# عرس — Kitâbu'l-'Ayn

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D8%B3/sozluk/kitab_ayn
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D8%B1%D8%B3/entries/kitab_ayn

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [عرس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D8%B3.md)
- Kitâbu'l-'Ayn: Halîl b. Ahmed · 8. yy

## Madde başı: عرس

باب العين و السين والراء معهما

)ع س ر، ع ر س، س ع ر، س ر ع، ر س ع مستعملات، ر ع س مهمل( عسر: العُسْرُ: قلّة ذات اليد. والعُسْرُ نقيض اليُسْر، والعُسْرُ خلافٌ والتواءٌ.
أمرٌ عسيرٌ وعَسِرٌ، ويومٌ عسيرٌ وعَسِرٌ، ولم أسمع: رجلٌ عَسِرٌ.
وعسُر الأمر يَعْسُر عُسْراً، ويجوز عَسارة، ونعته عسير. وعَسِرَ الأمر يَعْسَرُ علينا عَسْراً، وهو شاذ، لاختلاف تصريفه في الفعل والنعت. قال:
عليك بالميسور واترك ما عسر
وإن أداروك لشربٍ فاستدر
ورجلٌ أَعْسَرُ بينُ العَسَرِ. وأَعْسَرُ يَسَرٌ وامرأةٌ يسراء عسرة إذا كان يعمل بيديه معاً فإذا عمل بيده الشُّمْلَى وكانت غالبة على اليُمْنَى فهو أَعْسَرُ.
وأَعْسَرَ الرجلُ إذا صار من مَيْسَرَةٍ إلى عُسْرة. وعَسَرْتُه أعْسُرُه عُسْراً إذا لم تَرْفُقْ به إلى ميسرة.
والمعسورُ: المضّيَّق عليه. وبلغت معسوره إذا لم تَرْفُقْ به، وعَسَّرْتُ عليه تعسيراً، أو عَسَرْتُ عليه عُسْراً إذا خالفته.
ومن العرب من يقول: عَسُرَ الأمر وعَسِرَ الرّجل فرقا بينهما.
والعُسْرَى ذَهابُ اليُسْرَى.
ويقال: يَسَّرَهُ الله للعُسْرَى، لا وّفقه لليُسْرَى وما كان أعسر ولقد كان عمل بعسارة.
واستعسرته: طلبت معسوره.
واستعسر الأمر وتعسَّر، أي: التوى.
وتغسّر الغزل بالغين المعجمة إذا التبس فلا يقدر على تخليصه، ولا يقال بالعين المهملة إلاّ تجشماً.
وأَعْسَرَتِ المرأةُ: عَسُر عليها وِلادُها. وقيل: أَعْسَرت وأنّثت إذا دُعيَ عليها، وأيسرت وأذكَرتْ إذا دُعي لها.
والعَسِيرُ: الناقةُ التي اعتاصت فلم تحملْ سَنَتها. قال:
وعسيرٍ أدماءَ حادرةِ العي		نِ خنوفٍ عَيْرانةٍ شِملالِ
ويقال: عَسِرَ الناقةُ، وناقةٌ عاسرةٌ تَعْسِرُ إذا عَدَتْ، أي: ترفع ذنبها.
قال:
تراني إذا ما الرّكبُ جدّوا تنوفةً		تُكَسّرُ أذناب القلاص العواسِرِ
وناقَةٌ عَوْسَرانيّة، وهي التي تُرْكَبُ من قبل أن تُراضَ. والذَّكَرُ عَيْسرانّي كالمنسوب، وإن شئت طرحت الياء، وضممت السّين كما تضمّ الخيُزران، فتقول: عَيْسُران، وتفتح السين أيضاً كما تفتح الغَيْدَقان، فتقول عَيْسَران.
عرس:
العِرْسُ: امرأة الرّجل.
ولبوءة الأسد عِرْسُه.
والعَروس نعتٌ للرجل والمرأة، استويا فيه ما داما في تعريسهما إذا عَرَّس أحدهما بالآخر.
وأحسن ذلك أن يقال للرجل: مُعْرِسٌ، لأنّه أَعْرَسَ أي: اتخذ عِرْساً.
والعُرْسُ: اسم الطعام الذي يُعْرَسُ للعّروس. والعرب تؤنث العُرْس. قال:
يمشي إذا أخذ الولـيد بـرأسـه		مشيا كما يمشي الهجين المُعْرِسُ
هذا هو الذي يُعْرِسُ العُرْس، وهو اسم الطعام الذي يُعْرَسُ للعَروس.
قال عرّام: عَرِسَ الرجلُ يَعْرَسُ عَرَساً، أي: بَطِرَ. ويقال: عَرِسَ به، أي: لزمه، واعترسوا عنه، أي: تفرَّقوا.
والعِرْسِيّ: ضربٌ من الصّبغ يشبه لون ابن عرس.
والعِرِيّسُ: مأوى السد في خيسٍ من الشجر والغياض في أشدها التفافاً. وقول جرير:
أَجَمي فيهِمْ وعِرّيسي
يعني: منبت أصله في قومه.
والتَّعريس: نزول القوم في السّفر من آخر الليل، ثم يقعون وقعة ثم يرتحلون. قال زهير:
وعرّسوا ساعةً في كُثْبِ أَسْنُمَةٍ		ومنهم بالقَسُوميّات مُعْـتَـرك
ابن عرس: دويبّة دون السّنَّوْر أَشْتَرُ أَصَكُّ، وربّما أَلِفَ البيت فَرجَنَ فيه. وجمعه: بناتُ عرسٍ، هكذا يجمع ذكراً كان أم أنثى.
سعر:
السّعْرُ: سعر السوق الذي تقوم عليه بالثمن. تقول: أسعر أهل السّوق إسعاراً، وسّعروا تسعيراً إذا اتفقوا على سِعْر.
وقيل للنبيّ صلى الله عليه وآله: سَعِّرْ لنا. فقال: المُسَعّرُ الله.
والسِّعر: وَقود النار والحرب. قال:
شددت لها أزري وكنت بسعرها		سعيداً وغير الموقديها سعيدها
وسعّرت النار في الحطب والحرب، وسعّرت القوم شراً، ويجوز بالتّخفيف. واستعرت النار في الحطب، واستعرت الحرب والشرّ.
ورجل مِسْعَر حربٍ، أي: وقَاد لها. قال الضرير: موقد لها والسّاعور: كهيئة تنّور يحفر في الأرض.
والسعير: النار. والسُّعار حرّها، وهو السُّعر أيضاً وسُعِرَ الرجل فهو مسعور إذا ضربه السّموم والعطش. قال:
أَسْعَرَ ضَرْباً أو طُوْالاً هِجْرَعا

يعني طويلاً.
والسَّعْرَةُ في الانسان لون يضرب إلى سواد فُوَيْقَ الأدَمَة. والسُّعرة في الأشياء على ما وصفنا.
ومساعرُ البعيرِ: مشافِرُهُ. قال أبو ليلى: آباطُه وأرفاعُه. الواحد: مَسْعَرٌ، وهو أيضاً أصل ذنب البعير حيث دقّ وَبَرُهُ. ويقال لها: المشاعر، لأنّ في تلك المواضع من جسده شعراً، وسائر جسده وَبَر.
والسّعْراوةُ التي تتردد في الضوء الساقط في البيت من الشمس من الهباء المنبتّ.
سرع:
السَّرعُ: من السّرعة في جري الماء وانهيار المطر ونحوه. وقال:
....................		غربٌ على ناضحٍ في سجله سَرَعُ
والسّريع: نقيض البطيء ما كان سريعاً ولقد سَرُع سُرْعة.
وأما قولك: قد أسرع فإنه فعل مجاوز يقع معناه مضمراًعلى مفعول به، أي: أسرع المشيَ وغيره، لمعرفته عند المخاطبين، استغني عن إظهاره فأضمر. ومثله: أفْصَح فلان، أي أفصح القول، وفُصح الرّجل فصاحةً أي: صار فصيحاً.
والسَّرْعُ: قضيب سنة من قضبان الكرم، وجمعه: سُرُوع.
وهي تَسْرُعُ سُرُوعاً. فهي سارعة. والجميع سوارع ما دامت غرّتها تقودها.
والسَّرْع اسم للقضيب خاصّةً، ويقال لكلّ قضيب ما دام غضّاً رطباً: سَرَعْرَع. وإن أنثها قلت: سرعرعة. قال يصف الشباب:
أزمان إذ كنت كنعت الناعتِ
سَرَعْرَعاً خوطاً كغصنٍ نابتِ
وسَرَعانُ الناس: اوائلهم الذين يسبقون إلى أمر.
ويقال: لسُرعان ما صنعت كذا، ولوُ شكان ما خرجت، في معنَى ما أسرعَ ما صنع، وهنّ ثلاث كلمات ثلاث:سرعان، ووشكان، وعجلان، وحرّك عرّام سَرَعان ووَشَكان. قال بشر:
أتخطب فيهم بعد قتل رجالهم		لَسُرْعان هذا والدّماء تَصَيَّبُ
واليَسْرُوع والأسروع: دودٌ تكون على الشوك والحشيش. الواحد: يسروعة وأسروعة. والجمع: الأساريع. قال امرؤ القيس:
وتعطو برخْصٍ غيرِ شننٍ كأنّه		أساريعُ ظبيٍ أو مساويكُ إسحل
نسب الدّود إلى رملٍ يُسمَّى ظبياً. وقال أبو الدقيش، نسبها إلى الظّبي، لأن الظباء تأكل هذا الضرب من الدّود كما تأكل النمل. وضمّ الياء لغةً وجمعهُ يساريع. قال: ونحن نسمي تلك الدود السُّرْفَةَ، ويجمع على سُرَفٍ.
رسع:
رسعتَ عين الرجل، أي فَسَدَتْ وتغيّرت. رجُلٌ مُرَسِعٌ ومُرَسِعّةٌ. وقد رَسَعَ ورَسَّعَ، لغتان. قال:
مرسّعة وسط أرباعه		به عَسَمٌ يبتغي أرنبا

### Türkçe

باب **العين** ve **السين** ve **الراء** onlarla birlikte

(**ع س ر**، **ع ر س**، **س ع ر**، **س ر ع**، **ر س ع** kullanımdadır; **ر ع س** ihmaldir) **عسر**: **العُسْرُ**: eldekî varlığın azlığı. Ve **العُسْرُ** **اليُسْر**’ün zıddıdır; ve **العُسْرُ** bir muhalefet ve bir bükülmedir.
**أمرٌ عسيرٌ** ve **عَسِرٌ**; ve **يومٌ عسيرٌ** ve **عَسِرٌ**; ve işitmedim: **رجلٌ عَسِرٌ**.
Ve iş zorlaştı: **عسُر الأمر يَعْسُر عُسْراً**; ve **عَسارة** caiz olur; ve onun sıfatı **عسير**’dir. Ve **عَسِرَ الأمر يَعْسَرُ علينا عَسْراً**; ve o şâzdır; fiilde ve sıfatta tasrîfinin farklılığından dolayı. Dedi ki:
عليك بالميسور واترك ما عسر
وإن أداروك لشربٍ فاستدر
Ve **رجلٌ أَعْسَرُ** açık **العَسَرِ** sahibidir. Ve **أَعْسَرُ** **يَسَرٌ**’dir; ve iki eliyle birlikte çalışırsa kadın **يسراء عسرة** (sağ elli sol elli)dir; eğer **الشُّمْلَى** eliyle çalışır ve o **اليُمْنَى**’ya galip olursa o **أَعْسَرُ**’dır.
Ve adam **أَعْسَرَ** oldu; yani **مَيْسَرَةٍ**’den **عُسْرة**’ye döndü. Ve ona **عَسَرْتُه أعْسُرُه عُسْراً**; yani ona bir **ميسرة**’ye kadar yumuşak davranmadığın zaman.
Ve **المعسورُ**: kendisine darlık yapılan. Ve onun **معسوره**’na ulaştım; yani ona yumuşak davranmadığın zaman. Ve ona **عَسَّرْتُ عليه تعسيراً**; yahut ona **عَسَرْتُ عليه عُسْراً**; yani ona muhalefet ettiğin zaman.
Ve Araplardan kimi der ki: **عَسُرَ الأمر** ve **عَسِرَ الرّجل**; ikisi arasında ayırım yapmak için.
Ve **العُسْرَى**: **اليُسْرَى**’nın gitmesidir.
Ve denir: Allah onu **للعُسْرَى** kolaylaştırdı; yani onu **لليُسْرَى** muvaffak kılmadı; ve ne kadar da **أعسر** idi; ve gerçekten **بعسارة** ile amel etmişti.
Ve onu **استعسرته**: onun **معسوره**’nu istedim.
Ve iş **استعسر** oldu ve **تعسَّر**; yani: büküldü.
Ve iplik **تغسّر** oldu; **الغين المعجمة** ile; yani karıştı da onu ayıklamaya güç yetiremez; ve **العين المهملة** ile ancak bir yükleniş olarak söylenir.
Ve kadın **أَعْسَرَتِ**: doğumu ona zor oldu. Ve denildi: aleyhine beddua edildiği zaman **أَعْسَرت** ve dişilleştirdi; ve lehine dua edildiği zaman **أيسرت** ve erilleştirdi.
Ve **العَسِيرُ**: yılı içinde gebe kalmayıp güçleşen dişi deve. Dedi ki:
وعسيرٍ أدماءَ حادرةِ العي		نِ خنوفٍ عَيْرانةٍ شِملالِ
Ve denir: dişi deve **عَسِرَ**; ve koştuğu zaman **تَعْسِرُ** olan dişi deve **عاسرةٌ**; yani kuyruğunu kaldırır.
Dedi ki:
تراني إذا ما الرّكبُ جدّوا تنوفةً		تُكَسّرُ أذناب القلاص العواسِرِ
Ve **ناقَةٌ عَوْسَرانيّة**: o, eğitilmeden önce binilen dişi devedir. Ve erkek **عَيْسرانّي** nisbetli gibi; istersen **الياء**’yı atar ve **السين**’i, **الخيُزران**’ın **السين**’ini dammelediğin gibi dammelersin; böylece **عَيْسُران** dersin; ve **الغَيْدَقان**’ın **السين**’ini fetha ettiğin gibi **السين**’i de fetha edersin; böylece **عَيْسَران** dersin.
**عرس**:
**العِرْسُ**: adamın karısı.
Ve aslanın dişisi **لبوءة** onun **عِرْسُه**’dur.
Ve **العَروس** erkek ve kadın için bir sıfattır; ikisi onda eşit oldular; ikisi, biri ötekini **عَرَّس** ettiği zaman, **تعريسهما**’larında bulundukları müddetçe.
Ve bunun en güzeli, erkeğe **مُعْرِسٌ** denmesidir; çünkü o **أَعْرَسَ**; yani bir **عِرْساً** edindi.
Ve **العُرْسُ**: gelin için **يُعْرَسُ** edilen yemeğin adıdır. Ve Araplar **العُرْس**’u müennes yaparlar. Dedi ki:
يمشي إذا أخذ الولـيد بـرأسـه		مشيا كما يمشي الهجين المُعْرِسُ
Bu, **العُرْس**’u **يُعْرِسُ** edendir; ve o, **العَروس** için **يُعْرَسُ** edilen yemeğin adıdır.
Arrâm dedi: adam **عَرِسَ** olur, **يَعْرَسُ عَرَساً**; yani: azdı. Ve denir: onunla **عَرِسَ**; yani ona yapıştı. Ve ondan **اعترسوا**; yani dağıldılar.
Ve **العِرْسِيّ**: gelincik oğlunun rengine benzeyen bir boya türü.
Ve **العِرِيّسُ**: ağaç ve sık çalılıklardan, en çok dolaşık olanında, setin barınağıdır. Ve Cerîr’in sözü:
أَجَمي فيهِمْ وعِرّيسي
yani: kökünün bitiş yeri kendi kavmi içindedir.
Ve **التَّعريس**: yolculukta kavmin gecenin sonundan bir vakit konaklaması, sonra bir uykuya dalmaları, sonra göçmeleri. Züheyr dedi:
وعرّسوا ساعةً في كُثْبِ أَسْنُمَةٍ		ومنهم بالقَسُوميّات مُعْـتَـرك
**ابن عرس**: **السّنَّوْر**’dan küçük, **أَشْتَرُ أَصَكُّ** bir küçük hayvancık; ve bazen evi alışır da onda **فَرجَنَ** eder. Ve onun çoğulu: **بناتُ عرسٍ**; erkek olsun dişi olsun böyle çoğul yapılır.
**سعر**:
**السّعْرُ**: fiyatla ayakta duran pazar fiyatı. Dersin: pazar ehli **أسعر** etti, **إسعاراً**; ve **سّعروا تسعيراً**; yani bir **سِعْر** üzerinde anlaştıkları zaman.
Ve Peygamber’e, Allah’ın salâtı onun üzerine ve âli üzerine olsun, denildi: Bize **سَعِّرْ** et. O dedi: **المُسَعّرُ** Allah’tır.
Ve **السِّعر**: ateşin ve savaşın yakıtıdır. Dedi ki:
شددت لها أزري وكنت بسعرها		سعيداً وغير الموقديها سعيدها
Ve odun içinde ve savaşta ateşi **وسعّرت**; ve kavmi şerre **وسعّرت**; ve hafifletme ile de caiz olur. Ve odun içinde ateş **استعرت**; ve savaş ve şer **استعرت**.
Ve **رجل مِسْعَر حربٍ**: yani ona yakıcı. Kör şair dedi: ona yakıcıdır. Ve **السّاعور**: yere kazılan, tandır gibi bir şeydir.
Ve **السعير**: ateştir. Ve **السُّعار** onun hararetidir; ve o **السُّعر** da olur. Ve adam **سُعِرَ** olur; böylece o **مسعور** olur; semûm ve susuzluk ona vurduğu zaman. Dedi ki:
أَسْعَرَ ضَرْباً أو طُوْالاً هِجْرَعا

yani uzun.
Ve insanda **السَّعْرَةُ**: siyahlığa vuran, esmerliğin biraz üstünde bir renktir. Ve eşyalarda **السُّعرة** bizim vasfettiğimiz üzeredir.
Ve devenin **مساعرُ**’i: onun dudaklarıdır. Ebû Leylâ dedi: koltuk altları ve omuz başlarıdır. Tekili: **مَسْعَرٌ**; ve o, devenin kuyruğunun kökü de olur; onun tüyü inceldiği yer. Ve onlara **المشاعر** denir; çünkü o yerlerde bedeninden kıl vardır; bedeninin geri kalanı ise yündür.
Ve **السّعْراوةُ**: evde güneşten düşen ışıkta, kopuk tozdan, gidip gelen şeydir.
**سرع**:
**السَّرعُ**: suyun akışında ve yağmurun boşanmasında ve benzerinde süratten. Ve dedi ki:
....................		غربٌ على ناضحٍ في سجله سَرَعُ
Ve **السّريع**: yavaşın zıddıdır; hızlı olan her şey. Ve gerçekten **سَرُع** oldu, **سُرْعة** ile.
Senin sözün olan “**قد أسرع**”: o, geçişli bir fiildir; manası bir mef‘ûl bih üzerine gizli olarak vâki olur; yani yürüyüşü ve başkasını **أسرع** etti; muhataplar yanında bilindiğinden, onu açığa vurmaktan müstağni kalındı da gizlendi. Bunun benzeri: falan **أفْصَح** etti; yani sözü **أفصح** etti. Ve adam **فُصح** oldu, **فصاحةً**; yani fasih oldu.
Ve **السَّرْعُ**: asmanın çubuklarından, bir senelik bir çubuktur; çoğulu: **سُرُوع**.
Ve o **تَسْرُعُ سُرُوعاً**. Böylece o **سارعة**’dır. Hepsi, alnı onu sevk ettiği müddetçe **سوارع**’dır.
Ve **السَّرْع** çubuğa özellikle bir addır; ve her çubuğa, taze yaş olduğu müddetçe: **سَرَعْرَع** denir. Eğer onu müennes yaparsan **سرعرعة** dersin. Gençliği vasfederek dedi ki:
أزمان إذ كنت كنعت الناعتِ
سَرَعْرَعاً خوطاً كغصنٍ نابتِ
Ve insanların **سَرَعانُ**’ı: bir işe öne geçen ilkleridir.
Ve denir: **لَسُرعان ما صنعت كذا**; ve **لوُ شكان ما خرجت**; “ne çabuk yaptı” manasında. Ve onlar üç kelime, üçtür: **سرعان** ve **وشكان** ve **عجلان**. Ve Arrâm **سَرَعان** ve **وَشَكان**’ı harekeledi. Bişr dedi:
أتخطب فيهم بعد قتل رجالهم		لَسُرْعان هذا والدّماء تَصَيَّبُ
Ve **اليَسْرُوع** ve **الأسروع**: diken ve ot üzerinde olan bir kurtçuktur. Tekili: **يسروعة** ve **أسروعة**. Çoğulu: **الأساريع**. İmru’ul-Kays dedi:
وتعطو برخْصٍ غيرِ شننٍ كأنّه		أساريعُ ظبيٍ أو مساويكُ إسحل
Kurtçuğu, **ظبياً** diye adlandırılan bir kuma nisbet etti. Ebû’d-Dakîş dedi; onu **الظّبي**’ye nisbet etti; çünkü ceylanlar bu tür kurtçuğu, karıncayı yedikleri gibi yerler. Ve **الياء**’yı dammelemek bir lehçedir; ve onun çoğulu **يساريع**’dir. Dedi ki: Biz o kurtçuklara **السُّرْفَةَ** deriz; ve **سُرَفٍ** üzere çoğul yapılır.
**رسع**:
Adamın gözünü **رسعتَ**; yani bozuldu ve değişti. Adam **مُرَسِعٌ** ve **مُرَسِعّةٌ**. Ve gerçekten **رَسَعَ** ve **رَسَّعَ**; iki lehçedir. Dedi ki:
مرسّعة وسط أرباعه		به عَسَمٌ يبتغي أرنبا
