# عرس — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D8%B3/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D8%B1%D8%B3/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [عرس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D8%B3.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: عرس

العَرَسُ، بالتحريك: الدَّهَشُ. وعَرِسَ الرجل وعَرِشَ، بالكسر والسين والشين، عَرَساً، فهو عَرِسٌ: بَطِرَ، وقيل: أَعْيَا ودَهِشَ؛ وقول أَبي ذؤيب:
حتى إِذا أَدْرَكَ الرَّامِي، وقد عَرِسَتْ
عنه الكِلابُ؟ فأَعْطاها الذي يَعِدُ
عدّاه بعن لأَن فيه معنى جَبُنَتْ وتأَخرت، وأَعطاها أَي أَعطى الثَّوْرُ الكِلابَ ما وعدها من الطَّعْن، ووَعْدُه إِياها، كأَنْ يتهيَّأَ ويتحرّف إِليها ليطعنُها. وعَرِسَ الشيءُ عَرَساً: اشتَدَّ. وعَرِسَ الشَّرُّ بينهم: لزِمَ ودامَ. وعَرِسَ به عَرَساً: لَزِمَه. وعَرِسَ عَرَساً، فهو عَرِسٌ: لزم القتالَ فلم يَبْرَحْه. وعَرِسَ الصبي بأُمه عَرَساً: أَلِفَها ولزمها.
والعُرْسُ والعُرُس: مِهْنَةُ الإِملاكِ والبِناء، وقيل: طعامه خاصة، أُنثى تؤنثها العرب وقد تذكر؛ قال الراجز:
إِنَّا وجَدْنا عُرُسَ الحَنَّاطِ
لَئِيمَةً مَذْمُومَةَ الحُوَّاطِ،
نُدْعى مع النَّسَّاجِ والخَيَّاطِ
وتصغيرها بغير هاء، وهو نادر، لأَن حقه الهاء إِذ هو مؤنث على ثلاثة أَحرف. وفي حديث ابن عمر: أَن امرأَة قالت له: إِن ابنتي عُرَيِّسٌ وقد تَمَعَّطَ شعرها؛ هي تصغير العَرُوس، ولم تلحقه تاء التأْنيث وإِن كان مؤنثاً لقيام الحرف الرابع مَقامه، والجمع أَعْراسٌ وعُرُسات من قولهم: عَرِسَ الصبي بأُمه، على التَّفاؤل.
وقد أَعْرَسَ فلان أَي اتخذ عُرْساً. وأَعْرَسَ بأَهله إِذا بَنَى بها وكذلك إِذا غشيها، ولا تَقُلْ عَرَّسَ، والعامة تقوله؛ قال الراجز يصف حماراً:
يُعْرِسُ أَبْكاراً بها وعُنَّسا،
أَكْرَمُ عِرْسٍ باءةً إِذْ أَعْرَسا
وفي حديث عمر: أَنه نَهَى عن مُتعة الحج، وقال: قد علمت أَن النبي، صلى اللَّه عليه وسلم، فعَله ولكني كرهت أَن يَظَلوا مُعْرِسين بهن تحت الأَراكِ، ثم يُلَبُّونَ بالحج تَقْطُرُ رؤوسهم؛ قوله مُعْرِسِين أَي مُلِمِّين بنسائهم، وهو بالتخفيف، وهذا يدل على أَن إِلْمام الرجل بأَهله يسمى إِعراساً أَيام بنائه عليها، وبعد ذلك، لأَن تمتع الحاج بامرأَته يكون بعد بنائه عليها. وفي حديث أَبي طلحة وأُم سُليم: فقال له النبي، صلى اللَّه عليه وسلم: أَعْرَسْتُمُ الليلة؟ قال: نعم؛ قال ابن الأَثير: أَعْرَسَ الرجل، فهو مُعْرِسٌ إِذا دخل بامرأَته عند بنائها، وأَراد به ههنا الوطء فسماه إِعْراساً لأَنه من توابع الإِعْراس، قال: ولا يقال فيه عَرَّسَ. والعَرُوسُ: نعت يستوي فيه الرجل والمرأَة، وفي الصحاح: ما داما في إِعْراسهما. يقال: رجل عَرُوس في رجال أَعْراس وعُرُس، وامرأَة عَرُوس في نسوة عَرائِس. وفي المثل: كاد العَرُوس يكون أَميراً. وفي الحديث: فأَصبح عَرُوساً. يقال للرجل عَرُوسٌ كما يقال للمرأَة، وهو اسم لهما عند دخول أَحدهما بالآخر. وفي حديث حسان بن ثابت، أَنَّه كان إِذا دعي إِلى طَعام قال أَفي خُرْسٍ أَو عُرْس أَو إِعْذارٍ؟ قال أَبو عبيد في قوله عُرْس: يعني طعام الوليمة وهو الذي يعمل عند العُرْس يسمى عُرْساً باسم سببه. قال الأَزهري: العُرُس اسم من إِعْراسِ الرجل بأَهله إِذا بَنى عليها ودخل بها، وكل واحد من الزوجين عَرُوس؛ يقال للرجل: عَرُوس وعُرُوس وللمرأَة كذلك، ثم تسمى الوليمة عُرْساً. وعِرْسُ الرجل: امرأَته؛ قال:
وحَوْقَل قَرَّبَهُ من عِرْسِهِ
سَوْقي، وقد غابَ الشِّظاظُ في اسْتِهِ
أَراد: أَن هذا المُسِنَّ كان على الرجل فنام فحَلَم بأَهله، فذلك معنى قوله قرَّبه من عِرْسِهِ لأَن هذا المسافر لولا نومُه لم يَرَ أَهله، وهو أَيضاً عِرْسُها لأَنهما اشتركا في الاسم لمواصلة كل واحد منهما صاحبه وإِلفِهِ إِياه؛ قال العجاج:
أَزْهَر لم يُولَدُ بِنَجْمٍ نَحْسِ،
أَنْجَب عِرْسٍ جُبِلا وعِرْسِ
أَي أَنجب بعل وامرأَة، وأَراد أَنجب عِرس وعِرْس جُبلا، وهذا يدل على أَن ما عطف بالواو بمنزلة ما جاء في لفظ واحد، فكأَنه قال: أَنجب عِرْسَيْن جُبِلا، لولا إِرادة ذلك لم يجز هذا لأَن جُبِلا وصف لهما جميعاً ومحال تقديم الصفة على الموصوف، وكأَنه قال: أَنْجَبُ رجل وامرأَة. وجمع العِرْس التي هي المرأَة والذي هو الرجل أَعْراسٌ، والذكر والأُنثى عِرْسانِ؛ قال علقمة يصف ظَلِيماً:
حتى تَلافَى، وقَرْنُ الشَّمسِ مُرْتَفِعٌ،
أُدْحِيَّ عِرْسَيْنِ فيه البَيْضُ مَرْكُومُ
قال ابن بري: تلافى تدارك. والأُدْحِيُّ: موضع بيضِ النعامةِ. وأَراد بالعِرْسَينِ الذكر والأُنثى، لأَن كل واحد منهما عِرْسٌ لصاحبه. والمَرْكُوم: الذي رَكِبَ بعضه بعضاً. ولَبُوءَة الأَسد: عِرْسُه؛ وقد استعاره الهذلي للأَسد فقال:
لَيْثٌ هِزَبْرٌ مُدِلٌّ حَوْلَ غابَتِه
بالرَّقْمَتَيْنِ، له أَجْرٍ وأَعْراسُ
قال ابن بري: البيت لمالك بن خُوَيْلد الخُناعي؛ وقبله:
يا مَيُّ لا يُعْجِز الأَيامَ مُجْتَرِئٌ،
في حَوْمَةِ المَوْتِ، رَزَّامٌ وفَرَّاسُ
الرَّزَّام: الذي له رَزيم، وهو الزئير. والفَرَّاس: الذي يَدُقَ عُنُقَ فَريسَتِه، ويسمى كل قَتْل فَرْساً. والهزير: الضخْم الزُّبْرَة. وذكر الجوهري عِوَضَ حَوْلَ غايَتِهِ: عند خيسَتِه، وخيسةُ الأَسدِ: أَجَمَتُه. ورقْمَهُ الوادي: حيث يجتمع الماء. ويقال: الرقمة الروضة. وأَجْرٍ: جمع جَرْوٍ، وهو عِرْسُها أَيضاً؛ واستعاره بعضهم للظَّليم والنعامة فقال: كبَيْضَةِ الأُدْحِيِّ بين العِرْسَيْنْ
وقد عَرَّسَ وأَعْرَسَ: اتخذها عِرْساً ودخل بها، وكذلك عَرَّس بها وأَعْرَس. والمُعْرِسُ: الذي يغشى امرأَته. يقال: هي عِرْسُه وطَلَّتُه وقَعيدتُه؛ والزوجان لا يسمِّيان عَروسَيْن إِلا أَيام البناء واتخاذ العُرْسِ، والمرأَة تسمى عِرْسَ الرجل في كل وقت. ومن أَمثال العرب: لا مُخْبَأَ لِعِطْرٍ بعد عَرُوسٍ؛ قال المفضَّل: عَرُوسٌ ههنا اسم رجل تزوج امرأَة، فلما أُهديت له وجدها تَفِلَةً، فقال: أَين عِطْرُك؟ فقالت: خَبَأْتُه، فقال: لا مخبأَ لعطر بعد عروس، وقيل: إِنها قالته بعد موته. وفي الحديث: أَن رسول اللَّه، صلى اللَّه عليه وسلم، قال: إِذا دُعي أَحدكم إِلى وليمة عُرْس فليُجِب.
والعِرِّيسَة والعِرِّيس: الشجر الملتف، وهو مأْوى الأَسد في خِيسه؛ قال رؤبة:
أَغْيالَه والأَجَمَ العِرِّيسا
وصف به كأَنه قال: والأَجم الملتف أَو أَبدله لأَنه اسم: وفي المثل: كمُبْتَغي الصَّيدِ في عِرِّيسَةِ الأَسَدِ
وقال طرَفة:
كَلُيُوثٍ وسْطَ عِرِّيسِ الأَجَمْ
فأَما قوله جرير:
مُسْتَحْصِدٌ أَجَمِي فيهم وعِرِّيسي
فإَنه عنى منبت أَصله في قومه.
والمُعَرِّسُ: الذي يسير نهاره ويُعَرِّسُ أَي ينزل أَول الليل، وقيل: التَعْريسُ النزول في آخر الليل. وعَرَّس المسافر: نزل في وجه السَّحَر، وقيل: التَعريسُ النزول في المَعْهَد أَيَّ حين كان من ليل أَو نهار؛ قال زهير:
وعَرَّسُوا ساعةً في كَثْبِ أَسْنُمَةٍ،
ومنهمُ بالقَسُومِيَّاتِ مُعْتَرَكُ
ويروى:
ضَحَّوْا قليلاً قَفا كُثْبانِ أَسْنُمَةٍ
وقال غيره: والتَّعْريسُ نزول القوم في السفر من آخر الليل، يَقَعُون فيه وقْعَةً للاستراحة ثم يُنيخون وينامون نومة خفيفة ثم يَثُورون مع انفجار الصبح سائرين؛ ومنه قول لبيد:
قَلَّما عَرَّسَ حتى هِجْتُه
بالتَّباشِيرِ من الصُّبْحِ الأُوَلْ
وأَنشدت أَعرابية من بني نُمير:
قد طَلَعَتْ حَمْراء فَنْطَلِيسُ،
ليس لرَكْبٍ بَعْدَها تَعْريسُ
وفي الحديث: كان إِذا عَرَّسَ بليل تَوسَّد لَبِينَةً، وإِذا عَرَّسَ عند الصُّبح نصب ساعدَه نصباً ووضع رأْسه في كفه. وأَعْرَسُوا: لغة فيه قليلة، والموضع: مُعَرَّسٌ ومُعْرَسٌ. والمُعَرَّسُ: موضع التَعْريس، وبه سمي مُعَرَّسُ ذي الحُليفة، عَرَّس به، صلى اللَّه عليه وسلم، وصلى فيه الصبح ثم رحل. والعَرَّاسُ والمُعَرِّسُ والمِعْرَسُ بائع الأَعراسِ، وهي الفُصلان الصِّغار، واحدها عَرْسٌ وعُرْسٌ. قال: وقال أَعرابي بِكَمِ البَلْهاء وأَعْراسُها؟ أَي أَولادها.
والمِعْرَسُ: السائق الحاذق بالسياق، فإِذا نَشِط القوم سار بهم، فإِذا كَسِلوا عَرَّسَ بهم والمِعْرَسُ: الكثير التزويج. والعَرْس: الإِقامة في الفرحِ.
والعَرَّاس بائع العُرُسِ، وهي الحبال، واحدها عَريسٌ. والعَرْسُ: الحبل. والعَرْسُ: عمود في وسط الفُِسطاطِ. واعْتَرَسوا عنه: تفرَّقوا؛ وقال الأَزهري: هذا حرف منكر لا أَدري ما هو. والبيت المُعَرَّسُ: الذي عُمِلَ له عَرْسٌ، بالفتح. والعَرْسُ: الحائط يجعل بين حائطي البيت لا يُبلغ به أَقصاه ثم يوضع الجائز من طَرف ذلك الحائط الداخل إِلى أَقصى البيت ويسقَف البيت كله، فما كان بين الحائطين فهو سَهوة، وما كان تحتَ الجائِز فهو المُخْدع، والصاد فيه لغة، وسيذكر. وعَرَّسَ البيتَ: عِمل له عَرْساً. وفي الصحاح: العَرْسُ، بالفتح، حائط يجعل بين حائطي البيت الشَّتْوي لا يُبلغ به أَقصاه، ثم يسقَف ليكون البيت أَدْفَأَ، وإِنما يُفعل ذلك في البلاد الباردة، ويسمى بالفارسية بيجه، قال: وذكر أَبو عبيدة في تفسيره شيئاً غير هذا لم يرتضه أَبو الغوث.
وعَرَسَ البعيرَ يَعْرِسُه ويَعْرُسُه عَرْساً: شد عنُقه مع يديه جميعاً وهو بارك. والعِراسُ: ما عُرِسَ به؛ فإَذا شَد عنقه إِلى إِحدى يديه فهو العَكْسُ، واسم ذلك الحبل العِكاسُ.
واعْتَرَسَ الفحل الناقة: أَبركها للضِّراب. والإِعْراس: وضع الرحى على الأُخرى؛ قال ذو الرمة:
كأَنَّ على إِعْراسِه وبِنائِه
وئِيدَ جِيادٍ قُرَّحٍ، ضَبَرَتْ ضَبْراً
أَراد على موضع إِعْراسه.
وابنُ عِرْسٍ: دُوَيْبَّة معروفة دون السِّنَّوْر، أَشْتَرُ أَصْلَمُ أَصَكُّ له ناب، والجمع بنات عِرْسٍ، ذكراً كان أَو أُنثى، معرفة ونكرة تقول: هذا ابن عِرْسٍ مُقْبلاً وهذا ابن عِرْسٍ آخر مقبل، ويجوز في المعرفة الرفع ويجوز في النكرة النصب؛ قاله المفضل والكسائي. قال الجوهري: وابن عِرْسٍ دُوَيْبَّة تسمى بالفارسية راسو، ويجمع على بنات عِرْسٍ، وكذلك ابن آوى وابن مَخاض وابن لَبُون وابن ماء؛ تقول: بنات آوى وبنات مخاض وبنات لبون وبنات ماء، وحكى الأَخفش: بنات عِرْسٍ وبنو عِرْسٍ، وبنات نَعْش وبنو نعش.
والعِرْسِيُّ: ضرب من الصِّبغ، سمي به للونهِ كأَنه يشبه لونَ ابن عِرْس الدابة.
والعَرُوسِي: ضرب من النخل؛ حكاه أَبو حنيفة.
والعُرَيْساء: موضع. والمَعْرَسانيَّاتُ: أَرض؛ قال الأَخطل: وبالمَعْرَسانِيَّاتِ حَلَّ، وأَرْزَمَتْ،
بِرَوْضِ القَطا منه، مَطافِيلُ حُفَّلُ
وذات العَرائِسِ: موضع. قال الأَزهري: ورأَيت بالدهناء جبالاً من نقْيان رمالها يقال لها العَرائِسُ، ولم أَسمع لها بواحد.

### Türkçe

**العَرَسُ**, harekeli olarak: şaşkınlık. Ve adam **عَرِسَ** ve **عَرِشَ**, kesre ile, **السين** ve **الشين** ile, **عَرَساً**, artık o **عَرِسٌ**’tir: azdı; ve denildi: yoruldu ve şaşırdı; ve Ebû Züeyb’in sözü:
حتى إِذا أَدْرَكَ الرَّامِي، وقد عَرِسَتْ
عنه الكِلابُ؟ فأَعْطاها الذي يَعِدُ
Onu **عن** ile geçişli kıldı; çünkü onda **جَبُنَتْ** ve geri kaldı mânası vardır; ve **أَعْطاها** yani öküz, köpeklere, onlara vaad ettiği **الطَّعْن**’dan (saplamadan) olanı verdi; ve onun onlara vaadi, sanki hazırlanması ve onlara doğru yönelip saplaması gibidir. Ve **عَرِسَ** şey **عَرَساً**: şiddetlendi. Ve **عَرِسَ** şer aralarında: yapıştı ve sürdü. Ve **عَرِسَ** onunla **عَرَساً**: ona yapıştı. Ve **عَرِسَ** **عَرَساً**, artık o **عَرِسٌ**’tir: savaşa yapıştı da ondan ayrılmadı. Ve çocuk annesine **عَرِسَ** **عَرَساً**: ona alıştı ve ona yapıştı.

Ve **العُرْسُ** ve **العُرُس**: nikâh akdi ve gerdeğin mesleği; ve denildi: onun yemeği özellikle; dişildir, Araplar onu dişil yapar ve bazen erkek de yaparlar; râciz dedi ki:
إِنَّا وجَدْنا عُرُسَ الحَنَّاطِ
لَئِيمَةً مَذْمُومَةَ الحُوَّاطِ،
نُدْعى مع النَّسَّاجِ والخَيَّاطِ
Ve onun küçültmesi **هاء**sızdır; ve o nadirdir; çünkü hakkı **هاء**dır, zira o üç harf üzere müennestir. İbn Ömer hadîsinde: bir kadının ona dediği: “Şüphesiz kızım **عُرَيِّسٌ** ve saçı döküldü”; o, **العَرُوس**’un küçültmesidir; ve müennes olduğu hâlde ona **تاء التأْنيث** eklenmedi; dördüncü harfin onun yerini tutması sebebiyle; ve cem‘i **أَعْراسٌ** ve **عُرُسات**tır; onların “çocuk annesine **عَرِسَ**” sözünden, tefe’ülen.

Ve muhakkak falan **أَعْرَسَ**; yani bir **عُرْس** edindi. Ve **أَعْرَسَ** ehliyle, onunla bina ettiğinde; ve yine onunla cima ettiğinde; ve **عَرَّسَ** deme; avam onu der; râciz bir eşeği vasfederek dedi ki:
يُعْرِسُ أَبْكاراً بها وعُنَّسا،
أَكْرَمُ عِرْسٍ باءةً إِذْ أَعْرَسا
Ömer hadîsinde: onun hac mut’asını yasakladığı, ve dediği: “Muhakkak biliyorum ki Peygamber, sallallahu aleyhi ve sellem, onu yaptı; fakat onların **الأَراكِ** altında onlarla **مُعْرِسين** olarak kalmalarını, sonra başları damlayarak hacca telbiye getirmelerini kerih gördüm”; onun sözü **مُعْرِسِين** yani kadınlarıyla temas edenler; ve o tahfif iledir; ve bu, erkeğin ehliyle temasının, onunla bina ettiği günlerde ve bundan sonra da **إِعراساً** diye adlandırıldığını gösterir; çünkü hacının karısıyla temettuu, onunla bina etmesinden sonra olur. Ebû Talha ve Ümm Süleym hadîsinde: Peygamber, sallallahu aleyhi ve sellem, ona dedi: “Bu gece **أَعْرَسْتُمُ** mu?” dedi: “Evet”; İbnü’l-Esîr dedi: adam **أَعْرَسَ**, artık o **مُعْرِسٌ**’tir; onunla bina ederken karısının yanına girdiğinde; ve burada onunla muradı cinsel ilişkidir; onu **إِعْراساً** diye adlandırdı; çünkü o, **الإِعْراس**ın tâbilerindendir; dedi: ve onda **عَرَّسَ** denilmez.

Ve **العَرُوسُ**: bir niteliktir; onda erkek ve kadın eşit olur; ve **الصحاح**’ta: ikisi de **إِعْراسهما**larında oldukları müddetçe. Denir: erkek **عَرُوس**; **أَعْراس** ve **عُرُس** erkekleri içinde; ve kadın **عَرُوس**; **عَرائِس** kadınları içinde. Ve meselde: “Neredeyse **العَرُوس** emir olacaktı.” Ve hadîste: “Derken sabahladı, **عَرُوساً**.” Erkeğe **عَرُوسٌ** denir, kadına denildiği gibi; ve o, ikisinden birinin diğeriyle birleşmesi sırasında ikisine bir isimdir. Hassân b. Sâbit hadîsinde: o, yemeğe çağrıldığında derdi ki: “**خُرْسٍ**’te mi, yoksa **عُرْس**’ta mı, yoksa **إِعْذارٍ**’da mı?” Ebû Ubeyd, onun **عُرْس** sözünde dedi: yani velîme yemeği; ve o, **العُرْس** sırasında yapılan şeydir; sebebinin adıyla **عُرْس** diye adlandırılır. Ezherî dedi: **العُرُس**, adamın ehliyle **إِعْراس**ından bir isimdir; onunla bina ettiğinde ve onunla girdiğinde; ve eşlerin her biri **عَرُوس**tur; erkeğe denir: **عَرُوس** ve **عُرُوس**, kadına da öyle; sonra velîme **عُرْس** diye adlandırılır. Ve erkeğin **عِرْسُ**u: karısıdır; dedi ki:
وحَوْقَل قَرَّبَهُ من عِرْسِهِ
سَوْقي، وقد غابَ الشِّظاظُ في اسْتِهِ
Muradı: bu yaşlı, adamın üzerinde idi; sonra uyudu da ehliyle ilgili rüya gördü; işte onun “onu **عِرْسِهِ**’ne yaklaştırdı” sözünün mânası budur; çünkü bu yolcu, uykusu olmasaydı ehlini görmezdi; ve o, onun da **عِرْسُ**udur; çünkü ikisi, her birinin arkadaşına devamlılığı ve ona ünsiyeti sebebiyle isimde ortak oldular; ‘Accâc dedi ki:
أَزْهَر لم يُولَدُ بِنَجْمٍ نَحْسِ،
أَنْجَب عِرْسٍ جُبِلا وعِرْسِ
Yani: en soylu bir koca ve bir kadın. Ve muradı: **عِرْس** ve **عِرْس** soylu yaratıldı; ve bu, **الواو** ile atfedilenin, tek bir lafızda gelen şey menzilesinde olduğunu gösterir; sanki dedi ki: iki **عِرْس** soylu yaratıldı; bunu kastetme olmasaydı bu câiz olmazdı; çünkü **جُبِلا** ikisine de bir sıfattır; ve sıfatın mevsuftan önce getirilmesi imkânsızdır; sanki dedi ki: en soylu bir erkek ve bir kadın. Ve kadın olan ve erkek olan **العِرْس**’in cem‘i **أَعْراسٌ**tur; ve erkek ve dişi iki **عِرْسانِ**dır; Alkame bir devekuşunu vasfederek dedi ki:
حتى تَلافَى، وقَرْنُ الشَّمسِ مُرْتَفِعٌ،
أُدْحِيَّ عِرْسَيْنِ فيه البَيْضُ مَرْكُومُ
İbn Berrî dedi: **تلافى** telâfi etti, yetişti. Ve **الأُدْحِيُّ**: devekuşu yumurtasının yeri. Ve **العِرْسَينِ** ile muradı erkek ve dişidir; çünkü her biri, arkadaşının **عِرْسٌ**udur. Ve **المَرْكُوم**: bir kısmı bir kısmının üzerine binmiş olandır. Ve aslanın dişisi: onun **عِرْسُ**udur; Hüzeylî onu aslan için ödünç aldı da dedi ki:
لَيْثٌ هِزَبْرٌ مُدِلٌّ حَوْلَ غابَتِه
بالرَّقْمَتَيْنِ، له أَجْرٍ وأَعْراسُ
İbn Berrî dedi: beyit Mâlik b. Huveylid el-Hunâ‘î’nindir; ve ondan önce:
يا مَيُّ لا يُعْجِز الأَيامَ مُجْتَرِئٌ،
في حَوْمَةِ المَوْتِ، رَزَّامٌ وفَرَّاسُ
**الرَّزَّام**: onda **رَزيم** olan, o da kükremedir. Ve **الفَرَّاس**: avının boynunu kırandır; ve her öldürmeye **فَرْساً** denir. Ve **الهزير**: yeleli iri olandır. Cevherî, **حَوْلَ غابَتِه** yerine şunu zikretti: **عند خيسَتِه**; ve aslanın **خيسةُ**si: onun sazlığıdır. Ve vadinin **رقْمَهُ**su: suyun toplandığı yerdir. Ve denir: **الرقمة** çayırlıktır. Ve **أَجْرٍ**: **جَرْوٍ**’un cem‘idir; ve o da onun **عِرْسُ**udur; ve bazıları onu devekuşu erkeği ve dişisi için ödünç aldı da dedi ki:
كبَيْضَةِ الأُدْحِيِّ بين العِرْسَيْنْ
Ve muhakkak **عَرَّسَ** ve **أَعْرَسَ**: onu **عِرْساً** edindi ve onunla girdi; ve yine onunla **عَرَّسَ** ve **أَعْرَسَ**. Ve **المُعْرِسُ**: karısına yaklaşan. Denir: o, onun **عِرْسُ**u ve **طَلَّتُه** ve **قَعيدتُه**dur; ve iki eş, ancak bina günlerinde ve **العُرْس** edinme günlerinde **عَروسَيْن** diye adlandırılır; ve kadın, her vakitte erkeğin **عِرْسَ**i diye adlandırılır. Arapların mesellerinden: “**عَرُوسٍ**’tan sonra koku için saklanacak yer yoktur”; Mufaddal dedi: buradaki **عَرُوسٌ** bir adamın adıdır; bir kadınla evlendi; ona hediye edildiğinde onu kokusuz buldu; dedi: “Kokun nerede?” dedi: “Onu sakladım”; dedi: “**عَرُوسٍ**’tan sonra koku için saklanacak yer yoktur”; ve denildi: onu ölümünden sonra söyledi. Hadîste: Allah’ın Resûlü, sallallahu aleyhi ve sellem, dedi: “Sizden biri **عُرْس** velîmesine çağrıldığında icabet etsin.”

Ve **العِرِّيسَة** ve **العِرِّيس**: birbirine girmiş ağaç; ve o, aslanın **خِيس**’indeki barınağıdır; Ru’be dedi ki:
أَغْيالَه والأَجَمَ العِرِّيسا
Onunla vasfetti; sanki dedi: ve birbirine girmiş sazlık; yahut onu bedel yaptı; çünkü o bir isimdir. Ve meselde: “Aslanın **عِرِّيسَة**sinde av arayan gibi.” Tarafe dedi ki:
كَلُيُوثٍ وسْطَ عِرِّيسِ الأَجَمْ
Cerîr’in sözüne gelince:
مُسْتَحْصِدٌ أَجَمِي فيهم وعِرِّيسي
Şüphesiz o, kavmi içinde kökünün bittiği yeri kastetti.

Ve **المُعَرِّسُ**: gündüz yürüyen ve **يُعَرِّسُ**; yani gecenin başında konaklayan; ve denildi: **التَعْريسُ** gecenin sonunda konaklamaktır. Yolcu **عَرَّسَ**: seher yönünde konakladı; ve denildi: **التَعريسُ** **المَعْهَد**’de konaklamaktır; yani geceden veya gündüzden herhangi bir vakitte; Züheyr dedi ki:
وعَرَّسُوا ساعةً في كَثْبِ أَسْنُمَةٍ،
ومنهمُ بالقَسُومِيَّاتِ مُعْتَرَكُ
Ve şöyle rivayet olunur:
ضَحَّوْا قليلاً قَفا كُثْبانِ أَسْنُمَةٍ
Başkası dedi: ve **التَّعْريسُ**, yolculukta kavmin gecenin sonundan konaklamasıdır; onda bir konaklayışla konaklarlar, dinlenmek için; sonra çöktürürler ve hafif bir uyku uyurlar; sonra sabahın yarılmasıyla yürüyerek kalkarlar; ondan Lebîd’in sözü:
قَلَّما عَرَّسَ حتى هِجْتُه
بالتَّباشِيرِ من الصُّبْحِ الأُوَلْ
Benî Numeyr’den bir bedevî kadın okudu:
قد طَلَعَتْ حَمْراء فَنْطَلِيسُ،
ليس لرَكْبٍ بَعْدَها تَعْريسُ
Hadîste: geceleyin **عَرَّسَ** ettiğinde bir kerpiçi yastık edinirdi; ve sabah vakti **عَرَّسَ** ettiğinde kolunu diker gibi diker ve başını avucuna koyardı. Ve **أَعْرَسُوا**: onda az bir dildir; ve yer: **مُعَرَّسٌ** ve **مُعْرَسٌ**. Ve **المُعَرَّسُ**: **التَعْريس** yeri; onunla **مُعَرَّسُ ذي الحُليفة** adlandırıldı; onda **عَرَّسَ** etti, sallallahu aleyhi ve sellem; ve onda sabah namazını kıldı, sonra göçtü. Ve **العَرَّاسُ** ve **المُعَرِّسُ** ve **المِعْرَسُ**: **الأَعراسِ** satıcısıdır; ve onlar küçük sütten kesilmemiş develerdir; tekili **عَرْسٌ** ve **عُرْسٌ**tur. Dedi: ve bir bedevî dedi: “**البَلْهاء** ve onun **أَعْراسُها**sı kaçadır?” yani yavruları.

Ve **المِعْرَسُ**: sevk etmede mahir sürücü; kavim canlandığında onlarla yürür; tembelleştiklerinde onlarla **عَرَّسَ** eder. Ve **المِعْرَسُ**: çok evlenen. Ve **العَرْس**: sevinçte ikamet.

Ve **العَرَّاس**: **العُرُسِ** satıcısıdır; ve onlar iplerdir; tekili **عَريسٌ**dur. Ve **العَرْسُ**: ip. Ve **العَرْسُ**: çadırın ortasında bir direk. Ve ondan **اعْتَرَسوا**: ondan ayrılıp dağıldılar; Ezherî dedi: bu, münker bir harftir; ne olduğunu bilmiyorum. Ve **البيت المُعَرَّسُ**: kendisi için **عَرْسٌ** yapılmış olan; fetih ile. Ve **العَرْسُ**: evin iki duvarı arasına konulan bir duvardır; onunla sonuna ulaştırılmaz; sonra o iç duvarın ucundan evin sonuna kadar kiriş konur ve evin tamamı örtülür; iki duvar arasında olan **سَهوة**dir; kirişin altında olan **المُخْدع**dır; onda **الصاد** bir dildir; ve zikredilecektir. Ve evi **عَرَّسَ** etti: ona bir **عَرْساً** yaptı.

Ve **الصحاح**’ta: **العَرْسُ**, fetih ile, kışlık evin iki duvarı arasına konulan bir duvardır; onunla sonuna ulaştırılmaz; sonra örtülür ki ev daha sıcak olsun; bu ancak soğuk beldelerde yapılır; ve Farsça **بيجه** diye adlandırılır; dedi: Ebû Ubeyde, onun tefsirinde bundan başka bir şey zikretti; Ebû’l-Gavs onu beğenmedi.

Ve deveyi **عَرَسَ** eder; **يَعْرِسُه** ve **يَعْرُسُه**; **عَرْساً**: çökmüşken boynunu iki eliyle birlikte bağladı. Ve **العِراسُ**: onunla **عُرِسَ** edilen şeydir; boynunu ellerinden birine bağlarsa o **العَكْسُ**tur; ve o ipin adı **العِكاسُ**tur.

Ve erkek deve **اعْتَرَسَ** dişi deveyi: çiftleşme için onu çöktürdü. Ve **الإِعْراس**: değirmen taşını diğerinin üzerine koymaktır; Zü’r-Rumme dedi ki:
كأَنَّ على إِعْراسِه وبِنائِه
وئِيدَ جِيادٍ قُرَّحٍ، ضَبَرَتْ ضَبْراً
Muradı: onun **إِعْراس**ının yeri üzerinedir.

Ve **ابنُ عِرْسٍ**: bilinen bir küçük hayvancık; kediden aşağı; alaca, kulaksız, kulakları kısa; onun bir azı dişi vardır; cem‘i **بنات عِرْسٍ**; erkek olsun dişi olsun; marife ve nekire; dersin: “Bu, gelen bir **ابن عِرْسٍ**” ve “Bu, gelen başka bir **ابن عِرْسٍ**”; marifede ref‘ câizdir ve nekirede nasb câizdir; bunu Mufaddal ve Kisâî söyledi. Cevherî dedi: ve **ابن عِرْسٍ** Farsça **راسو** diye adlandırılan bir küçük hayvancıktır; ve **بنات عِرْسٍ** üzere cem‘ edilir; ve yine **ابن آوى** ve **ابن مَخاض** ve **ابن لَبُون** ve **ابن ماء**; dersin: **بنات آوى** ve **بنات مخاض** ve **بنات لبون** ve **بنات ماء**; Ahfeş nakletti: **بنات عِرْسٍ** ve **بنو عِرْسٍ**, ve **بنات نَعْش** ve **بنو نعش**.

Ve **العِرْسِيُّ**: boyadan bir tür; rengi sebebiyle onunla adlandırıldı; sanki **ابن عِرْس** hayvanının rengine benzer.

Ve **العَرُوسِي**: hurma ağacından bir tür; Ebû Hanîfe onu nakletti.

Ve **العُرَيْساء**: bir yer. Ve **المَعْرَسانيَّاتُ**: bir arazi; Ahtal dedi ki:
وبالمَعْرَسانِيَّاتِ حَلَّ، وأَرْزَمَتْ،
بِرَوْضِ القَطا منه، مَطافِيلُ حُفَّلُ
Ve **ذات العَرائِسِ**: bir yer. Ezherî dedi: ve Dehnâ’da, kumlarının **نقْيان**ından dağlar gördüm; onlara **العَرائِسُ** denir; onların bir tekilini işitmedim.
