: "أَهْلكَ فقد أعْرَيْتَ"، أي غابت الشَّمسُ وهبَّت عريّاً.
وأمّا الأصل الآخَر فخُلوُّ الشَّيء من الشَّيء. من ذلك العُرْيان، يقال منه: قد عَرِيَ من الشَّيءِ يعرَى، وجمع عارٍ عُراة. قال أبو دُوَاد:
فبِتنا عُراةً لَدَى مُهْرِنا  *** تُنَزِّع من شَفَتيه الصَّفارا([18])
أي متجرِّدين، كما [يقال] تجرّد للأمر، إذا جدّ فيه. ويقولون: إنّه من العُرَواء، أي كأنَّهم ينتفضون من البرد. ويقال من الأوّل: ما أحْسَنَ عُرْيةَ هذه الجارية، أي مُعَرَّاها وما تجرَّد منها. وعُرْيَتها: جُرْدتها. ويقال: المَعَارِي: اليدانِ والرِّجْلان والوجه، لأنّ ذلك بادٍ أبداً. قال أبو كبير:
مُتكوِّرينَ على المَعارِي بينَهم  *** ضَربٌ كتَعْطاط المَزَادِ الأثجلِ([19])
ويقال: اعْرَوْرَيْتُ الفَرسَ، إذا ركبته عُرْياً [ليس] بين ظهره وبَيْنَك شيء. وأنشد:
واعْروْروت العُلُطَ العُرْضيَّ تركُضُه  *** أمُّ الفوارس* بالدِّئدادِ والرَّبَعَه([20])
ويقال: فرسٌ عُرْيٌ ورجل عُرْيانٌ.
ومن الباب: العَرَاء: كلُّ شيء أعْرَيْته من سُتْرته. ويقال: اسْتُر عن العَرَاءِ. أمَّا العَرَى مقصور فما سَتَرَ شيئاً من شيء. تقول: تركناه في عَرَى الحائط([21]). وهذه الكلمة تَصلح أن تكون من الباب الأوَّل.
ومن الباب الثّاني: أعْرَى القومُ صاحبهم، إذا تَرَكوه وذهَبوا عنه.
ومن الباب العَرَاء: الفضاء، ويقال إنّه مذكّر. تقول: انتهينا إلى عَراءٍ من الأرض واسع. وأعراء الأرض: ما ظَهَر من مُتونها وظُهورها. ويقولون لامرأة الرّجل: النَّجِيُّ العُرْيان، أي إِنَّه يُناجيها في الفِراش عُريانةً. قال:
ليس النجيُّ الذي يأتيك مؤتزِراً  *** مِثْلَ النَّجِيّ الذي يأتيك عُرياناً([22])
ويقال للفرس الطَّويل القوائم عُريان، وهو من الباب، يراد أنَّ قوائمه متجرِّدة طويلة.
وأمَّا العَرِية من النَّخْل وما جاء في الحديث أنّه عليه الصلاة والسلام: "نهَى عن المُزَابنة ورَخّص في العَرايا" فإنّ قياسَه قياسُ الذي ذكرناه في هذا الأصل الثاني، وهو خُلوُّ الشيء عن الشيء. ثمّ اختلف الفقهاء في صورتها، فقال قوم هي النَّخلة يُعرِيها صاحبُها رجلاً محتاجاً، وذلك أن يجعَلَ له ثمرةَ عامِها، فرخّص لربِّ النَّخل أن يبتاع ثمرَ تلك النَّخلة من المُعْرَى بتمرٍ، لِموضعِ حاجته. وقال بعضُهم: بل هو الرّجُل يكون لـه نخلةٌ وسْطَ نخلٍ كثيرٍ لرجُل آخر، فيدخلُ ربُّ النَّخلة إلى نخلته فربما كان صاحب النخل الكثير يؤديه دُخوله إلى نخلِهِ([23]) ، فرخِّص لصاحب النَّخل الكثير أن يشتري ثمَر تلك النخلة من صاحبها قبل أن يجُدَّه بتمرٍ لئلاّ يتأذَّى به.
قال أبو عبيدٍ: والتّفسير الأول أجود، لأنَّ هذا ليس فيه إعراء، إنما هي نَخلةٌ يملكها ربُّها فكيف تسمى عَرِيّة. ومما يبين ذلك قولُ شاعر الأنصار([24]) :
ليستْ بسَنْهَاءَ ولا رُجبيَّةٍ  *** ولكن عَرَايا في السِّنينَ الجَوائحِ([25])
ومنه حديثٌ آخر، أنَّه كان إذا بعث الخُرّاص قال هم: "خفِّفوا في الخَرْص فإنَّ في المال العَرِيَّةَ والوصِيَّة".
قال الأصمعيّ: استَعْرَى الناسُ في كلِّ وجهٍ، إذا أكلوا الرُّطَب. قال: وهو مأخوذٌ من العَرايا.
فأمَّا الخليل فرُوِي عنه كلامٌ بعضُه من الأوّل وبعضُه من الثاني، إلاّ أنَّ جملة قوله دليلٌ على ما ذكرناه، من أنّه قياسُ سائرِ الباب، وأنّه خلوُّ شيءٍ من شيء.
قال الخليل: النَّخلة العرِيَّة: التي إذا عَرَضْت على البيع ثمرَها عَرَّيتَ منها نخلة، أي عَزَلْتَ عن المساوَمة. والجمع العَرايا، والفعل منه إعراءٌ، وهو أن يُجعَل ثمرُها لمُحتاجٍ عامَها ذلك.
(عرب) العين والراء والباء أصول ثلاثة: أحدها الإنابة والإفصاح، والآخر النَّشاطُ وطيبُ النَّفس، والثالث فسادٌ في جسمٍ أو عضو.
فالأوّل قولهم: أعرب الرّجُل عن نفسه، إذا بيَّنَ وأوضح. قال رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم: "الثَّيِّبُ يُعرِب عنها لسانُها، والبِكر تُسْتَأْمَر في نفسها". وجاء في الحديث: "يستحبُّ حين يُعرِب الصبيُّ أن يقول لا إله إلا الله. سبْعَ مرات"، أي حين يُبِين عن نفسه. وليس هذا من إعراب الكلام. وإعرابُ الكلام أيضاً من هذا القياس، لأنَّ بالإعراب يُفرَق بين المعاني في الفاعل والمفعول والنفي والتعجب والاستفهام، وسائر أبواب هذا النَّحو من العلم.
فأمّا الأمَّة التي تسمَّى العربَ فليس ببعيدٍ أن يكون سمِّيت عَرَبا من هذا القياس لأنَّ لسانَها أعْرَبُ الألسنة، وبيانَها أجودُ البيان. وممّا يوضِّح هذا الحديثُ الذي جاء: "إنَّ العربيَّة ليست باباً واحداً([26]) ، لكنّها لسانٌ ناطق". وممّا يدل على هذا أيضاً قولُ العرب: ما بها عَرِيبٌ، أي ما بها أحدٌ، كأنَّهم يريدون، ما بها أنيس يُعرِب عن نفسه. قال الخليل: العَرَب العاربة هم الصَّريح. والأعاريب: جماعة الأعراب. ورجلٌ عربيّ. قال: وأعرب الرّجُل، إذا أفَصَح القَولَ، وهو عَرَبانيُّ اللِّسان([27]) : فصيح. وأعرب الفرس: خَلَصت* عربيّتُه وفاتَته القِرْفة([28]) . والإبل العِرابُ، هي العربية. والعرب المستعربة هم الذين دخَلُوا بَعدُ فاستعربوا وتعرَّبوا.
والأصل الآخَر: المرأة العَرُوب: الضَّحاكة الطيِّبة النفس، وهُنَّ العُرُب. قال الله تعالى: ﴿فَجَعَلْنَاهُنَّ أَبْكاراً. عُرُباً أَتْرَاباً﴾  [الواقعة 36- 37]، قال أهلُ التَّفسير: هنَّ المتحبِّبات إلى أزواجهنّ.
والعَرْب، بسكون الراء: النَّشاط. قال:
* والخَيْل تنزِع عَرْباً في أعنَّتِها([29]) *
والعَرَب: الأَثَر، بفتح الراء. يقال منه: عَرِب يَعْرَب عَرَباً.
والأصل الثالث قولُهم: [عَرِبَت] معدتُه، إذا فسدت، تَعْرَب عَرَباً. ويقال من ذلك: امرأةٌ عَروبٌ، أي فاسدة. أنشدنا عليُّ بن إبراهيمَ القَطّان، قال: أنشدنا ثعلبٌ عن ابن الأعرابيّ:
وما خَلَفٌ من أمِّ عِمرانَ سَلْفَعٌ  *** من السُّودِ وَرهْاءُ العِنان عَرُوبُ([30])
فأمَّا يوم الجُمعة فإِنَّه يُدعى العَرُوبة، وهو اسمٌ عندنا موضوعٌ على غير ما ذكرناه من القياس. ويقولون: إِنَّه كان يسمَّى في الزَّمن القديمِ العَرُوبة. وكتابُ الله تعالى وحديثُ رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم لم يجئْ إلاّ بذكر الجُمعة. على أنَّهم قد أنشدوا:
* يوم العَروبةِ أوراداً بأورادِ([31]) *
وأنشدوا أيضاً:
يا حُسْنَهُ عند العزيز إذا بدا  *** يوم العَرُوبة واستقَرَّ المِنْبرُ
وكلُّ هذا عندنا مما لا يعوَّل على صحّته.
(عرت) العين والراء والتَّاء. العَرْت: الدَّلْك. والرُّمْح العَرّات، مثل العَرّاص، وهو المُضطرِب.
(عرث) قال أبو بكر([32]) : العَرْث: الانتزاع. عَرَثَه عَرْثاً، إذا انتزَعه. وهو من المُجْمل([33]) .
(عرج) العين والراء والجيم ثلاثة أصول: الأوّل يدلُّ على ميْل ومَيَل، والآخر على عَدَد، والآخِر على سُموّ وارتقاء.
فالأوّل: العَرَج مصدر الأعْرج، ويقال منه: عَرِج يعرَج عَرَجاً، إذا صار أعرج. وقالوا: عَرِج يَعْرَجُ خِلْقة، وعَرَج يَعْرُج إذا مشى مِشية العُرْجان. والعَرْجَاء: الضَّبُع، وذلك خِلْقَةٌ فيها، فلذلك سمِّيَتْ العَرْجاء، والجمع عُرْج. وجمع الأعرج من النّاس العُرْجان([34]). ويقال للغراب أعرج، لأنَّه إذا مشى حَجَل.
ومن هذا الباب التعرُّج، وهو حَبْس المطايا مُناخٍ أو موقِف يميلها إليه([35]). قال ذو الرُّمَّة:
يا جارَتَيْ بنتِ فَضّاضٍ أمَا لَكُما  *** حَتَّى نُكلِّمَها همٌّ بتعريج([36])
وقال ابنُ الأعرابيّ: عرَّجْتُ عليه، أي حبَست مطيَّتي عليه. وما لي عليه عُرْجَة([37]) ولا مَعْرَجَة. ويقال للطَّرِيق إذا مال: انعَرَج. وانْعَرَج الوادي. ومُنْعَرَجُه: حيث يميل يَمنةً ويَسرَة. وانعرَجَ القومُ عن الطريق، إذا مالوا عنه([38]) . ويقولون: إنَّ العُرَيْجَاء: الهاجرة. وإنْ صحَّ هذا فلأنَّ كلَّ شيءٍ ينعرجُ إلى مكانٍ يَقِيهِ الحرّ. قال:
لكن سهَيَّةُ تدري أنَّني ذَكَرٌ  *** على عُرَيْجَاءَ لمّا ابتلّتِ الأُزُرُ([39])
وكان الأصمعيّ يقول: أن تَرِدَ الإِبلُ يوماً غُدوةً ويوماً عَشِيَّةً. وقد عَرَّجْنا([40]) من العُرَيجاء. والعَرْجاء: هَضْبَة معروفة. قال أبو ذؤيب:
فكأنَّها بالجِزْعِ جِزْعِ نُبَايِعٍ *** وأُولاتِ ذي العَرْجَاء نَهْبٌ مُجمَعُ([41])
ويقال إنما سمِّيتِ العَرْجَاء لأنَّ الطريق يتعرّج بها. ويقال: أمرٌ عَريجٌ، إذا لم يستقم، هو معوَّج بَعد.
والأصل الآخَر من الإبل، قال قوم: ثمانون إلى تسعين، فإذا بلغت المائةَ فهي هُنَيدة، والجمع عُرُوجٌ وأعراج. قال طَرَفة:
يوم تُبْدِي البِيضُ عن أسْوُقها  *** وتلُفُّ الخيلُ أعراجَ النَّعَمْ([42])

ويقال: العَرْج مائة وخمسون. وهذا الأصل قد يمكن ضمُّه إلى الأوّل، لأنَّ صاحب ذلك يُعرِّج عليه ويَكتفِي به.
والأصل الثالث: العُروج: الارتقاء. يقال عَرَج يعرُج عُروجاً ومَعْرَجاً. والمَعْرَج: المَصْعَد. قال الله تعالى:﴿تَعْرُجُ المَلائِكَةُ والرُّوحُ إلَيْهِ﴾ [المعارج 4]. فأمَّا قول القائل([43]) :
* حتَّى إذا ما الشَّمس هَمَّتْ بعَرَجْ *
فقالوا: أراد غيبوبةَ الشَّمس. وهذا وإن كان صحيحاً فهو غير ملخّص في التَّفسير، *وإنَّما المعنى أنَّها لمَّا غابت فكأنَّها عَرَجت إلى السَّماء، أي صَعِدت. وممَّا يؤيد هذا قولُ الآخَر([44]) :
* وعَرّج اللَّيلَ بُرُوجُ الشَّمسِ([45]) *
فهذا هو القياسُ الصحيح.
(عرد) العين والراء والدال أصلانِ صحيحان يدلُّ أحدهما على قوّةٍ واشتداد، والآخر على مَيل وحِياد.
فالأوَّل العَرْد: الشديد من كلِّ شيءٍ الصُّلب. [قال([46]) ]:
* عَرْدَ التَّراقي حَشْوَراً مُعَقْربا([47]) *
ويقال: عَرَد نابُ البعير يَعرُد عُروداً، إذا خَرَج واشتدَّ وانتصب. قال ذو الرُّمَّة:
يُصَعِّدْنَ رُقْشاً بين عُوجٍ كأنها *** زِجاجُ القَنا منها نَجِيم وعاردُ([48])
النَّجِيم: الطالع.
و[أمَّا] الأصل الآخَر فالتعريد: ترك القَصْد. والأصل فيه قولهم: عَرَدت الشّجرةُ تَعرُد عُروداً. قال لبيد في التَّعريد:
فَمَضَى وقدَّمَها وكانت عادةً *** منه إذا هي عَرَّدَتْ إقدامُها([49])
وقال آخر([50]) :
* وهمّتِ الجوزاءُ بالتَّعريدِ([51]) *
ومما شذَّ عن هذين الأصلين العَرَاد: شجر. ويقال العَرَادة: الجرادة الأُنثى. والله أعلمُ بالصَّواب.
--------------ـــــ
 ([4]) أنشده في اللسان (عرم).
([5]) في الأصل: "وعرمرم".
([6]) أنشده في اللسان (عرم).
([7]) في الأصل: "متكاسف".
([8]) البيت لمعقل بن خويلد الهذلي، من قصيدة لـه في شرح السكري للهذليين 108، وديوان الهذليين (3: 65) .
([9]) عجز بيت لمدرك بن حصن، ويروى أيضاً لغادية الدبيرية كما في اللسان (عرن). وصدره: * رغا صاحبي عند البكاء كما رغت *
          وأنشد العجز بدون نسبة في المخصص (4: 140).
([10]) لذي الرمة في ديوانه 572 واللسان (عرن) برواية: "تثني النقاب".
([11]) في اللسان (زنق) وشروح سقط الزند 194: "يؤت عدوا" بالعين المهملة.
([12]) للطرماح في ديوانه 180 واللسان (عرن). وفي الأصل "منها"، تحريف. والبيت في صفة رحل. وقبله:
فقاموا ينفضون كرى ليال  *** تمكن في الطلى بعد العيون
([13]) ويقال أعراه أيضاً.
([14]) ديوان لبيد 15 طبع 1881 واللسان (ذفر، رتى، قردم، ترك، بصل). وقد سبق في (بصل، ترك).
([15]) في المجمل: "تتعلق بها الإبل". وفي اللسان: "تتعلق به الإبل". وفي الأصل: "تفلق به الإبل".
([16]) سبق إنشاده في (عر). وعراعر، يروى بضم العين وفتحها، فمن ضم فهو واحد، ومن فتح جعله جمعا. ومثله: جوالق وجوالق، وقاقم وقاقم، وعجاهن وعجاهن: انظر اللسان (عرا 274).
([17]) ملحقات ديوان ذي الرمة 665 واللسان (حطب) والمخصص (11: 22). وقد مضى الاستشهاد به في (عمد).
([18]) سبق البيت بدون نسبة في (صفر).
([19]) ديوان الهذليين (2: 96) واللسان (كور، عرا). ويروى: "الأنجل" بالنون أيضاً، وهي رواية الديوان.
([20]) البيت لأبي دواد الرؤاسي كما في اللسان (علط، دأدأ، ربع)، وهو غير أبي دواد الإيادي. وأبو دواد الرؤاسي، هو يزيد بن معاوية بن عمرو بن قيس بن عبيد بن رؤاس بن كلاب بن ربيعة بن عامر بن صعصعة. وأما الإيادي فهو جويرية بن الحجاج. انظر اللسان (دأدأ) والمؤتلف والمختلف 115-116. وقد أنشد صدر البيت في اللسان (عرض) 41. وفي الأصل هنا: "والرابعة بالدأدأء"، صوابه في اللسان. وقبل البيت في اللسان (علط) :
هلا سألت جزاك الله سيئة  *** إذا أصبحت ليس في حافاتها قزعه
وراحت الشول كالشنات شاسفة  *** لا يرتجي رسلها راع ولا ربعه
([21]) بعده في الأصل: "وهذه الحائط".
([22]) البيت للفرزدق في طبقات الشعراء لابن سلام 77 ليبسك 117 مصر والأغاني (3: 120/ 8: 180، 182/19: 8). وليس في ديوانه. والرواية المشهورة: "ليس الشفيع"، "مثل الشفيع". وقبله:
أما البنون فلم تقبل شفاعتهم  *** وشفعت بنت منظور بن زبانا
([23]) في الأصل: "فربما كان مع صاحب النخل الكثير نخلة فيؤديه إلى دخوله"، واستضأت في إصلاحها بالمجمل. وفي المجمل: "فيتأذى صاحب النخل الكثير بدخول صاحب النخلة الواحدة نخله".
([24]) هو سويد بن الصامت الأنصاري، كما في اللسان (عرا، رجب).
([25]) أنشده أيضاً ثعلب في مجالسه 94. وقال ابن منظور في (رجب) إنه يروى: "رجبية" بضم الراء وتخفيف الجيم المفتوحة وتشديدها، قال: "كلاهما نسب نادر، والتثقيل أذهب في الشذوذ". ثم قال: "وقد روي بيت سويد بن الصامت بالوجهين جميعاً".
([26]) في الأصل: "باب واحد".
([27])  لم ترد في القاموس. ووردت في اللسان (2: 77). وفيه: "وقال الليث: يجوز أن يقال: رجل عرباني اللسان".
([28]) القرفة، بالكسر: الهجنة. وفي الأصل: "القرافة"، تحريف.
([29]) وكذا وردت رواية الشطر في المجمل. والبيت للنابغة الذبياني في ديوانه 23 واللسان (غرب، مزع) برواية: "والخيل تمزع غرباً" فيهما. وعجزه:
* كالطير تنجو من الشؤبوب ذي البرد *
([30]) انظر ما سبق من الكلام على البيت في (عن) ص 20 من هذا الجزء.
([31]) البيت للقطامي في ديوانه 12 والجمهرة (1: 267). وصدره:
* نفسي الفداء لأقوام هم خلطوا *
([32]) في الجمهرة (3: 39).
([33]) أراها تعليقاً من أحد القراء؛ فإن نص المادة هنا وقدره، مطابق لنصها وقدره في المجمل لابن فارس.
([34]) والعرج أيضاً، كما في اللسان والقاموس.
([35]) في الأصل: "يميله إليها".
([36]) في الأصل: "يا حادي منابت"، صوابه من ديوان ذي الرمة 71 ويروى: "بنت فصاص".
([37]) بتثليث العين، ويقال أيضاً "عرجة"، بالتحريك.
([38]) في الأصل: "عليه"، صوابه في اللسان.
([39]) البيت لشبيب بن برصاء، كما في حواشي الجمهرة (2: 80). والرواية فيها: "أنني رجل على عريجاء لما احتلت الأزر". وفي المخصص (16: 69): "رجل على عريجاء لما حلت الأزر". وسهية هذه هي أم أرطأة بن سهية، وكان بين أرطأة وشبيب مهاجاة ومقاذعة. انظر التنبيه على أوهام القالي 88.
([40]) كذا ضبط الفعل في الأصل، وليس له ذكر في المعاجم المتداولة.
([41]) ديوان الهذليين (1: 6) والمفضليات (2: 223) وفي الديوان: "بين ينابع"، وفي المفضليات: "بين نبايع" ونبايع ويقال أيضاً ينابع: واد في بلاد هذيل.
([42])ديوان طرفة 57 واللسان (عرج). والرواية في الأصل والديوان واللسان: "أسوقها" بالواو، كما أثبت. وفي "الأسوق" لغتان، تقال بالواو وتقال بالهمزة أيضاً "أسؤق".
([43]) البيت في إصلاح المنطق 89 ومجالس ثعلب 219 والمخصص (9: 26).
([44])هو منظور بن مرثد الأسدي كما سبق في (علي)، وكما في المؤتلف 104. ويقال له أيضاً: "منظور بن حبة". و "حبة" أمه. ونسبه الجاحظ في الحيوان (3: 74، 363) إلى دكين الراجز، أو أبي محمد الفقعسي.
([45]) الرواية: "إذا عرج الليل".
([46]) بدلها في الأصل: "وهو".
([47]) البيت للعجاج في ملحقات ديوانه 74 واللسان (عرد) .
([48]) ديوان ذي الرمة 126 واللسان (عرد، نجم). وفي شرح الديوان: "رقشاً يعني الشقاشق".
([49]) البيت من معلقته المشهورة.
([50]) هو ذو الرمة، ديوانه 159 واللسان (عرد) ومشارف الأقاويز 154.
([51]) البيت ملفق من بيتين في الديوان والمشارف، وهما:
والنجم بين القم والتعريد  *** يستلحق الجوزاء في صعود

ـ

##### Türkçe

(باب **العين** ve**الراء** ve ikisini üçlü yapan şey)
(**عرم**) **العين** ve**الراء** ve**الميم** tek bir sahih asıldır; şiddete ve keskinliğe delâlet eder. Denir ki: **عَرُم** insan **يعرُم** **عَرامَةً**; o **عارم**dir. Dedi ki:
İnni imru’un yedubbu ‘an mahârimi  *** basta(tu) keffin ve lisânin ‘ârimi
Ve onda **عُرامٌ** vardır; onda bu olduğu zaman. Ve **عُرَام**u’l-**جَيْش**: onun şerri, keskinliği ve çokluğudur. Dedi ki:
Ve leyleti hevlin kad serayt ve fityetin  *** hedeytu ve cem‘in zî ‘urâmin mulâdisi([4])
Bundan dolayı denir: **جيشٌ عَرَمْرَمٌ**. Ve demiştik ki: onlar bir işi büyütmek istediklerinde onun harflerinde artırırlar. Ve **العَرَمْرم** **عَرَم** ve**عرر**([5])dendir. Dedi ki:
Edâran bi-ecmâdi’n-ne‘âmi ‘ehidtuhâ  *** bihâ ne‘amen havmen ve ‘izzan ‘armerma([6])
Ama **سَيل العَرِم**e gelince: denir ki: **العَرِمَةُ**: set (bent); çoğulu **عَرِم**. Bu sahihtir; çünkü su setlendiği zaman, çokluğundan dolayı onda **عُرَامٌ** olur. Ve muhtemeldir ki **العَرِمة** savrulmamış, ayakla çiğnenmiş yığın olsun; **الأَزَج** biçimi gibi yapılır. Eğer böyle ise, o zaman çünkü o yoğunlaşmış([7]) çoktur; **ذي العُرام** olan su gibi. Ama **العُرْمَة** ise: koyunun **مَرَمَّة**sinde bulunan beyazlıktır; denir ki: **شاةٌ عرماءُ** —ve bu, zikrettiğimiz asıldan şâzdır— ve **أفْعى عرماء**. Ve mümkün olur ki bu, ibdâl babındandır; sanki **الراء** bir **لام**ın bedelidir; sanki o **عَلْمَاء**dır. Ve bu, onun üzerinde bir alâmet gibi beyazlık olur; bu uzak değildir. Dedi ki:
Eba Ma‘kilin lâ tuvâti’enneke begâdatî  *** ru’ûse’l-efâ‘î fî merâsidihâ’l-‘urmi([8])
Ama onların “**العَرِم**: erkek **الجُرَذ**” sözleri ise, mânâsı olmayan şeylerdendir ve benzerine dönülmez.

(**عرن**) **العين** ve**الراء** ve**النون** tek bir sahih asıldır; sebat etmeye ve bir şeyi ispat etmeye delâlet eder; birleşik şey gibi. Bundan: **العِرنين**; o burundur; çoğulu **عرانين**. Bununla adlandırıldı; sanki burun üzerine **عُرِن** edilmiş gibidir; yani yerleştirilmiştir. Yine et de **عَرِينٌ**dir; çünkü o, bedene sabitlenmiş, yerleştirilmiştir. Dedi ki:
* muvaşşemetü’l-atrâfi rahsun ‘arînuhâ ([9]) *
Ve **العِرْنين** hakkında dedi:
Tesnî’l-himâra ‘alâ ‘irnîni ernebettin  *** şemmâe mârinuhâ bi’l-miski merthûmu([10])
Ve babdandır **العِرَان**; o, devenin burnuna konulan bir ağaçtır. Ve dedi ki:
Ve in tuzhir hadîseke yu’te gadvven  *** bi-ra’sike fî zinâkin ev ‘irâni([11])
Ve babdandır **العَرين**: aslanın barınağı; çünkü o, içinde sabit kaldığı mekândır. Ve dedi ki:
Ehamme serâte a‘lâ’l-levni minhu  *** ke-levni serâti thu‘bâni’l-‘arîni([12])

Ve **رمح مُعَرَّن**: onun **سنان**ı onda çivilenmiştir. Ve dedi ki:
Masâni‘u fahrin leyse bi’t-tîni şuyyidet  *** velâkin bi-ta‘ni’s-semehriyyi’l-mu‘arrani
Ve babdandır onların şiddetli, yere serici için sözleri: o **عِرْنَةٌ**dir, dayanılmaz; yani o sabittir, gitmez.

(**عرو/ي**) **العين** ve**الراء** ve illetli harf iki sahih, birbirinden ayrı asıldır; ikisinden biri sebat, ملازمة ve kuşatmaya delâlet eder; diğeri boşluğa ve ayrılmaya delâlet eder.
Birincisi onların sözü: **عَرَاه** ona bir iş; onu kuşattığı ve ona isabet ettiği zaman; ve **عَرَاه** onu soğuk. Ve derler: “**السِّماك** doğduğu zaman, o vakit seni, seni meşgul eden şeyden, seni kuşatan soğuktan **يَعرُوك**.” Ve **عَرَاه** onu keder ve **اعتراه**. Ve **العُرَوَاء**: hummalıyı tutan bir üşümedir.
Ve babdandır **العُروة**: testinin kulpu ve benzeri; çoğulu **عُرىً**. Ve **عَرّيت** şeyi: ona bir kulp edindin([13]). Lebîd dedi:
Fahmetün zefrâ’u turtâ bi’l-‘urâ  *** kurdamâniyyen ve terken ke’l-basal([14])
Ve bir başkası dedi: “Vallahi eğer **عَرَّيتَ** benim **عِلباوَيَّ**imde, sana boyun eğmezdim”; yani ikisinde iki **عُرْوَة** yapsaydın. Ancak **عُروَة** diye adlandırıldı; çünkü o tutulur ve parmak ona yapışır.
Ve babdandır **العُروة**; o, bitkiden bir ağaçtır; kışın ona yeşillik kalır; develer ona tutunur([15]) ta bahara erişinceye kadar; o, **العُرْوة** ve**العُلْقة**dır. Ve Mühelhil dedi:
Katele’l-mulûke ve sâra tahte livâ’ihi  *** şeceru’l-‘urâ ve ‘arâ‘iru’l-akvâmi([16])
Ve bazısı dedi: **العُرْوة**: sarmaşık gibi dolanmış ağaçtır. Ve **الفَرَّاء** dedi: ağaçtan **العُروة**:
yaprağı düşmeyen şeydir. Ve bütün bunlar babın kıyasına döner; çünkü davar ona tutunur da o, **العُروة** gibi olur ve zikrettiğimiz diğer şeyler gibi.
Ve bazen değerli **العِلْق**a **عُروة** adını verdiler; nasıl **عِلْق** diye adlandırılıyorsa; ikisinde de kıyas birdir. Ve denir ki: İslâmın **عُروة**si: onun kalıntısıdır; onların “falancanın oğullarının toprağında **عُروة** vardır” sözleri gibi; yani ottan bir kalıntı. Bu, bence kabalık bulunan bir sözdür; çünkü İslâm—hamd Allah’a—ebediyen bâkidir; ancak İslâmın **عُرَى**sı, onunla tutunulan şeriatleridir; her şeriat bir **عُروة**dir. Allah Teâlâ iman zikri sırasında dedi ki: ﴿فَقَدِ اسْتَمْسَكَ بِالْعُرْوَةِ الوُثْقَى لاَ انْفِصَامَ لَهَا﴾  [البقرة 256].
Ama **العَرِيُّ**: soğuk rüzgârdır; o **عرِيَّة** de olur. Ve adlandırıldı; çünkü o **تَعْرو** ve**تَعترِي**; yani kuşatır. Zü’r-Rumme dedi:
Ve hel ahtibenne’l-kavme ve hiye ‘ariyyetün   *** usûle elâ’in fî theran ‘amidin ja‘di([17])
Ve derler: “Helâk olasın; çünkü **أعْرَيْتَ**”; yani güneş battı ve **عريّاً** esti.
Ama diğer asıl: bir şeyin bir şeyden boş olmasıdır. Bundan: **العُرْيان**; ondan denir: **عَرِيَ** şeyden **يعرَى**; **عارٍ**ın çoğulu **عُراة**. Ebû Duvâd dedi:
Fe-bitnâ ‘urâten ledâ muhrinâ  *** tunezzi‘u min şefeteyhi’s-safârâ([18])
Yani soyunmuşlar; nasıl [denir] bir işe soyundu; onda ciddileştiği zaman. Ve derler: o, **العُرَواء**dandır; yani sanki soğuktan titriyorlar. Ve birinciden denir: “Bu cariyenin **عُرْية**si ne güzeldir”; yani onun soyunduğu ve ondan sıyrıldığı şey. Ve onun **عُرْيَتها**: onun çıplaklığıdır. Ve denir: **المَعَارِي**: iki el, iki ayak ve yüz; çünkü bu daima açıktır. Ebû Kebîr dedi:
Mutekevvirîne ‘alâ’l-me‘ârî beynehum  *** darbun ke-ta‘ṭâṭi’l-mezâdi’l-ethceli([19])
Ve denir: **اعْرَوْرَيْتُ** atı; onu çıplak bindiğim zaman; sırtı ile senin aranda bir şey [yoktur]. Ve inşad etti:
Ve‘rَوْروت el-‘uluta’l-‘urḍiyye terkuduh  *** ummu’l-fevâris* bi’d-dî’dâdi ve’r-reba‘e([20])
Ve denir: **فرسٌ عُرْيٌ** ve**رجل عُرْيانٌ**.
Ve babdandır: **العَرَاء**: örtüsünden soyduğun her şey. Ve denir: **العَرَاءِ**dan ört. Ama kısaltılmış **العَرَى** ise, bir şeyden bir şeyi örtmeyen şeydir. Dersin: onu duvarın **عَرَى**sında bıraktık([21]). Bu kelime, birinci babdan da olabilir.
Ve ikinci babdandır: **أعْرَى** kavim, arkadaşlarını; onu bırakıp ondan gittikleri zaman.
Ve babdandır **العَرَاء**: boşluk; ve denir ki o müzekkerdir. Dersin: yerden geniş bir **عَراءٍ**a vardık. Ve yerin **أعراء**ı: onun sırtlarından ve çıkıntılarından görünen şey. Ve erkeğin karısına derler: **النَّجِيُّ العُرْيان**; yani o, yatakta onunla çıplak halde gizlice konuşur. Dedi ki:
Leyse’n-neciyyu’l-lezî ye’tîke mu’teziran  *** mithle’n-neciyyi’l-lezî ye’tîke ‘uryânâ([22])
Ve uzun bacaklı ata **عُريان** denir; o babdandır; istenen, bacaklarının soyunmuş, uzun olmasıdır.
Ama hurmadan **العَرِية** ve hadiste geldiği üzere onun—salât ve selâm üzerine olsun—“**المُزَابنة**”yi yasaklayıp “**العَرايا**”da ruhsat vermesi: onun kıyası, bu ikinci asılda zikrettiğimizin kıyasıdır; o da bir şeyin bir şeyden boş olmasıdır. Sonra fakihler onun sûretinde ihtilaf ettiler: bir kavim dedi ki: o, sahibinin muhtaç bir adama **يُعرِيها** ettiği hurma ağacıdır; bu, o yılın meyvesini ona vermesidir; böylece hurma sahibine, ihtiyacı sebebiyle, o hurma ağacının meyvesini **المُعْرَى**dan kuru hurma karşılığında satın alması ruhsat verildi. Bazıları dedi ki: bilakis o, bir adamın, başka bir adamın çok hurmalığı ortasında bir hurma ağacı olmasıdır; hurma ağacının sahibi kendi ağacına girer; belki çok hurmalığın sahibi, onun kendi hurmalığına girişiyle eziyet görürdü([23]); böylece çok hurmalığın sahibine, eziyet görmemesi için, o hurma ağacının meyvesini, sahibi onu toplamadan önce, kuru hurma karşılığında satın alması ruhsat verildi.
Ebû Ubeyd dedi: birinci tefsir daha iyidir; çünkü bunda **إعراء** yoktur; ancak o, sahibinin mülkü olan bir hurma ağacıdır; nasıl **عَرِيّة** diye adlandırılır. Bunu açıklayan şeylerdendir Ensâr şairinin([24]) sözü:
Leyset bi-senhâe velâ rucbiyyetin  *** velâkin ‘arâyâ fî’s-sinîne’l-cevâ’ihi([25])
Ve ondan başka bir hadis: o, **الخُرّاص**ı gönderdiği zaman onlara derdi ki: “**الخَرْص**ta hafifletin; çünkü malda **العَرِيَّة** ve**الوصِيَّة** vardır.”
**الأصمعيّ** dedi: insanlar her yönden **استَعْرَى** ettiler; taze hurma yedikleri zaman. Dedi ki: o, **العَرايا**dan alınmıştır.
Ama **الخليل**den, sözünün bir kısmı birinciden bir kısmı ikinciden olmak üzere rivayet edildi; ancak sözünün bütünü, zikrettiğimize delildir: onun, babın geri kalanının kıyası olduğuna ve onun, bir şeyin bir şeyden boş olması olduğuna.
**الخليل** dedi: **النَّخلة العرِيَّة**: satıma arz ettiğin zaman meyvesinden bir hurma ağacını **عَرَّيتَ**; yani pazarlıktan ayırdın. Çoğulu **العَرايا**dır; fiili ondan **إعراءٌ**dır; o da, o yılın meyvesinin muhtaç birine verilmesidir.

(**عرب**) **العين** ve**الراء** ve**الباء** üç asıldır: biri inâbe ve ifsah; diğeri نشاط ve gönül hoşluğu; üçüncüsü bir bedende veya uzuvda bozulmadır.
Birincisi onların sözü: adam kendisi hakkında **أعرب** etti; beyan edip açıkladığı zaman. Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم dedi ki: “**الثَّيِّبُ** hakkında dili **يُعرِب** eder; **البِكر** ise kendisi hakkında emredilir.” Ve hadiste geldi: “Çocuğun **يُعرِب** ettiği zaman ‘لا إله إلا الله’ demesi müstehaptır; yedi defa”; yani kendisi hakkında beyan ettiği zaman. Bu, الكلامın **إعراب**ından değildir. Ve الكلامın **إعراب**ı da bu kıyastandır; çünkü **الإعراب** ile, failde, mef’ulde, nefiyde, taaccüpte, istifhamda ve bu ilmin diğer nahiv bablarında mânâlar ayrılır.
Ama **العرب** diye adlandırılan ümmet: bu kıyastan **عَرَبا** diye adlandırılmış olması uzak değildir; çünkü onun dili dillerin en **أعْرَب**ıdır ve beyanı beyanın en iyisidir. Bunu açıklayan şeylerdendir gelen hadis: “Arapça tek bir kapı değildir([26]); fakat o, konuşan bir dildir.” Buna delâlet eden şeylerdendir Arapların sözü: onda **عَرِيبٌ** yok; yani onda kimse yok; sanki istiyorlar: onda kendisi hakkında **يُعرِب** eden bir üns yok. **الخليل** dedi: **العَرَب العاربة** saf olanlardır. **الأعاريب**: **الأعراب** topluluğudur. Ve **رجلٌ عربيّ**. Dedi ki: adam **أعرب** etti; sözü **أفَصَح** ettiği zaman; o **عَرَبانيُّ اللِّسان**([27])dır: fasih. Ve at **أعرب** etti: onun Araplığı saflaştı ve **القِرْفة**([28]) onu geçti. **الإبل العِرابُ**: Arap develeridir. Ve **العرب المستعربة**: sonradan girip **استعربوا** ve**تعرَّبوا** edenlerdir.
Diğer asıl: **المرأة العَرُوب**: çok gülen, gönlü hoş olan; onlar **العُرُب**dur. Allah تعالى dedi ki: ﴿فَجَعَلْنَاهُنَّ أَبْكاراً. عُرُباً أَتْرَاباً﴾  [الواقعة 36- 37]; tefsir ehli dedi: onlar, kocalarına sevdirenlerdir.
Ve **العَرْب**—**الراء** sakin—: نشاطtır. Dedi ki:
* vel-haylu tenzi‘u ‘arben fî a‘innetihâ([29]) *
Ve **العَرَب**—**الراء** fetha ile—: izdir. Ondan denir: **عَرِب** **يَعْرَب** **عَرَباً**.
Üçüncü asıl onların sözü: onun midesi **[عَرِبَت]**; bozulduğu zaman; **تَعْرَب** **عَرَباً**. Ve bundan denir: **امرأةٌ عَروبٌ**; yani bozuk. Bize Ali b. İbrahim el-Kattân inşad etti; dedi ki: Sa‘leb bize İbnü’l-A‘râbî’den inşad etti:
Ve mâ halefun min ummi ‘imrâne selfa‘un  *** mine’s-sûdi verheâ’u’l-‘inâni ‘arûbu([30])
Ama cuma günü: ona **العَرُوبة** denir; o, bizce kıyastan zikrettiğimizin dışında konulmuş bir isimdir. Ve derler: eski zamanda **العَرُوبة** diye adlandırılırdı. Allah’ın kitabı ve Resûlullah’ın hadisi صلى الله عليه وآله وسلم ancak **الجُمعة** zikriyle geldi. Bununla beraber inşad ettiler:
* yevme’l-‘arûbeti evrâden bi-evrâdi([31]) *
Ve yine inşad ettiler:
Yâ husnehû ‘inde’l-‘azîzi izâ bedâ  *** yevme’l-‘arûbeti vestekarra’l-minberu
Bütün bunlar, bizce, sıhhatine dayanılmayan şeylerdendir.

(**عرت**) **العين** ve**الراء** ve**التَّاء**. **العَرْت**: ovma. Ve **الرُّمْح العَرّات**: **العَرّاص** gibidir; o, çalkantılı olandır.

(**عرث**) Ebû Bekir([32]) dedi: **العَرْث**: söküp alma. Onu **عَرَثَه** **عَرْثاً**; onu söküp aldığı zaman. Ve o, **المُجْمل**([33])dendir.

(**عرج**) **العين** ve**الراء** ve**الجيم** üç asıldır: birincisi eğrilik ve meyletmeye delâlet eder; diğeri sayıya; diğeri yücelmeye ve yükselmeye.
Birincisi: **العَرَج** **الأعْرج**in masdarıdır; ondan denir: **عَرِج** **يعرَج** **عَرَجاً**; topal olduğu zaman. Ve dediler: **عَرِج** **يَعْرَجُ** yaratılıştan; ve **عَرَج** **يَعْرُج** **العُرْجان** yürüyüşüyle yürüdüğü zaman. Ve **العَرْجَاء**: sırtlandır; bu, onda yaratılıştandır; bundan dolayı **العَرْجاء** diye adlandırıldı; çoğulu **عُرْج**. İnsanlardan **الأعرج**in çoğulu **العُرْجان**dır([34]). Ve kargaya **أعرج** denir; çünkü yürüdüğü zaman sekerek yürür.
Ve bu babdandır **التعرُّج**; o, binekleri bir konaklama yahut durak yerinde tutmaktır; onları ona meylettirir([35]). Zü’r-Rumme dedi:
Yâ câratey binti faddâdin emâ lekumâ  *** hattâ nukellimehâ hemmun bi-ta‘rîci([36])
Ve İbnü’l-A‘râbî dedi: ona **عرَّجْتُ**; yani bineğimi onun yanında tuttum. Ve benim onun üzerinde bir **عُرْجَة**([37])m yoktur, ne de bir **مَعْرَجَة**. Ve yol meylettiği zaman denir: **انعَرَج**. Ve vadi **انْعَرَج** etti. Ve onun **مُنْعَرَجُه**: sağa ve sola meylettiği yerdir. Ve kavim yoldan **انعرَجَ** etti; ondan meylettikleri zaman([38]). Ve derler: **العُرَيْجَاء**: öğle sıcağıdır. Eğer bu sahihse, o zaman çünkü her şey, sıcaktan onu koruyan bir yere doğru **ينعرجُ** eder. Dedi ki:
Lâkin suheyyetü tedrî enne-nî zekerun  *** ‘alâ ‘urayjâe lemmâ ibtelleti’l-uzuru([39])
Ve **الأصمعيّ** derdi ki: develerin bir gün sabahleyin, bir gün akşamleyin suya varmasıdır. Ve biz **عَرَّجْنا**([40]) **العُرَيجاء**dan. Ve **العَرْجاء**: bilinen bir tepedir. Ebû Züeyb dedi:
Fe-ke’ennehâ bi’l-ciz‘i ciz‘i nubâyi‘in *** ve ulâti zî’l-‘arjâ’i neh bun mucma‘u([41])
Ve denir: ancak **العَرْجَاء** diye adlandırıldı; çünkü yol orada **يتعرّج** eder. Ve denir: **أمرٌ عَريجٌ**; düzgün olmadığı zaman; o, hâlâ eğridir.
Diğer asıl develerdendir: bir kavim dedi: seksenden dokuşana; yüz olunca o **هُنَيدة**dir; çoğulu **عُرُوجٌ** ve**أعراج**. Tarafe dedi:
Yevme tubdî’l-bîdu ‘an esvukihâ  *** ve teluffu’l-haylu a‘râce’n-ne‘am([42])

Ve denilir: **العَرْج** yüz ellidir. Ve bu aslın birinciye katılması mümkün olabilir; çünkü onun sahibi ona **يُعرِّج** eder ve onunla yetinir.

Üçüncü asl: **العُروج**: yükselme. Denilir: **عَرَج** **يعرُج** **عُروجاً** ve **مَعْرَجاً**. Ve **المَعْرَج**: **المَصْعَد**. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿**تَعْرُجُ المَلائِكَةُ والرُّوحُ إلَيْهِ**﴾ [المعارج 4]. Ama söyleyenin sözü([43]) :
* حتَّى إذا ما الشَّمس هَمَّتْ بعَرَجْ *
dediler ki: güneşin batışını kastetti. Bu doğru olsa da tefsirde hulâsa edilmiş değildir; *ancak mânâ şudur ki: o batınca sanki göğe **عَرَجت** etmiş, yani yükselmiş (**صَعِدت**) gibidir. Bunu destekleyen şey, diğerinin([44]) sözüdür:
* وعَرّج اللَّيلَ بُرُوجُ الشَّمسِ([45]) *
İşte bu, sahih kıyastır.

(**عرد**) **العين** ve **الراء** ve **الدال** iki sahih asıldır; bunlardan biri kuvvete ve şiddetlenmeye delâlet eder, diğeri meyletmeye ve sapmaya.

Birincisi **العَرْد**: her şeyden sert olan, katı. [Dedi([46]) ]:
* عَرْدَ التَّراقي حَشْوَراً مُعَقْربا([47]) *
Ve denilir: devenin azı dişi **عَرَد** eder, **يَعرُد** **عُروداً**; çıktığı, şiddetlendiği ve dikildiği zaman. ذُو الرُّمَّة dedi:
يُصَعِّدْنَ رُقْشاً بين عُوجٍ كأنها *** زِجاجُ القَنا منها نَجِيم وعاردُ([48])
**النَّجِيم**: doğan.

Ve [ama] diğer asl ise **التعريد**: kastı terk etmek. Bunun aslı, onların “ağaç **عَرَدت** eder, **تَعرُد** **عُروداً**” sözüdür. Lebîd **التَّعريد** hakkında dedi:
فَمَضَى وقدَّمَها وكانت عادةً *** منه إذا هي عَرَّدَتْ إقدامُها([49])
Ve bir başkası([50]) dedi:
* وهمّتِ الجوزاءُ بالتَّعريدِ([51]) *
Bu iki asıldan şâz olan şeylerdendir: **العَرَاد**: bir ağaç. Ve denilir: **العَرَادة**: dişi çekirge. Ve Allah, doğruyu en iyi bilendir.

ـ

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D8%AC/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- العروج: ذهاب في صعود. قال تعالى: ﴿تعرج الملائكة والروح﴾ [المعارج/ 4]، ﴿فظلوا فيه يعرجون﴾ [الحجر/14]، والمعارج: المصاعد. قال: ﴿ذي المعارج﴾ [المعارج/3]، وليلة المعراج سميت لصعود الدعاء فيها إشارة إلى قوله: ﴿إليه يصعد الكلم الطيب﴾ [فاطر/10]، وعرج عروجا وعرجانا: مشى مشي العارج. أي: الذاهب في صعود، كما يقال: درج: إذا مشى مشي الصاعد في درجه، وعرج: صار ذلك خلقة له (انظر: الأفعال 1/187)، وقيل للضبع: عرجاء؛ لكونها في خلقتها ذات عرج، وتعارج نحو: تضالع، ومنه استعير:
*عرج قليلا عن مدى غلوائكا*
(هذا عجز بيت للصولي، وصدره: * أبا جعفر خف نبوة بعد صولة
وهو في ديوانه ص 161؛ ومحاضرات الأدباء 1/109؛ والصداقة والصديق ص 35؛ والممتع للقيرواني ص 249)
أي: احبسه عن التصعد. والعرج: قطيع ضخم من الإبل، كأنه قد عرج كثرة، أي: صعد.

##### Türkçe

- **العروج**: bir yükselişte gidiş. Yüce Allah dedi: ﴿تعرج الملائكة والروح﴾ [المعارج/ 4], ﴿فظلوا فيه يعرجون﴾ [الحجر/14], ve **المعارج**: çıkışlar. Dedi: ﴿ذي المعارج﴾ [المعارج/3], ve **ليلة المعراج** onda duanın yükselişi için, şu sözüne işaret olarak adlandırıldı: ﴿إليه يصعد الكلم الطيب﴾ [فاطر/10], ve **عرج** **عروجا** ve **عرجانا**: **العارج** yürüyüşüyle yürüdü. Yani: bir yükselişte giden; nitekim denir: **درج**: eğer basamaklarında yükselenin yürüyüşüyle yürüdü ise; ve **عرج**: bu onun için bir yaratılış oldu (bak: **الأفعال** 1/187), ve **الضبع**a **عرجاء** denildi; yaratılışında topallık sahibi olması sebebiyle, ve **تعارج** şu örnek üzere: **تضالع**, ve ondan ödünç alındı:

*عرج قليلا عن مدى غلوائكا*

(**هذا عجز بيت للصولي، وصدره**: * أبا جعفر خف نبوة بعد صولة
وهو في ديوانه ص 161؛ ومحاضرات الأدباء 1/109؛ والصداقة والصديق ص 35؛ والممتع للقيرواني ص 249)

Yani: onu yükselişten alıkoy. Ve **العرج**: develerden iri bir sürü; sanki çoklukla **عرج** etmiş gibidir, yani: yükseldi.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D8%AC/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

العَرَجُ والعُرْجة: الظَّلَعُ. والعُرْجة أَيضاً: موضع العَرَج من الرِّجْل.
والعَرَجان، بالتحريك: مِشْية الأَعرج.
ورجل أَعرج من قوم عُرْج وعُرجان، وقد عَرَج يَعْرُج، وعَرُج وعَرِج عَرَجاناً: مشى مِشْية الأَعرج بعَرَضٍ فغمز من شيءٍ أَصابه، وعَرَج، لا غير: صار أَعْرَجَ. وأَعرج الرجلَ: جعله أَعْرَجَ؛ قال الشماخ: فبِتُّ كأَني مُتَّقٍ رأْسَ حَيَّةٍ
لحاجتها، إِنْ تُخْطِئِ النَّفْسَ تُعْرِجِ
وأَعرجه الله، وما أَشدَّ عرجه ولا تقل: ما أَعْرَجَه، لأَن ما كان لَوْناً أَو خِلقة في الجسد، لا يقال منه: ما أَفعله، إِلاّ مع أَشدَّ. وأَمرٌ عَرِيج إِذا لم يُبرَم.
وعرَّج البناءَ تَعْريجاً أَي ميَّله فتعرج؛ وقوله أَنشده ثعلب: أَلم تَرَ أَن الغَزْوَ يُعْرِج أَهلَه
مِراراً، وأَحْياناً يُفِيدُ ويُورِقُ؟
لم يفسره، وهو من ذلك كأَنه كناية عن الخَيْبَة. وتعارَج: حكى مِشْيَة الأَعرج. والعَرْجاءُ: الضَّبُع، خلقة فيها، والجمع عُرْجٌ، والعرب تجعل عُرْجَ معرفة لا تنصرف، تَجْعَلُها بمعنى الضباع بمنزلة قبيلة، ولا يقال للذكر أَعْرَج، ويقال لها عُرَاجُ معرفة لعَرَجِها؛ وقول أَبي مكعَّب الأَسدي:
أَفكان أَوَّلَ ما أَثبْت نَهارَشَتْ
أَبناءُ عُرْجَ، عليك عند وِجارِ
يعني أَبناء الضباع، وترك صرف عُرْجَ لأَنه جعله اسماً للقبيلة؛ وأَما ابن الأَعرابي فقال: لم يجر عُرْج، وهو جمع، لأَنه أَراد التوحيد والعُرْجة، فكأَنه قصَد إِلى اسم واحد، وهو، إِذا كان اسماً غير مسمًّى، نكرة.والعَرَجُ في الإِبل: كالحَقَب، وهو أَن لا يستقيم مخرج بَوْلِهِ، فيقال: حَقِب البعير حَقَباً، وعَرج عَرَجاً، فهو عَرِجٌ، ولا يكون ذلك إِلاّ للجمَل إِذا شدَّ عليه الحَقَب؛ يقال: أَخْلِفْ عنه لئلاَّ يَحْقَب. وانْعَرَج الشيءُ: مال يَمْنَة ويَسْرة. وانعَرَج: انعطَف. وعَرَّج النهرَ: أَماله.
والعَرَج: النَّهر
(* قوله «والعرج النهر» هو في الأصل بفتح العين
والراء.) والوادي لانعراجهما.
وعَرَّج عليه: عطف. وعَرَّج بالمكان إِذا أَقام. والتعريجُ على الشيءِ: الإِقامة عليه. وعَرَّج الناقة: حبسها.
وما لي عندك عِرْجَة ولا عَرْجَة ولا عَرَجة ولا عُرْجة ولا تَعْريج ولا تَعَرُّج أَي مُقام؛ وقيل: مجلِس.
وفي ترجمة عرض: تَعَرَّض يا فلان وتَهَجَّس وتَعَرَّج أَي أَقم. والتَّعريجُ: أَن تحبس مطيَّتك مُقِيماً على رُفْقتك أَو لحاجة؛ يقال: عَرَّج فلان على المنزل. وفي الحديث: فلم أُعَرِّج عليه أَي لم أُقِمْ ولم أَحتبس. ويقال للطريق إِذا مال: قد انْعَرَجَ. وانعرَج الوادِي وانعرَج القوم عن الطريق: مالوا عنه.
وَعَرَجَ في الدَّرَجَة والسُّلَّم يعرُج عُرُوجاً أَي ارتقى. وعَرَج في الشيءِ وعليه يَعْرِج ويَعْرُج عُرُوجاً أَيضاً: رَقيَ. وعَرَج الشيءُ، فهو عَريج: ارتفع وعَلا؛ قال أَبو ذؤَيب:
كما نَوَّر المِصْباحُ للعُجْمِ أَمْرَهُمْ،
بُعَيْدَ رُقادِ النائمين، عَريجُ
وفي التنزيل: تَعْرُج الملائكة والرُّوح إِليه؛ أَي تصعد؛ يقال: عَرَج يَعْرُج عُرُوجاً؛ وفيه: من الله ذي المَعارج؛ المَعارِج: المَصاعِد والدَّرَج. قال قتادة: ذي المَعارج ذي الفواضل والنِّعَم؛ وقيل: مَعارج الملائكة وهي مَصاعِدها التي تَصْعَد فيها وتعرُج فيها؛ وقال الفراءُ: ذي المَعارِج من نعت الله لأَن الملائكة تعرُج إِلى الله، فوصف نفسه بذلك. والقرَّاءُ كلهم على التاء في قوله: تعرج الملائكة، إِلاَّ ما ذكر عن عبد الله، وكذلك قرأَ الكسائي.
والمَعْرَج: المَصْعَد. والمَعْرَج: الطريق الذي تصعَد فيه الملائكة. والمِعْراج: شبه سُلَّم أَو دَرَجة تعْرُج عليه الأَرواح إِذا قُبِضت، يقال: ليس شيءٌ أَحسن منه إِذا رآه الرُّوح لم يتمالك أَن يخرُج، قال: ولو جُمِع على المَعاريج لكان صواباً، فأَما المَعارِج فجمع المِعْرَج؛ فال الأَزهري: ويجوز أَن يجمع المِعْرَاج مَعارِجَ. والمِعْراج: السُّلَّم؛ ومنه ليلة المِعْراج، والجمع مَعارج ومَعارِيج، مثل مَفاتِح ومَفاتيح؛ قال الأَخفش: إِن شئتَ جعلت الواحد مِعْرجاً ومَعْرجاً مثل مِرْقاة ومَرْقاة. والمَعارِج: المَصاعد؛ وقيل: المِعْرَاج حيث تصعَد أَعمال بني آدم.وعُرِج بالرُّوح والعمل: صُعِد بهما؛ فأَما قول الحسين بن مطير: زارَتْكَ سُهْمَةُ، والظَّلْماءُ ضاحيَةٌ،
والعينُ هاجعَةٌ، والرُّوحُ مَعْرُوجُ
(* قول «سهمة» لم تتضح صورة هذه
الكلمة في الأَصل، وإِنما فهمناها بالقوة.)
فإِنما أَراد معْرُوج به، فحذف.
والعَرْج والعِرْج من الإِبل: ما بين السبعين إِلى الثمانين؛ وقيل: هو ما بين الثمانين إِلى التسعين؛ وقيل: مائة وخمسون وفويق ذلك؛ وقيل: من خمسمائة إِلى أَلف؛ قال ابن قيس الرقيات:
أَنزَلُوا من حُصُونِهِنَّ بَنات التُّـ
ـرْكِ، يأْتون بعد عَرْجٍ بعَرْجِ
والجمع أَعْرَاج وعُرُوج؛ قال:
يومَ تُبدِي البيضُ عن أَسْوُقِها،
وتَلُفُّ الخيلُ أَعْراجَ النَّعَمْ
وقال ساعدة بن جؤَية:
واسْتَدْبَرُوهُمْ يُكْفِئون عُرُوجَهُمْ،
مَوْرَ الجَهامِ إِذا زَفَتْه الأَزْيَبُ
أَبو زيد: العَرْج الكثير من الإِبل. أَبو حاتم: إِذا جاوزت الإِبل المائتين وقاربت الأَلف، فهي عَرْج وعُرُوج وأَعْراج.
وأَعرَجَ الرجل إِذا كان له عَرْج من الإِبل؛ ويقال قد أَعْرَجْتُك أَي وهبتك عَرْجاً من الإِبل.
والعَرَجُ: غيبوبة الشمس، ويقال: انعراجُها نحو المغرب؛ وأَنشد أَبو عمرو:
حتى إِذا ما الشمس هَمَّتْ بِعَرَجْ
والعُرْج: ثلاث ليال من أَول الشهر؛ حكى ذلك عن ثعلب. والأُعَيْرِج: حيَّة أَصَمُّ خبيث، والجمع الأُعَيْرِجات؛ والأُعَيْرج أَخبث الحيَّات يَثِبُ حتى يصير مع الفارس في سَرْجه؛ قال أَبو خيرة: هي حيَّة صمَّاء لا تقبل الرُّقْيَة وتَطْفِر كما تَطْفِرُ الأَفعى، والجمع الأُعَيْرِجات؛ وقيل: هي حيَّة عَريض له قائمة واحدة عَرِيض مثل النبث والراب نبثه من ركنه أَو ما كان، فهو نَبْث
(* قوله «مثل النبث إلى قوله فهو نبث» هكذا في
الأصل المنقول من نسخة المؤلف ولم نهتد إلى اصلاح ما فيها من التحريف.)، وهو نحو الأَصَلَةِ. والعارج: العائب.
والعُرَيْجاء: أَن ترد الإِبل يوماً نصف النهار ويوماً غُدْوَة؛ وقيل: هو أَن ترِد غُدوة ثم تَصدُر عن الماء فتكون سائر يومها في الكلإِ وليلَتَها ويومَها من غَدِها، فترِدُ ليلاً الماء، ثم تصدر عن الماء فتكون بقية ليلتها في الكلإِ ويومَها من الغد وليلَتها، ثم تصبح الماءَ غُدْوَة، وهي من صفات الرِّفْهِ. وفي صفات الرِّفْهِ: الظاهِرةُ والضَّاحِيةُ والأَبيَّة والعُرَيْجَاءُ. ويقال: إِن فلاناً ليأْكل العُرَيْجاء إِذا أَكل كل يوم مَرَّة واحدة.
والعُرَيْجاء: موضع
(* قوله «والعريجاء موضع» هكذا في الأصل بالتعريف
وعبارة ياقوت: عريجاء تصغير العرجاء، موضع معروف، لا يدخله الالف واللام اهـ. وعبارة القاموس وشرحه وعريجاه، بلا لام: موضع.).
وبنو الأَعْرَج: قبيلة، وكذلك بَنُو عُرَيْج.
والعَرْج، بفتح العين وإِسكان الراء: قرية جامعة من عمل الفُرْع؛ وقيل: هو موضع بين مكة والمدينة؛ وقيل: هو على أَربعة أَميال من المدينة ينسب إِليه العَرْجِيّ الشاعر
(* قوله «ينسب إِليه العرجيّ الشاعر إلخ» عبارة
ياقوت في معجم البلدان إِليها ينسب العرجي الشاعر وهو عبد الله بن عمر بن عبد الله بن عمرو بن عثمان إلخ. وعبارة القاموس وشرحه: منه عبج الله بن عمرو بن عثمان بن عفان العرجي الشاعر. وفي بعض النسخ عبد الله بن عمر بن عمرو بن عثمان.). والعَرْجِيُّ: عبد الله بن عَمرو بن عثمان بن عفان. والعَرَنْجَجُ: اسم ؛حِمْيَرِ بن سَبَأ.
وفي الحديث: من عَرَج أَو كُسِرَ أَو حُبِسَ فليَجْزِ مثلَها وهو حِلٌّ أَي فَلْيَقْضِ، يعني الحجَّ؛ المعنى: من أَحْصَرَه مَرَض أَو عَدُوٌّ فعليه أَن يبعث بِهَدْيٍ ويواعدَ الحامل يوماً بعينه يذبَحُها فيه، فإِذا ذبحت تَحَلَّلَ، فالضمير في مثلها للنَّسِيكَة.

##### Türkçe

**العَرَجُ** ve **العُرْجة**: topallık. **العُرْجة** ayrıca: bacaktan **العَرَج**’in bulunduğu yer.

**العَرَجان**, harekeli olarak: topalın yürüyüşü.

Bir adam, **عُرْج** ve **عُرجان** kavminden **أَعرج** olur; ve **عَرَج يَعْرُج**; ve **عَرُج** ve **عَرِج** **عَرَجاناً**: bir arızadan dolayı topalın yürüyüşüyle yürüdü de, kendisine isabet eden bir şeyden ötürü (ayağı) burkuldu. Ve **عَرَج**—başka değil—: **أَعْرَجَ** oldu. Ve **أَعرج** adamı: onu **أَعْرَجَ** yaptı; Şemmâh dedi ki:
فبِتُّ كأَني مُتَّقٍ رأْسَ حَيَّةٍ
لحاجتها، إِنْ تُخْطِئِ النَّفْسَ تُعْرِجِ

Ve Allah onu **أَعرجه** etti; “Onun **عرجه**’si ne şiddetlidir!” denir; “**ما أَعْرَجَه**” deme; çünkü bedende renk yahut yaratılış olan şeyden “**ما أَفعله**” denmez; ancak “**أَشدَّ**” ile birlikte (denir).

Ve bir iş **عَرِيج** olur: eğer sağlamca bağlanıp pekiştirilmemişse.

Ve yapıyı **عرَّج** etti, **تَعْريجاً**: yani onu eğdi de o da eğrildi; Sa‘leb’in rivayet ederek okuttuğu sözü:
أَلم تَرَ أَن الغَزْوَ يُعْرِج أَهلَه
مِراراً، وأَحْياناً يُفِيدُ ويُورِقُ؟
Onu açıklamadı; o, bundan (kökten)dir; sanki başarısızlığa kinaye gibidir. Ve **تعارَج**: topalın yürüyüşünü taklit etti. Ve **العَرْجاءُ**: sırtlan; onda (doğuştan) bir yaratılıştır; çoğulu **عُرْج**’dur. Araplar **عُرْج**’ü marife yapar, tenvin aldırmaz; onu, kabile menzilesinde, sırtlanlar manasında kılarlar. Erkeğe **أَعْرَج** denmez; ona, topallığından dolayı, marife olarak **عُرَاجُ** denir; Ebû Muk‘abb el-Esedî’nin sözü:
أَفكان أَوَّلَ ما أَثبْت نَهارَشَتْ
أَبناءُ عُرْجَ، عليك عند وِجارِ
Yani: sırtlanların oğulları; **عُرْجَ**’ün sarfını terk etti; çünkü onu kabile için bir isim yaptı. İbnü’l-A‘râbî’ye gelince, dedi ki: **عُرْج**’ü cerre (tenvine) sokmadı—hâlbuki o bir çoğuldur—çünkü tekili ve **العُرْجة**’yi kastetti; sanki tek bir isme yöneldi; o ise, eğer isim olup da (belirli bir) müsemmâya konulmamışsa, nekredir.

Ve develerde **العَرَجُ**: **الحَقَب** gibidir; o da, idrarının çıktığı yerin düzgün olmamasıdır; şöyle denir: deve **حَقِب** oldu, **حَقَباً**; ve **عَرج** oldu, **عَرَجاً**; o hâlde o **عَرِجٌ**’dir. Bu, ancak, üzerine **الحَقَب** sıkıca bağlandığında erkek deve için olur; denir: “Ondan gevşet ki **يَحْقَب** olmasın.”

Ve şey **انْعَرَج** etti: sağa ve sola meyletti. Ve **انعَرَج**: kıvrıldı/döndü.

Ve nehri **عَرَّج** etti: onu eğdi.

Ve **العَرَج**: nehir
(* “**والعرج النهر**” sözü asılda **العين** ve **الراء**’ın fethi iledir.) ve vadi; ikisinin de kıvrımlı olmasından dolayı.

Ve ona **عَرَّج** etti: döndü. Ve mekânda **عَرَّج** etti: ikamet etti. Bir şey üzerine **التعريجُ**: onun üzerinde ikamet etmektir. Ve deveyi **عَرَّج** etti: onu alıkoydu.

“Senin yanında bende ne **عِرْجَة** var, ne **عَرْجَة** ne **عَرَجة** ne **عُرْجة** ne **تَعْريج** ne **تَعَرُّج**”: yani ikamet; ve “meclis” denildi.

**عرض** maddesinin tercümesinde: “Ey falan, **تَعَرَّض** et ve **تَهَجَّس** et ve **تَعَرَّج** et”: yani ikamet et.

Ve **التَّعريجُ**: binitini, arkadaş grubunun yanında yahut bir ihtiyaç için, ikamet eder hâlde alıkoymandır; denir: falan, menzil üzerine **عَرَّج** etti. Hadiste: “Üzerine **أُعَرِّج** etmedim”: yani ikamet etmedim ve alıkoyulmadım.

Ve yol meylettiğinde ona denir: “**قد انْعَرَجَ**.” Ve vadi **انعرَج** etti; ve kavim yoldan **انعرَج** etti: ondan meylettiler.

Ve merdiven basamağında ve merdivende **عَرَج** eder, **يعرُج عُرُوجاً**: yani yükseldi. Ve bir şeyde ve onun üzerinde **عَرَج** eder, **يَعْرِج** ve **يَعْرُج عُرُوجاً** da: yani yükseldi. Ve şey **عَرَج** etti; o hâlde o **عَريج**’dir: yükseldi ve yüceldi; Ebû Züeyb dedi ki:
كما نَوَّر المِصْباحُ للعُجْمِ أَمْرَهُمْ،
بُعَيْدَ رُقادِ النائمين، عَريجُ

Ve tenzilde: **تَعْرُج الملائكة والرُّوح إِليه**; yani yükselirler; denir: **عَرَج يَعْرُج عُرُوجاً**. Ve onda: **من الله ذي المَعارج**; **المَعارِج**: yükseliş yerleri ve basamaklar. Katâde dedi ki: **ذي المَعارج**: faziletler ve nimetler sahibi. Ve denildi ki: meleklerin **مَعارج**’i; o da onların yükseldikleri yerlerdir; içinde yükselirler ve içinde **تعرُج** ederler. Ferrâ dedi ki: **ذي المَعارِج** Allah’ın sıfatındandır; çünkü melekler Allah’a yükselir; böylece kendisini bununla vasfetti. Kurrânın hepsi, “**تعرج الملائكة**” sözünde **التاء** üzerinedir; ancak Abdullah’tan zikredilen müstesna; Kisâî de böyle okudu.

Ve **المَعْرَج**: yükselme yeri. Ve **المَعْرَج**: meleklerin yükseldiği yol.

Ve **المِعْراج**: ruhlar kabzedildiğinde üzerine yükseldikleri, merdiven yahut basamak benzeri bir şey; denir: onu gördüğünde ruh kendini tutamaz da çıkar; dedi ki: eğer **المَعاريج** üzerine cem edilseydi doğru olurdu; fakat **المَعارِج**, **المِعْرَج**’in çoğuludur. Ezherî dedi ki: **المِعْرَاج**’ın **مَعارِجَ** olarak cem edilmesi caizdir. Ve **المِعْراج**: merdiven; ondan: **ليلة المِعْراج**; çoğulu **مَعارج** ve **مَعارِيج**; **مَفاتِح** ve **مَفاتيح** gibi. Ahfeş dedi ki: istersen tekili **مِعْرجاً** ve **مَعْرجاً** kılarsın; **مِرْقاة** ve **مَرْقاة** gibi. Ve **المَعارِج**: yükseliş yerleri; ve denildi ki: **المِعْرَاج**: Âdemoğullarının amellerinin yükseldiği yer.

Ve ruh ve amel ile **عُرِج** olundu: ikisiyle yükseltilindi. Hüseyin b. Mutayr’ın sözüne gelince:
زارَتْكَ سُهْمَةُ، والظَّلْماءُ ضاحيَةٌ،
والعينُ هاجعَةٌ، والرُّوحُ مَعْرُوجُ
(* “**سهمة**” sözü: bu kelimenin sureti asılda açıklığa kavuşmadı; ancak onu kuvvetle anladık.)
O, ancak “kendisiyle yükseltilmiş” (**مَعْرُوج به**) demek istedi; sonra (harf-i cerri) hazfetti.

Ve develerden **العَرْج** ve **العِرْج**: yetmiş ile seksen arasıdır; ve denildi ki: seksen ile doksan arasıdır; ve denildi ki: yüz elli ve onun üstüdür; ve denildi ki: beş yüzden bine kadardır. İbn Kays er-Rukayyât dedi ki:
أَنزَلُوا من حُصُونِهِنَّ بَنات التُّـ
ـرْكِ، يأْتون بعد عَرْجٍ بعَرْجِ
Çoğulu **أَعْرَاج** ve **عُرُوج**’dur; dedi ki:
يومَ تُبدِي البيضُ عن أَسْوُقِها،
وتَلُفُّ الخيلُ أَعْراجَ النَّعَمْ
Ve Sâ‘ide b. Cüeyye dedi ki:
واسْتَدْبَرُوهُمْ يُكْفِئون عُرُوجَهُمْ،
مَوْرَ الجَهامِ إِذا زَفَتْه الأَزْيَبُ
Ebû Zeyd: **العَرْج** develerin çok olanıdır. Ebû Hâtim: develer iki yüzü geçip bine yaklaştığında, onlar **عَرْج** ve **عُرُوج** ve **أَعْراج**’dır.

Ve adam **أَعرَجَ** eder: eğer onun develerden bir **عَرْج**’ı varsa. Ve denir: “Seni **أَعْرَجْتُك**”: yani sana develerden bir **عَرْج** hibe ettim.

Ve **العَرَجُ**: güneşin kaybolması; ve denir: onun batıya doğru kıvrılması (**انعراجُها**). Ebû Amr okuttu:
حتى إِذا ما الشمس هَمَّتْ بِعَرَجْ

Ve **العُرْج**: ayın başından üç gece; bunu Sa‘leb’den nakletti. Ve **الأُعَيْرِج**: sağır, habis bir yılan; çoğulu **الأُعَيْرِجات**. Ve **الأُعَيْرج** yılanların en habisidir; sıçrar da süvarinin eyerinde onunla birlikte olur. Ebû Hayra dedi ki: o, rukyeyi kabul etmeyen sağır bir yılandır; engerek gibi sıçrar; çoğulu **الأُعَيْرِجات**. Ve denildi ki: o, geniş (gövdesi olan) bir yılandır; onun bir tek dik duran (uzvu) vardır; **النبث** ve **الراب** gibi geniştir; onu köşesinden yahut her ne ise, dışarı çıkaran, onun **نَبْث**’idir; o da **الأَصَلَةِ** gibidir.
(* “**مثل النبث إلى قوله فهو نبث**” sözü: müellif nüshasından nakledilen asılda böyledir; içindeki tahriften olanı düzeltmeye ulaşamadık.)
Ve **العارج**: ayıplayan.

Ve **العُرَيْجاء**: develeri bir gün öğlenin yarısında, bir gün de sabahleyin sulamaya götürmendir; ve denildi ki: sabahleyin suya gelir, sonra sudan döner; böylece gününün tamamı ve gecesi ve ertesi gününün (tamamı) otlakta olur; sonra geceleyin suya gelir; sonra sudan döner; böylece gecesinin geri kalanı otlakta olur ve ertesi gününün gündüzü ve gecesi; sonra sabahleyin suya gelir; bu, **الرِّفْهِ** sıfatlarındandır. **الرِّفْهِ** sıfatlarında: **الظاهِرةُ** ve **الضَّاحِيةُ** ve **الأَبيَّة** ve **العُرَيْجَاءُ** vardır. Ve denir: falan **العُرَيْجاء** yer: eğer her gün bir kere yerse.

Ve **العُرَيْجاء**: bir yer.
(* “**والعريجاء موضع**” sözü: asılda marife ile böyledir; Yâkūt’un ibaresi: **عريجاء** **العرجاء**’ın küçültmesidir; bilinen bir yerdir; ona **الالف واللام** girmez. Kāmûs ve şerhinin ibaresi: **وعريجاه، بلا لام: موضع**.)

Ve **بنو الأَعْرَج**: bir kabile; aynı şekilde **بَنُو عُرَيْج**.

Ve **العَرْج**—**العين**’in fethi ve **الراء**’ın sükûnu ile—: **الفُرْع** amelinden (bölgesinden) toplayıcı bir köy; ve denildi ki: Mekke ile Medine arasında bir yerdir; ve denildi ki: Medine’den dört mil uzaklıktadır; ona nispetle şair **العَرْجِيّ** nispet edilir.
(* “**ينسب إِليه العرجيّ الشاعر إلخ**” sözü: Yâkūt’un **معجم البلدان**’ındaki ibare: “Ona nispetle şair **العرجي** nispet edilir; o, Abdullah b. Ömer b. Abdullah b. Amr b. Osman …” Kāmûs ve şerhinin ibaresi: “Ondan, şair **العرجي**: Abdullah b. Amr b. Osman b. Affân. Bazı nüshalarda: Abdullah b. Ömer b. Amr b. Osman.”)
Ve **العَرْجِيُّ**: Abdullah b. Amr b. Osman b. Affân.

Ve **العَرَنْجَجُ**: bir isim; **حِمْيَرِ بن سَبَأ**’ın (adı).

Hadiste: “Kim **عَرَج** eder yahut kırılır yahut alıkonursa, onun benzerini cezalandırsın; o ise helâldir”: yani ödesin; yani haccı. Mana: hastalık yahut düşman onu engellerse, ona bir kurbanlık göndermesi ve taşıyanla belirli bir gün üzere sözleşmesi gerekir; o gün içinde onu boğazlar; boğazlandığında ihramdan çıkar. “Benzeri”ndeki zamir, kurbanlığa (**النَّسِيكَة**) göredir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D8%AC/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ع ر ج * * عَرَجَ * في السلم ارتقى وعَرَجَ أيضا إذا أصابه شيء في رجله فمشى مشية * العُرْجَانِ * وبابهما دخل فإن كان خِلقة فباب الثاني طرب فهو * أعْرَجُ * وهم * عُرْجٌ * و * عُرْجَانٌ * و * أعْرَجَهُ * الله وما أشد عرجه ولا تقل ما أعرجه لأن ما كان لونا أو خلقة في الجسد لا يقال منه ما أفعله إلا مع أشده أو نحوه و * العَرَجَانُ * بفتحتين مشية الأعرج و * التَّعْرِيجُ * على الشيء الإقامة عليه يقال * عَرَّجَ * فلان على المنزل * تَعْرِيجاً * إذا حبس مطيته عليه وأقام وكذا * التَّعَرُّجُ * تقول ما لي عليه * عُرْجَةٌ * بوزن جرعة ولا * عَرْجَةٌ * بوزن رجعة ولا * تَعْريجٌ * ولا * تَعَرَّجَ * و * انْعَرَجَ * الشيء انعطف و * مُنْعَرَجُ * الوادي بفتح الراء منعطفه يمنة ويسرة و * المِعْرَاجُ * السلم ومنه ليلة المعراج والجمع * مَعَارِجُ * و * مَعَارِيجُ * قال الأخفش إن شئت جعلت الواحد * مِعْرَجٌ * و * مَعْرَجٌ * بكسر الميم وفتحها كما تقول مِرقاة ومَرقاة و * المَعَارِجُ * أيضا المصاعد

##### Türkçe

* ع ر ج * **عَرَجَ**: merdivende yükseldi; ve **عَرَجَ** ayrıca, ayağına bir şey isabet ettiğinde de (denir); böylece **العُرْجَانِ** yürüyüşü gibi bir yürüyüşle yürüdü. İkisinin de babı **دخل**’dir; eğer yaratılıştan ise ikinci bab **طرب**’dır; o, **أعْرَجُ**’dır; onlar **عُرْجٌ** ve **عُرْجَانٌ**’dır. Ve “Allah onu **أعْرَجَهُ** kıldı”; “onun topallığı ne şiddetli!”; “onu ne kadar topal yaptı” deme; çünkü bedende renk veya yaratılış olan şeyden “ما أفعله” ancak “أشده” veya benzeri ile birlikte söylenir. Ve **العَرَجَانُ** (iki fetha ile): topalın yürüyüşüdür. Ve **التَّعْرِيجُ**: bir şey üzerinde ikamet etmektir; “falanca eve **عَرَّجَ** **تَعْرِيجاً**” denir; binitini onun üzerinde alıkoyduğunda ve kaldığında; aynı şekilde **التَّعَرُّجُ** da. “Benim onun üzerinde **عُرْجَةٌ** (جرعة vezninde) yoktur; ne **عَرْجَةٌ** (رجعة vezninde), ne **تَعْريجٌ**, ne de **تَعَرَّجَ**.” Ve **انْعَرَجَ**: şey kıvrıldı. Ve **مُنْعَرَجُ** vadinin (ر’nin fethasıyla): onun sağa ve sola kıvrımıdır. Ve **المِعْرَاجُ**: merdivendir; ondan “mi‘râc gecesi”; çoğulu **مَعَارِجُ** ve **مَعَارِيجُ**. el-Ahfeş dedi ki: istersen tekili **مِعْرَجٌ** ve **مَعْرَجٌ** (mîm’in kesrası ve fethasıyla) kılarsın; tıpkı “مِرقاة” ve “مَرقاة” dediğin gibi. Ve **المَعَارِجُ** ayrıca: yükselme yerleri (yokuşlar/çıkışlar)dır.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D8%AC/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

عرج  في الدرجة والسلم يعرج، بالضم  عروجا ومعرجا  ، بالفتح  :ارتقى  ، وعرج في الشيء وعليه يعرج، بالكسر، ويعرج، بالضم عروجا أيضا: رقي. وعرج الشيء فهو عريج: ارتفع وعلا. قال أبو ذؤيب:
  كما نور المصباح للعجم أمرهم                      بعيد رقاد النـائمـين عـريج  وعرج زيد يعرج، بالضم  : أصابه شيء في رجله فخمع وليس بخلقة. فإذا كان خلقة فعرج، كفرح  ، ومصدره العرج، محركة. والعرجة، بالضم  أو يثلث، في غير الخلقة، وهو أعرج بين العرج، من  قوم  عرج وعرجان  . بالضم فيهما، وعرج، بالكسر لا غير: صار أعرج.
  وأعرجه الله تعالى  : جعله أعرج.
 وما أشد عرجه. ولا تقل: ما أعرجه، لأن ما كان لونا أو خلقة في الجسد لا يقال منه: ما أفعله، إلا مع أشد.
  والعرجان، محركة: مشيته  ، أي الأعرج.
 وعرج عرجانا: مشى مشية الأعرج بعرض فغمز من شيء أصابه.
  ويقال:  أمر عريج  : إذا  لم يبرم  .
  وعرج  البناء  تعريجا: ميل  فتعرج. وعرج النهر: أماله. وعرج عليه: عطف.  و  عرج بالمكان: إذا  أقام  . ومن التعريج على الشيء: الإقامة عليه. وعرج فلان على المنزل. وفي الحديث:  فلم أعرج عليه  أي لم أقم ولم أحتبس.  و  عرج:  حبس المطية على المنزل  . يقال: عرج الناقة: حبسها. والتعريج أن تحبس مطيتك مقيما على رفقتك أو لحاجة،  كتعرج  . قرأت في التهذيب في ترجمة  عرض  : تعرض يا فلان، وتهجس، وتعرج: أي أقم.
  والمنعرج  من الوادي:  المنعطف  منه يمنة ويسرة، كلاهما بفتح العين على صيغة اسم المفعول، ووهم من قال خلاف ذلك. وانعرج: انعطف. وانعرج القوم عن الطريق: مالوا. ويقال للطريق إذا مال: انعرج.
 ويقال: مالي عندك عرجة، بالكسر، ولا عرجة، بالفتح، ولا عرجة، محركة، ولا عرجة، بالضم، ولا تعرج: أي مقام، وقيل: محبس.
  والمعراج والمعرج  ، بحذف الألف  والمعرج  بالفتح؛ نقله الجوهري عن الأخفش ونظره بمرقاة ومرقاة  :السلم  أو شبه درجة، تعرج عليه الأرواح إذا قبضت، يقال: ليس شيء أحسن منه إذا رآه الروح لم يتمالك أن يخرج.
 والمعرج:  المصعد  ، والطريق الذي تصعد فيه الملائكة جمعه المعارج. وفي التنزيل:  من الله ذي المعارج  قيل: معارج الملائكة: مصاعدها التي تصعد فيها وتعرج فيها. وقال قتادة: ذي المعارج: ذي الفواضل والنعم. وقال الفراء  ذي المعارج  من نعت الله، لأن الملائكة تعرج إلى الله تعالى، فوصف نفسه بذلك. قال الأزهري: ويجوز أن يجمع المعراج معارج، والمعراج: السلم ومنه ليلة المعراج والجمع معارج ومعاريج مثل مفاتح ومفاتيح. قال الأخفش: إن شئت جعلت الواحد معرجا ومعرجا.
  والعرج، محركة: غيبوبة الشمس أو انعراجها نحو المغرب  ، وأنشد أبو عمرو:
  حتى إذا ما الشمس همت بعرج

   والعرج  ككنف: ما لا يستقيم  مخرج  بوله من الإبل  ، والعرج فيه كالحقب، فيقال: حقب البعير حقبا، وعرج عرجا، فهو عرج، ولا يكون ذلك إلا للجمل إذا شد عليه الحقب، يقال: أخلف عنه لئلا يحقب.
  والعرج  بالفتح: د، باليمن، وواد بالحجاز ذو نخيل، و: ع، ببلاد هذيل  . قال شيخنا: إن كان هو الذي بالطائف فالصواب فيه التحريك كما جزم به غير واحد، وإن كان منزلا آخر لهذيل فهو بالفتح، وبه جزم ابن مكرم انتهى قلت: ليس في كلام ابن مكرم ما يدل على ما قاله شيخنا، كما ستعرف نصه،  ومنزل بطريق مكة  ، شرفها الله تعالى. في اللسان: العرج بفتح العين وإسكان الراء: قرية جامعة من أعمال الفرع. وقيل هو موضع بين مكة والمدينة وقيل: هو على أربعة أميال من المدينة.  منه عبد الله بن عمرو بن عثمان بن عفان  ثالث الخلفاء،  العرجي الشاعر  ، رضي الله عنه، الذي قال:
  أضاعوني وأي فتى أضاعوا                      ليوم كريهة وسداد ثـغـر وفي بعض النسخ: عبد الله بن عمر بن عمرو بن عثمان، ولم يتابع عليه. وله قصة غريبة نقلها شراح المقامات. وقول شيخنا: وفي لسان العرب ما يقضي أن الشاعر غير عبد الله وهو غلط واضح، وإن توقف فيه الشيخ علي المقدسي لقصوره، غير وارد على صاحب اللسان، فإنه لم يذكر قولا يفهم منه التغاير، مع أني تصفحت النسخة -وهي الصحيحة المقروءة- فلم أجد فيها ما نسب شيخنا إليه، والله أعلم.
 والعرج:  القطيع من الإبل  ما بين السبعين إلى الثمانين أو  نحو الثمانين  ، وهكذا وجد بخط أبي سهل،  أو منها إلى تسعين، أو مائة وخمسون وفويقها  ، ونسبه الجوهري إلى أبي عبيدة،  أو من خمسمائة إلى ألف  ، ونسبه الجوهري إلى الأصمعي. وقال أبو زيد: العرج: الكثير من الإبل. وقال أبو حاتم: إذا جاوزت الإبل المائتين وقاربت الألف فهي عرج. وقرأت في الأنساب للبلاذري قول العلاء بن قرظة خال الفرزدق:
  وقسم عرجا كأسه فوق كفه                      وآب بنهب كالفسيل المكمم قال: العرج: ألف من الإبل.  ويكسر، ج أعراج وعروج  ، قال ابن قيس الرقيات:
  أنزلوا من حصونهن بنات الت                      رك يأتون بعد عرج بعـرج وقال:
  يوم تبدى البيض عن أسوقها                      وتلف الخيل أعراج النعـم وقال ساعدة بن جؤية:
  واستدبروهم يكفئون عروجهم                      مور الجهام إذا زفته الأزيب  والعريجاء، ممدودة  ، مضمومة:  الهاجرة، وأن ترد الإبل يوما نصف النهار ويوما غدوة  وبهذا اقتصر الجوهري. وقيل: هو أن ترد غدوة ثم تصدر عن الماء، فتكون سائر يومها في الكلأ وليلتها ويومها من غدها، فترد ليلا الماء، ثم تصدر عن الماء فتكون بقية ليلتها في الكلأ ويومها من الغد وليلتها، ثم تصبح الماء غدوة، وهي من صفات الرفه؛  وأن يأكل الإنسان كل يوم مرة  ، يقال: إن فلانا ليأكل العريجاء، إذا أكل كل يوم مرة واحدة. ونقل شيخنا عن أمثال حمزة أن العريجاء أن ترد الإبل كل يوم ثلاث وردات، وصححه جماعة. قلت: وهو غريب.
  وعريجاء،  بلا لام: ع  .
  وأعرج  الرجل:  حصل له إبل عرج  ، بالضم، هكذا في سائر النسخ، والصواب: حصل له عرج من الإبل، أي قطيع منها، كما في اللسان وغيره.  و  أعرج الرجل  دخل في وقت غيبوبة الشمس، كعرج  تعريجا  و  أعرج  فلانا: أعطاه عرجا من الإبل، أي وهبه قطيعا منها.
  والأعور  الأعرج: الغراب  ، لحجلانه.
  وثوب معرج: مخطط في التواء

   وعرج، وعراج  بضمهما  معرفتين ممنوعتين  من الصرف:  الضباع، يجعلونها بمنزلة القبيلة  ولا يقال للذكر: أعرج. قال أبو مكعت الأسدي:
  أفكان أول ما أثبت تهارشت                      أبناء عرج عليك عند وجار يعني أبناء الضباع، وترك صرفها لجعلها اسما للقبيلة. وأما ابن الأعرابي فقال: لم يجر  عرج  وهو جمع، لأنه أراد التوحيد، والعرجة، فكأنه قصد إلى اسم واحد، وهو إذا كان اسما غير مسمى نكرة.
  والعرجاء: الضبع  ، خلقة فيها، والجمع عرج.
  وذو العرجاء: أكمة بأرض مزينة.
  وعراجة، كثمامة: اسم  .
  وعريجة، كحنيفة: جد نسير بن ديسم  .
  وبنو الأعرج: حي م  ، أي معروف، وكذلك بنو عريج، وسيأتي.
  والعرج  -بالضم-  من المحدثين: كثيرون  .
  والأعيرج  مصغرا:  حية صماء  من أخبث الحيات  لا تقبل الرقية  تثب حتى تصير مع الفارس في سرجه. قال أبو خيرة:  وتطفر كالأفعى  . وقيل: هي حية عريض له قائمة واحدة عريضة.
  قال الليث  بن مظفر:  لا يؤنث و  ج الأعيرجات  .
  والعارج: الغائب  ، هكذا بالغين المعجمة عندنا، والصواب  العائب  بالمهملة كما في اللسان.
  والعرنجج اسم حمير بن سبأ  ، قاله السهيلي في الروض، وابن هشام وابن إسحاق في سيرتهما.
  واعرنجج،: جد في الأمر  ، قيل: ومنه أخذ اسم العرنجج.
 ومما يستدرك عليه: العرجة: الظلع، وموضع العرج من الرجل.
 وتعارج: حكى مشية الأعرج.
 والعرج: النهر، والوادي، لانعراجهما.
 وعرج الشيء فهو عريج: ارتفع وعلا  والروح معروج  في قول الحسين بن مطير أي معرج به، فحذف.
 والأعرج: حية أصم خبيث.
 والعرج: ثلاث ليال من أول الشهر، حكي ذلك عن ثعلب.
 وبنو عريج، كأمير: من بني عبد مناة بن كنانة بن خزيمة بن مدركة، وهم قليلون، كما في المعارف لابن قتيبة. ومنهم أبو نوفل بن  أبي  عقرب، وثقه في التقريب.
 وذكر في أحكام الأساس هنا: العرجون، لانعراجه، وثوب معرجن فيه صور العراجين. قلت: وهذا إذا قيل بزيادة النون، فليراجع.

##### Türkçe

**عرج** derecede ve merdivende **يعرج**; **بالضم**: **عروجا** ve **معرجا**, **بالفتح**: yükseldi. Ve bir şeyde ve onun üzerinde **عرج** **يعرج**, **بالكسر**; ve **يعرج**, **بالضم** da **عروجا**: yine yükselme. Ve şey **عرج** etti, o da **عريج**tir: yükseldi ve yüceldi. Ebû Züeyb dedi:
  Kandilin nuru gibi, acemlere işleri (aydınlatır)                      uyuyanların uykusu uzak, **عريج**

Ve Zeyd **عرج** etti, **يعرج**, **بالضم**: ayağında bir şey isabet etti de topalladı; yaratılıştan değildir. Eğer yaratılıştan olursa **عرج** eder, **كفرح**; masdarı **العرج**dır, harekeli. Ve **العرجة**, **بالضم** yahut üç türlü (okunuşla), yaratılıştan olmayan (topallık)ta; o, **أعرج**tir, **بين العرج**; **قوم**dan **عرج** ve **عرجان**. İkisinde de **بالضم**; ve **عرج**, yalnız **بالكسر**: **أعرج** oldu.

Ve Allah Teâlâ onu **أعرجه** etti: onu **أعرج** kıldı.

Onun **عرجه**si ne şiddetlidir. “Onu ne **أعرجه**” deme; çünkü bedende renk veya yaratılış olan şeyden “**ما أفعله**” denmez; ancak “**أشد**” ile birlikte.

Ve **العرجان**, harekeli: onun yürüyüşü; yani **الأعرج**in (yürüyüşü).

Ve **عرج** **عرجانا**: kendisine isabet eden bir şeyden dolayı enlemesine (yürüyerek) aksayarak **الأعرج**in yürüyüşüyle yürüdü.

Ve denir: **أمر عريج**: eğer sağlamlaştırılmamışsa.

Ve **عرج** bina **تعريجا**: eğildi; böylece **تعرج** etti. Ve **عرج** nehir: onu eğdi. Ve ona **عرج** etti: döndü. Ve mekânda **عرج** etti: eğer ikamet ettiyse. Ve bir şey üzerine **التعريج**den: onun üzerinde ikamet etmektir. Ve falan kimse menzile **عرج** etti. Hadiste: **فلم أعرج عليه**; yani ikamet etmedim ve beklemedim. Ve **عرج**: biniti menzilde alıkoydu. Denir: **عرج** deveyi: onu alıkoydu. Ve **التعريج**: refakatinin yanında ikamet ederek yahut bir ihtiyaç için binitini alıkoymandır; **كتعرج**. **التهذيب**’de **عرض** tercümesinde okudum: **تعرض** ey falan, ve **تهجس**, ve **تعرج**: yani ikamet et.

Ve vadiden **المنعرج**: ondan sağa ve sola kıvrılan (kısım); ikisi de **فتح العين** ile, ism-i mef‘ûl sîgası üzere; bunun aksini söyleyen yanılmıştır. Ve **انعرج**: kıvrıldı. Ve kavim yoldan **انعرج** etti: meylettiler. Ve yol meylettiğinde ona denir: **انعرج**.

Ve denir: senin yanında benim için **عرجة** yoktur, **بالكسر**; ne **عرجة**, **بالفتح**; ne **عرجة**, harekeli; ne **عرجة**, **بالضم**; ne de **تعرج**: yani ikamet; ve denildi: alıkoyma yeri.

Ve **المعراج** ve **المعرج**, elifin hazfiyle; ve **المعرج** **بالفتح**; bunu Cevherî, Ahfeş’ten nakletti ve onu **مرقاة** ve **مرقاة** ile kıyasladı: merdiven; yahut dereceye benzer bir şey; ruhlar kabzedildiğinde onun üzerine yükselir; denir: ondan daha güzel bir şey yoktur; ruh onu gördüğünde çıkmaktan kendini tutamaz.

Ve **المعرج**: yükselilen yer; ve meleklerin yükseldiği yol; cem‘i **المعارج**. Tenzîlde: **من الله ذي المعارج**; denildi: meleklerin **معارج**i: onların yükseldikleri ve onda yükseldikleri yükselme yerleridir. Katâde dedi: **ذي المعارج**: faziletler ve nimetler sahibi. Ferrâ dedi: **ذي المعارج** Allah’ın sıfatındandır; çünkü melekler Allah Teâlâ’ya yükselir; böylece kendini bununla vasfetti. Ezherî dedi: **المعراج**ın **معارج** olarak cem‘ edilmesi caizdir; ve **المعراج**: merdivendir; ondan **ليلة المعراج**; cem‘i **معارج** ve **معاريج**, **مفاتح** ve **مفاتيح** gibi. Ahfeş dedi: istersen tekili **معرجا** ve **معرجا** yaparsın.

Ve **العرج**, harekeli: güneşin kaybolması yahut batıya doğru eğilmesi. Ebû Amr şu beyti okudu:
  Nihayet güneş **بعرج** etmeye niyetlenince

Ve **العرج** **ككنف**: develerde idrar çıkış yerinin düzgün olmaması; onda **العرج** **كالحقب** gibidir; denir: deve **حقب** etti **حقبا**; ve **عرج** etti **عرجا**; o da **عرج**tir. Bu ancak, üzerine **الحقب** sıkıca bağlandığında deve aygırında olur; denir: **أخلف** et onu; ta ki **يحقب** etmesin.

Ve **العرج** **بالفتح**: Yemen’de bir yer; ve Hicaz’da hurmalıklı bir vadi; ve Hüzeyl diyarında bir yer. Şeyhimiz dedi: eğer Tâif’te olan ise, onda doğru olan harekelemedir; nitekim birden çok kimse bununla kesin hüküm verdi. Eğer Hüzeyl’e ait başka bir menzil ise o **بالفتح**tır; İbn Mukrim bununla kesin hüküm verdi; bitti. Dedim: Şeyhimizin dediğine delalet eden bir şey İbn Mukrim’in sözünde yoktur; nitekim onun nassını bileceksin. Ve Mekke yolu üzerinde bir menzil; Allah Teâlâ onu şereflendirsin. **اللسان**’da: **العرج** ‘aynın fethi ve râ’nın sükûnu ile: **الفرع** amellerinden, toplayıcı bir köy. Ve denildi: Mekke ile Medine arasında bir yerdir. Ve denildi: Medine’den dört mil üzeredir. Ondan, üçüncü halife Osman b. Affân’ın oğlu Amr’ın oğlu Abdullah; şair **العرجي**, Allah ondan razı olsun; o ki dedi:
  Beni zayi ettiler; hangi yiğidi zayi ettiler                      çetin gün için ve gedik kapatmak için
Bazı nüshalarda: Osman b. Affân’ın oğlu Amr’ın oğlu Ömer’in oğlu Abdullah; buna muvafakat edilmedi. Ve onun garip bir kıssası vardır; **المقامات** şârihleri nakletti. Şeyhimizin sözü: “**لسان العرب**’da şairin Abdullah’tan başka olduğuna hükmeden şey vardır” açık bir hatadır; şeyh Ali el-Makdisî onda duraksasa da, onun kusurundan dolayı; **اللسان** sahibine yöneltilmez; çünkü ondan farklılığı anlayacak bir söz zikretmedi. Bununla beraber nüshayı gözden geçirdim—o sahih, okunmuş nüshadır—onda şeyhimizin ona nispet ettiğini bulmadım; Allah daha iyi bilir.

Ve **العرج**: develerden bir sürü; yetmiş ile seksen arası yahut seksene yakın; Ebû Sehl’in hattıyla böyle bulundu; yahut ondan doksana; yahut yüz elli ve biraz üstü; Cevherî bunu Ebû Ubeyde’ye nispet etti; yahut beş yüzden bine; Cevherî bunu Asmaî’ye nispet etti. Ebû Zeyd dedi: **العرج**: develerin çokluğu. Ebû Hâtim dedi: develer iki yüzü aşıp bine yaklaştığında o **عرج**tir. Belâzürî’nin **الأنساب**’ında, Ferazdak’ın dayısı Alâ b. Kuraza’nın sözünü okudum:
  Ve bir **عرج**ı paylaştırdı; kâsesi avucunun üstünde                      ve tomurcuk fidan gibi sarılı bir ganimetle döndü
Dedi: **العرج**: develerden bindir. Ve kesrelenir; cem‘i **أعراج** ve **عروج**. İbn Kays er-Rukayyât dedi:
  Kalelerinden Türk kızlarını indirdiler                      **عرج**dan sonra **عرج** ile gelirler
Ve dedi:
  Aklar baldırlarından görününce                      ve atlar, nimetlerin **أعراج**ını sarınca
Sâide b. Cüeyye dedi:
  Onlara arka döndüler; **عروج**larını devirirler                      bulutun dalgalanması; onu şiddetli rüzgârlar sürüklediğinde

Ve **العريجاء**, uzatmalı, ötreli: öğle sıcağı; ve develerin bir gün öğle vakti, bir gün sabahleyin suya gelmesi; Cevherî bununla yetindi. Ve denildi: sabahleyin suya gelir, sonra sudan döner; böylece gününün tamamı ve gecesi ve ertesi gününün (tamamı) otlakta olur; geceleyin suya gelir; sonra sudan döner; böylece gecesinin geri kalanı otlakta olur ve ertesi gününün (tamamı) ve gecesi; sonra sabahleyin suya gelir; bu, refahın sıfatlarındandır. Ve insanın her gün bir kere yemesi; denir: falan **العريجاء** yer; eğer her gün bir kere yerse. Şeyhimiz, Hamza’nın **أمثال**’inden nakletti: **العريجاء** develerin her gün üç gelişle suya gelmesidir; bir cemaat bunu sahih gördü. Dedim: bu gariptir.

Ve **عريجاء**, lamsız: bir yer.

Ve adam **أعرج** oldu: ona **عرج** develer elde edildi, **بالضم**; bütün nüshalarda böyledir; doğru olan: ona develerden **عرج** elde edildi; yani onlardan bir sürü; **اللسان** ve başkasında olduğu gibi. Ve adam **أعرج** oldu: güneşin kaybolma vaktine girdi; **عرج** gibi, **تعريجا**. Ve falanı **أعرج** etti: ona develerden **عرج** verdi; yani ondan bir sürü bağışladı.

**الأعور الأعرج**: karga; sekerek yürümesinden dolayı.

Ve **ثوب معرج**: bükülme içinde çizgili.

Ve **عرج** ve **عراج** —ikisi de ḍammeleriyle— iki ma‘rifedir; sarftan men‘ olunmuşlardır: **الضباع**; onları kabile menzilesine koyarlar; erkeğe: **أعرج** denilmez. Ebû Muk‘at el-Esedî dedi:

“İlk sabit kıldığın şey, **تهارشت** mi oldu;
**أبناء عرج** sana karşı **عند وجار** (mı oldu)?” yani **أبناء الضباع**; ve onu kabile ismi kılmak için sarfını terk etti. İbnü’l-A‘râbî’ye gelince, dedi ki: **عرج** mecrâ olmadı; hâlbuki o bir cemi‘dir; çünkü o tevhîdi, yani **العرجة**’yı murad etti; sanki tek bir isme kasdetti; ve o, eğer müsemmâsı olmayan bir isim olursa nekredir.

Ve **العرجاء**: **الضبع**; onda bir yaratılış (kusuru) vardır; cem‘i **عرج**’dir.

Ve **ذو العرجاء**: Müzeyne toprağında bir tepe.

Ve **عراجة** —**كثمامة** gibi— bir isimdir.

Ve **عريجة** —**كحنيفة** gibi— Nesîr b. Dîsem’in ceddi.

Ve **بنو الأعرج**: bir hayy’dır; yani ma‘rûftur; aynı şekilde **بنو عريج**; ve gelecektir.

Ve **العرج** —ḍamma ile— muhaddislerden: çokturlar.

Ve **الأعيرج** küçültme olarak: sağır bir yılandır; yılanların en habislerindendir; rukyeyi kabul etmez; sıçrar, nihayet süvariyle eğerinde olur. Ebû Hayra dedi ki: “Ve engerek gibi sıçrar.” Ve denildi ki: o, eni geniş bir yılandır; onun bir tek geniş dikmesi vardır.

Leys b. Muzaffer dedi ki: müennes yapılmaz; ve **ج الأعيرجات**.

Ve **العارج**: gâib; bizde **الغين** mu‘ceme ile böyledir; doğrusu **العائب** muhmele ile, Lisân’da olduğu gibi.

Ve **العرنجج**: Sebe’ b. Himyer’in ismidir; Süheylî Ravd’da, İbn Hişâm ve İbn İshâk da siyerlerinde bunu söylemiştir.

Ve **اعرنجج**: işte ciddîleşti; denildi ki: **العرنجج** ismi de ondan alınmıştır.

Ve ona istidrâk olunanlardandır: **العرجة**: topallık; ve erkeğin **العرج**’inin yeri.

Ve **تعارج**: topalın yürüyüşünü taklit etti.

Ve **العرج**: nehir ve vadi; ikisinin de eğriliğinden dolayı.

Ve **عرج** şey, o hâlde o **عريج**’dir: yükseldi ve yüceldi; ve “**والروح معروج**” Hüseyin b. Mutayr’ın sözünde, yani onunla yükseltilmiş; (mef‘ûl bih) hazfedildi.

Ve **الأعرج**: habis, sağır bir yılandır.

Ve **العرج**: ayın başından üç gecedir; bunu Sa‘leb’den nakletti.

Ve **بنو عريج** —**كأمير** gibi— Kinâne b. Huzeyme b. Müdrike b. Abd Menât oğullarındandır; ve onlar azdırlar; İbn Kuteybe’nin Ma‘ârif’inde olduğu gibi. Onlardandır: Ebû Nûfel b. Ebî ‘Akrab; onu Takrîb’de sika saydı.

Ve burada Ahkâmü’l-Esâs’ta zikretti: **العرجون**; onun eğriliğinden dolayı; ve **ثوب معرجن**; onda **صور العراجين** vardır. Dedim ki: bu, nûn’un ziyâdesiyle söylenirse; o hâlde müracaat edilsin.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D8%AC/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

عَرَجَ
1 عَرَجَ ذ , (S, A, O, K,) aor. عَرُجَ , (S,) inf. n. عُرُوجٌ (S, O, K) and مَعْرَجٌ, (O, K,) He ascended, or mounted. (S, A, O, K.) So in the saying عَرَجَ فِى الدَّرَجَةِ and فى السُّلَّمِ [He ascended, or mounted, the stair, or the series of steps, and the ladder]. (S, O.) And عَرَجَ فِى الشَّىْءٍ, and عَلَيْهِ, aor. عَرُجَ and عَرِجَ , inf. n. عُرُوجٌ, He ascended, or mounted, upon the thing (TA.) And عُرِجَ بِهِ means He was taken up to a high place; as, for instance, اـِلَى عَنَانِ السَّمَآءِ [to the clouds of Heaven]. (Ham p. 87.) ― -b2- And عَرَجَ الشَّىْءُ The thing became high, or elevated. (TA.) -A2- عَرَجَ, (S, O, Msb, K,) with fet-h to the ر, (O,) aor. عَرُجَ , inf. n. عَرْجٌ; (Msb; [accord. to the O عَرَجٌ;]) or عَرَجَ and عَرِجَ and عَرُجَ; (K;) He limped, or had a slight lameness, (S, O, Msb, K,) and walked like the lame, (S, O,) by reason of some accident that had befallen him (S, O, Msb, K) in his leg or foot, (S, O, K.) not naturally, (S, K,) or not by reason of a chronic ailment: (Msb:) or عَرَجَ, aor. عَرُجَ ; and عَرِجَ and عَرُجَ; inf. n. عَرَجَانٌ; he walked like the lame, with a limping gait, by reason of some accident. (L.) ― -b2- And عَرِجَ, (S, O, Msb, K,) aor. عَرَجَ , (Msb, K,) inf. n. عَرَجٌ (S, * O, * Msb, K, * TA) and عُرْجَةٌ, (TA,) He was lame, walked lamely, or limped, (S, O, Msb, K,) naturally, (S, O, K,) or by reason of a chronic ailment: (Msb:) or he became lame. (TA.) [See also عَرَجٌ below.] ― -b3- عَرَجٌ also signifies The setting of the sun: or its inclining towards the place of setting: (S, O, K:) inf. n. of عَرِجَتْ. (TK.) ― -b4- And عَرِجَ, inf. n. عَرَجٌ, He (a camel) emitted his urine indirectly: said of the male only, when the hind girth is bound upon him [so as to press upon his sheath]: like حقِبَ. (TA.)

عرّج
2 عرّج ذ , inf. n. تَعْرِيجٌ, He made (a building, or structure, S, O, and a river, or rivulet, TA) to incline. (S, O, K, TA.) -A2- عَرَّجْتُ عَنْهُ I turned from it, and left it, or forsook it; as also عنه ↓ انعرجت. (Msb.) ― -b2- And عرّج عَلَيْهِ He bent, or inclined, to, or towards, him, or it. (TA.) You say, مَرَّ بِهِ فَمَا عَرَّجَ عَلَيْهِ [He passed by him, or it,] and did not bend, or incline, to him, or it. (A.) [But this may be otherwise rendered, as is shown by what follows.] ― -b3- عرّج also signifies He remained, stayed, abode, or dwelt; (K, TA;) as also ↓ تعرّج. (T, TA.) You say, عرّج بِالمَكَانِ He remained, stayed, &c., in the place. (TA.) And عرّج عَلَى الشَّىْءِ, (O,) inf. n. as above, (S, A,) He remained, stayed, or abode, intent upon the thing; (S, A, O;) as also عليه ↓ تعرّج. (O.) See also عُرْجَةٌ, in two places: and see 2 in art. عوج. And مَا عَرَّجْتُ عَلَى الشَّىْءِ means I did not pause, or stop, at the thing: (Msb: [and the like is said in the Mgh:]) or I did not care for it, or regard it. (TA in art. وبر.) And عرّج عَلَى المَنْزِلِ, (S, O, K,) and ↓ تعرّج, (S, K,) He confined his camel that he rode at the place of alighting or abode, (S, O, K,) and remained, or stayed: (S, O:) or تَعْرِيجٌ signifies the confining the camel that one rides, remaining, or staying, for one's travelling-companions or for some object of want: and عرُج النَّاقَةَ means he confined the she-camel. (TA.) -A3- See also 4.

اعرجهُ
4 اعرجهُ ذ He (God) rendered him lame. (S, O, * K.) -A2- And He gave him a herd of camels such as is termed عَرْج. (S, K.) -A3- And اعرج He had, or possessed, a herd of camels such as is termed عَرْج: (O, TA:) thus in the L and other lexicons: in the K, اـِبِلُ عُرْجٌ is erroneously put for عَرْجٌ مِنَ الاـِبِلِ. (TA.) [This signification is erroneously assigned by Freytag to 2: and so is that next preceding it by him and by Golius.] -A4- Also He entered upon the time of the setting of the sun; and so ↓ عرّج, (O, K,) inf. n. تَعْرِيجٌ. (O.)

تعرّج
5 تعرّج ذ It (a building, or structure,) inclined. (S, O.) ― -b2- See also 2, in three places: and see عُرْجَةٌ, in two places.

تعارج
6 تعارج ذ [He pretended to be lame;] he imitated the gait of a lame person. (TA.)

انعرج
7 انعرج ذ It (a thing, S, Msb) bent or inclined; (S, O, Msb, TA;) and so a road: (TA:) and it was, or became, curved, or crooked. (Mgh.) You say, انعرج بِنَا الطَّرِيقُ [The road bent, or inclined, with us]. (A.) And انعرج عَنِ الطَّرِيقِ He declined from the road: (Mgh:) and انعرج الرَّكْبُ عَنْ طَرِيقِهِمْ [The company of riders declined from their road]. (A.) See also 2, second sentence.

اِعْرِنْجَجَ فِى أَمْرِهِ
R. Q. 3 اِعْرِنْجَجَ فِى أَمْرِهِ ذ He strove, or exerted himself, in his affair. (O, K. *)

عَرْجٌ
عَرْجٌ ذ and ↓ عِرْجٌ A herd of camels consisting of about eighty: (S, O, K:) or from seventy to eighty: (TA:) or from eighty to ninety: (K:) or a hundred and fifty and a little above that number: (AO, S, O, K:) or from five hundred to a thousand: (As, S, O, K:) or more than two hundred, and near a thousand: (AHلt, TA:) or a thousand: (TA:) or many camels: (AZ, TA:) pl. أَعْرَاجٌ [a pl. of pauc.] (S, O, K) and عُرُوجٌ. (K.)

عُرْجُ
عُرْجُ ذ : see أَعْرَجُ, in two places.

عِرْجٌ
عِرْجٌ ذ : see عَرْجٌ.

عَرَجٌ
عَرَجٌ ذ inf. n. of عَرِجَ: (Msb, TA:) [as a simple subst.,] Natural lameness; (S, O, K;) as also ↓ عُرْجَةٌ, which is likewise an inf. n. of عَرِجَ. (TA.) One says, مَا أَشَدَّ عَرَجَهُ [How great is his natural lameness!]: not مَا أَعْرَجَهُ; for from that which signifies a colour, or a quality in the body, one does not derive the form مَا أَفْعَلَهُ. (S, O.) -A2- Also A river, or rivulet: and a valley: because of their bending, or inclining. (TA.)

عَرِجٌ
عَرِجٌ ذ A camel that emits his urine indirectly: (O, K, TA:) an epithet applied to the male only. (TA. [See 1, last sentence.])

عَرْجَةٌ
عَرْجَةٌ ذ : see the next paragraph, in two places.

عُرْجَةٌ
عُرْجَةٌ ذ : see عَرَجٌ. ― -b2- Also, (TA in this art.,) or ↓ عَرَجَةٌ, like جَدَعَةٌ and قَطَعَةٌ, (TA in art. جدع,) The place, or seat, of lameness, in the leg, or foot. (TA.) ― -b3- And you say, مَا لِى عِنْدَكَ عُرْجَةٌ, and ↓ عَرْجَةٌ, and ↓ عِرْجَةٌ, and ↓ عَرِجَةٌ, and ↓ تَعْرِيجٌ, and ↓ تَعَرُّجٌ, There is not for me any remaining, staying, abiding, or dwelling, or, as some say, any confining, or place of confinement, [of my beast,] with thee, or at thy abode. (L, TA.) And مَا لِى عَلَيْهِ عُرْجَةٌ, and ↓ عَرْجَةٌ, (S, O,) and ↓ عِرْجَةٌ, and ↓ عَرِجَةٌ, (so in a copy of the S,) and ↓ تَعْرِيجٌ, and ↓ تَعَرُّجٌ, (S, O,) [i. e., as is implied in the S, There is not for me any confining of my camel that I ride, and remaining, or staying, at it: or] there is not for me any bending, or inclining, to, or towards, him, or it. (O.)

عِرْجَةٌ
عِرْجَةٌ ذ : see the next preceding paragraph, in two places.

عَرَجَةٌ
عَرَجَةٌ ذ : see عُرْجَةٌ.

عَرِجَةٌ
عَرِجَةٌ ذ : see عُرْجَةٌ, in two places.

عَرَجَانٌ
عَرَجَانٌ ذ [mentioned in the L as an inf. n.,] The gait of him who is naturally lame. (S, K.)

عُرْجُونٌ
عُرْجُونٌ ذ , mentioned in the A and Mgh and Msb in this art.: see art. عرجن.

عُرَاجُ
عُرَاجُ ذ : see أَعْرَجُ, in two places.

عَرِيجٌ
عَرِيجٌ ذ High, or elevated. (TA.) -A2- And An affair not firmly, solidly, or soundly, executed. (S, O, K.)

العُرَيْجَآءُ
العُرَيْجَآءُ ذ [dim. of العَرْجَآءُ fem. of الأَعْرَجُ; and therefore, if without the article ال, imperfectly decl.;] The هَاجِرَة [or midday; or midday in summer, or when the heat is vehement; &c.]. (O, K.) ― -b2- And The coming, of camels, to water one day at noon, and one day in the morning between daybreak and sunrise: (As, S, O, K:) or their coming to water in the morning between daybreak and sunrise, then returning from the water and remaining the rest of the day in the pasturage, and the next night and day, and coming to the water again at night, then returning from the water, and remaining the rest of the night in the pasturage, and the next day and night, then coming to the water in the morning between daybreak and sunrise: this is one of the descriptions of رِفْه: or, as some say, their coming to water thrice every day; but this is strange. (TA.) ― -b3- Also A man's eating but once every day. (K.) One says, فُلَانٌ يَأْكُلُ العُرَيْجَآءَ Such a one eats but once every day. (O, TA.)

عَارِج
عَارِج ذ Limping, or having a slight lameness, not by reason of a chronic ailment, but in consequence of some accident that has befallen him. (Msb.) -A2- Also i. q. غَائِبٌ [i. e. Absent, &c.]: (O, K:) thus written, with the pointed غ; but [SM says, though without adducing any ex. to confirm his assertion, that] it is correctly عَائِب, with the unpointed ع, [i. e. being, or becoming, faulty, &c.; or making, or causing, to be faulty, &c.; or blaming, &c.;] as in the L. (TA.)

أَعْرَجُ
أَعْرَجُ ذ Lame, (S, Msb, K,) by nature, (S, K,) or by reason of a chronic ailment: fem. عَرْجَآءُ: (Msb:) pl. عُرْجٌ and عُرْجَانٌ. (S, K.) ― -b2- الأَعْرَجُ is an appellation of The crow; (O, K;) [and] so الأَعْوَرُ الأَعْرَجُ: because of its hopping, or leaping in going, as though shackled. (A, TA.) ― -b3- And العَرْجَآءُ is an appellation of The female hyena: (S, O, K:) pl. عُرْجٌ: the male is not called أَعْرَجُ. (TA.) And ↓ عُرْجُ, determinate, and imperfectly decl., means The female hyenas, so called as though they were a قَبِيلَة [or tribe]; (Sh, O, K;) and so ↓ عُرَاجُ, likewise determinate, and imperfectly decl.: (K:) or, accord. to IAar, in the phrase ↓ أَبْنَآءُ عُرْجَ in a verse of Aboo-Muk'it ElAsadee, the poet makes the latter word, which is a pl., imperfectly decl. because he means التَّوْحِيد وَالعُرْجَة; as though he regarded it as a sing. [proper] name: (L: [i. e., accord. to Ibr D, because he uses عُرْجَ as a sing. proper name, curtailed by poetic license from العُرْجَة: if so, this last word seems here to signify a personification of lameness:]) and accord. to him (i. e. IAar), one says ↓ هٰذِهِ عُرَاجُ, meaning This is the female hyena [not hyenas]; the latter word imperfectly decl. (O.) ― -b4- الأَعْرَجُ is also an appellation of A certain deaf, malignant serpent. (TA.) [See also the next paragraph.] ― -b5- And العُرْجُ signifies Three nights of the first part of the lunar month: [perhaps in allusion to the curved aspect of the moon; though on this ground it might also be applied to three nights of the last part:] mentioned on the authority of Th. (TA.)

الأُعَيْرِجُ
الأُعَيْرِجُ ذ [dim. of الأَعْرَجُ] A certain deaf serpent, (O, K, TA,) of the most malignant of serpents, (TA,) that will not admit of being charmed, and that leaps up like the viper: (O, K:) accord. to ISh, a certain broad serpent, having a single broad leg; like the [serpent called] أَصَلَة: IAar says, it springs upon the horseman so as to become with him on his saddle: (O:) the word has no fem. form: (Lth, O, K:) [but] the pl. is الأُعَيْرِجَاتُ. (O, K.)

مَعْرَجٌ
مَعْرَجٌ ذ : see مِعْرَاجٌ, in two places.

مِعْرَجٌ
مِعْرَجٌ ذ : see the next paragraph.

مِعْرَاجٌ
مِعْرَاجٌ ذ (S, A, O, K) and ↓ مِعْرَجٌ and ↓ مَعْرَجٌ, (S, O, K,) the second and third allowable accord. to Akh, like مِرْقَاةٌ and مَرْقَاةٌ, (S, O,) A ladder, or series of steps or stairs: (S, A, O, K:) or, with the article ال, [but most commonly the first of these with ال,] a thing resembling a دَرَجَة [i. e. ladder, or series of steps or stairs], upon which the souls ascend when they are taken [from their bodies]: it is said that there is nothing more beautiful than it; so that when the soul sees it, it cannot refrain from making its exit [from the body]: (TA:) hence لَيْلَةُ المِعْرَاجِ [the Night of the Ladder; in which Mohammad is related to have ascended from Jerusalem to Heaven, after having been conveyed to the former from Mekkeh upon the beast named البُرَاق]: pl. مَعَارِيجُ and مَعَارِجُ, like مَفَاتِيحُ and مَفَاتِحُ. (S, O.) Also, (K,) or [properly the last only, i. e.] ↓ مَعْرَجٌ, (L, Msb, TA,) A place of ascent: (L, Msb, K, TA:) and the way whereby the angels ascend: (TA:) pl. مَعَارِجُ, (Msb, TA,) [in both senses, i. e.] this signifies places of ascent: (S, A, O:) and in the Kur lxx. 3, the places of ascent of the angels: or it there means benefits, or favours: (O:) and مِعْرَاجٌ is [said to be] like مَعْرَجٌ [in meaning, though this is a loose explanation]. (Msb.)

مُعَرَّجٌ
مُعَرَّجٌ ذ A garment, or piece of cloth, having upon it curving stripes or lines. (O, K.)

مُعَرْجَنٌ
مُعَرْجَنٌ ذ : see art. عرجن.

مُنْعَرَجٌ
مُنْعَرَجٌ ذ , (S, O, K, TA,) or ↓ مُنْعَرِجٌ, (Msb,) or the latter is wrong, (TA,) A place of bending, or inclining, (S, O, Msb, K,) of a valley, to the right and to the left. (S, O, Msb.)

مُنْعَرِجٌ
مُنْعَرِجٌ ذ : see what next precedes.

##### Türkçe

**عَرَجَ**
1 **عَرَجَ** ذ , (S, A, O, K,) muzâri‘ı **عَرُجَ** , (S,) mastarı **عُرُوجٌ** (S, O, K) ve **مَعْرَجٌ**, (O, K,) Yükseldi, yahut çıktı. (S, A, O, K.) Şu sözde olduğu gibi: **عَرَجَ فِى الدَّرَجَةِ** ve **فى السُّلَّمِ** [Merdivene yahut basamaklar dizisine ve merdivene çıktı]. (S, O.) Ve **عَرَجَ فِى الشَّىْءٍ**, ve **عَلَيْهِ**, muzâri‘ı **عَرُجَ** ve **عَرِجَ** , mastarı **عُرُوجٌ**, Şeyin üzerine çıktı, yahut yükseldi. (TA.) Ve **عُرِجَ بِهِ** demek, O, yüksek bir yere çıkarıldı; meselâ, **اـِلَى عَنَانِ السَّمَآءِ** [Göğün bulutlarına]. (Ham s. 87.) ― -b2- Ve **عَرَجَ الشَّىْءُ** Şey yüksek oldu, yahut yükseldi. (TA.) -A2- **عَرَجَ**, (S, O, Msb, K,) **ر** üzerine fetḥa ile, (O,) muzâri‘ı **عَرُجَ** , mastarı **عَرْجٌ**; (Msb; [O’ya göre **عَرَجٌ**;]) yahut **عَرَجَ** ve **عَرِجَ** ve **عَرُجَ**; (K;) Topalladı, yahut hafif bir topallığı oldu, (S, O, Msb, K,) ve topal gibi yürüdü, (S, O,) bacağına yahut ayağına (S, O, K.) isabet eden bir kazadan dolayı, (S, O, Msb, K) tabiatı gereği değil, (S, K,) yahut kronik bir hastalıktan dolayı değil: (Msb:) yahut **عَرَجَ**, muzâri‘ı **عَرُجَ** ; ve **عَرِجَ** ve **عَرُجَ**; mastarı **عَرَجَانٌ**; bir kazadan dolayı topal gibi, topallayarak yürüdü. (L.) ― -b2- Ve **عَرِجَ**, (S, O, Msb, K,) muzâri‘ı **عَرَجَ** , (Msb, K,) mastarı **عَرَجٌ** (S, * O, * Msb, K, * TA) ve **عُرْجَةٌ**, (TA,) Topaldı, topal yürüdü, yahut topalladı, (S, O, Msb, K,) tabiatı gereği, (S, O, K,) yahut kronik bir hastalıktan dolayı: (Msb:) yahut topal oldu. (TA.) [Aşağıda **عَرَجٌ**’a da bak.] ― -b3- **عَرَجٌ** ayrıca güneşin batması mânâsına gelir: yahut batma yerine meyletmesi: (S, O, K:) **عَرِجَتْ**’in mastarıdır. (TK.) ― -b4- Ve **عَرِجَ**, mastarı **عَرَجٌ**, O (deve) idrarını dolaylı olarak akıttı: yalnız erkeğe söylenir; arka kuşak ona bağlandığında [öyle ki kılıfına basınç yapar]: **حقِبَ** gibidir. (TA.)

**عرّج**
2 **عرّج** ذ , mastarı **تَعْرِيجٌ**, (Bir binayı yahut yapıyı, S, O, ve bir ırmağı yahut dereyi, TA) eğdirdi. (S, O, K, TA.) -A2- **عَرَّجْتُ عَنْهُ** Ondan döndüm ve onu bıraktım, yahut terk ettim; bunun gibi, عنه ↓ **انعرجت**. (Msb.) ― -b2- Ve **عرّج عَلَيْهِ** Ona yahut ona doğru eğildi, yahut meyletti. (TA.) Şöyle dersin: **مَرَّ بِهِ فَمَا عَرَّجَ عَلَيْهِ** [Onun yanından geçti,] ve ona eğilmedi, yahut ona meyletmedi. (A.) [Fakat bu, aşağıda gelenin gösterdiği üzere, başka türlü de tercüme edilebilir.] ― -b3- **عرّج** ayrıca kaldı, durdu, ikamet etti, yahut oturdu mânâsına gelir; (K, TA;) bunun gibi ↓ **تعرّج**. (T, TA.) Şöyle dersin: **عرّج بِالمَكَانِ** Mekânda kaldı, durdu, vb. (TA.) Ve **عرّج عَلَى الشَّىْءِ**, (O,) mastarı yukarıdaki gibi, (S, A,) Şeye yönelmiş olarak kaldı, durdu, yahut ikamet etti; (S, A, O;) bunun gibi عليه ↓ **تعرّج**. (O.) Ayrıca **عُرْجَةٌ**’ye iki yerde bak: ve عوج maddesinde 2’ye bak. Ve **مَا عَرَّجْتُ عَلَى الشَّىْءِ** demek, Şeyde duraklamadım, yahut durmadım: (Msb: [Mgh’de de benzeri söylenir:]) yahut ona aldırmadım, yahut onu önemsemedim. (TA, وبر maddesinde.) Ve **عرّج عَلَى المَنْزِلِ**, (S, O, K,) ve ↓ **تعرّج**, (S, K,) Bindiği deveyi konaklama yahut ikamet yerinde bağladı, (S, O, K,) ve kaldı, yahut durdu: (S, O:) yahut **تَعْرِيجٌ** yol arkadaşları için yahut bir ihtiyaç maksadıyla, bindiği deveyi bağlamayı, kalmayı yahut durmayı ifade eder: ve **عرُج النَّاقَةَ** demek, dişi deveyi bağladı. (TA.) -A3- Ayrıca 4’e bak.

**اعرجهُ**
4 **اعرجهُ** ذ O (Allah) onu topal kıldı. (S, O, * K.) -A2- Ve ona **عَرْج** diye adlandırılan türden bir deve sürüsü verdi. (S, K.) -A3- Ve **اعرج** **عَرْج** diye adlandırılan türden bir deve sürüsüne sahip oldu: (O, TA:) L ve diğer sözlüklerde böyledir: K’da **اـِبِلُ عُرْجٌ** yanlışlıkla **عَرْجٌ مِنَ الاـِبِلِ** yerine konmuştur. (TA.) [Bu mânâ Freytag tarafından yanlışlıkla 2’ye nispet edilmiştir: ve ondan bir önceki mânâ da onun ve Golius’un yanında böyledir.] -A4- Ayrıca güneşin batma vaktine girdi; ve bunun gibi ↓ **عرّج**, (O, K,) mastarı **تَعْرِيجٌ**. (O.)

**تعرّج**
5 **تعرّج** ذ O (bina yahut yapı) eğildi. (S, O.) ― -b2- Ayrıca 2’ye, üç yerde, bak: ve **عُرْجَةٌ**’ye iki yerde bak.

**تعارج**
6 **تعارج** ذ [Topal taklidi yaptı;] topal kimsenin yürüyüşünü taklit etti. (TA.)

**انعرج**
7 **انعرج** ذ O (bir şey, S, Msb) büküldü yahut eğildi; (S, O, Msb, TA;) ve yol da böyledir: (TA:) ve eğri oldu, yahut eğrileşti. (Mgh.) Şöyle dersin: **انعرج بِنَا الطَّرِيقُ** [Yol bizimle büküldü, yahut eğildi]. (A.) Ve **انعرج عَنِ الطَّرِيقِ** Yoldan saptı: (Mgh:) ve **انعرج الرَّكْبُ عَنْ طَرِيقِهِمْ** [Süvari topluluğu yollarından saptı]. (A.) Ayrıca 2’ye, ikinci cümleye, bak.

**اِعْرِنْجَجَ فِى أَمْرِهِ**
R. Q. 3 **اِعْرِنْجَجَ فِى أَمْرِهِ** ذ İşinde çabaladı, yahut gayret etti. (O, K. *)

**عَرْجٌ**
**عَرْجٌ** ذ ve ↓ **عِرْجٌ** Yaklaşık seksen deveden oluşan bir deve sürüsü: (S, O, K:) yahut yetmişten seksene: (TA:) yahut seksenden dokuşana: (K:) yahut yüz elli ve bunun biraz üstü: (AO, S, O, K:) yahut beş yüzden bine: (As, S, O, K:) yahut iki yüzden fazla ve bine yakın: (AHلt, TA:) yahut bin: (TA:) yahut çok deve: (AZ, TA:) çoğulu **أَعْرَاجٌ** [azlık çoğulu] (S, O, K) ve **عُرُوجٌ**. (K.)

**عُرْجُ**
**عُرْجُ** ذ : **أَعْرَجُ**’a bak, iki yerde.

**عِرْجٌ**
**عِرْجٌ** ذ : **عَرْجٌ**’a bak.

**عَرَجٌ**
**عَرَجٌ** ذ **عَرِجَ**’in mastarıdır: (Msb, TA:) [basit isim olarak,] Tabiî topallık; (S, O, K;) bunun gibi ↓ **عُرْجَةٌ**, ki o da **عَرِجَ**’in mastarıdır. (TA.) Şöyle denir: **مَا أَشَدَّ عَرَجَهُ** [Onun tabiî topallığı ne kadar şiddetli!]: **مَا أَعْرَجَهُ** değil; çünkü renk yahut bedendeki bir nitelik mânâsına gelen şeyden **مَا أَفْعَلَهُ** kalıbı türetilmez. (S, O.) -A2- Ayrıca bir ırmak yahut dere: ve bir vadi: bükülmeleri yahut eğilmeleri sebebiyle. (TA.)

**عَرِجٌ**
**عَرِجٌ** ذ İdrarını dolaylı olarak akıtan deve: (O, K, TA:) yalnız erkeğe mahsus bir sıfattır. (TA. [1’in son cümlesine bak.])

**عَرْجَةٌ**
**عَرْجَةٌ** ذ : bir sonraki paragrafa bak, iki yerde.

**عُرْجَةٌ**
**عُرْجَةٌ** ذ : **عَرَجٌ**’a bak. ― -b2- Ayrıca, (bu maddede TA’da,) yahut ↓ **عَرَجَةٌ**, **جَدَعَةٌ** ve **قَطَعَةٌ** gibi, (جدع maddesinde TA’da,) Bacakta yahut ayakta topallığın yeri yahut mahalli. (TA.) ― -b3- Ve şöyle dersin: **مَا لِى عِنْدَكَ عُرْجَةٌ**, ve ↓ **عَرْجَةٌ**, ve ↓ **عِرْجَةٌ**, ve ↓ **عَرِجَةٌ**, ve ↓ **تَعْرِيجٌ**, ve ↓ **تَعَرُّجٌ**, Senin yanında yahut senin ikametinde benim için hiçbir kalma, durma, ikamet etme, yahut oturma yoktur; yahut bazılarına göre, [hayvanımın] hiçbir bağlanması yahut bağlanma yeri yoktur. (L, TA.) Ve **مَا لِى عَلَيْهِ عُرْجَةٌ**, ve ↓ **عَرْجَةٌ**, (S, O,) ve ↓ **عِرْجَةٌ**, ve ↓ **عَرِجَةٌ**, (S’nin bir nüshasında böyle,) ve ↓ **تَعْرِيجٌ**, ve ↓ **تَعَرُّجٌ**, (S, O,) [yani, S’de ima edildiği üzere, Bindiğim deveyi ona bağlayıp yanında kalmam yoktur: yahut] ona yahut ona doğru hiçbir eğilmem, yahut meylim yoktur. (O.)

**عِرْجَةٌ**
**عِرْجَةٌ** ذ : bir önceki paragrafa bak, iki yerde.

**عَرَجَةٌ**
**عَرَجَةٌ** ذ : **عُرْجَةٌ**’ye bak.

**عَرِجَةٌ**
**عَرِجَةٌ** ذ : **عُرْجَةٌ**’ye bak, iki yerde.

**عَرَجَانٌ**
**عَرَجَانٌ** ذ [L’de mastar olarak zikredilmiştir,] Tabiî topal olanın yürüyüşü. (S, K.)

**عُرْجُونٌ**
**عُرْجُونٌ** ذ , A ve Mgh ve Msb’de bu maddede zikredilmiştir: عرجن maddesine bak.

**عُرَاجُ**
**عُرَاجُ** ذ : **أَعْرَجُ**’a bak, iki yerde.

**عَرِيجٌ**
**عَرِيجٌ** ذ Yüksek, yahut yücelmiş. (TA.) -A2- Ve sağlamca, sıkıca, yahut düzgünce icra edilmemiş bir iş. (S, O, K.)

**العُرَيْجَآءُ**
**العُرَيْجَآءُ** ذ [**العَرْجَآءُ**’un küçültmesi; o da **الأَعْرَجُ**’un müennesi; bu sebeple, ال takısı olmaksızın olursa, gayr-i munsariftir;] **هَاجِرَة** [öğle vakti; yahut yazın öğle; yahut sıcak şiddetli iken; vb.]. (O, K.) ― -b2- Ve develerin bir gün öğleyin, bir gün de tan yeri ağarması ile güneş doğması arasındaki sabah vaktinde suya gelmesi: (As, S, O, K:) yahut tan yeri ağarması ile güneş doğması arasındaki sabah vaktinde suya gelmeleri, sonra sudan dönüp günün geri kalanında merada kalmaları, ve ertesi gece ve gündüz, ve gece suya tekrar gelmeleri, sonra sudan dönüp gecenin geri kalanında merada kalmaları, ve ertesi gün ve gece, sonra tan yeri ağarması ile güneş doğması arasındaki sabah vaktinde suya gelmeleri: bu, **رِفْه**’in vasıflarından biridir: yahut bazılarına göre, her gün üç kere suya gelmeleridir; fakat bu gariptir. (TA.) ― -b3- Ayrıca bir adamın her gün yalnız bir kere yemesi. (K.) Şöyle denir: **فُلَانٌ يَأْكُلُ العُرَيْجَآءَ** Filân kimse her gün yalnız bir kere yer. (O, TA.)

**عَارِج**
**عَارِج** ذ Topallayan, yahut hafif topallığı olan; kronik bir hastalıktan dolayı değil, fakat ona isabet eden bir kazanın neticesi olarak. (Msb.) -A2- Ayrıca غَائِبٌ ile aynı mânâda [yani, gaip, vb.]: (O, K:) noktalı **غ** ile böyle yazılmıştır; fakat [SM der ki, iddiasını doğrulayacak bir örnek getirmeksizin,] doğrusu noktasız **ع** ile **عَائِب**’dir, [yani, kusurlu olan yahut kusurlu hâle gelen, vb.; yahut kusurlu kılan, vb.; yahut ayıplayan, vb.;] L’de olduğu gibi. (TA.)

**أَعْرَجُ**
**أَعْرَجُ** ذ Topal, (S, Msb, K,) tabiatı gereği, (S, K,) yahut kronik bir hastalıktan dolayı: müennesi **عَرْجَآءُ**: (Msb:) çoğulu **عُرْجٌ** ve **عُرْجَانٌ**. (S, K.) ― -b2- **الأَعْرَجُ** karganın adlarındandır; (O, K;) ve **الأَعْوَرُ الأَعْرَجُ** da böyledir: yürürken sekmesi yahut sıçraması sebebiyle, sanki prangalıymış gibi. (A, TA.) ― -b3- Ve **العَرْجَآءُ** dişi sırtlanın adlarındandır: (S, O, K:) çoğulu **عُرْجٌ**: erkeğe **أَعْرَجُ** denmez. (TA.) Ve ↓ **عُرْجُ**, belirli ve gayr-i munsarif olarak, dişi sırtlanlar demektir; sanki onlar bir **قَبِيلَة** [kabile] imiş gibi böyle adlandırılmışlardır; (Sh, O, K;) ve ↓ **عُرَاجُ** da böyledir, yine belirli ve gayr-i munsarif: (K:) yahut IAar’a göre, Aboo-Muk'it ElAsadee’nin bir beytindeki ↓ **أَبْنَآءُ عُرْجَ** terkibinde, şair ikinci kelimeyi, ki o bir çoğuldur, gayr-i munsarif yapmıştır; çünkü **التَّوْحِيد وَالعُرْجَة**’yi kasteder; sanki onu tekil [özel] isim saymıştır: (L: [yani, Ibr D’ye göre, **عُرْجَ**’yi, şiir zaruretiyle **العُرْجَة**’den kısaltılmış tekil özel isim olarak kullandığı için: öyleyse bu son kelime burada topallığın kişileştirilmesi mânâsına gelir gibi görünür:]) ve ona (yani IAar’a) göre, ↓ **هٰذِهِ عُرَاجُ** denir; mânâsı, Bu dişi sırtlandır [sırtlanlar değil]; ikinci kelime gayr-i munsariftir. (O.) ― -b4- **الأَعْرَجُ** ayrıca belirli bir sağır, habis yılanın adıdır. (TA.) [Bir sonraki paragrafa da bak.] ― -b5- Ve **العُرْجُ** kamerî ayın ilk kısmının üç gecesi demektir: [belki ayın eğri görünüşüne işaretle; gerçi bu sebeple son kısmın üç gecesine de uygulanabilirdi:] Th.’nin rivayetiyle zikredilmiştir. (TA.)

**الأُعَيْرِجُ**
**الأُعَيْرِجُ** ذ [**الأَعْرَجُ**’un küçültmesi] Belirli bir sağır yılan, (O, K, TA,) yılanların en habislerinden, (TA,) efsun kabul etmeyen ve engerek gibi sıçrayıp zıplayan: (O, K:) ISh’ye göre, **أَصَلَة** denilen [yılan] gibi, tek geniş bacağı olan geniş bir yılan: IAar der ki, süvarinin üzerine sıçrar; öyle ki onunla birlikte eyerinin üzerinde olur: (O:) kelimenin müennesi yoktur: (Lth, O, K:) [fakat] çoğulu **الأُعَيْرِجَاتُ**’tır. (O, K.)

**مَعْرَجٌ**
**مَعْرَجٌ** ذ : **مِعْرَاجٌ**’a bak, iki yerde.

**مِعْرَجٌ**
**مِعْرَجٌ** ذ : bir sonraki paragrafa bak.

**مِعْرَاجٌ**
**مِعْرَاجٌ** ذ (S, A, O, K) ve ↓ **مِعْرَجٌ** ve ↓ **مَعْرَجٌ**, (S, O, K,) ikincisi ve üçüncüsü Akh’ye göre caizdir; **مِرْقَاةٌ** ve **مَرْقَاةٌ** gibi, (S, O,) Merdiven, yahut basamaklar dizisi yahut merdiven: (S, A, O, K:) yahut ال takısıyla, [fakat bunlardan en yaygını birincisinin ال ile olanıdır,] **دَرَجَة**’ye benzeyen bir şey; ruhlar alındıklarında [bedenlerinden] onun üzerine çıkarlar: denilir ki ondan daha güzel bir şey yoktur; öyle ki ruh onu görünce [bedenden] çıkmaktan kendini alamaz: (TA:) buradan **لَيْلَةُ المِعْرَاجِ** [Merdiven Gecesi; Muhammed’in, **البُرَاق** adlı hayvan üzerinde Mekke’den Kudüs’e götürüldükten sonra, oradan göğe yükseldiği rivayet edilen gece]: çoğulu **مَعَارِيجُ** ve **مَعَارِجُ**, **مَفَاتِيحُ** ve **مَفَاتِحُ** gibi. (S, O.) Ayrıca, (K,) yahut [asıl yalnız sonuncusu, yani] ↓ **مَعْرَجٌ**, (L, Msb, TA,) Yükselme yeri: (L, Msb, K, TA:) ve meleklerin yükseldiği yol: (TA:) çoğulu **مَعَارِجُ**, (Msb, TA,) [iki mânâda da, yani] bu, yükselme yerleri demektir: (S, A, O:) ve Kur’ân lxx. 3’te, meleklerin yükselme yerleri: yahut orada faydalar yahut nimetler mânâsınadır: (O:) ve **مِعْرَاجٌ**, [denilir ki] **مَعْرَجٌ** gibidir [mânâca; gerçi bu gevşek bir açıklamadır]. (Msb.)

**مُعَرَّجٌ**
**مُعَرَّجٌ** ذ Üzerinde eğri çizgiler yahut hatlar bulunan bir elbise yahut kumaş parçası. (O, K.)

**مُعَرْجَنٌ**
**مُعَرْجَنٌ** ذ : عرجن maddesine bak.

**مُنْعَرَجٌ**
**مُنْعَرَجٌ** ذ , (S, O, K, TA,) yahut ↓ **مُنْعَرِجٌ**, (Msb,) yahut ikincisi yanlıştır, (TA,) Bir vadinin sağa ve sola bükülme yahut eğilme yeri. (S, O, Msb.)

**مُنْعَرِجٌ**
**مُنْعَرِجٌ** ذ : bir önce gelene bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D8%AC/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

عَرَجَ
عَرَجَ U ( n. ac. مَعْرَج 17 ,  عُرُوْج 27 )
a.  [ Fī ], Mounted, ascended.

b.  [ pass. ] [ Bi ], Was borne aloft.

c.  U ( n. ac. عَرْج 1 ), Limped, halted.

عَرِجَ
عَرِجَ A ( n. ac. عُرْجَة 3t ,  عَرَج 4 ),
a.  Limped, was lame.

b.  Was low, was setting ( sun ).

عَرُجَ
عَرُجَ U ( n. ac. عَرَجَاْن 36 ),
a.  see ( عَرِجَ ) ( a ).

عَرَّجَ
عَرَّجَ II ,
a.  Sloped, leant over, inclined.

b.  Made to slope.

c.  [ 'Ala ], Stopped, halted in; stayed, paused, lingered in; inclined to.

d.  [ 'An ], Left, forsook.

أَعْرَجَ
أَعْرَجَ IV ,
a.  Made to limp, rendered lame.

تَعَرَّجَ
تَعَرَّجَ V ,
a.  see II (a) , ( c ).

c.   Limped.

d.  Confined.

تَعَاْرَجَ
تَعَاْرَجَ VI ,
a.  Feigned lameness.

اِنْعَرَجَ
اِنْعَرَجَ VII ,
a.  see II (a) , ( d ).

عَرْج
عَرْج 1 , ( pl. عُرُوْج 27 ,  أَعْرَاْج 38 ),
a.  Train of camels.

عَرْجَة
عَرْجَة 1t ,
a.  Slope, incline; bend.

b.  Detour; deviation.

c.  Inclination.

عِرْج
عِرْج 2 ,
a.  see 1 .

عُرْجَة
عُرْجَة 3t ,
a.  see 1t &  4 .

عَرَج
عَرَج 4 ,
a.  Limp, lameness.

أَعْرَجُ
أَعْرَجُ 14 , ( pl. عُرْج 3 ,  عُرْجَاْن 35 ),
a.  Limping, lame, halt; cripple.

b.  [ art. ], The crow.

مَعْرَج
مَعْرَج 17 ,
a.  see 20 .

مِعْرَج
مِعْرَج 20 , ( pl. مَعَاْرِجُ 44 ),
a.  Place of ascent; ascent: ladder, steps; stairs, staircase.

عَاْرِج
عَاْرِج 21 ,
a.  Limping.

b.  Absent.

عَرِيْج
عَرِيْج 25 ,
a.  High.

b.  Unsolid,

عَرَجَاْن
عَرَجَاْن 36 ,
a.  see 4 .

عَرْجَآءُ
عَرْجَآءُ 42
a.  [ art. ], The hyena.

مِعْرَاْج
مِعْرَاْج 45 , ( pl. مَعَاْرِيْجُ 65 ),
a.  see 20 .

عَرَّجَ
N. Ac. عَرَّجَ II ,  تَعَرَّجَ V ,
a.  see 1t .

عُرْجُد
عُرْجُد ,  عُرْجُوْد
a.  Pedicle.

b.  Crooked palm-branch.

##### Türkçe

**عَرَجَ**
**عَرَجَ** U (mastar: **مَعْرَج** 17, **عُرُوْج** 27)
a. [ **فِي** ], bindi, yükseldi.

b. [meçhul] [ **بِ** ], yukarı taşındı.

c. U (mastar: **عَرْج** 1), topalladı, durakladı.

**عَرِجَ**
**عَرِجَ** A (mastar: **عُرْجَة** 3t, **عَرَج** 4),
a. Topalladı, topal oldu.

b. Alçaldı, batmakta oldu (güneş).

**عَرُجَ**
**عَرُجَ** U (mastar: **عَرَجَاْن** 36),
a. bkz. (**عَرِجَ**) (a).

**عَرَّجَ**
**عَرَّجَ** II,
a. Eğimli oldu, yana yattı, meyletti.

b. Eğimli kıldı.

c. [ **عَلَى** ], içinde durdu, içinde durakladı; içinde kaldı, içinde ara verdi, içinde oyalanıp kaldı; -e meyletti.

d. [ **عَنْ** ], bıraktı, terk etti.

**أَعْرَجَ**
**أَعْرَجَ** IV,
a. Topallattı, topal kıldı.

**تَعَرَّجَ**
**تَعَرَّجَ** V,
a. bkz. II (a), (c).

c. Topalladı.

d. Hapsedildi.

**تَعَاْرَجَ**
**تَعَاْرَجَ** VI,
a. Topallığı uydurdu.

**اِنْعَرَجَ**
**اِنْعَرَجَ** VII,
a. bkz. II (a), (d).

**عَرْج**
**عَرْج** 1, (çoğ.: **عُرُوْج** 27, **أَعْرَاْج** 38),
a. Deve katarı.

**عَرْجَة**
**عَرْجَة** 1t,
a. Eğim, meyil; bükülme.

b. Dolambaç; sapma.

c. Meyil.

**عِرْج**
**عِرْج** 2,
a. bkz. 1.

**عُرْجَة**
**عُرْجَة** 3t,
a. bkz. 1t ve 4.

**عَرَج**
**عَرَج** 4,
a. Topallık, topallama.

**أَعْرَجُ**
**أَعْرَجُ** 14, (çoğ.: **عُرْج** 3, **عُرْجَاْن** 35),
a. Topallayan, topal, aksak; sakat.

b. [harf-i tarifli], karga.

**مَعْرَج**
**مَعْرَج** 17,
a. bkz. 20.

**مِعْرَج**
**مِعْرَج** 20, (çoğ.: **مَعَاْرِجُ** 44),
a. Yükselme yeri; yükseliş: merdiven, basamaklar; merdiven, merdiven boşluğu.

**عَاْرِج**
**عَاْرِج** 21,
a. Topallayan.

b. Gâib.

**عَرِيْج**
**عَرِيْج** 25,
a. Yüksek.

b. Sağlam olmayan,

**عَرَجَاْن**
**عَرَجَاْن** 36,
a. bkz. 4.

**عَرْجَآءُ**
**عَرْجَآءُ** 42
a. [harf-i tarifli], sırtlan.

**مِعْرَاْج**
**مِعْرَاْج** 45, (çoğ.: **مَعَاْرِيْجُ** 65),
a. bkz. 20.

**عَرَّجَ**
Mastar: **عَرَّجَ** II, **تَعَرَّجَ** V,
a. bkz. 1t.

**عُرْجُد**
**عُرْجُد**, **عُرْجُوْد**
a. Sapçık.

b. Eğri hurma dalı.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D8%AC/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

عرج
عَرَجَ - يَعْرُجُ - مِعْرَج (مِعْراج) - مَعَارِِج
عَرَجَ - يَعْرُجُ + الكائن: ينتقل من مستوى منخفض إلى مستوى أعلى: وذلك غالباً بشكل التفافي دائري (دوران حلزوني) وليس بشكل صعود مباشر
عَرَجَ - يَعْرُجُ + الكائن + إلى مكان: ينتقل إلى مكان آخر أعلى من الحالي، وذلك بتحركه من مستوى منخفض إلى مستوى أعلى بشكل التفافي دائري (دوران حلزوني) وليس بشكل صعود مباشر
عَرَجَ - يَعْرُجُ + الكائن + في مكان: ينتقل من مستوى منخفض إلى مستوى أعلى بشكل التفافي دائري (دوران حلزوني) وليس بشكل صعود مباشر، وذلك في مكان ومجال محدد
مِعْرَج أو مِعْراج: على وزن " مِفعَل أو مِفعال": من " عَرَجَ - يَعْرُجُ ": اسم آلة منه: سلم أو درج للانتقال نحو الأعلى ينتصب بشكل حلزوني التفافي
مَعارِِج: جمع " مِعْرَج "
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " حركة الكائن ذاتياً نحو الارتفاع" وهي:
عَلا - يَعْلُوْ، سَمَا - يَسْموْ، عَرَجَ - يَعْرُجُ، صَعِدَ - يَصْعَدُ، رَقِيَ - يَرْقَى، شَخَصَ - يَشْخَصُ
بفرق لفظاً:
عَرَجَ - يَعْرُجُ + الكائن: ينتقل من مستوى منخفض إلى مستوى أعلى بشكل التفافي دائري (دوران حلزوني) وليس بشكل صعود مباشر
عَرِجَ - يَعْرَجُ + الكائن + في سير أو حركة: يميل وينحرف لأحد الجانبين وخاصة للأسفل والجانب أثناء تقدمه وسيره

يعرج
 	﴿يعلم ما يلج في الأرض وما يخرج منها وما ينزل من السماء وما يعرج فيها وهو الرحيم الغفور(2)﴾ سبا ﴿هو الذي خلق السماوات والأرض في ستة أيام ثم استوى على العرش يعلم ما يلج في الأرض وما يخرج منها وما ينزل من السماء وما يعرج فيها وهو معكم أين ما كنتم والله بما تعملون بصير(4)﴾ الحديد
 	﴿يدبر الأمر من السماء إلى الأرض ثم يعرج إليه في يوم كان مقداره ألف سنة مما تعدون(5)﴾ السجدة ﴿تعرج الملائكة والروح إليه في يوم كان مقداره خمسين ألف سنة (4)﴾ المعارج
 	﴿ولو فتحنا عليهم بابا من السماء فظلوا فيه يعرجون (14)﴾ الحجر
معارج
 ﴿ولولا أن يكون الناس أمة واحدة لجعلنا لمن يكفر بالرحمان لبيوتهم سقفا من فضة ومعارج عليها يظهرون (33)﴾ الزخرف ﴿من الله ذي المعارج (3)﴾ المعارج
مختار الصحاح
● [عرج] ع ر ج: عَرَجَ في السلم ارتقى وعَرَجَ أيضا إذا أصابه شيء في رجله فمشى مشية العُرْجَانِ وبابهما دخل فإن كان خِلقة فباب الثاني طرب فهو أعْرَجُ وهم عُرْجٌ و عُرْجَانٌ و أعْرَجَهُ الله وما أشد عرجه ولا تقل ما أعرجه لأن ما كان لونا أو خلقة في الجسد لا يقال منه ما أفعله إلا مع أشده أو نحوه و العَرَجَانُ بفتحتين مشية الأعرج و التَّعْرِيجُ على الشيء الإقامة عليه يقال عَرَّجَ فلان على المنزل تَعْرِيجاً إذا حبس مطيته عليه وأقام وكذا التَّعَرُّجُ تقول ما لي عليه عُرْجَةٌ بوزن جرعة ولا عَرْجَةٌ بوزن رجعة ولا تَعْريجٌ ولا تَعَرَّجَ و انْعَرَجَ الشيء انعطف و مُنْعَرَجُ الوادي بفتح الراء منعطفه يمنة ويسرة و المِعْرَاجُ السلم ومنه ليلة المعراج والجمع مَعَارِجُ و مَعَارِيجُ قال الأخفش إن شئت جعلت الواحد مِعْرَجٌ و مَعْرَجٌ بكسر الميم وفتحها كما تقول مِرقاة ومَرقاة و المَعَارِجُ أيضا المصاعد
الراغب
عرج
- العروج: ذهاب في صعود. قال تعالى: }تعرج الملائكة والروح﴿[المعارج/ 4]،﴾فظلوا فيه يعرجون﴿[الحجر/14]، والمعارج: المصاعد. قال:﴾ذي المعارج﴿[المعارج/3]، وليلة المعراج سميت لصعود الدعاء فيها إشارة إلى قوله:﴾إليه يصعد الكلم الطيب{ [فاطر/10]، وعرج عروجا وعرجانا: مشى مشي العارج. أي: الذاهب في صعود، كما يقال: درج: إذا مشى مشي الصاعد في درجه، وعرج: صار ذلك خلقة له (انظر: الأفعال 1/187)، وقيل للضبع: عرجاء؛ لكونها في خلقتها ذات عرج، وتعارج نحو: تضالع، ومنه استعير:
- 315 - عرج قليلا عن مدى غلوائكا
(هذا عجز بيت للصولي، وصدره: * أبا جعفر خف نبوة بعد صولة
وهو في ديوانه ص 161؛ ومحاضرات الأدباء 1/109؛ والصداقة والصديق ص 35؛ والممتع للقيرواني ص 249)
أي: احبسه عن التصعد. والعرج: قطيع ضخم من الإبل، كأنه قد عرج كثرة، أي: صعد.
ملخص اللسان:
1.    والعُرْجة أَيضاً: موضع العَرَج من  الرِّجْل.  والعَرَجان، بالتحريك: مِشْية الأَعرج. وقد عَرَج يَعْرُج، وعَرُج وعَرِج  عَرَجاناً:: مشى مِشْية الأَعرج بعَرَضٍ فغمز من شيءٍ أَصابه،
2.     عرج: العَرَجُ والعُرْجة: الظَّلَعُ.
3.    والعَرْجاءُ: الضَّبُع،
4.    وانْعَرَج الشيءُ: مال يَمْنَة ويَسْرة.
5.    وانعَرَج: انعطَف.
6.    والتعريجُ على الشيءِ:الإِقامة عليه.
7.    وَعَرَجَ في الدَّرَجَة والسُّلَّم يعرُج عُرُوجاً أَي ارتقى.
8.    المَعارِج: المَصاعِد  والدَّرَج. والمِعْراج: شبه سُلَّم أَو دَرَجة تعْرُج عليه الأَرواح إِذا قُبِضت،
9.    والعَرَجُ: غيبوبة الشمس، ويقال: انعراجُها نحو المغرب؛
لسان العرب
● -   عرج: العَرَجُ والعُرْجة: الظَّلَعُ. والعُرْجة أَيضاً: موضع العَرَج من  الرِّجْل.  والعَرَجان، بالتحريك: مِشْية الأَعرج.  ورجل أَعرج من قوم عُرْج وعُرجان، وقد عَرَج يَعْرُج، وعَرُج وعَرِج  عَرَجاناً: مشى مِشْية الأَعرج بعَرَضٍ فغمز من شيءٍ أَصابه، وعَرَج، لا  غير: صار أَعْرَجَ. وأَعرج الرجلَ: جعله أَعْرَجَ؛ قال الشماخ:  فبِتُّ كأَني مُتَّقٍ رأْسَ حَيَّةٍ  لحاجتها، إِنْ تُخْطِئِ النَّفْسَ تُعْرِجِ  وأَعرجه الله، وما أَشدَّ عرجه ولا تقل: ما أَعْرَجَه، لأَن ما كان  لَوْناً أَو خِلقة في الجسد، لا يقال منه: ما أَفعله، إِلاّ مع أَشدَّ.  وأَمرٌ عَرِيج إِذا لم يُبرَم.  وعرَّج البناءَ تَعْريجاً أَي ميَّله فتعرج؛ وقوله أَنشده ثعلب:  أَلم تَرَ أَن الغَزْوَ يُعْرِج أَهلَه  مِراراً، وأَحْياناً يُفِيدُ ويُورِقُ؟  لم يفسره، وهو من ذلك كأَنه كناية عن الخَيْبَة. وتعارَج: حكى مِشْيَة  الأَعرج. والعَرْجاءُ: الضَّبُع، خلقة فيها، والجمع عُرْجٌ، والعرب تجعل  عُرْجَ معرفة لا تنصرف، تَجْعَلُها بمعنى الضباع بمنزلة قبيلة، ولا يقال  للذكر أَعْرَج، ويقال لها عُرَاجُ معرفة لعَرَجِها؛ وقول أَبي مكعَّب  الأَسدي:  أَفكان أَوَّلَ ما أَثبْت نَهارَشَتْ  أَبناءُ عُرْجَ، عليك عند وِجارِ  يعني أَبناء الضباع، وترك صرف عُرْجَ لأَنه جعله اسماً للقبيلة؛ وأَما  ابن الأَعرابي فقال: لم يجر عُرْج، وهو جمع، لأَنه أَراد التوحيد  والعُرْجة، فكأَنه قصَد إِلى اسم واحد، وهو، إِذا كان اسماً غير مسمًّى،  نكرة.والعَرَجُ في الإِبل: كالحَقَب، وهو أَن لا يستقيم مخرج بَوْلِهِ،  فيقال: حَقِب البعير حَقَباً، وعَرج عَرَجاً، فهو عَرِجٌ، ولا يكون ذلك إِلاّ  للجمَل إِذا شدَّ عليه الحَقَب؛ يقال: أَخْلِفْ عنه لئلاَّ يَحْقَب.  وانْعَرَج الشيءُ: مال يَمْنَة ويَسْرة. وانعَرَج: انعطَف.  وعَرَّج النهرَ: أَماله.  والعَرَج: النَّهر  (* قوله «والعرج النهر» هو في الأصل بفتح العين  والراء.) والوادي لانعراجهما.  وعَرَّج عليه: عطف. وعَرَّج بالمكان إِذا أَقام. والتعريجُ على الشيءِ:  الإِقامة عليه. وعَرَّج الناقة: حبسها.  وما لي عندك عِرْجَة ولا عَرْجَة ولا عَرَجة ولا عُرْجة ولا تَعْريج ولا  تَعَرُّج أَي مُقام؛ وقيل: مجلِس.  وفي ترجمة عرض: تَعَرَّض يا فلان وتَهَجَّس وتَعَرَّج أَي أَقم.  والتَّعريجُ: أَن تحبس مطيَّتك مُقِيماً على رُفْقتك أَو لحاجة؛ يقال: عَرَّج  فلان على المنزل. وفي الحديث: فلم أُعَرِّج عليه أَي لم أُقِمْ ولم أَحتبس.  ويقال للطريق إِذا مال: قد انْعَرَجَ. وانعرَج الوادِي وانعرَج القوم عن  الطريق: مالوا عنه.  وَعَرَجَ في الدَّرَجَة والسُّلَّم يعرُج عُرُوجاً أَي ارتقى. وعَرَج في  الشيءِ وعليه يَعْرِج ويَعْرُج عُرُوجاً أَيضاً: رَقيَ. وعَرَج الشيءُ،  فهو عَريج: ارتفع وعَلا؛ قال أَبو ذؤَيب:  كما نَوَّر المِصْباحُ للعُجْمِ أَمْرَهُمْ،  بُعَيْدَ رُقادِ النائمين، عَريجُ  وفي التنزيل: تَعْرُج الملائكة والرُّوح إِليه؛ أَي تصعد؛ يقال: عَرَج  يَعْرُج عُرُوجاً؛ وفيه: من الله ذي المَعارج؛ المَعارِج: المَصاعِد  والدَّرَج. قال قتادة: ذي المَعارج ذي الفواضل والنِّعَم؛ وقيل: مَعارج  الملائكة وهي مَصاعِدها التي تَصْعَد فيها وتعرُج فيها؛ وقال الفراءُ: ذي  المَعارِج من نعت الله لأَن الملائكة تعرُج إِلى الله، فوصف نفسه بذلك.  والقرَّاءُ كلهم على التاء في قوله: تعرج الملائكة، إِلاَّ ما ذكر عن عبد الله،  وكذلك قرأَ الكسائي.  والمَعْرَج: المَصْعَد. والمَعْرَج: الطريق الذي تصعَد فيه الملائكة.  والمِعْراج: شبه سُلَّم أَو دَرَجة تعْرُج عليه الأَرواح إِذا قُبِضت،  يقال: ليس شيءٌ أَحسن منه إِذا رآه الرُّوح لم يتمالك أَن يخرُج، قال: ولو  جُمِع على المَعاريج لكان صواباً، فأَما المَعارِج فجمع المِعْرَج؛ فال  الأَزهري: ويجوز أَن يجمع المِعْرَاج مَعارِجَ. والمِعْراج: السُّلَّم؛  ومنه ليلة المِعْراج، والجمع مَعارج ومَعارِيج، مثل مَفاتِح ومَفاتيح؛ قال  الأَخفش: إِن شئتَ جعلت الواحد مِعْرجاً ومَعْرجاً مثل مِرْقاة  ومَرْقاة. والمَعارِج: المَصاعد؛ وقيل: المِعْرَاج حيث تصعَد أَعمال بني  آدم.وعُرِج بالرُّوح والعمل: صُعِد بهما؛ فأَما قول الحسين بن مطير:  زارَتْكَ سُهْمَةُ، والظَّلْماءُ ضاحيَةٌ،  والعينُ هاجعَةٌ، والرُّوحُ مَعْرُوجُ  (* قول «سهمة» لم تتضح صورة هذه  الكلمة في الأَصل، وإِنما فهمناها بالقوة.)  فإِنما أَراد معْرُوج به، فحذف.  والعَرْج والعِرْج من الإِبل: ما بين السبعين إِلى الثمانين؛ وقيل: هو  ما بين الثمانين إِلى التسعين؛ وقيل: مائة وخمسون وفويق ذلك؛ وقيل: من  خمسمائة إِلى أَلف؛ قال ابن قيس الرقيات:  أَنزَلُوا من حُصُونِهِنَّ بَنات التُّـ  ـرْكِ، يأْتون بعد عَرْجٍ بعَرْجِ  والجمع أَعْرَاج وعُرُوج؛ قال:  يومَ تُبدِي البيضُ عن أَسْوُقِها،  وتَلُفُّ الخيلُ أَعْراجَ النَّعَمْ  وقال ساعدة بن جؤَية:  واسْتَدْبَرُوهُمْ يُكْفِئون عُرُوجَهُمْ،  مَوْرَ الجَهامِ إِذا زَفَتْه الأَزْيَبُ  أَبو زيد: العَرْج الكثير من الإِبل. أَبو حاتم: إِذا جاوزت الإِبل  المائتين وقاربت الأَلف، فهي عَرْج وعُرُوج وأَعْراج.  وأَعرَجَ الرجل إِذا كان له عَرْج من الإِبل؛ ويقال قد أَعْرَجْتُك أَي  وهبتك عَرْجاً من الإِبل.  والعَرَجُ: غيبوبة الشمس، ويقال: انعراجُها نحو المغرب؛ وأَنشد أَبو  عمرو:  حتى إِذا ما الشمس هَمَّتْ بِعَرَجْ  والعُرْج: ثلاث ليال من أَول الشهر؛ حكى ذلك عن ثعلب. والأُعَيْرِج:  حيَّة أَصَمُّ خبيث، والجمع الأُعَيْرِجات؛ والأُعَيْرج أَخبث الحيَّات  يَثِبُ حتى يصير مع الفارس في سَرْجه؛ قال أَبو خيرة: هي حيَّة صمَّاء لا  تقبل الرُّقْيَة وتَطْفِر كما تَطْفِرُ الأَفعى، والجمع الأُعَيْرِجات؛  وقيل: هي حيَّة عَريض له قائمة واحدة عَرِيض مثل النبث والراب نبثه من ركنه  أَو ما كان، فهو نَبْث  (* قوله «مثل النبث إلى قوله فهو نبث» هكذا في  الأصل المنقول من نسخة المؤلف ولم نهتد إلى اصلاح ما فيها من التحريف.)، وهو  نحو الأَصَلَةِ. والعارج: العائب.  والعُرَيْجاء: أَن ترد الإِبل يوماً نصف النهار ويوماً غُدْوَة؛ وقيل:  هو أَن ترِد غُدوة ثم تَصدُر عن الماء فتكون سائر يومها في الكلإِ  وليلَتَها ويومَها من غَدِها، فترِدُ ليلاً الماء، ثم تصدر عن الماء فتكون بقية  ليلتها في الكلإِ ويومَها من الغد وليلَتها، ثم تصبح الماءَ غُدْوَة، وهي  من صفات الرِّفْهِ. وفي صفات الرِّفْهِ: الظاهِرةُ والضَّاحِيةُ  والأَبيَّة والعُرَيْجَاءُ. ويقال: إِن فلاناً ليأْكل العُرَيْجاء إِذا أَكل كل  يوم مَرَّة واحدة.  والعُرَيْجاء: موضع  (* قوله «والعريجاء موضع» هكذا في الأصل بالتعريف  وعبارة ياقوت: عريجاء تصغير العرجاء، موضع معروف، لا يدخله الالف واللام  اهـ. وعبارة القاموس وشرحه وعريجاه، بلا لام: موضع.).  وبنو الأَعْرَج: قبيلة، وكذلك بَنُو عُرَيْج.  والعَرْج، بفتح العين وإِسكان الراء: قرية جامعة من عمل الفُرْع؛ وقيل:  هو موضع بين مكة والمدينة؛ وقيل: هو على أَربعة أَميال من المدينة ينسب  إِليه العَرْجِيّ الشاعر  (* قوله «ينسب إِليه العرجيّ الشاعر إلخ» عبارة  ياقوت في معجم البلدان إِليها ينسب العرجي الشاعر وهو عبد الله بن عمر بن  عبد الله بن عمرو بن عثمان إلخ. وعبارة القاموس وشرحه: منه عبج الله بن  عمرو بن عثمان بن عفان العرجي الشاعر. وفي بعض النسخ عبد الله بن عمر بن  عمرو بن عثمان.). والعَرْجِيُّ: عبد الله بن عَمرو بن عثمان بن عفان.  والعَرَنْجَجُ: اسم ؛حِمْيَرِ بن سَبَأ.  وفي الحديث: من عَرَج أَو كُسِرَ أَو حُبِسَ فليَجْزِ مثلَها وهو حِلٌّ  أَي فَلْيَقْضِ، يعني الحجَّ؛ المعنى: من أَحْصَرَه مَرَض أَو عَدُوٌّ  فعليه أَن يبعث بِهَدْيٍ ويواعدَ الحامل يوماً بعينه يذبَحُها فيه، فإِذا  ذبحت تَحَلَّلَ، فالضمير في مثلها للنَّسِيكَة.
مقاييس اللغة:
(عرج) العين والراء والجيم ثلاثة أصول: الأوّل يدلُّ على ميْل ومَيَل، والآخر على عَدَد، والآخِر على سُموّ وارتقاء.
فالأوّل: العَرَج مصدر الأعْرج، ويقال منه: عَرِج يعرَج عَرَجاً، إذا صار أعرج. وقالوا: عَرِج يَعْرَجُ خِلْقة، وعَرَج يَعْرُج إذا مشى مِشية العُرْجان. والعَرْجَاء: الضَّبُع، وذلك خِلْقَةٌ فيها، فلذلك سمِّيَتْ العَرْجاء، والجمع عُرْج. وجمع الأعرج من النّاس العُرْجان([34]). ويقال للغراب أعرج، لأنَّه إذا مشى حَجَل.
ومن هذا الباب التعرُّج، وهو حَبْس المطايا مُناخٍ أو موقِف يميلها إليه([35]). قال ذو الرُّمَّة:
يا جارَتَيْ بنتِ فَضّاضٍ أمَا لَكُما  *** حَتَّى نُكلِّمَها همٌّ بتعريج([36])
وقال ابنُ الأعرابيّ: عرَّجْتُ عليه، أي حبَست مطيَّتي عليه. وما لي عليه عُرْجَة([37]) ولا مَعْرَجَة. ويقال للطَّرِيق إذا مال: انعَرَج. وانْعَرَج الوادي. ومُنْعَرَجُه: حيث يميل يَمنةً ويَسرَة. وانعرَجَ القومُ عن الطريق، إذا مالوا عنه([38]) . ويقولون: إنَّ العُرَيْجَاء: الهاجرة. وإنْ صحَّ هذا فلأنَّ كلَّ شيءٍ ينعرجُ إلى مكانٍ يَقِيهِ الحرّ. قال:
لكن سهَيَّةُ تدري أنَّني ذَكَرٌ  *** على عُرَيْجَاءَ لمّا ابتلّتِ الأُزُرُ([39])
وكان الأصمعيّ يقول: أن تَرِدَ الإِبلُ يوماً غُدوةً ويوماً عَشِيَّةً. وقد عَرَّجْنا([40]) من العُرَيجاء. والعَرْجاء: هَضْبَة معروفة. قال أبو ذؤيب:
فكأنَّها بالجِزْعِ جِزْعِ نُبَايِعٍ *** وأُولاتِ ذي العَرْجَاء نَهْبٌ مُجمَعُ([41])
ويقال إنما سمِّيتِ العَرْجَاء لأنَّ الطريق يتعرّج بها. ويقال: أمرٌ عَريجٌ، إذا لم يستقم، هو معوَّج بَعد.
والأصل الآخَر من الإبل، قال قوم: ثمانون إلى تسعين، فإذا بلغت المائةَ فهي هُنَيدة، والجمع عُرُوجٌ وأعراج. قال طَرَفة:
يوم تُبْدِي البِيضُ عن أسْوُقها  *** وتلُفُّ الخيلُ أعراجَ النَّعَمْ([42])

ويقال: العَرْج مائة وخمسون. وهذا الأصل قد يمكن ضمُّه إلى الأوّل، لأنَّ صاحب ذلك يُعرِّج عليه ويَكتفِي به.
والأصل الثالث: العُروج: الارتقاء. يقال عَرَج يعرُج عُروجاً ومَعْرَجاً. والمَعْرَج: المَصْعَد. قال الله تعالى:﴿تَعْرُجُ المَلائِكَةُ والرُّوحُ إلَيْهِ﴾ [المعارج 4]. فأمَّا قول القائل([43]) :
* حتَّى إذا ما الشَّمس هَمَّتْ بعَرَجْ *
فقالوا: أراد غيبوبةَ الشَّمس. وهذا وإن كان صحيحاً فهو غير ملخّص في التَّفسير، *وإنَّما المعنى أنَّها لمَّا غابت فكأنَّها عَرَجت إلى السَّماء، أي صَعِدت. وممَّا يؤيد هذا قولُ الآخَر([44]) :
* وعَرّج اللَّيلَ بُرُوجُ الشَّمسِ([45]) *
فهذا هو القياسُ الصحيح.
القاموس المحيط:
عَرَجَ عُرُوجاً ومَعْرَجاً ارْتَقى، وأصابَهُ شيءٌ في رِجلهِ فَخَمَعَ، وليسَ بِخِلْقَةٍ، فإذا كان خِلْقَةً فَعَرِجَ، كفَرِحَ، أو يُثَلَّثُ في غيرِ الخِلْقَةِ، وهو أعْرَجُ، بَيِّنُ العَرَجِ، من عُرْجٍ وعُرْجانٍ. وأعْرجَهُ الله تعالى. والعَرَجانُ، محرَّكةً مِشْيَتُهُ. وأمرٌ عَريجٌ لم يُبْرَمْ. وعَرَّجَ تَعْريجاً مَيَّلَ، وأقامَ، وحَبَسَ المَطِيَّةَ على المَنْزل، كتَعَرَّجَ. والمُنْعَرَجُ المُنْعَطَفُ. والمِعْراجُ والمِعْرَجُ السُّلَّمُ والمَصْعَدُ. والعَرَجُ، محرَّكةً غَيْبوبةُ الشمسِ، أو انْعراجُها نحوَ المَغْرِبِ. وكَكَتِفٍ ما لا يَسْتَقيمُ بَوْلُهُ من الْإِبِلِ، وبالفتح د باليَمنِ، ووادٍ بالحجاز ذو نَخيلٍ، وع ببلادِ هُذَيْلٍ، ومَنْزِلٌ بطريقِ مكةَ، منه عبدُ اللّهِ بنُ عَمْرِو بن عثمانَ بنِ عَفَّانَ العَرْجِيُّ الشاعِرُ، والقَطيعُ من الْإِبِلِ نحوُ الثَّمانِينَ، أو منها إلى تِسعينَ أو مئَةٌ وخمسونَ وفُوَيْقَها، أو من خَمْسِ مئةٍ إلى ألْفٍ، ويُكْسَرُ،
ج: أعْراجٌ وعُروجٌ. والعُرَيْجاءُ، مَمْدُودَةً: الهاجِرَةُ، وأن تَرِدَ الْإِبِلُ يوما نِصْفَ النَّهارِ ويوماً غُدْوَةً، وأن يأكُلَ الْإِنسانُ كُلَّ يومٍ مَرَّةً، وبِلا لامٍ: ع. وأعْرَجَ: حَصَلَ له إبِلٌ عُرْجٌ، ودَخَلَ في وقْتِ غَيْبوبَةِ الشمس، كعَرَّجَ، وفلاناً: أعْطاهُ عَرْجاً من الْإِبِلِ. والْأَعْرَجُ: الغُرابُ. وثوبٌ مُعَرَّجٌ: مُخَطَّطٌ في الْتِواءٍ. وعُرْجُ وعُراجُ، مَعْرِفَتَيْنِ مَمْنُوعَتَينِ: الضِّباعُ، يَجْعَلونَها بِمَنْزِلَة القبيلَةِ. والعَرْجاءُ: الضَّبُعُ. وذو العَرْجاء: أكمَةٌ بأرْضِ مُزَيْنَةَ. وعُراجَةُ، كثُمامَةَ: اسمٌ. وعَرِيجَةٌ، كحنيفَةَ: جَدُّ نُسَيْرِ بنِ دَيْسَمٍ. وبَنُو الْأَعْرَجِ: حَيُّ م. والعُرْجُ، من المُحَدِّثِينَ كثيرون.
والْأُعَيْرِجُ: حَيَّةٌ صَمَّاءُ لا تَقْبَلُ الرُّقْيَةَ، وتَطْفِرُ كالْأَفْعى، قال اللَّيْثُ: لا يُؤَنَّثُ، ج: الْأُعَبْرِجاتُ. والعارِجُ: الغائِبُ،
تاج العروس:
ع ر ج
" عَرَجَ " في الدَّرَجة والسُّلَّمِ يَعْرُجُ بالضّمّ " عُرُوجاً ومَعْرَجاً " بالفتح " : ارتَقَى " وعَرَجَ في الشيءِ وعليه يَعْرِجُ بالكسر ويَعْرُج بالضّمّ عُرَوجاً أيضاً : رَقِيَ . وعَرَجَ الشيءُ فهو عَريجٌ : ارتفَعَ وعُلا . قال أبو ذُؤَيب :
كما نَوَّرَ المِصْباحُ للعُجْمِ أمرَهُمْ ... بُعَيْدَ رُقَادِ النَّائمينَ عَريجُ " وعَرَج زيدٌ يَعْرُجُ بالضّمّ " : أصابَه شيءٌ في رِجْله فخَمَعَ وليس بخِلْقَةٍ . فإذا كان خِلْقَةً فَعَرِجُ كفَرِحَ " ومصدره العَرَجُ محرَّكةً . والعُرْجَةُ بالضّمّ " أو يُثَلَّث في غير الخِلْقَة وهو أعْرَجُ بَيِّنُ العَرَجِ من " قَوْمٍ " عَرْجٍ وعُرْجانٍ " . بالضَّمّ فيهما وعَرِجَ بالكسر لا غير : صارَ أَعْرَجَ
" وأَعْرَجَه اللهُ تعالى " : جعلَه أَعْرَجَ
وما أشدَّ عَرَجَه . ولا تَقُلْ : ما أعْرَجَه لأن ما كان لوناً أو خِلْقَةً في الجَسَد لا يقال منه : ما أَفْعَلَه إلا مع أشَدَّ
" والعَرَجَانُ محرّكَةً : مِشْيَتُه " أي الأَعْرجِ
وعَرَجَ عَرَجاناً : مَشَى مِشْيَةَ الأَعْرجِ بعَرَضٍ فَغَمَز من شيءٍ أصابَه
" ويقال : " أمرٌ عَرِيجٌ " : إذا " لم يُبْرَمْ "
" وعَرَّجَ " البِناءُ " تَعْريجاً : مَيَّلَ " فتَعَرَّجَ . وعَرَّج النَّهْرَ : أمالَه . وعَرَّجَ عليه : عَطَفَ . " و " عَرَّجَ بالمكان : إذا " أقامَ " . ومن التَّعَريج على الشيءِ : الإِقامةُ عليه . وعَرَّجَ فلانٌ على المنزل . وفي الحديث : " فلم أُعرِّجْ عليه " أي لم أُقِمْ ولم أَحتَبسْ . " و " عَرَّج : " حَبَس المَطِيَّةَ على المنزل " . يقال : عَرَّجَ الناقَةَ : حَبَسَها . والتَّعْريج أن تَحْبِس مَطيَّتك مُقيماً على رُفقَتك أو لحاجَةٍ " كتَعرَّجَ " . قرأت في التهذيب في ترجمة " عرض " : تعرَّض يا فُلان وتَهجَّسْ وتَعَرَّجْ : أي أَقِمْ
" والمُنْعَرَج " من الوادي : " المُنْعَطَفُ " منه يَمْنَةً ويَسْرةً كلاهما بفتح العين على صيغة اسم المفعول ووَهِمَ من قال خلاف ذلك . وانْعَرَجَ : انعطفَ . وانعَرَجَ القَوْمُ عن الطّريق : مالُوا . ويقال للطّريق إذا مال : انْعَرَج
ويقال : مالي عندك عِرْجَةٌ بالكسر ولا عَرْجَةٌ بالفَتْح ولا عَرَجَةٌ محرّكَةً ولا عُرْجَةٌ بالضم ولا تَعَرُّجٌ : أي مُقامٌ وقيل : مَحْبس
" والمِعْراجُ والمِعْرَجُ " بحذف الألف " والمَعْرَج " بالفَتْح ؛ نقله الجوهري عن الأخفش ونَظَّره بمِرقَاة ومَرْقاة " : السُّلَّمُ " أو شِبْهُ دَرَجةٍ تَعْرُجُ عليه الأرْواحُ إذا قُبِضَتْ يقال : ليس شيءٌ أحسن منه إذا رآه الرُّوحُ لم يتمالكْ أن يَخْرُجَ
والمِعْرَج : " المَصْعَد " والطَّريق الذي تَصْعَد فيه الملائكةُ جمعُه المَعَارجُ . وفي التنزيل : " منَ الله ذي المَعَارِج " قيل : معارجُ الملائكة : مَصَاعدُها التي تَصعَدُ فيها وتَعْرُجُ فيها . وقال قتادة : ذي المعارج : ذي الفَواضِل والنِّعَم . وقال الفرّاء " ذي المعارج " من نَعْت الله لأن الملائكة تَعْرُجُ إلى الله تعالى فوصَفَ نفسَه بذلك . قال الأزهري : ويجوز أن يُجمَع المِعْراجُ مَعارِجَ والمعراج : السلم ومنه ليلة المعراج والجمع مَعارِجُ ومَعَاريجُ مثل مَفَاتحَ ومفاتيحَ . قال الأخفَشُ : إن شئتَ جعلْتَ الواحدَ مِعْرَجاً ومَعْرَجاً
" والعَرَجُ محرَّكةً : غَيْبوبةُ الشَّمسِ أو انْعراجُها نحو المَغْرِب " وأنشد أبو عمرٍو :
" حتى إذا ما الشَّمسُ هَمَّتْ بعَرَجْ
" والعَرِجُ " كَكَنِفٍ : ما لا يَستقيمُ " مَخْرَجُ " بَوْله من الإِبل " والعَرَجُ فيه كالحَقَب فيقال : حَقِبَ البعيرُ حَقَباً وعَرِجَ عَرَجاً فهو عَرِجٌ ولا يكون ذلك إلا للجمل إذا شُدَّ عليه الحَقَبُ يقال : أخْلِفْ عنه لئلا يَحْقَبَ
" والعَرَجُ " بالفَتْح : د باليَمَن ووادٍ بالحِجَاز ذو نَخيلٍ و : ع ببلاد هُذَيْلٍ " . قال شيخنا : إن كان هو الذي بالطائف فالصّواب فيه التَّحْريك كما جَزَم به غيرُ واحدٍ وإن كان منزِلاً آخَرَ لهُذَيْلٍ فهو بالفتح وبه جزم ابن مُكرَّم انتهى قلت : ليس في كلام ابن مكرم ما يَدُلّ على ما قاله شيخُنا كما ستعرف نَصَّه " ومنْزِلٌ بطريقِ مَكَّةَ " شَرَّفَها الله تعالى . في اللسان : العَرْجَ بفتح العين وإسكان الرّاء : قريةٌ جامعَةٌ من أعمال الفُرْع . وقيل هو مَوْضِعٌ بين مكَّةَ والمدينة وقيل : هو على أربعةِ أميالٍ من المدينة . " منه عبدُ الله بنُ عمرِو بنِ عُثمانَ بنِ عفّانَ " ثالثِ الخلفاءِ " العَرْجِيّ الشّاعر " رضي الله عنه الذي قال :
أَضاعُوني وأيَّ فتىً أضاعوا ... ليومِ كَريهَةٍ وسِدادِ ثَغْرِ وفي بعض النُسخ : عبد الله بن عَمَرَ بن عمرو بن عثمان ولم يُتابَعْ عليه . وله قصّة غريبةٌ نَقَلها شُرّاحُ المقامات . وقول شيخنا : وفي لِسان العرَب ما يَقْضي أنَّ الشاعِرَ غيرُ عبد الله وهو غَلطٌ واضحٌ وإن توقَّف فيه الشيخُ عَليٌّ المَقدسيّ لقصوره غيرُ واردٍ على صاحب اللسان فإنه لم يَذْكُرْ قولاً يُفهَم منه التَّغايرُ مع أنّي تصفَّحت النُّسخةَ - وهي الصحيحة المقروءة - فلم أَجِد فيها ما نسب شيخُنا إليه والله أعلم
والعَرْجُ : " القَطِيعُ من الإبل " ما بين السّبعين إلى الثمانين أو " نحوُ الثّمانين " وهكذا وُجِدَ بخطّ أبي سهْلٍ " أو منها إلى تسعين أو مائةٌ وخمسون وفُويْقَها " ونسَبه الجوهريّ إلى أبي عُبَيْدةَ " أو من خمسمائة إلى ألفٍ " ونَسبه الجوهري إلى الأصمعي . وقال أبو زيد : العَرْجُ : الكثيرُ من الإبل . وقال أبو حاتمٍ : إذا جاوَزَتِ الإبلُ المائتينِ وقارَبت الألْفَ فهي عَرْجٌ . وقرأْت في الأِنسابِ للبلاذًرِيّ قولَ العلاءٍ بن قَرَظَةَ خالِ الفَرزدقِ :
وقَسَّم عَرْجاً كأَسُه فوقَ كَفِّه ... وآبَ بِنَهْبٍ كالفَسِيلِ المُكمَّمِ قال : العَرْجُ : أَلْفٌ من الإِبل . " ويُكْسَرُ ج أَعْراجٌ وعُروجٌ " قال ابنُ قيسِ الرُّقيّاتِ :
أنْزَلوا من حُصونهنَّ بناتَ التُّ ... رْكِ يأتُونَ بَعْدَ عَرْجٍ بعَرْجِ وقال :
يومَ تُبْدى البيضُ عَنْ أسْوٌقِها ... وتلُفَّ الخَيْلُ أعراجَ النَّعَمْ وقال ساعدةُ بنُ جُؤَيَّةَ :
واستَدبَرُوهُمْ يُكْفِئُون عُرُوجهُمْ ... مَوْرَ الجَهَام إذا زَفَتْه الأَزْيَبُ " والعُرَيْجاءُ ممدودةً " مَضمومة : " الهاجرَةُ وأن تَرِدَ الإِبلُ يوماً نِصْفَ النَّهارِ ويَوْماً غُدْوَةً " وبهذا اقتصر الجوهريّ . وقيل : هو أن تَرِدَ غُدْوة ثم تَصْدُرَ عن الماءِ فتكون سائرَ يومِها في الكَلأ وليلتَهَا ويَوْمَها من غَدِها فتَرِدَ ليلاً الماءَ ثم تَصْدُر عن الماء فتكون بَقيَّةَ ليلتها في الكَلأ ويَوْمَها من الغَدِ وليلَتَها ثم تُصبح الماءَ غُدْوَةً وهي من صفَاتِ الرِّفْه ؛ " وأن يأْكُلَ الإنسانُ كلَّ يَوْمٍ مَرَّةً " يقال : إن فلاناً ليأكُل العُرَيجاءَ إذا أَكَل كلّ يومٍ مرةً واحدةً . ونقلَ شيخُنا عن أمثال حَمْزَةَ أن العُرَيجاءَ أن ترِدَ الإبلُ كلَّ يومٍ ثلاثَ ورْداتٍ وصَحَّحه جماعةٌ . قلتُ : وهو غَريبٌ
" وعُريجَاءُ " بلا لامٍ : ع "
" وأَعْرَجَ " الرّجلُ : " حَصَلَ له إبلٌ عُرْجٌ " بالضّمّ هكذا في سائر النسخ والصّواب : حصلَ له عَرْجٌ من الإبل أي قطِيعٌ منها كما في اللسان وغيره . " و " أَعْرَجَ الرَّجلُ " دَخَلَ في وَقْت غَيْبُوبة الشّمس كعَرَّجَ " تَعْريجاً " و " أَعْرَجَ " فلاناً : أَعْطَاه عَرْجاً من الإبل أي وهَبَه قَطيعاً منها
" والأَعْوَرُ " الأَعْرَجُ : الغُرَابُ " لحَجَلانِه
" وثَوْبٌ مُعَرَّجٌ : مُخَطَّطٌ في الْتواءٍ
" وعُرْجُ وعُرَاجُ " بضَمِّهما " مَعرِفتَيْن ممنوعَتين " من الصَّرف : " الضِّبَاعُ يجعلونها بمنزلةِ القَبيلةِ " ولا يقال للذَّكر : أَعْرَجُ . قال أبو مُكْعِت الأسدي :
أفكانَ أَوَّلَ ما أثبتَ تهارَشَتْ ... أبناءُ عُرْجَ عليكَ عِنْدَ وَِجَارِ يعني أبناءَ الضِّباعِ وتَرَكَ صَرْفَها لجعْلِها اسماً للقبيلة . وأما ابن الأعرابيّ فقال : لم يُجْرَ " عُرْج " وهو جَمْعٌ لأنه أراد التَّوْحيدَ والعُرْجَةَ فكأنّه قَصَدَ إلى اسمٍ واحدٍ وهو إذا كان اسماً غير مسمى نَكِرَةٌ
" والعَرْجاءُ : الضَّبُع " خِلْقَة فيها والجمع عُرْجٌ
" وذو العَرْجاءِ : أكَمَة بأَرْضِ مُزَيْنَة
" وعُرَاجَةُ كثُمامَة : اسْمٌ "
" وعَرِيجَةُ كحَنيفةَ : جَدُّ نُسَيرِ بنِ دَيْسَمٍ "
" وبَنُو الأَعْرَجِ : حَيٌّ م " أي معروف وكذلك بنو عُرَيجٍ وسيأتي
" والعُرْجُ " - بالضَّمّ - " من المُحَدّثين : كثيرون "
" والأُعَيْرِجُ " مُصغّراً : " حَيَّةٌ صَمّاءُ " من أخْبَثِ الحَيَّات " لا تَقْبَل الرُّقْيَةَ " تَثِبُ حتّى تَصيرَ مع الفارس في سَرْجه . قال أبو خَيْرَةَ : " وتَطْفِرُ كالأَفْعَى " . وقيل : هي حَيّةٌ عَريضٌ له قائمةٌ واحدةٌ عريضة
" قال الليث " بنُ مُظفّر : " لا يُؤنَّث و " ج الأُعَيْرِجاتُ "
" والعَارِجُ : الغائبُ " هكذا بالغين المعجمة عندنا والصواب " العائب " بالمهملة كما في اللسان
" والعَرَنْجَجُ اسمُ حِمْيَرَ بنِ سَبَأٍ " قاله السُّهَيْليّ في الرّوْض وابن هشامٍ وابن إسحاقَ في سيرتهما
" واعْرَنْجَجَ : جَدَّ في الأَمْر " قيل : ومنه أُخِذَ اسمُ العَرَنْجَج
ومما يستدرك عليه : العُرْجَة : الظَّلَع ومَوْضِع العَرَج من الرِّجْل
وتعارَجَ : حَكَى مِشْيَة الأَعْرجِ
والعَرَجُ : النَّهْر والوادِي لانعراجِهما
وعَرَجَ الشيءُ فهو عَرِيج : ارتفعَ وعلا " والرُّوحُ مَعروجٌ " في قول الحسين بن مُطَيْر أي مَعْرجٌ به فحَذَف
والأَعْرَجُ : حيَّة أَصَمُّ خَبيثٌ
والعُرْجُ : ثلاثُ ليالٍ من أولِ الشهر حُكِيَ ذلك عن ثعلب
وبنو عَرِيجٍ كأَميرٍ : من بني عَبْدِ مَنَاةَ بنِ كِنانةَ بنِ خُزيمةَ بنِ مُدْرِكَةَ وهم قليلون كما في المَعَارِفِ لابن قُتَيْبة . ومنهم أبو نَوْفلِ بن " أبي " عَقْرب وَثَّقه في التقريب

##### Türkçe

**عرج**
**عَرَجَ - يَعْرُجُ - مِعْرَج (مِعْراج) - مَعَارِِج**
Cuma, 11 Şubat/Şubat 2011 15:15 yazar: Administrator
**عَرَجَ - يَعْرُجُ** + varlık: alçak bir seviyeden daha yüksek bir seviyeye intikal eder: bu, çoğunlukla dolambaçlı dairesel bir biçimde (sarmal dönüş) olur; doğrudan bir yükseliş biçiminde olmaz.
**عَرَجَ - يَعْرُجُ** + varlık + bir yere: bulunduğu yerden daha yüksek başka bir yere intikal eder; bu, alçak bir seviyeden daha yüksek bir seviyeye dolambaçlı dairesel bir hareketle (sarmal dönüş) hareket etmesiyle olur; doğrudan bir yükseliş biçiminde olmaz.
**عَرَجَ - يَعْرُجُ** + varlık + bir yerde: alçak bir seviyeden daha yüksek bir seviyeye dolambaçlı dairesel bir biçimde (sarmal dönüş) intikal eder; doğrudan bir yükseliş biçiminde olmaz; bu da belirli bir yer ve belirli bir alan içinde olur.
**مِعْرَج** veya **مِعْراج**: “**مِفعَل** veya **مِفعال**” vezninde: “**عَرَجَ - يَعْرُجُ**”dan: ondan bir âlet ismidir: yukarıya doğru geçiş için bir merdiven veya basamak; dolambaçlı sarmal biçimde dikilir.
**مَعارِِج**: “**مِعْرَج**”ın çoğulu.

Ve lafız, “varlığın kendiliğinden yükselmeye doğru hareketi” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**عَلا - يَعْلُوْ**، **سَمَا - يَسْموْ**، **عَرَجَ - يَعْرُجُ**، **صَعِدَ - يَصْعَدُ**، **رَقِيَ - يَرْقَى**، **شَخَصَ - يَشْخَصُ**

Lafız bakımından fark ile:
**عَرَجَ - يَعْرُجُ** + varlık: alçak bir seviyeden daha yüksek bir seviyeye dolambaçlı dairesel bir biçimde (sarmal dönüş) intikal eder; doğrudan bir yükseliş biçiminde olmaz.
**عَرِجَ - يَعْرَجُ** + varlık + yürüyüşte veya harekette: ilerleyişi ve yürüyüşü sırasında bir yana, özellikle aşağıya ve yana doğru meyleder ve sapar.

**يعرج**
	﴿O, yere gireni ve ondan çıkanı ve gökten ineni ve onda yükseleni bilir; O, esirgeyen, bağışlayandır (2)﴾ Sebe’ ﴿O, gökleri ve yeri altı günde yaratan, sonra arşa istivâ eden kimsedir; yere gireni ve ondan çıkanı ve gökten ineni ve onda yükseleni bilir; siz nerede olursanız olun O sizinle beraberdir; Allah yaptıklarınızı görendir (4)﴾ Hadîd
	﴿Emri gökten yere tedbir eder; sonra, miktarı sizin saydıklarınızdan bin yıl olan bir günde O’na yükselir (5)﴾ Secde ﴿Melekler ve ruh, miktarı elli bin yıl olan bir günde O’na yükselir (4)﴾ Me‘âric
	﴿Eğer onlara gökten bir kapı açsaydık da onda durmadan yükseliyor olsalardı (14)﴾ Hicr

**معارج**
﴿İnsanlar tek bir ümmet olmasın diye, Rahmân’ı inkâr eden kimseler için evlerine gümüşten tavanlar ve üzerine çıktıkları **معارج** yapardık (33)﴾ Zuhruf ﴿Allah’tan, **المعارج** sahibi (3)﴾ Me‘âric

**مختار الصحاح**
● [**عرج**] ع ر ج: **عَرَجَ** merdivende yükseldi; **عَرَجَ** ayrıca, ayağına bir şey isabet ettiğinde, **العُرْجَانِ** yürüyüşüyle yürüdü; ikisinin de bâbı **دخل**’dir. Eğer yaratılıştan ise, ikinci bâbı **طرب**’dır; o, **أعْرَجُ**’dır; onlar **عُرْجٌ** ve **عُرْجَانٌ**’dır. Allah onu **أعْرَجَهُ** kıldı. “Ne şiddetli **عرجه**!” denir; “**ما أعرجه**” deme; çünkü bedende renk veya yaratılış olan şeyden “**ما أفعله**” ancak “en şiddetlisi” veya benzeri ile söylenir. **العَرَجَانُ** iki fetha ile: topalın yürüyüşü. **التَّعْرِيجُ** bir şey üzerinde ikamet etmektir; “Falan, menzile **عَرَّجَ** **تَعْرِيجاً**” denir; binitini onun üzerinde alıkoydu ve kaldı, demektir. Aynı şekilde **التَّعَرُّجُ**. “Benim onun üzerinde **عُرْجَةٌ** (جرعة vezninde) yoktur; ne **عَرْجَةٌ** (رجعة vezninde), ne **تَعْريجٌ**, ne de **تَعَرَّجَ**” dersin. **انْعَرَجَ** şey: kıvrıldı. **مُنْعَرَجُ** vadinin (râ’nın fethasıyla): sağa ve sola kıvrımıdır. **المِعْرَاجُ** merdivendir; ondan “**ليلة المعراج**”; çoğulu **مَعَارِجُ** ve **مَعَارِيجُ**. **الأخفش** dedi ki: istersen tekili **مِعْرَجٌ** ve **مَعْرَجٌ** (mîm’in kesresi ve fethasıyla) yaparsın; tıpkı **مِرقاة** ve **مَرقاة** dediğin gibi. **المَعَارِجُ** ayrıca yükseliş yerleridir.

**الراغب**
**عرج**
- **العروج**: yükselişte gidiştir. Yüce Allah dedi ki: ﴿**تعرج الملائكة والروح**﴾ [Me‘âric/4], ﴿**فظلوا فيه يعرجون**﴾ [Hicr/14]. Ve **المعارج**: yükseliş yerleridir. Dedi ki: ﴿**ذي المعارج**﴾ [Me‘âric/3]. Ve “**ليلة المعراج**”, onda duanın yükselişi için isimlendirildi; şu sözüne işaret olarak: ﴿O’na güzel söz yükselir﴾ [Fâtır/10]. Ve **عرج** **عروجا** ve **عرجانا**: **العارج** yürüyüşüyle yürüdü; yani: yükselişte giden; tıpkı “**درج**: basamağında yükselenin yürüyüşüyle yürüdü” denildiği gibi. Ve **عرج**: bu, onun için bir yaratılış oldu (bkz. **الأفعال** 1/187). Ve sırtlana **عرجاء** denildi; çünkü yaratılışında topallık sahibidir. Ve **تعارج**: **تضالع** gibi. Ondan ödünç alındı:
- 315 - **عرج قليلا عن مدى غلوائكا**
( Bu, **الصولي**’nin bir beytinin ikinci mısraıdır; birinci mısraı: * **أبا جعفر خف نبوة بعد صولة**
ve onun divanında s. 161; **محاضرات الأدباء** 1/109; **الصداقة والصديق** s. 35; **الممتع للقيرواني** s. 249’dadır.)
Yani: onu yükselmeye tırmanmaktan alıkoy. Ve **العرج**: develerden iri bir sürüdür; sanki çoklukla **عرج** etmiş gibidir; yani: yükseldi.

**ملخص اللسان:**
1.    Ve **العُرْجة** ayrıca: ayakta **العَرَج** yeri. Ve **العَرَجان** (hareke ile): topalın yürüyüşü. Ve **عَرَج** **يَعْرُج**; ve **عَرُج** ve **عَرِج** **عَرَجاناً**: bir arızadan dolayı topal yürüyüşüyle yürüdü; kendisine isabet eden bir şeyden ötürü aksadı.
2.     **عرج**: **العَرَجُ** ve **العُرْجة**: **الظَّلَعُ**.
3.    Ve **العَرْجاءُ**: sırtlan.
4.    Ve **انْعَرَج** şey: sağa ve sola meyletti.
5.    Ve **انعَرَج**: kıvrıldı.
6.    Ve **التعريجُ** bir şey üzerinde: onun üzerinde ikamet etmektir.
7.    Ve **عَرَجَ** derecede ve merdivende **يعرُج** **عُرُوجاً**: yani yükseldi.
8.    **المَعارِج**: yükseliş yerleri ve basamaklar. Ve **المِعْراج**: ruhlar kabzedildiğinde onun üzerine yükseldikleri bir merdiven veya basamak benzeri.
9.    Ve **العَرَجُ**: güneşin kayboluşu; ve onun batıya doğru yönelmesi için “**انعراجُها**” denir;

**لسان العرب**

● - **عرج**: **العَرَجُ** ve **العُرْجة**: topallık. **العُرْجة** ayrıca: ayakta **العَرَج**’in yeri. **العَرَجان** da, harekeli olarak: topalın yürüyüşü. Ve bir adam, **عُرْج** ve **عُرجان** kavminden **أَعرج**; ve **عَرَج يَعْرُج**; ve **عَرُج** ve **عَرِج** **عَرَجاناً**: bir şeye uğrayıp da kendisine isabet eden bir şeyden ötürü sendeleyerek topalın yürüyüşüyle yürüdü; ve **عَرَج** —başka değil—: **أَعْرَجَ** oldu. Ve **أَعرج** adamı: onu **أَعْرَجَ** yaptı; **الشماخ** dedi ki:
فبِتُّ كأَني مُتَّقٍ رأْسَ حَيَّةٍ
لحاجتها، إِنْ تُخْطِئِ النَّفْسَ تُعْرِجِ
Ve Allah onu **أَعرج** kıldı; ve “onun **عرجه**si ne şiddetli!”; “**ما أَعْرَجَه**” deme; çünkü bedende renk yahut yaratılış olan şeyden “**ما أَفعله**” denmez; ancak “**أَشدَّ**” ile birlikte. Ve **أَمرٌ عَرِيج**: eğer sağlamca bağlanmamışsa. Ve binayı **عرَّج** etti, **تَعْريجاً**: yani onu eğdi de o da eğildi; **ثعلب**’in rivayet ederek okuttuğu sözü:
أَلم تَرَ أَن الغَزْوَ يُعْرِج أَهلَه
مِراراً، وأَحْياناً يُفِيدُ ويُورِقُ؟
Onu açıklamadı; ve o, bunun cinsindendir; sanki başarısızlığa kinaye gibidir. Ve **تعارَج**: topalın yürüyüşünü taklit etti. Ve **العَرْجاءُ**: sırtlan; onda yaratılışça (bir kusur) vardır; çoğulu **عُرْجٌ**; Araplar **عُرْجَ**’ı marife yapar, tenvin aldırmaz; onu, kabile menzilesinde sırtlanlar manasında yaparlar; erkeğe **أَعْرَج** denmez; ona, topallığından dolayı marife olarak **عُرَاجُ** denir; **أَبي مكعَّب الأَسدي**’nin sözü:
أَفكان أَوَّلَ ما أَثبْت نَهارَشَتْ
أَبناءُ عُرْجَ، عليك عند وِجارِ
Yani sırtlanların oğulları; ve **عُرْجَ**’ın sarfını terk etti; çünkü onu kabile için isim yaptı; ama **ابن الأَعرابي** dedi ki: **عُرْج**’u cerre sokmadı; o bir cem‘ olduğu hâlde; çünkü tekili, yani **العُرْجة**’yı kastetti; sanki tek bir isme yöneldi; o da, eğer adlandırılmış olmayan bir isim ise, nekredir. Ve develerde **العَرَجُ**: **الحَقَب** gibidir; o da, idrarının çıkış yerinin düzgün olmamasıdır; denir ki: deve **حَقِب** oldu **حَقَباً**; ve **عَرج** oldu **عَرَجاً**; o hâlde o **عَرِجٌ**’dir; bu ancak, üzerine **الحَقَب** sıkıca bağlandığında erkek deve için olur; denir ki: “ondan gevşet ki **يَحْقَب** olmasın.”

Ve **انْعَرَج** şey: sağa ve sola meyletti. Ve **انعَرَج**: kıvrıldı/döndü. Ve ırmağı **عَرَّج** etti: onu eğdi. Ve **العَرَج**: ırmak
(* “**والعرج النهر**” sözü asılda **العين** ve **الراء** fethasıyladır.)
ve vadi; ikisinin de kıvrımlı olmasından dolayı. Ve ona **عَرَّج** etti: döndü. Ve mekânda **عَرَّج** etti: ikamet etti. Bir şey üzerinde **التعريجُ**: onun üzerinde ikamet etmektir. Ve dişi deveyi **عَرَّج** etti: onu alıkoydu.

Ve “bende senin yanında ne **عِرْجَة** var, ne **عَرْجَة** ne **عَرَجة** ne **عُرْجة** ne **تَعْريج** ne **تَعَرُّج**”; yani ikamet; ve “meclis” denildi.

**عرض** maddesinin tercümesinde: “**تَعَرَّض** ey falan ve **تَهَجَّس** ve **تَعَرَّج**”; yani ikamet et.

Ve **التَّعريجُ**: binek hayvanını, arkadaş grubun üzerinde yahut bir ihtiyaç için, ikamet eder hâlde alıkoymandır; denir ki: falan, menzil üzerine **عَرَّج** etti. Ve hadiste: “**فلم أُعَرِّج عليه**”; yani ikamet etmedim ve alıkonulmadım.

Ve yol meylettiğinde ona denir: “**قد انْعَرَجَ**”. Ve vadi **انعرَج** oldu; ve kavim yoldan **انعرَج** oldu: ondan saptılar.

Ve **عَرَجَ** merdiven basamağında ve merdivende, **يعرُج عُرُوجاً**: yani yükseldi. Ve bir şeyde ve onun üzerinde **يَعْرِج** ve **يَعْرُج عُرُوجاً** da: yükseldi. Ve şey **عَرَج** etti; o hâlde o **عَريج**: yükseldi ve yüceldi; **أَبو ذؤَيب** dedi ki:
كما نَوَّر المِصْباحُ للعُجْمِ أَمْرَهُمْ،
بُعَيْدَ رُقادِ النائمين، عَريجُ
Ve tenzilde: **تَعْرُج الملائكة والرُّوح إِليه**; yani yükselirler; denir ki: **عَرَج يَعْرُج عُرُوجاً**; ve onda: **من الله ذي المَعارج**; **المَعارِج**: yükselme yerleri ve basamaklar. **قتادة** dedi ki: **ذي المَعارج**: faziletler ve nimetler sahibi; ve denildi ki: meleklerin **مَعارج**’i; o da onların yükseldikleri ve içinde yükselip **تعرُج** ettikleri yükselme yerleridir; **الفراءُ** dedi ki: **ذي المَعارِج** Allah’ın sıfatındandır; çünkü melekler Allah’a **تعرُج** eder; böylece kendisini bununla vasfetti. Ve kurrânın hepsi, “**تعرج الملائكة**” sözünde **التاء** üzerinedir; ancak Abdullah’tan zikredilen müstesna; **الكسائي** de böyle okudu.

**المَعْرَج**: yükselme yeri. Ve **المَعْرَج**: meleklerin yükseldiği yol.

**المِعْراج**: ruhlar kabzedildiğinde üzerine **تعرُج** ettikleri, merdiven yahut basamak benzeri bir şey; denir ki: ondan daha güzel bir şey yoktur; ruh onu gördüğünde çıkmaya kendini tutamaz; dedi ki: eğer **المَعاريج** üzerine cem‘ edilseydi doğru olurdu; ama **المَعارِج** ise **المِعْرَج**’in cem‘idir; **الأَزهري** dedi ki: **المِعْرَاج**’ın **مَعارِجَ** olarak cem‘ edilmesi caizdir. Ve **المِعْراج**: merdiven; ondan da **ليلة المِعْراج**; cem‘i **مَعارج** ve **مَعارِيج**; **مَفاتِح** ve **مَفاتيح** gibi. **الأَخفش** dedi ki: istersen tekili **مِعْرجاً** ve **مَعْرجاً** yaparsın; **مِرْقاة** ve **مَرْقاة** gibi. Ve **المَعارِج**: yükselme yerleri; ve denildi ki: **المِعْرَاج**: Âdemoğullarının amellerinin yükseldiği yer. Ve ruh ve amel ile **عُرِج** olundu: ikisiyle yükseltildi; ama **الحسين بن مطير**’in sözü:
زارَتْكَ سُهْمَةُ، والظَّلْماءُ ضاحيَةٌ،
والعينُ هاجعَةٌ، والرُّوحُ مَعْرُوجُ
(* “**سهمة**” sözü: bu kelimenin sureti asılda açıklık kazanmadı; ancak onu kuvvetle anladık.)
O ancak “onunla yükseltilmiş” (**معْرُوج به**) demek istedi; sonra hazfetti.

Ve develerden **العَرْج** ve **العِرْج**: yetmiş ile seksen arası; ve denildi ki: seksen ile doksan arasıdır; ve denildi ki: yüz elli ve onun üstü; ve denildi ki: beş yüz ile bin arası; **ابن قيس الرقيات** dedi ki:
أَنزَلُوا من حُصُونِهِنَّ بَنات التُّـ
ـرْكِ، يأْتون بعد عَرْجٍ بعَرْجِ
Cem‘i **أَعْرَاج** ve **عُرُوج**; dedi ki:
يومَ تُبدِي البيضُ عن أَسْوُقِها،
وتَلُفُّ الخيلُ أَعْراجَ النَّعَمْ
Ve **ساعدة بن جؤَية** dedi ki:
واسْتَدْبَرُوهُمْ يُكْفِئون عُرُوجَهُمْ،
مَوْرَ الجَهامِ إِذا زَفَتْه الأَزْيَبُ
**أَبو زيد**: **العَرْج** develerin çok olanıdır. **أَبو حاتم**: develer iki yüzü geçip bine yaklaştığında, onlar **عَرْج** ve **عُرُوج** ve **أَعْراج**’dır.

Ve adam **أَعرَجَ** etti: eğer onun develerden bir **عَرْج**’ı varsa; ve denir ki: “seni **أَعْرَجْتُ**”; yani sana develerden bir **عَرْج** hibe ettim.

Ve **العَرَجُ**: güneşin kaybolması; ve denir ki: batıya doğru kıvrılışı (**انعراجُها**); **أَبو عمرو** inşad etti:
حتى إِذا ما الشمس هَمَّتْ بِعَرَجْ

Ve **العُرْج**: ayın başından üç gece; bunu **ثعلب**’den nakletti. Ve **الأُعَيْرِج**: sağır, habis bir yılan; cem‘i **الأُعَيْرِجات**; ve **الأُعَيْرج** yılanların en habisidir; sıçrar da süvarinin eyerinde onunla birlikte olur; **أَبو خيرة** dedi ki: o, rukyeyi kabul etmeyen sağır bir yılandır ve engerek gibi sıçrar; cem‘i **الأُعَيْرِجات**; ve denildi ki: o, geniş bir yılandır; onun bir tek dikilişi vardır; geniştir; **النبث** ve **الراب** gibi; onun köşesinden yahut her ne ise onu **نبث** etti; o hâlde o **نَبْث**’tir
(* “**مثل النبث إلى قوله فهو نبث**” sözü: müellif nüshasından nakledilen asılda böyle; içindeki tahrifi düzeltmeye ulaşamadık.)
ve o, **الأَصَلَةِ** gibidir. Ve **العارج**: ayıplayan.

Ve **العُرَيْجاء**: develeri bir gün yarım gün, bir gün de sabahleyin suya götürmendir; ve denildi ki: o, sabah suya gelir, sonra sudan döner; böylece bütün gününü otlakta geçirir; gecesini ve ertesi gününü; sonra geceleyin suya gelir; sonra sudan döner; böylece gecesinin kalanını otlakta geçirir; ve ertesi gününü ve gecesini; sonra sabahleyin suya varır; bu, **الرِّفْهِ** sıfatlarındandır. Ve **الرِّفْهِ** sıfatlarında: **الظاهِرةُ** ve **الضَّاحِيةُ** ve **الأَبيَّة** ve **العُرَيْجَاءُ**. Ve denir ki: falan **العُرَيْجاء** yer; eğer her gün bir kere yerse.

Ve **العُرَيْجاء**: bir yer
(* “**والعريجاء موضع**” sözü: asılda marife ile böyledir; **ياقوت**’un ibaresi: **عريجاء** **العرجاء**’ın küçültmesidir; bilinen bir yerdir; **الالف واللام** ona girmez, dedi. **القاموس** ve şerhinin ibaresi: **وعريجاه**; **لام**sız: bir yer.)

Ve **بنو الأَعْرَج**: bir kabile; aynı şekilde **بَنُو عُرَيْج**.

Ve **العَرْج** —**العين** fethası ve **الراء** sükûnu ile—: **الفُرْع** amelinden bir toplayıcı köy; ve denildi ki: Mekke ile Medine arasında bir yerdir; ve denildi ki: Medine’den dört mil üzeredir; ona nisbetle şair **العَرْجِيّ** nisbet edilir
(* “ona nisbetle şair **العرجيّ** nisbet edilir ilh.” sözü: **ياقوت**’un **معجم البلدان**’ındaki ibare: ona nisbetle şair **العرجي** nisbet edilir; o, Abdullah b. Ömer b. Abdullah b. Amr b. Osman ilh. **القاموس** ve şerhinin ibaresi: ondan **عبج الله** b. Amr b. Osman b. Affan **العرجي** şair. Bazı nüshalarda Abdullah b. Ömer b. Amr b. Osman.)
Ve **العَرْجِيُّ**: Abdullah b. Amr b. Osman b. Affan.

Ve **العَرَنْجَجُ**: bir isim; **حِمْيَرِ بن سَبَأ**.

Ve hadiste: “**من عَرَج أَو كُسِرَ أَو حُبِسَ فليَجْزِ مثلَها وهو حِلٌّ**”; yani “ödesin”; yani haccı; mana: hastalık yahut düşman onu engellerse, ona bir **هَدْيٍ** göndermesi ve taşıyanla belirli bir gün üzere sözleşmesi gerekir; o gün içinde onu boğazlar; boğazlandığında ihramdan çıkar; “**مثلها**”daki zamir **النَّسِيكَة**’yedir.

مقاييس اللغة:
(**عرج**) **العين** ve **الراء** ve **الجيم** üç asıldır: birincisi bir meyil ve eğilmeye delâlet eder, diğeri bir sayıya, diğeri de bir yücelik ve yükselmeye.
Birincisi: **العَرَج** **الأعْرج**’in mastarıdır; ondan şöyle denir: **عَرِج يعرَج عَرَجاً**, yani topal olduysa. Ve dediler: **عَرِج يَعْرَجُ خِلْقة**; ve **عَرَج يَعْرُج**: **العُرْجان**’ın yürüyüşü gibi yürüdüğünde. Ve **العَرْجَاء**: sırtlan; bu, onda bir yaratılıştır; bu yüzden **العَرْجاء** diye adlandırıldı; çoğulu **عُرْج**’dur. İnsanlardan **الأعرج**’in çoğulu **العُرْجان**’dır([34]). Ve kargaya **أعرج** denir; çünkü yürüdüğünde sekerek yürür.
Bu babdandır **التعرُّج**; o, binekleri bir konaklama yahut bir duraklama yerinde, onları ona meylettirerek hapsetmektir([35]). **ذو الرُّمَّة** dedi:
يا جارَتَيْ بنتِ فَضّاضٍ أمَا لَكُما  *** حَتَّى نُكلِّمَها همٌّ بتعريج([36])
Ve **ابنُ الأعرابيّ** dedi: **عرَّجْتُ عليه**, yani bineğimi onun yanında hapsettim. Ve benim onun üzerinde ne **عُرْجَة**([37])m vardır ne de **مَعْرَجَة**. Ve yola, meylettiğinde, denir: **انعَرَج**. Ve vadi **انْعَرَج**. Ve onun **مُنْعَرَجُه**’u: sağa ve sola meylettiği yerdir. Ve kavim yoldan **انعرَجَ**: ondan meylettiklerinde([38]). Ve derler: **العُرَيْجَاء**: öğle sıcağıdır. Eğer bu sahihse, bunun sebebi, her şeyin sıcaktan onu koruyan bir yere doğru **ينعرجُ** etmesidir. Dedi:
لكن سهَيَّةُ تدري أنَّني ذَكَرٌ  *** على عُرَيْجَاءَ لمّا ابتلّتِ الأُزُرُ([39])
Ve **الأصمعيّ** şöyle derdi: develerin bir gün sabahleyin, bir gün akşamleyin suya varmasıdır. Ve biz **عَرَّجْنا**([40]) **العُرَيجاء**’dan. Ve **العَرْجاء**: bilinen bir tepedir. **أبو ذؤيب** dedi:
فكأنَّها بالجِزْعِ جِزْعِ نُبَايِعٍ *** وأُولاتِ ذي العَرْجَاء نَهْبٌ مُجمَعُ([41])
Ve denir ki **العَرْجاء** ancak, yol onunla **يتعرّج** ettiği için adlandırılmıştır. Ve denir: **أمرٌ عَريجٌ**, eğer doğrulmazsa; o, hâlâ eğridir.
Diğer asıl develerdendir; bir kavim dedi: seksenden dokuza; yüz’e ulaştığında o **هُنَيدة**’dir; çoğulu **عُرُوجٌ** ve **أعراج**’dır. **طَرَفة** dedi:
يوم تُبْدِي البِيضُ عن أسْوُقها  *** وتلُفُّ الخيلُ أعراجَ النَّعَمْ([42])
Ve denir: **العَرْج** yüz ellidir. Bu asıl, birinciye katılabilir; çünkü onun sahibi ona **يُعرِّج** eder ve onunla yetinir.
Üçüncü asıl: **العُروج**: yükselmedir. Denir: **عَرَج يعرُج عُروجاً ومَعْرَجاً**. Ve **المَعْرَج**: yükselilen yerdir. Allah Teâlâ dedi: ﴿**تَعْرُجُ المَلائِكَةُ والرُّوحُ إلَيْهِ**﴾ [المعارج 4]. Amma söyleyenin sözü([43]):
* حتَّى إذا ما الشَّمس هَمَّتْ بعَرَجْ *
Dediler: güneşin batmasını kastetti. Bu sahih olsa da tefsirde hulâsa edilmiş değildir; ancak mânâ şudur: o batınca sanki göğe **عَرَجت** etmiş gibi, yani yükseldi. Bunu destekleyen şey, diğerinin sözü([44]):
* وعَرّج اللَّيلَ بُرُوجُ الشَّمسِ([45]) *
İşte bu, sahih kıyastır.

القاموس المحيط:
**عَرَجَ** **عُرُوجاً** ve **مَعْرَجاً**: yükseldi; ayağında bir şey isabet etti de topalladı; bu, yaratılıştan değildir; eğer yaratılıştan olursa **فَعَرِجَ** ( **كفَرِحَ** ), yahut yaratılıştan olmayanında üçlülenir; ve o **أعْرَجُ**’dır, **بَيِّنُ العَرَجِ**; **عُرْجٍ** ve **عُرْجانٍ**’dan. Ve Allah Teâlâ onu **أعْرجَهُ** etti. Ve **العَرَجانُ**, harekeli olarak: onun yürüyüşüdür. Ve **أمرٌ عَريجٌ**: sağlamlaştırılmamış. Ve **عَرَّجَ تَعْريجاً**: meylettirdi; ikamet etti; ve bineği menzilde hapsetti; **كتَعَرَّجَ**. Ve **المُنْعَرَجُ**: dönülen yer. Ve **المِعْراجُ** ve **المِعْرَجُ**: merdiven ve yükselilen yer. Ve **العَرَجُ**, harekeli olarak: güneşin kaybolması; yahut onun batıya doğru **انْعراجُها**’sı. Ve **كَكَتِفٍ**: develerden idrarı doğrulmayan; ve fetha ile: Yemen’de bir yer; ve Hicaz’da hurmalıklı bir vadi; ve Hüzeyl beldelerinde bir yer; ve Mekke yolunda bir menzil; ondan şair **عبدُ اللّهِ بنُ عَمْرِو بن عثمانَ بنِ عَفَّانَ العَرْجِيُّ**. Ve develerden yaklaşık seksenlik sürü; yahut ondan dokuza yahut yüz elli ve onun üstü; yahut beş yüzden bine; ve kesrelenir,
çoğulu: **أعْراجٌ** ve **عُروجٌ**. Ve **العُرَيْجاءُ**, medli olarak: öğle sıcağı; ve develerin bir gün gün ortasında, bir gün sabahleyin suya varması; ve insanın her gün bir kere yemesi; ve lamsız olarak: bir yer adı. Ve **أعْرَجَ**: ona **عُرْجٌ** develer elde edildi; ve güneşin kaybolma vaktine girdi, **كعَرَّجَ**; ve falanı: ona develerden bir **عَرْجاً** verdi. Ve **الْأَعْرَجُ**: kargadır. Ve **ثوبٌ مُعَرَّجٌ**: kıvrımlı çizgili. Ve **عُرْجُ** ve **عُراجُ**, iki marife olup menedilmiş: sırtlanlar; onları kabile menzilesine koyarlar. Ve **العَرْجاءُ**: sırtlandır. Ve **ذو العَرْجاء**: **مُزَيْنَةَ** toprağında bir tepeciktir. Ve **عُراجَةُ**, **كثُمامَةَ**: bir isimdir. Ve **عَرِيجَةٌ**, **كحنيفَةَ**: **نُسَيْرِ بنِ دَيْسَمٍ**’in dedesidir. Ve **بَنُو الْأَعْرَجِ**: bir kabiledir. Ve **العُرْجُ**, muhaddislerden çoktur.
Ve **الْأُعَيْرِجُ**: rukyeyi kabul etmeyen, **الْأَفْعى** gibi sıçrayan sağır bir yılandır; **اللَّيْثُ** dedi: müennes yapılmaz; çoğulu: **الْأُعَبْرِجاتُ**. Ve **العارِجُ**: kaybolan.

تاج العروس:
ع ر ج
“**عَرَجَ**” derecede ve merdivende, damme ile **يَعْرُجُ**: fetha ile **عُرُوجاً ومَعْرَجاً**: yükseldi. Ve bir şeyde ve onun üzerinde, kesre ile **يَعْرِجُ** ve damme ile **يَعْرُج**; yine **عُرُوجاً**: yükseldi. Ve şey **عَرَجَ** etti; o **عَريجٌ**’dir: yükseldi ve yüceldi. **أبو ذُؤَيب** dedi:
كما نَوَّرَ المِصْباحُ للعُجْمِ أمرَهُمْ ... بُعَيْدَ رُقَادِ النَّائمينَ عَريجُ
Ve “Zeyd **عَرَجَ** etti, damme ile **يَعْرُجُ**”: ayağına bir şey isabet etti de topalladı; yaratılıştan değildir. Eğer yaratılıştan olursa **فَعَرِجُ** ( **كفَرِحَ** ); ve mastarı, harekeli olarak **العَرَجُ**’dur. Ve **العُرْجَةُ** damme iledir; yahut yaratılıştan olmayanında üçlülenir; ve o **أعْرَجُ**’dır, **بَيِّنُ العَرَجِ**; “bir kavim”den: **عَرْجٍ** ve **عُرْجانٍ**; ikisinde de damme ile. Ve kesre ile **عَرِجَ** başka değil: **أَعْرَجَ** oldu.
“Ve Allah Teâlâ onu **أَعْرَجَه** etti”: onu **أَعْرَجَ** kıldı.
Ve onun **عَرَجَه**’i ne şiddetlidir. Ve “**ما أعْرَجَه**” deme; çünkü renk yahut bedende yaratılış olan şeyden “**ما أَفْعَلَه**” denmez; ancak “**أشَدَّ**” ile.
“Ve **العَرَجَانُ** harekeli olarak: onun yürüyüşüdür”; yani **الأَعْرج**’in.
Ve **عَرَجَ عَرَجاناً**: bir arızadan dolayı **الأَعْرج**’in yürüyüşü gibi yürüdü; ona isabet eden bir şeyden ötürü aksadı.
“Ve denir: **أمرٌ عَرِيجٌ**”: eğer “**لم يُبْرَمْ**” ise.
“Ve **عَرَّجَ**”: bina “**تَعْريجاً**”: meylettirdi; böylece **تَعَرَّجَ** etti. Ve nehri **عَرَّجَ** etti: onu eğdi. Ve onun üzerine **عَرَّجَ** etti: döndü. “Ve” mekânda **عَرَّجَ** etti: eğer “**أقامَ**” ettiyse. Ve bir şey üzerinde **التَّعَريج**’den: onun üzerinde ikamet etmektir. Ve falan menzil üzerine **عَرَّجَ** etti. Ve hadiste: “**فلم أُعرِّجْ عليه**”: yani ikamet etmedim ve beklemedim. “Ve” **عَرَّج**: bineği menzilde hapsetti. Denir: dişi deveyi **عَرَّجَ** etti: onu hapsetti. Ve **التَّعْريج**: bineğini, arkadaşların üzerinde ikamet ederek yahut bir ihtiyaç için hapsetmendir; **كتَعرَّجَ**. Tehzîb’de “**عرض**” tercümesinde okudum: **تعرَّض** ey falan ve **تَهجَّسْ** ve **تَعَرَّجْ**: yani ikamet et.

" **والمُنْعَرَج** " vadiden: ondan sağa ve sola " **المُنْعَطَفُ** " olan (kıvrılan yer); ikisi de العين’in fethasıyla ism-i mef‘ûl vezni üzerinedir; bunun aksini söyleyen yanılmıştır. Ve **انْعَرَجَ**: döndü. Ve **انعَرَجَ القَوْمُ عن الطّريق**: saptılar. Ve yol için, eğrildiği zaman denir: **انْعَرَج**
Ve denir: senin yanında benim için ne kesre ile bir **عِرْجَةٌ** vardır, ne fetha ile bir **عَرْجَةٌ**, ne harekeli bir **عَرَجَةٌ**, ne damme ile bir **عُرْجَةٌ**, ne de bir **تَعَرُّجٌ**: yani bir ikamet; ve denildi: bir alıkoyma yeri.

" **والمِعْراجُ والمِعْرَجُ** " elifin hazfiyle, " **والمَعْرَج** " fetha ile; bunu Cevherî, Ahfeş’ten nakletti ve onu **مِرقَاة** ve **مَرْقاة** ile benzeştirdi: " **السُّلَّمُ** " yahut, ruhlar kabzedildiği zaman üzerinde yükseldikleri bir basamak benzeri; denir: ondan daha güzel bir şey yoktur; ruh onu gördüğü zaman çıkmaktan kendini tutamaz.

Ve **المِعْرَج**: " **المَصْعَد** " ve meleklerin yükseldiği yol; çoğulu **المَعَارجُ**’dır. Ve tenzilde: " **منَ الله ذي المَعَارِج** " (vardır). Denildi: meleklerin ma‘ârici: onların içinde yükseldikleri ve içinde urûc ettikleri yükselme yerleridir. Katâde dedi: **ذي المعارج**: faziletler ve nimetler sahibi. Ferrâ dedi: " **ذي المعارج** " Allah’ın sıfatındandır; çünkü melekler Allah Teâlâ’ya urûc ederler; böylece kendini bununla vasfetti. Ezherî dedi: **المِعْراج**’ın **مَعارِجَ** olarak cem‘ edilmesi caizdir; ve **المعراج**: merdivendir; ondan da mi‘râc gecesi; cem‘i **مَعارِجُ** ve **مَعَاريجُ**dur; **مَفَاتحَ** ve **مفاتيحَ** gibi. Ahfeş dedi: istersen tekili **مِعْرَجاً** ve **مَعْرَجاً** kılarsın.

" **والعَرَجُ** " harekeli olarak: " güneşin kaybolması yahut onun mağribe doğru dönmesi " ve Ebû Amrû inşâd etti:
" حتى إذا ما الشَّمسُ هَمَّتْ بعَرَجْ

" **والعَرِجُ** " **كَكَنِفٍ**: doğrulmaz olan, develerde idrarının " **مَخْرَجُ** "u; ve ondaki **العَرَجُ**, **الحَقَب** gibidir; denir: **حَقِبَ** deve **حَقَباً** ve **عَرِجَ** **عَرَجاً**; o halde o **عَرِجٌ**’dir. Bu ancak, üzerine **الحَقَبُ** bağlandığı zaman erkek deve için olur; denir: **أخْلِفْ عنه** ki **يَحْقَبَ** olmasın.

" **والعَرَجُ** " fetha ile: Yemen’de bir yer adı ve Hicaz’da hurmalıklı bir vadi; ve: Hüzeyl diyarında bir yer adı. Şeyhimiz dedi: Eğer Tâif’te olan ise, onda doğru olan tahrîktir; nitekim birden fazlası bununla kesin hüküm verdi. Eğer Hüzeyl’e ait başka bir menzil ise, o fetha iledir; İbn Mukarram da bununla kesin hüküm verdi; bitti. Ben dedim: Şeyhimizin dediğine delâlet eden bir şey İbn Mukarram’ın sözünde yoktur; nitekim onun nassını yakında bileceksin. " Mekke yolu üzerinde bir menzil " — Allah Teâlâ onu şereflendirsin. Lisân’da: **العَرْجَ** (ayn fethası ve râ’nın sükûnu ile): el-Fur‘ amellerinden, toplayıcı bir köy. Ve denildi: Mekke ile Medine arasında bir mevki. Ve denildi: Medine’den dört mil üzeredir. " Ondan, halifelerin üçüncüsü **عُثمانَ بنِ عفّانَ**’ın oğlu **عمرِو**’nun oğlu **عبدُ الله**: şair **العَرْجِيّ** " — Allah ondan razı olsun — ki şöyle dedi:
أَضاعُوني وأيَّ فتىً أضاعوا ... ليومِ كَريهَةٍ وسِدادِ ثَغْرِ
Bazı nüshalarda: **عبد الله بن عَمَرَ بن عمرو بن عثمان** (vardır) ve bunun üzerinde kendisine muvafakat edilmemiştir. Onun garip bir kıssası vardır; makâmât şârihleri onu nakletmişlerdir. Şeyhimizin sözü: “Lisânü’l-‘Arab’da şairin Abdullah’tan başka olduğuna hükmeden şey vardır” — bu açık bir yanlıştır; şeyh Ali el-Makdisî onda duraksamış olsa da, onun kusurundan dolayı, Lisân sahibine karşı vârid değildir; çünkü o, farklılığı anlaşılan bir söz zikretmemiştir. Bununla beraber ben nüshayı — o sahih, okunmuş nüshadır — gözden geçirdim de, şeyhimizin ona nisbet ettiğini onda bulmadım; Allah daha iyi bilir.

Ve **العَرْجُ**: " develerden bir sürü " yetmiş ile seksen arası; yahut " seksen civarı "; Ebû Sehl’in hattıyla böyle bulundu; " yahut ondan doksana, yahut yüz elliye ve onun biraz üstüne kadar "; Cevherî onu Ebû Ubeyde’ye nisbet etti; " yahut beş yüzden bine kadar "; Cevherî onu Asma‘î’ye nisbet etti. Ebû Zeyd dedi: **العَرْجُ**: develerden çok olan. Ebû Hâtim dedi: Develer iki yüzü aşıp bine yaklaştığı zaman, o **عَرْجٌ**’dur. Belâzürî’nin **الأِنساب**’ında, Ferazdak’ın dayısı Alâ b. Karaza’nın sözünü okudum:
وقَسَّم عَرْجاً كأَسُه فوقَ كَفِّه ... وآبَ بِنَهْبٍ كالفَسِيلِ المُكمَّمِ
Dedi: **العَرْجُ**: develerden bindir. " Ve cem‘i **أَعْراجٌ** ve **عُروجٌ** olarak kesrelenir " İbn Kays er-Rukayyât dedi:
أنْزَلوا من حُصونهنَّ بناتَ التُّ ... رْكِ يأتُونَ بَعْدَ عَرْجٍ بعَرْجِ
Ve dedi:
يومَ تُبْدى البيضُ عَنْ أسْوٌقِها ... وتلُفَّ الخَيْلُ أعراجَ النَّعَمْ
Ve Sâ‘ide b. Cu’eyye dedi:
واستَدبَرُوهُمْ يُكْفِئُون عُرُوجهُمْ ... مَوْرَ الجَهَام إذا زَفَتْه الأَزْيَبُ

" **والعُرَيْجاءُ** " medli, dammeli: " öğle sıcağı; ve develerin bir gün gün ortasında, bir gün sabahleyin suya gelmesi "; Cevherî bununla yetindi. Ve denildi: sabahleyin suya gelir, sonra sudan döner; böylece gününün geri kalanı, gecesi ve ertesi gününün gündüzü otlakta olur; sonra geceleyin suya gelir, sonra sudan döner; böylece gecesinin geri kalanı, ertesi gününün gündüzü ve gecesi otlakta olur; sonra sabahleyin suya varır; bu, refahın sıfatlarındandır. " Ve insanın her gün bir kere yemesi "; denir: falan **العُرَيجاءَ** yer; her gün bir kere yediği zaman. Şeyhimiz, Hamza’nın emsâlinden nakletti: **العُرَيجاءَ**, develerin her gün üç defa suya gelmesidir; bir topluluk bunu sahih saydı. Ben dedim: bu gariptir.

" **وعُريجَاءُ** " lamsız: bir yer adı.

" **وأَعْرَجَ** " adam: " kendisine damme ile **عُرْجٌ** develer elde etti "; bütün nüshalarda böyle; doğru olan: kendisine develerden **عَرْجٌ** elde etti, yani onlardan bir sürü; Lisân ve başkasında olduğu gibi. " Ve " **أَعْرَجَ الرَّجلُ** " güneşin kaybolma vaktine girdi; **عَرَّجَ** gibi, " **تَعْريجاً** ". Ve " **أَعْرَجَ** falanı": ona develerden bir **عَرْجاً** verdi; yani onlardan bir sürü bağışladı.

" **والأَعْوَرُ** **الأَعْرَجُ**: karga; " onun topallığından dolayı ".

" **وثَوْبٌ مُعَرَّجٌ**: bükülme içinde çizgili.

" **وعُرْجُ وعُرَاجُ** " ikisinin de dammesiyle: " sarftan men‘ edilmiş iki ma‘rifet " (özel ad): " sırtlanlar "; onları kabile menzilesine koyarlar; erkeğe **أَعْرَجُ** denmez. Ebû Muk‘it el-Esedî dedi:
أفكانَ أَوَّلَ ما أثبتَ تهارَشَتْ ... أبناءُ عُرْجَ عليكَ عِنْدَ وَِجَارِ
Yani sırtlanların oğulları; onları kabile adı kılması sebebiyle sarfını terk etti. İbnü’l-A‘râbî’ye gelince: **عُرْج**’ü i‘râb ettirmedi; o bir cem‘dir; çünkü o, tevhîdi ve **العُرْجَةَ**’yi murad etti; sanki tek bir isme kastetti; o, müsemmâ olmayan bir isim olduğu zaman nekredir.

" **والعَرْجاءُ**: sırtlan; onda yaratılıştan (topallık) vardır; cem‘i **عُرْجٌ**.

" **وذو العَرْجاءِ**: Müzeyne arazisinde bir tepe.

" **وعُرَاجَةُ** **كثُمامَة**: bir isim.

" **وعَرِيجَةُ** **كحَنيفةَ**: Nuseyr b. Deysem’in dedesi.

" **وبَنُو الأَعْرَجِ**: bir kabile " yani bilinen; aynı şekilde Benû **عُرَيجٍ**; ileride gelecek.

" **والعُرْجُ** " — damme ile — " muhaddislerden: çokturlar ".

" **الأُعَيْرِجُ** " küçültme olarak: " **حَيَّةٌ صَمّاءُ** " en habis yılanlardandır; " **لا تَقْبَل الرُّقْيَةَ** " (rukyeyi kabul etmez); sıçrar, nihayet süvariyle eğerinde olur. Ebû Hayra dedi ki: " **وتَطْفِرُ كالأَفْعَى** " (engerek gibi sıçrar). Ve denildi ki: o, bir yılan(dır); geniştir; onun bir tek geniş ayağı vardır.

" **قال الليث** " b. Muzaffar: " müennes yapılmaz ve " **ج الأُعَيْرِجاتُ** " (çoğulu: **الأُعَيْرِجاتُ**).

" **والعَارِجُ : الغائبُ** " işte böyle, bizde noktalı **غ** ile; doğrusu, Lisân’da olduğu üzere noktasız (harf) ile " **العائب** ".

" **والعَرَنْجَجُ اسمُ حِمْيَرَ بنِ سَبَأٍ** " bunu Süheylî er-Ravd’da, İbn Hişâm ve İbn İshâk da siyerlerinde söyledi.

" **واعْرَنْجَجَ : جَدَّ في الأَمْر** " denildi ki: ve ondan **العَرَنْجَج** ismi alınmıştır.

Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **العُرْجَة**: topallık ve ayakta **العَرَج**’in yeri.

Ve **تعارَجَ**: topalın yürüyüşünü taklit etti.

Ve **العَرَجُ**: nehir ve vadi; ikisinin de eğriliğinden dolayı.

Ve şey **عَرَجَ** eder; o da **عَرِيج** olur: yükseldi ve yüceldi. " **والرُّوحُ مَعروجٌ** " Hüseyin b. Mutayr’ın sözünde; yani onunla **مَعْرجٌ** (yükseltilmiş)tir; böylece (kelimeyi) hazf etti.

Ve **الأَعْرَجُ**: sağır, habis bir yılan.

Ve **العُرْجُ**: ayın başından üç gece; bunu Sa‘leb’den nakletti.

Ve **بنو عَرِيجٍ** (Emîr gibi): **بني عَبْدِ مَنَاةَ بنِ كِنانةَ بنِ خُزيمةَ بنِ مُدْرِكَةَ**’dendir; ve onlar azdırlar; İbn Kuteybe’nin **المَعَارِف**’inde olduğu gibi. Onlardan: Ebû Nevfel b. " **أبي** " Akrab; onu et-Takrîb’de sika saydı.
